Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 161.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qadimgi Rim madaniyati

Купить
MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI JAHON TARIXI KAFEDRASI KURS ISHI Mavzu: Qadimgi Rim madaniyati. TOSHKENT-2025 1 MUNDARIJA KIRISH ..................................................................................................................... 3 I.BOB. QADIMGI RIM MADANIYATINING SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISH BOSQICHLARI 1.1 Qadimgi Rim sivilizatsiyasining vujudga kelishi ............................................... 8 1.2 Rim madaniyatining boshqa madaniyatlar bilan aloqalari................................ 13 II.BOB. QADIMGI RIM MADANIYATINING YUKSALISHI VA INQIROZI 2.1 Qadimgi Rim madaniyati yuksalishi ................................................................ 20 2.2 Qadimgi Rim madaniyati inqirozi ..................................................................... 26 XULOSA ................................................................................................................ 31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .............................................................. 33 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Qadimgi Rim madaniyati insoniyat tarixida benazir o‘rin egallagan sivilizatsiyalardan biri bo‘lib, uning ta’siri nafaqat o‘z davrida, balki keyingi ming yilliklar davomida ham saqlanib qolgan. Rim imperiyasi nafaqat kuchli siyosiy va harbiy tizimga ega bo‘lgan, balki o‘ziga xos madaniyat, huquqiy an’analar, arxitektura, adabiyot, san’at va falsafa sohalarida chuqur ildiz otgan meros qoldirgan. Bugungi kunda Yevropa davlatlarining huquqiy tizimi, urbanizatsiya modeli, davlat boshqaruvi shakli, hatto kundalik madaniy hayotining ko‘plab unsurlari qadimgi Rim asoslariga borib taqaladi. Mavzuning dolzarbligi shundaki, globalizatsiya va madaniyatlararo muloqotning kuchaygan hozirgi davrida qadimgi madaniyatlarni, xususan, Rim madaniyatini chuqur o‘rganish, zamonaviy jamiyatlar rivoji, huquqiy madaniyat, shaharsozlik va madaniy merosni saqlash masalalarini tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, qadimgi Rim madaniyati yoshlarda tarixiy tafakkur, estetik did, madaniy merosga hurmat va milliy o‘zlikni anglash tuyg‘ularini shakllantirishda katta tarbiyaviy rol o‘ynaydi. Shuningdek, Rim madaniyatining madaniy merosi bugungi kunda arxeologiya, tarix, huquqshunoslik, san’atshunoslik, filologiya kabi fan sohalarining rivojlanishiga ilmiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Qadimgi Rimda yaratilgan huquqiy tizimlar va falsafiy qarashlar bugungi demokratik qadriyatlarning shakllanishiga zamin yaratgan. Bu jihatlar uni nafaqat tarixiy, balki zamonaviy nuqtayi nazardan ham dolzarb mavzuga aylantiradi. Mavzuning maqsadi va vazifalari: Ushbu mavzuni o‘rganishdan ko‘zlangan asosiy maqsad — qadimgi Rim madaniyatining shakllanishi, rivojlanishi va uning jahon sivilizatsiyasiga ko‘rsatgan ta’sirini chuqur tahlil qilishdir. Shu orqali qadimgi Rim xalqi tomonidan yaratilgan madaniy, ilmiy, huquqiy, arxitektura va adabiy merosning mazmun- mohiyatini anglash hamda ularning bugungi zamonaviy jamiyatda tutgan o‘rni va ahamiyatini yoritib berish ko‘zda tutiladi. Kurs ishi uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi: -Qadimgi Rim madaniyatining asosiy jihatlarini – san’at, adabiyot, teatr, arxitektura, falsafa va huquq tizimini o‘rganish; 3 -Rim madaniyatining yunon madaniyati bilan o‘zaro aloqadorligi va ta’sirini tahlil qilish; -Rim davlatchiligi va madaniyatining Yevropa va jahon sivilizatsiyasiga ko‘rsatgan tarixiy ta’sirini aniqlash; -Zamonaviy dunyodagi huquqiy, siyosiy va madaniy tizimlarning shakllanishida Rim merosining tutgan o‘rnini tushuntirish; -Talabalarda tarixiy-madaniy tafakkurni, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat tuyg‘usini shakllantirish. Mavzu bo‘yicha adabiyotlar tahlili: Qadimgi Rim madaniyati bo‘yicha ilmiy adabiyotlar juda keng va turli manbalarga tayangan. Ushbu mavzuni chuqur o‘rganishda asosiy ilmiy, tarixiy va madaniy manbalar muhim o‘rin egallaydi. Tahlil etilgan adabiyotlar qadimgi Rim sivilizatsiyasining madaniy, ijtimoiy, huquqiy, diniy va estetik jihatlarini yoritishda asosiy manba vazifasini bajaradi. Qadimgi Rimning o‘ziga xos madaniy hayoti haqida birlamchi ma’lumotlar qadimiy mualliflar — Titus Liviy, Plutarx, Tsitseron, Sallustiy, Tatsit va Suetoniuslarning asarlarida keng yoritilgan. Masalan, Tsitseronning nutqlari va falsafiy asarlari orqali Rim huquqi, nutq madaniyati va ijtimoiy tartib haqida chuqur bilim olish mumkin. Zamonaviy tarixshunoslikda qadimgi Rim madaniyati haqida yozilgan ilmiy tadqiqotlar muhim o‘rin tutadi. M.I. Rostovtsevning 1 "Qadimgi dunyo tarixi" nomli asari qadimgi Rimning ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotini tizimli yoritadi. E.M. Berkovskiyning 2 " Antik madaniyat" asari qadimgi Rim san’ati, adabiyoti va falsafasini yunon madaniyati bilan qiyosiy tahlil qiladi. B. Gafurov, U. Yusupov, X. Karimov 3 singari o‘zbek tarixchilari tomonidan tayyorlangan darsliklar va qo‘llanmalarda Rim madaniyati umumiy tarix kontekstida tahlil qilingan. O‘zbekiston oliy o‘quv yurtlarida foydalaniladigan 1 Rostovtsev, M.I. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent: O‘zbekiston Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1960. 2 Berkovskiy, E.M. Antik madaniyat. Moskva: Iskusstvo, 1982. 3 G‘afurov, B., Yusupov, U., Karimov, X. Jahon tarixi: qadimgi davrdan milodiy V asrgacha. Toshkent: O‘qituvchi, 1993. 4 "Jahon madaniyati tarixi " (mualliflar: Sh. R. Mirzayev va boshqalar) nomli darslikda qadimgi Rim madaniyati alohida bob sifatida yoritilgan. "Tarixdan saboq" kabi umumta’lim darsliklarida esa Rim davlati va uning madaniyati yoshlar uchun sodda va tushunarli tilda bayon etilgan. So‘nggi yillarda Rim madaniyati haqida yozilgan ilmiy maqolalar, elektron jurnallar va veb-saytlar orqali mavzuni zamonaviy yondashuvda chuqurlashtirish mumkin bo‘lmoqda. Bu manbalar yangi arxeologik kashfiyotlar, restavratsiya ishlari va madaniy merosning saqlanishi bo‘yicha dolzarb ma’lumotlar beradi. Tadqiqotda qo‘llanilgan uslublarning tasnifi: Qadimgi Rim madaniyati mavzusini chuqur tahlil qilish uchun turli ilmiy-uslubiy yondashuvlar qo‘llanildi. Ushbu uslublar mavzuni tarixiy, madaniy, ijtimoiy va falsafiy jihatlari bilan to‘liq qamrab olish imkonini beradi. Tadqiqot jarayonida quyidagi asosiy metodlar (uslublar)dan foydalanildi: Tarixiy-tahliliy usul bu usul yordamida qadimgi Rim madaniyatining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari, u bilan bog‘liq tarixiy hodisalar, shaxslar, voqealar xronologik tartibda o‘rganildi. Rim madaniyatining turli davrlardagi o‘zgarishlari tarixiy asosda tahlil qilindi. Qiyosiy (taqqoslash) usuli Rim madaniyati boshqa qadimgi sivilizatsiyalar, ayniqsa Yunon madaniyati bilan qiyoslab o‘rganildi. Bu usul madaniyatlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir, o‘xshashlik va farqlarni aniqlash imkonini berdi. Tizimli yondashuv Rim madaniyatining barcha elementlari – san’at, adabiyot, huquq, arxitektura, din va kundalik hayot – bir-biri bilan o‘zaro aloqadorlikda, yagona tizim sifatida o‘rganildi. Bu yondashuv madaniyatni yaxlit hodisa sifatida ko‘rishga imkon berdi. Manbashunoslik usuli Qadimgi mualliflar (Tsitseron, Plutarx, Tatsit, Livius va boshqalar)ning asarlari, yozma yodgorliklar, arxeologik topilmalar asosiy tarixiy manba sifatida tahlil qilindi. Bu usul tarixiy haqiqatni aniqlashda muhim rol o‘ynadi. Falsafiy va estetik tahlil Rim madaniyatidagi falsafiy g‘oyalar va san’at asarlarini estetik jihatdan baholash orqali qadimiy dunyoqarash, axloqiy qadriyatlar va go‘zallik me’yorlari tahlil qilindi. 5 Sotsiologik yondashuv Rim jamiyatining ijtimoiy tuzilmasi, sinfiy qatlamlari, ayollar va qullarning jamiyatdagi o‘rni sotsiologik nuqtayi nazardan tahlil qilindi. Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati: Ushbu tadqiqot qadimgi Rim madaniyatining asosiy jihatlarini tizimli o‘rganish orqali tarix fanining nazariy bazasini boyitishga xizmat qiladi. Rim sivilizatsiyasining san’at, huquq, falsafa, arxitektura, adabiyot va ijtimoiy tuzum kabi sohalarda erishgan yutuqlarini ilmiy asosda tahlil qilish, bugungi tarixshunoslik va madaniyatshunoslik fanlari uchun muhim nazariy materiallar taqdim etadi. Tadqiqot quyidagi nazariy ahamiyatlarga ega. Qadimgi dunyo sivilizatsiyalari rivojlanishining umumiy qonuniyatlarini aniqlashga yordam beradi; Rim madaniyatining shakllanishi va rivojlanishini tarixiy bosqichlar asosida tushuntiradi; Madaniyatlararo ta’sir (masalan, yunon va rim madaniyati o‘zaro aloqasi)ni ilmiy asosda tahlil qilishga zamin yaratadi; Rim huquqiy tizimi va falsafasining zamonaviy demokratik jamiyatlar asoslariga qanday ta’sir qilganini tushuntirishga yordam beradi. Tadqiqot natijalari nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham muhim ahamiyat kasb etadi. O‘rta va oliy ta’lim muassasal arida tarix, madaniy atshunos huquqshunoslik va sotsiologiya fanlarini o‘qitishda qo‘shimcha o‘quv material sifatida foydalanish mumkin; Tarixiy-madaniy merosni targ‘ib qilishda, madaniyatlararo muloqot madaniyatini rivojlantirishda ushbu tadqiqot xulosalari asos bo‘la oladi; Talabalarda tarixiy tafakkur, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat tuyg‘usini shakllantirishda foydali bo‘ladi; Muzey, kutubxona, ilmiy-ma’rifiy markazlar faoliyatida qadimgi Rim madaniyatiga oid ko‘rgazmalar, ma’ruzalar va targ‘ibot tadbirlarini tashkil etishda ilmiy asos sifatida xizmat qiladi; 6 Qadimgi Rim madaniyati elementlari (arxitektura, dizayn, teatr) zamonaviy san’at va urbanistik loyihalarda ilhom manbai bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Kurs ishining obyekti: Ushbu kurs ishining obyekti — Qadimgi Rim jamiyati va uning madaniy hayoti hisoblanadi. Ya’ni, tadqiqotda miloddan avvalgi VIII asrdan milodiy V asrgacha bo‘lgan davrda mavjud bo‘lgan Rim sivilizatsiyasining madaniy faoliyati, uning asosiy ko‘rinishlari — san’at, adabiyot, arxitektura, huquq, falsafa, din va ijtimoiy turmush tarzidagi ifodasi ilmiy o‘rganish obyekti sifatida qaraladi. Qadimgi Rim jamiyatining madaniy merosi turli tarixiy bosqichlarda qanday shakllanganligi, rivojlanganligi va uning keyingi davrlarga, ayniqsa Yevropa sivilizatsiyasiga ko‘rsatgan ta’siri tadqiqotning asosiy diqqat markazida turadi. Kurs ishining predmeti: Qadimgi Rim madaniyatining asosiy tarkibiy qismlari va ularning ijtimoiy hayotdagi o‘rni hisoblanadi. Jumladan, Rim san’ati, adabiyoti, arxitekturasi, huquqiy tizimi, falsafasi, diniy e’tiqodlari va kundalik hayot madaniyatining shakllanishi, rivojlanishi hamda boshqa madaniyatlarga ko‘rsatgan ta’siri kurs ishining tahlil obyekti sifatida o‘rganiladi. Predmet doirasida qadimgi Rim madaniyatining jamiyat hayotiga ta’siri, u orqali shakllangan ijtimoiy qadriyatlar, insonlar ongidagi estetik va axloqiy tushunchalar, shuningdek, bu madaniyatning keyingi tarixiy davrlarga meros bo‘lib o‘tgan jihatlari o‘rganiladi. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi: Mazkur kurs ishi kirish qismi, ikkita bob, to’rtta paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati kabi qismlardan tashkil topgan. Kurs ishi umumiy 33 betdan iborat. 7 I.BOB. QADIMGI RIM MADANIYATINING SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISH BOSQICHLARI 1.1 Qadimgi Rim sivilizatsiyasining vujudga kelishi Qadimgi Rim sivilizatsiyasining yuragiga aylangan Apennin yarimoroli hududida etnik, til va madaniy jihatdan turli xalqlar yashagan. Uning qadimgi aholisi Italiyada ligurlar, Sitsiliya orolida sikanlar, Korsika orolida korslar, Sardiniyada esa sardlar bo‘lgan. Miloddan avvalgi II ming yillik oxirlarida Dunay havzasi va Kichik Osiyoning g‘arbiy hududlaridan yarimorolga turli qabilalar kirib kela boshladi. Ularning orasida eng ko‘p sonlisi hind-yevropaliklarga mansub italiyalar edi. Miloddan avvalgi I mingyillikda Italiyaning asosiy aholisini Latsiy viloyatida istiqomat qilgan lotinlar, osklar, umbrlar, sabiylar, shuningdek, samnitlar va sabiyliklar tashkil etgan 4 . Lotinlar va sabiniy qabilalarining aralashuvidan rimliklar shakllangan. Tibradan shimoliy-g‘arbda Kichik Osiyodan kelgan etrusklar istiqomat qilgan. Etrusklar va yunonlar madaniyatining ta’siri Rimga katta ta’sir ko‘rsatgan. Rivojlantirishga olib kelgan Etrusklar miloddan avvalgi I asrda paydo bo‘lgan. Ular "tusk"lar deb ham ataladi. XIX-XX asrlarda ko‘plab arxeologik qazishmalar natijasida ular haqida ko‘plab dekoraiv san'at namunalarini, haykallar va yozishmalarni topishgan. Etrusklar haqida birinchi marta miloddan avvalgi VIII asrda xabarlar mavjud 5 . O‘sha davrda Italiyaning o‘rta qismida etrusk shaharlari: Viye, Kluziy, Peruziya, Populoniya, Tarkviniy va Vulchiy shaharlari paydo bo‘lgan. Etrusk shahar qurilishining xususiyatlari quyidagicha edi: kengligi 10-15 metr bo‘lgan ko‘chalar, tosh ko‘priklar, kanalizatsiya va suv quvurlarining mavjudligi. Etrusk shaharlari podshohlar tomonidan boshqarilgan va miloddan avvalgi VI asrga kelib magistrlarga almashtirilgan. Miloddan avvalgi VII-VI asrlarda Etruriyada 12 ta shahardan iborat konfederatsiya tuzilgan. Konfederatsiyaning markazi Valsiniyada joylashgan bo‘lib, 4 D.J.Urakov. Jahon svilizatsiyalar tarixi. Toshkent:. "NIF MSH" 2024. B 176. 5 G‘afurov, B., Yusupov, U., Karimov, X. Jahon tarixi qadimgi davrdan milodiy V asrgacha. Toshkent:, O‘qituvchi, 1993. B 218. 8 bu hududda etrusklarning oliy xudosi Vertumniya ham joylashgan. Siyosiy tizimda 12 ta tigrada (o‘rta qo‘mita) tashkil etilgan, har bir tigrada lukmonlar boshchilik qilgan va kengashda 12 ta a’zo bo‘lgan. Etrusklar dehqonchilik bilan shug‘ullangan, ular donli ekinlar, uzum, zaytun ekishgan. Shuningdek, hunarmandchilik bilan ham shug‘ulla nishgan va ruda, metallur giya va metallni qayta ishlash da muvaffaqiyatlarga erishgan. Ayniqsa, mis va qalayni eritib bronza hosil qilishni bilishgan. Etrusklardan ba’zi ustalar suyaklardan tish protezlarini yasashni ham bilishgan. Injenerlar botqoqliklarni quritgan, ko‘priklar va yo‘llar qurishgan. Etrusklar dengiz flotlariga ega bo‘lib, Sharqdagi ko‘plab davlatlar, jumladan Misr va Fenikiyaliklar bilan savdo aloqalarini o‘rnatishgan 6 . Iqtisodiy raqobat etrusklar va janubiy Italiya shaharlaridagi yunonlar o‘rtasida qurolli to‘qnashuvlarga olib kelgan. Miloddan avvalgi 535-yilda etrusklar Karfagen bilan ittifoq tuzdi va Allaliyda Korsika yunonlariga qarshi qonli dengiz jangini o‘tkazdi. Shundan so‘ng Korsika orolining ustidan o‘zining nazoratini o‘rnatdi. Miloddan avvalgi 616-509- yillarda etrusklar sulolasi Rimda hokimiyatni boshqargan. Shunday qilib, VI asrda etrusklarning hokimiyati rivojlanish cho‘qqisiga erishdi, ammo tez orada ular kuchining zaiflashishini boshladi. Etrusklar bir vaqtning o‘zida gallar, yunonlar va rimliklar bilan kurash olib borgan. Qarama-qarshiliklar etrusk shaharlarida ijtimoiy kurashni keltirib chiqargan va ular o‘rtasida doimiy nizolar bo‘lgan 7 . Miloddan avvalgi 524-yilda etrusklar yunonlardan mag‘lubiyatga uchradi. Miloddan avvalgi 510-yilda Rimliklar podshosi Mag‘rur Takviniy o‘z shaharlaridan oxirgi etrusk sulola hukmdorlarini quvib chiqaradi. Yangi eramizning boshlarida rimliklar etrusklar bilan aralashib, o‘z tilini ham unutib yuboradilar. Qadimgi Italiyaning katta hududi dehqonchilik bilan shug‘ullangan. Unumdor tuproqlar, yumshoq iqlim, yuqori agronomik madaniyat va agrotexnika taraqqiyoti Etruriya, Kompaniya va Appuliyada yuqori hosil olishga imkon yaratgan. Bu yerda bug‘doy, arpa, suli ekilgan. Janubiy Italiyada uzumchilik va zaytunchilik rivojlangan. 6 Berkovskiy, E.M. Antik madaniyat. Moskva: Iskusstvo, 1982. C 123. 7 Rostovtsev, M.I. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent: O‘zbekiston Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1960. B 162. 9 Miloddan avvalgi 367-yilgacha jamoa yerlari berilgan. Miloddan avvalgi VI-III asrlarda Italiyada ichki va tashqi savdo ham rivojlanadi. Etruriya shaharlarida metalni qayta ishlash rivojlanib, etrusk ustalari bronza mahsulotlarini nafaqat Italiyada, balki Bolqon va Yunonistonda ham ishlab chiqarishgan. Kulolchilik ishlab chiqarish yuqori bosqichga ko‘tarilgan. Eng yirik savdo markazlari Terakuza, Tarent, Populoniya va Spenadir bo‘lgan. Har yili Latsiyada yarmarka bo‘lgan. Butun Italiyadan savdogarlar temir va bronza mahsulotlarini, kulolchilik na‘munalarini, non va zaytun yog‘larini olib kelishgan. Tovar ayirboshlashda Italiyatangalaridan foydalanganlar. Rim sivilizatsiyasi bir nechta omillar, jumladan, umumitaliya madaniy fondining mavjudligi, yunon sivilizatsiyasi va etrusk madaniyatining ta'sirida shakllangan 8 . Qadimgi Rim sivilizatsiyasi miloddan avvalgi VIII asrdan (mil avv 753-yil) milodiy V asrgacha (476-yil) bo‘lgan davrni qamrab oladi va quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi: Rim respublikasi davriga qadar bo‘lgan davr (mil avv VIII-VI asrlar), Rim respublikasi davri (mil avv VI-I asrlar), Rim imperiyasi davri (ilk imperiya davri va so‘nggi imperiya davri, mil avv I asr oxiri - mil. V asr). Rim tarixining dastlabki bosqichi Podsholar davri deb ataladi. Arxaik davrda Rim ijtimoiy tuzilmasi urug‘-qabilachilik munosabatlariga xos xususiyatlarni saqlab qolgan edi. Rim jamiyatining ijtimoiy-iqtisodiy asosini oila tashkil etgan. Ma’lumotlarga ko‘ra, butun aholi 300 ta urug‘dan tashkil topgan. Eslatib o‘tilgan 300 ta urug‘ Rim xalqini tashkil etgan (Populus Romanus), bunga faqat urug‘ a’zosi kirgan, chunki u o‘z urug‘i orqali kuriya va trib a’zosi bo‘lishi mumkin edi. Jamoaning muhim masalalarini oqsoqollar kengashi (senat) hal qilgan. Senatdan tashqari, kuriytar bo‘yicha yig‘ilgan xalq yig‘inlari (kuriat komitsiyalari) ham bo‘lib turgan 9 . Kuriat komitsiyalarida yangi qonun loyihalari rad etilgan yoki qabul qilingan, barcha oliy amaldorlar, shu jumladan, podshoh ham saylangan, yig‘in urush boshlanishini e’lon qilgan va oliy sud instansiyasi sifatida hal qiluvchi qarorni qabul 8 Lintott, A. The Constitution of the Roman Republic. Oxford University Press, 1999. P 219. 9 Beard, M. SPQR: A History of Ancient Rome. Liveright Publishing, 2015. P 215. 10 qilgan (Rim fuqarosiga o‘lim jazosini belgilashda). Davlatning umrbod saylanadigan hukmdori ham kohin, ham harbiy sardor, ham hakam vazifasini bajarardi. Rimning eng qadimiy tub aholisi patritsiylar deb atalgan (lotincha "pater" — ota degan ma’noni anglatgan). Patritsiylar Rim jamoasining to‘la huquqli a’zolari sanalgan. Patritsiylarning nufuzli oqsoqollaridan "keksalar kengashi" tuzilgan bo‘lib, bu kengash lotincha senat deb atalgan. Plebeylar esa asosan ko‘chib kelganlar va bo‘ysundirilgan viloyatlar aholisidan iborat bo‘lgan. Rim aholisining eng quyi tabaqasini qullar tashkil qilgan. Etrusk podsholaridan Serviy Tulliy (mil avv 578-534-yillar) o‘tkazgan islohotlari Rimning keyingi respublika davri taraqqiyotiga zamin hozirlagan. Uning o‘rniga kelgan Mag‘rur Tarkviniyning quvib yuborilishi bilan Rimda respublika davri boshlandi. Rimda respublika boshqaruvi taraqqiyotni ikki asosiy omil bilan belgilab berdi: patritsiylar bilan plebeylar o‘rtasidagi keskin ziddiyat va Rimning butun Italiya ustidan o‘z hukmronligini o‘rnatish uchun kurashi 10 . Patritsiylar va qo‘shinning ko‘pchilik qismini tashkil etgan plebeylar o‘rtasidagi kurash mil avv 450-yilda 12 ta mis lavhaga o‘yib yozilgan qonunlarning qabul qilinishiga olib keldi. Mil avv III asr boshlariga kelib, plebeylar Rimning to‘la huquqli fuqarolari bo‘lib oldilar. Respublika davrida hokimiyat organlari xalq yig‘ini, senat va bir yilga xalq majlisi tomonidan saylanadigan magistratlardan (konsullar, pretorlar, senzorlar) iborat edi. Mil avv V-III asrlarda Rim quldorlar va aslzodalar respublikasiga aylangan 11 . Boshqaruvning demokratik shakli, tinimsiz bosqinchilik urushlari natijasida yuzaga kelgan ulkan davlat oxir-oqibatda qadimgi Rim sivilizatsiyasining qadriyatlar tizimini belgilab berdi. Unga vatanparvarlik, qul va erkin kishi o‘rtasidagi tafovutni kiritish mumkin. Olib borilgan keng ko‘lamli istilochilik yurishlari Tibr Qirg‘oqlaridagi uncha katta bo‘lmagan oligarx respublikasi butun Italiyani o‘z hukmronligi ostiga olib, nihoyat butun O‘rta Yer dengizi bo‘yini va antik dunyoni zabt etib ulkan davlatga aylantirdi. Urushlar natijasida qo‘lga 10 Crawford, M. The Roman Republic. Fontana Press, 1978. P 163. 11 Syme, R. The Roman Revolution. Oxford University Press, 1939. P 217. 11 kiritilgan boyliklar, yangi yerlar va qullar respublikaning iqtisodiy va ijtimoiy hayotida jiddiy o‘zgarishlarga olib keldi. Ammo aynan shu jihatlar uning inqirozi va tushkunligini ham boshladi. Mil. avv. I asr boshida eng yirik quldorlik davlati bo‘lgan Rimning katta hududini, bosib olingan yerlardagi ulkan xo‘jalikni boshqaris h murakkab boshqaru v apparatini talab etardi. Boshqar uvni markazlashtirish zaruriyati eski respublika shakllariga zid kelardi. Tabaqalar o‘rtasidagi uzoq davom etgan kurash, unga hamroh bo‘lgan fuqarolar urushi davridagi ijtimoiy ziddiyatlar natijasida hokimiyatning yangi siyosiy shakli — imperatorning harbiy diktaturasi tarkib topdi 12 . Mil avv I asrning oxiridan Rimning qulashigacha bo‘lgan davr (V asr) imperiya davri deb ataladi. Shu o‘rinda I asrning oxiridan III asr oxirlarigacha bo‘lgan davr prinsipat davri (printseps — ya'ni senatorlar va fuqarolar orasida birinchi) deb nom olgan. Bu davrda hokimyatning amalda shakllangan monarxiya shakliga qaramasdan, rasmiy ravishda Rim davlatida hokimiyat prinspeks (ya'ni imperator) va senat o‘rtasida bo‘lingan deb hisoblanardi. Rim davlatchilik inqirozini yengib o‘tish va imperiyaga asos solishga birinchi urinish Gay Yuliy Sezar (mil avv 100- 44-yillar) davrida amalga oshirildi. Sezar o‘rnatgan harbiy diktatura uning halokati bilan yakun topdi 13 . Uning vorisi Oktavian Avgust haqiqiy Rim imperiyasiga asos soldi. Milodiy I asrlarda Rim imperiyasi qator ziddiyatlarni boshidan kechirdi. Avgustning vorisi Tiberiy, Klavdiy, Neron boshida senat bilan kelishuv yo‘lini tutgan bo‘lsa-da, keyinchalik u o‘z siyosiy raqiblariga qarshi qatag‘onlar va mulk musodara qilishni boshladi. Bu hodisa uning davomchilari Kaligula, Klavdiy va Neron davrida yana qaytarildi. Bu ziddiyatlar esa Rimda vaqti-vaqti bilan urushlarga olib kelardi. Milodiy I asr, ayniqsa, uning birinchi yarmini Rim imperiyasining “oltin asri” deb atashadi. 12 Mommsen, T. The History of Rome. Vol. 4. London: Richard Bentley and Son, 1866. P 231. 13 Г.А. Биографии знаменитых греков и римлян - М.: Просвещение, 1988. С 204. 12 1.2 Rim madaniyatining boshqa madaniyatlar bilan aloqalari Qadimgi Rim madaniyati shakllanishida Yunon madaniyati hal qiluvchi rol o‘ynagan. Rimliklar dastlab yunonlarning rivojlangan san'ati, falsafasi, adabiyoti va diniy qarashlariga chuqur qiziqish bildirganlar. Ayniqsa, miloddan avvalgi III-II asrlarda Rim yunon shahar-davlatlarini bosib olganidan so‘ng, yunon madaniyati Rim jamiyatining barcha jabhalariga chuqur singib bordi. Birinchidan , ta’lim va falsafa sohasida yunon ta’siri ayniqsa kuchli bo‘ldi. Rimlik zodagonlar farzandlariga yunon tillarini o‘rgatish, yunon ustozlar qo‘lida ta’lim olishni odatga aylantirdilar. Yunon faylasuflari – Platon, Aristotel, Epikur, Zenon kabi mutafakkirlarning qarashlari Rimda keng tarqaldi. Rim faylasuflari, xususan, Seneka, Tsetsiron, Mark Avreliy kabi shaxslar yunon falsafiy merosidan ilhomlanib o‘z nazariyalarini ishlab chiqdilar. Ikkinchidan, adabiyot va dramada yunon namunalari asos bo‘lib xizmat qildi. Rim adabiyoti deyarli yunon adabiyoti asosida shakllangan. Mashhur rim yozuvchilari — Vergiliy, Goras, Ovidiy, Livi, Plavt, Terens — yunon adabiyotidan bevosita ilhom olgan, ko‘pincha yunon asarlarini tarjima qilgan yoki qayta ishlagan. Masalan, Plavt va Terens komediyalari yunon dramaturgiyasi — ayniqsa Menandr komediyalariga asoslangan 14 . Uchinchidan, san’at va me’morchilikda ham yunon uslubi Rimda yetakchi mavqega ega bo‘ldi. Rimliklar yunonlarning haykaltaroshlik an’analarini qabul qilgan va rivojlantirganlar. Rim haykallari, odatda, yunon prototiplari asosida yaratilgan. Me’morlikda esa Rimliklar yunon ustun turlaridan — dor, ion, korinf uslublaridan foydalangan, biroq ularni yangi texnikalar bilan boyitganlar (masalan, gumbazli binolar, beton ishlatish). To‘rtinchidan, diniy qarashlar va mifologiyada ham yunonlar ta’siri kuchli bo‘lgan. Rimliklar yunon xudolarini o‘zlashtirib, ularga lotincha nomlar berishgan (Zevs — Yupiter, Afina — Minerva, Ares — Mars va h.k.). Shunday qilib, yunon mifologiyasi rim mifologiyasining asosi bo‘lib xizmat qilgan. Rim madaniyati 14 Бертельс Э.Э. Роман об Александре и его основных версиях на Востоке - Л. Лениздат, 1969.С - 197. 13 Yunon madaniyatining davomchisi sifatida ko‘riladi. Rimliklar ko‘p jihatdan yunonlardan o‘rganishgan, ammo bu madaniy merosni faqat nusxa ko‘chirish darajasida emas, balki uni rivojlantirib, yanada kengroq va amaliyroq shaklga keltirishgan. Rim madaniyatining shakllanishi va taraqqiyotida yunon madaniyati asosiy va hal qiluvchi o‘rin tutgan. Rimliklar o‘zlarining siyosiy va harbiy kuchi bilan Yunonistonni bosib olishgan bo‘lsa-da, madaniy jihatdan yunonlar ta’sirida qolganlar. Ular Yunonistonni zabt etgan bo‘lsalar-da, aynan yunon madaniyati Rimni “zabt etgan” deyish haqiqatga yaqin 15 . Bu ta’sir deyarli barcha sohalarda ta’lim, falsafa, adabiyot, san’at, me’morchilik, din va kundalik turmush tarzida o‘z aksini topgan. Rimda ta’lim tizimi Yunonistondan to‘liq ko‘chirib olingan. Yunoncha o‘qish, yozish va notiqlik san’ati rimliklar orasida zodagonlarning farzandlariga beriladigan asosiy bilimlar sirasiga kirgan. Yunon tilini bilish Rim zodagonlari uchun saviya belgisi edi. Yunon faylasuflari, ayniqsa Aristotel, Platon, Epikur, Demokrit va Stoiklar Rimda keng e’tirof etilgan. Rim faylasuflari bo‘lmish Tsetsiron, Seneka, Mark Avreliylar aynan yunon falsafiy maktabl aridan ilhom olib, Rim ijtimoiy- siyosiy fikrini shakllantirganlar. Rim adabiyoti deyarli to‘lig‘icha yunon adabiyoti asosida rivojlangan. Rim yozuvchilari yunon asarlarini tarjima qilish, moslashtirish yoki ularning g‘oyalari asosida yangi asarlar yaratish orqali o‘z adabiyot maktabini yaratganlar. Plavt va Terens komediyalari yunon dramaturgi Menandr asarlariga asoslangan. Vergiliy "Eneida" dostoni Homerosning "Iliada" va "Odisseya" asarlaridan ilhomlanib yozilgan. Goras va Ovidiylar ham yunon poeziyasining ta’sirida ijod qilgan. Yunon san’ati, ayniqsa haykaltaroshlik Rimda chuqur ildiz otgan. Rim haykallari yunon andozalariga tayangan holda yaratilgan, lekin ular realizm va portret san’atiga urg‘u berish bilan yunon idealizmidan farq qilgan 16 . Rimliklar yunon asarlarini ko‘paytirgan, ba’zida ularni o‘z tarixiy qahramonlari qiyofasida takror ishlab chiqqan. Rimdagi mashhur haykallar, 15 Якобсен Т. Сокровища тьмы: история месопотамской религии. - М,.1995. C 189. 16 А. А. Вигасни. Хрестоматия по история Древнего Востока/ Сост. и коммент. - М 1997. C 216. 14 ustunlar, portret byustlari yunon uslubida, ammo rimcha mazmun bilan boyitilgan. Rim me’morchiligi yunon me’morchilik an’analariga asoslangan. Dor, ion va korinf ustun uslublari Rim me’morchiligida keng qo‘llangan. Biroq rimliklar yunonlardan farqli ravishda yangi texnologiyalarni (beton, gumbazli konstruksiyalar, arkadalar) joriy qilib, ulkan amfiteatrlar, forumlar, ibodatxonalar, hammomlar, akveduklar va yo‘llar yaratganlar. Bu madaniy meros zamonaviy arxitekturaga ham asos bo‘lib xizmat qilgan. Rim dini va mifologiyasi bevosita yunon mifologiyasi asosida qurilgan. Yunon xudolari rimcha nomlar bilan qabul qilingan: Zevs — Yupiter, Afina — Minerva, Apollon — Apollon (nomi o‘zgarmagan), Artemida — Diana, Ares — Mars, Gera — Yuno va hokazo. Shu bilan birga, diniy urf-odatlar, ibodatxona qurilishi va dini marosimlar ham yunon ta’sirida shakllangan. Rimda yunon madaniyati shunchalik chuqur singgan ediki, ba’zan yunon ilohiyotchilari va falsafiy qarashlari rasmiy Rim ideologiyasiga aylangan, qadimgi Rim madaniyati yunon madaniyatining merosxo‘ri va targ‘ibotchisi sifatida namoyon bo‘lgan. Yunonlarning nazariy asoslari, san’atdagi mukammallik va falsafiy chuqurlik Rimda amaliyot va real hayotga moslashtirilgan, bu esa Rim sivilizatsiyasining kuchli madaniy asosga ega bo‘lishini ta’minlagan 17 . Qadimgi Rim madaniyati o‘zining ilk rivojlanish bosqichida ko‘plab tashqi madaniy ta’sirlarga duch kelgan. Bu ta’sirlar orasida ayniqsa etrusklar, Sharq madaniyatlari (Misr, Finikiya, Fors) hamda kelt va german xalqlari bilan bo‘lgan aloqalar muhim o‘rin tutadi. Rim madaniyatining shakllanishida etrusklar katta rol o‘ynagan. Miloddan avvalgi VII–VI asrlarda Etruriya (hozirgi Toskana) madaniyati Italiya yarimorolida eng ilg‘or madaniyatlardan biri bo‘lib, Rim shahri ham etrusklar siyosiy ta’siri ostida bo‘lgan. Aynan shu davrda Rim etrusklarning ko‘plab yutuqlarini o‘zlashtirgan 18 . Jumladan, me’morchilik sohasida kanalizatsiya tizimi (Cloaca Maxima), arkalar, tosh yo‘llar va monumental ibodatxonalar qurilishi etrusklar tajribasiga tayanib qurilgan. Diniy urf-odatlar ham ularning ta’sirida shakllangan bo‘lib, 17 Ravshan Rajabov.Qadimgi dunyo XRESTOMATIYASI. T.,2013. B 137. 18 Вигасни А А. История Древнего Востока. -2 - е изд. Испр. - М., 2007. C 167. 15 xudolar bilan muloqotda bo‘lish uchun qushlar parvozini kuzatish (auguriy) va jonsiz jismlarni talqin qilish (aruspitsiya) kabi marosimlar aynan etrusklar orqali kirib kelgan. Shuningdek, “faslar” (fasces – hokimiyat belgisi) kabi harbiy atributlar ham Rimga etrusklar orqali o‘tgan. Rimning ilk siyosiy boshqaruv shakllari – podshohlik, senat va xalq yig‘inlari kabi tizimlar ham etrusk tajribasiga asoslangan edi. Rim imperiyasi O‘rta Yer dengizi bo‘ylab kengaygani sari turli Sharq sivilizatsiyalari bilan ham madaniy aloqalar o‘rnatgan. Misr madaniyati bu borada alohida o‘rin tutadi. Miloddan avvalgi 30-yilda Rimliklar Misrni bosib olganidan so‘ng, ushbu qadimiy sivilizatsiya Rim madaniyatida chuqur iz qoldirdi. Misrlik xudolar – Isida va Serapis Rim diniy hayotiga kirib keldi. Misrga xos monumental qurilish uslublari va dekorativ bezaklar Rim arxitekturasida qo‘llanila boshladi. Shuningdek, Misr kalendari, astronomiyasi va matematik bilimlari ham Rimliklarga katta ta’sir ko‘rsatgan. Finikiya (ya’ni Kartagen) madaniyati ham Rim bilan uzoq davom etgan urushlar orqali o‘zaro ta’sirda bo‘lgan 19 . Garchi bu ikki sivilizatsiya bir-biri bilan dushman bo‘lsa-da, Rimliklar finikiyaliklarning dengizchilik, savdo tizimi va hatto alfavit asoslarini ham o‘rganib, o‘z amaliyotlariga joriy qilganlar. Kartagen bilan olib borilgan urushlar orqali Rim ko‘plab savdo yo‘llari va iqtisodiy modelni o‘zlashtirgan. Finikiyaliklar tomonidan qurilgan mustahkam shaharlar, portlar va savdo tarmoqlari Rim uchun muhim tajriba maktabiga aylangan. Fors imperiyasi Rimning asosiy geosiyosiy raqibi bo‘lishiga qaramay, ular bilan ham ma’lum darajada madaniy almashinuv mavjud bo‘lgan. Forslarning markazlashgan boshqaruv tizimi, pochta xizmati, yirik yo‘l tarmoqlari kabi yutuqlari Rimda qisman qabul qilingan 20 . Shuningdek, zardushtiylik dini garchi Rimda rasmiy din sifatida qabul qilinmagan bo‘lsa-da, Rim faylasuflari va diniy mutafakkirlari orasida muhokama qilingan. Rim imperiyasi shimoliy va g‘arbiy chegaralarda yashovchi kelt va german qabilalari bilan ham doimiy to‘qnash kelgan. Galliya va Britaniya hududlaridagi keltlar bilan bo‘lgan aloqalarda ularning ziynat buyumlari, metall qurollari, urush 19 I. E. S. Edwards. The Cambridege ancient history Part I.Cambridge. 2008. P 185. 20 Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. Fan va texnologiya, 2009. B 198. 16 taktikalari va ibodat joylari (druidlar) Rim madaniyati bilan to‘qnashuvda o‘rganilgan. German qabilalari esa, garchi ko‘proq harbiy to‘qnashuvlar orqali tanilgan bo‘lsa-da, ularning harbiy an’analari, yer egalik tizimi va urf-odatlari Rimliklar uchun qiziq madaniy manba bo‘lgan. Hatto Rim imperiyasi germanlarni harbiy yollanma askarlar sifatida o‘z safiga olgan. Umuman olganda, Qadimgi Rim madaniyati mustaqil sivilizatsiya sifatida shakllangani bilan birga, u ko‘plab tashqi madaniy ta’sirlarni o‘zlashtirgan va boyitgan. Aynan shu madaniy almashuvlar tufayli Rim madaniyati antik dunyoning eng yuksak va keng qamrovli sivilizatsiyalaridan biriga aylangan 21 . Yahudiy madaniyati bilan aloqasi. Rim imperiyasining Yaqin Sharqdagi ekspansiyasi natijasida u yahudiy xalqi bilan ham bevosita aloqaga kirishdi. Miloddan avvalgi I asrda Yahudoya viloyati Rim tomonidan bosib olinib, imperiyaning tarkibiga kiritildi. Rim-yahudiy aloqalari murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib, diniy, siyosiy hamda madaniy jihatlarda o‘z aksini topgan. Yahudiy dini – monoteizm (yagona Xudoga e’tiqod) – Rimda ilgari mavjud bo‘lmagan tushuncha bo‘lib, bu konsepsiya Rim falsafasi va diniy qarashlariga yangicha nigoh olib keldi. Rimliklar avvaliga bu diniy an’anani yot va g‘ayritabiiy deb bilgan bo‘lsalar-da, vaqt o‘tishi bilan yahudiylik ba’zi qatlamlar orasida qiziqish uyg‘otdi. Yahudiylarning diniy, huquqiy va ijtimoiy tartib-qoidalari Rim huquqshunoslari va faylasuflarining e’tiborini tortdi. Ayniqsa yahudiy qonun tizimi va diniy jamoatchilik hayoti Rimdagi yuristlar va ijtimoiy islohotchilarga ilhom manbai bo‘lgan. Shuningdek, yahudiy madaniyatining Rimga eng katta ta’sirlaridan biri – bu xristianlikning vujudga kelishidir. Iso alayhissalom yahudiy muhitda tug‘ilib, xristian dini shu muhitda rivojlangan. Keyinchalik Rim imperiyasi aynan shu dini qabul qilib, uni rasmiy davlat dini darajasiga ko‘tardi. Bu esa Rim madaniyatining butun yo‘nalishini tubdan o‘zgartirib yubordi 22 . Vizantiya (Sharqiy Rim) madaniyati bilan aloqasi. Rim imperiyasi milodiy 395-yilda rasmiy ravishda G‘arbiy va Sharqiy qismlarga bo‘lingach, Sharqiy Rim 21 Кузишин В. Н. История Древнего Востока. -2-е изд. Испр - М.,2003. C 175. 22 D.J.Urakov. Jahon tarixi 1-tom 2-qism.T., Metodist nashriyoti. 2023. B 184. 17 imperiyasi (keyinchalik Vizantiya imperiyasi) madaniy taraqqiyotni davom ettirdi. Vizantiya madaniyati Rimning davlat boshqaruvi, huquq, arxitektura, falsafa va diniy tamoyillarini asrlar davomida saqlab, ularni yunon an’analari bilan uyg‘unlashtirdi. Garchi Vizantiya Rim imperiyasining bevosita vorisi bo‘lsa-da, u Rim bilan doimiy ravishda siyosiy, harbiy va madaniy aloqalarni davom ettirgan. Vizantiya orqali Rim an’analari o‘rta asr Yevropa madaniyatiga ta’sir ko‘rsatgan. Rim madaniyatining boshqa xalqlar bilan aloqalari uning sivilizatsiya sifatida kuchli va bardavom bo‘lishiga asos yaratgan. Rim o‘z tarixida dushman yoki ittifoqdosh sifatida duch kelgan deyarli har bir xalqdan o‘rganishni bilgan. U o‘z madaniyatini tashqi ta’sirlar orqali boyitib, o‘zlashtirgan har bir yutuqni Rimcha shaklda qayta ishlab, yanada mukammallashtirgan. Qadimgi Rim madaniyati nafaqat antik davrda, balki keyingi ming yilliklar davomida ham butun insoniyat tarixiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Rimliklar turli xalqlardan o‘zlashtirgan bilim va yutuqlarni o‘zlarining madaniy kontekstiga moslashtirib, ularni mustahkam huquqiy, siyosiy va me’moriy tizimlarga aylantirishgan. Bu yutuqlar Yevropa, Osiyo va hatto Amerikadagi jamiyatlar taraqqiyotiga zamin bo‘lib xizmat qilgan 23 . Rim huquqi insoniyat tarixidagi eng mukammal va uzoq yashagan huquqiy tizimlardan biridir. Rimliklar tomonidan ishlab chiqilgan asosiy prinsiplardan biri — “ Yozilgan qonun ustuvorligi” — hozirgi zamon konstitutsiyalarining asosi sifatida xizmat qiladi. “Xususiy huquq” (ius privatum), “jamoat huquqi” (ius publicum), mulk huquqi, shartnomaviy munosabatlar va jinoyat huquqi kabi bo‘limlar Rimda mukammal rivojlangan va hozirgi fuqarolik qonunchiligi tizimining asoslarini tashkil etadi. Rim arxitekturasi, ayniqsa inshoot qurilishi, akveduklar, arkalar, forumlar, amfiteatrlar va yo‘l tarmoqlari bugungi zamonaviy shaharsozlikka chuqur ta’sir ko‘rsatgan 24 . Rimliklar tomonidan ishlab chiqilgan beton texnologiyasi hamda muvozanatli inshoot dizayni hanuzgacha inshootlarda qo‘llaniladi. Rim uslubidagi me’moriy yechimlar Yevropa uyg‘onish davridan tortib hozirgi zamon neoklassik 23 Кузишин В. Н. История Древнего Востока. -2-е изд. Испр - М.,2003. C 295. 24 Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. Fan va texnologiya, 2009. B 145. 18 arxitekturasigacha davom etgan. Rim respublika boshqaruvi — konsullar, senat, xalq yig‘inlari kabi organlar orqali kuchlarning taqsimlanishi prinsipi — hozirgi zamon demokratik institutlariga ilhom manbai bo‘lgan. Rimdagi boshqaruvning dualistik (konsullar) va majburiy rotatsion (muddatli) shakllari ko‘plab demokratik davlatlar tomonidan takrorlangan. Lotin tili — Rimning rasmiy tili — butun Yevropaning ilmiy, huquqiy, diniy va madaniy tiliga aylangan. Fransuz, italyan, ispan, portugal va rumin tillari lotindan kelib chiqqan bo‘lib, ular hozirda “roman tillari” deb ataladi. Rim adabiyoti — Vergiliy, Titsiy Liviy, Tsitseron, Horatsiy va Ovidiy asarlari butun dunyo adabiyotining bebaho boyligidir. Ular inson, davlat, vatanparvarlik, axloq va go‘zallik haqidagi g‘oyalarni tarannum etgan. Rim imperiyasi orqali xristianlik butun Yevropaga yoyilgan. Xristian dinining targ‘iboti va institutsionallashuvi (cherkov tuzilmalarining yaratilishi, soborlar qurilishi) Rim siyosiy va madaniy tajribasiga tayanadi. Vatikan davlati, papa instituti va Rim-katolik cherkovi bevosita qadimgi Rim madaniy merosining davomidir. Rim madaniyati o‘z davrining turli xalqlari — etrusklar, yunonlar, misrliklar, finikiyaliklar, yahudiylar, forslar, keltlar va germanlar bilan madaniy aloqada bo‘lish orqali o‘zining boy va xilma-xil sivilizatsiyasini yaratgan. Bu sivilizatsiya o‘z navbatida butun dunyo madaniy, huquqiy, siyosiy va ilmiy taraqqiyotiga ta’sir ko‘rsatgan. Rim nafaqat harbiy va siyosiy imperiya sifatida, balki global miqyosdagi madaniy fenomen sifatida tarixda muhrlangan 25 . 25 I. E. S. Edwards. The Cambridege ancient history Part I.Cambridge. 2008. 19 II.BOB. QADIMGI RIM MADANIYATINING YUKSALISHI VA INQIROZI 2.1 Qadimgi Rim madaniyati yuksalishi Rim ma'naviy madaniyatida diniy qarashlar ham katta o‘rin egallaydi. Ilk Rim diniga politeizm xosdir. Qadimiy rimliklar tasavvuri bo‘yicha har bir narsa va hodisa o‘zining ruhiga, xudosiga ega bo‘lgan. Qadimiy Rim dinida xudo qiyofasiz bo‘lgan, shu sababli qadimgi Rimda uzoq vaqtlar xudolarning tasviri bo‘lmagan. Ular keyinchalik etrusk va yunon dinlari ta’siri ostida paydo bo‘lgan. Oilaviy va urug‘ e’tiqodlari sezilarli o‘rinni egallagan. Qadimgi Rimda falsafa va huquq ham rivojlangan. Ilk Rim respublikasi davrida, urug‘chilik qoldiqlarini o‘zida saqlab qolgan, yopiq agrar jamoa uchun xarakterli bo‘lgan o‘ziga xos mafkura shakllangan. Ilk Rim respublikasi mafkurasi konservatizm, an’analarga sodiqlik, har qanday yangiliklarga dushmanlik bilan qarash kabi xususiyatlarga xos bo‘lgan. Rim jamiyati taraqqiyotining o‘ziga xos mahsulotlardan biri — bu huquq bo‘lib, uni batafsil ishlab chiqish miloddan oldingi V-IV asrlarda boshlangan 26 . Bu huquqning dastlabki elementlari podsholik davrida paydo bo‘lgan bo‘lsa-da, ammo asosiy tushunchalar ilk respublika davrida formulirovka qilingan edi. Boshlang‘ich nuqta vazifasini, tarixchi olimlar fikricha, "XII jadval qonuni" o‘tagan, bunga komissiyalar tomonidan qabul qilingan qonunlar qo‘shilib boravergan. Mil. avv. VII asrdan to milodning V asriga qadar bo‘lgan o‘n ikki asr mobaynida italiyaliklar san’ati va badiiy madaniyati o‘zining gullagan davrini boshdan kechiradi. Italiyaliklar qadimgi Yunoniston san’ati va madaniyatiga zo‘r hurmat bilan qaradilar. Uni ijodiy o‘zlashtirdilar, nazariyasini yangi ilmiy bilimlar bilan boyitdilar. Rimliklar yunonlar singari fizika, matematika, dengizda suzish, astronomiya, gidrotexnika va agronomiya fanlariga juda qiziqqanlar 27 . Faqat rimliklar bu sohalarda nazariy tadqiqot ishlari bilan emas, balki ularning ilmiy yutuqlarini amalga tatbiq qilish bilan ko‘proq qiziqqanlar. Ular savdo 26 Вигасни А А. История Древнего Востока. -2 - е изд. Испр. - М., 2007. C 217. 27 Ravshan Rajabov.Qadimgi dunyo XRESTOMATIYASI. T.,2013. B 275. 20 arifmetikasi, me’morchilik, gidrotexnika va agronomiyadan dastlabki qo‘llanmalar yaratganlar. Rim ilmiy tafakkurining amaliy xarakteri Katton Katta va Varron asarlarida ayniqsa, yorqin aks etgan. Rim davlatining qudratini mafkuraviy jihatdan mustahkamlash ehtiyoji yilnomachilarning dastlabki tarixiy-adabiy asarlarni yaratishga sabab bo‘lgan. Rim me’morchiligining ahvoli ijtimoiy munosabatlarning murakkablashishi va urbanistik jarayonlarning rivojlanishi bilan shahar aholisi talablarining o‘sishiga bog‘liq edi. Rim me’morchiligi yunon va etrusk ta’siri ostida rivojlangan. Rim me’morchiligida I asrning oxiri va II asr boshlarida eng katta me’morchilik komplekslari yaratildi, ko‘p qavatli binolar vujudga keldi va shahar qiyofasini belgiladi. Yuliylar, Flaviylar, Severlar kabi imperator sulolalari davrida qurilgan g‘oyatda katta saroylar, zafar ustunlari shu davr ideologiyasini badiiy ifodalovchi yodgorlik sifatida xarakterlidir 28 . Shunday me’morchilik kompozitsiyalaridan biri 81-yilda qurilgan Tit memorial zafar arkidir. Qadimgi Rimning eng katta binolaridan biri Kolizey amfiteatridir. Gladiatorlar jangiga mo‘ljallangan bu binoga bir vaqtning o‘zida 55 ming tomoshabin kira olgan. Rim me’morchiligining yana muhim yodgorligi "Hamma xudolarning qasri" — Panteon hisoblanadi. Me’mor Apollodor Damashqiy tomonidan 118-125-yillarda qurilgan bu bino antik dunyoning eng katta gumbazli binosidir. Rim me’morchiligida paydo bo‘lgan yangi tiplardan biri termalar (suv saroylaridir). Iliq va sovuq suv hovuzlar, gimnastika zallari, oromgohlar, kutubxonalar bo‘lgan 2-3 kishiga mo‘ljallangan bunday suv saroylari bezagiga alohida e’tibor berilgan. Imperator Karakalla davridagi terma (211-216-yillarda qurilgan), ayniqsa, katta va hashamatli bo‘lgan (11 gektar) 29 . Uzoq davom etgan qonli fuqarolar urushi va o‘zaro nizolardan so‘ng yuzaga kelgan tinchlik va barqaror holat madaniy taraqqiyot uchun qulay sharoit yaratdi. Shu tufayli mil avv I asrning so'nggi o'n yilliklari - Rim madaniyati va san'atining gullab yashnash davri bo'ldi. Bu davrdagi adabiyot buyuk namoyondalar - Vergiliy, Goratsiy va Ovidiyning nomlari bilan bog'liq. Tarix sohasida bu davrda Tit Liviy, 28 А. А. Вигасни. Хрестоматия по история Древнего Востока/ Сост. и коммент. - М 1997. C 163. 29 Якобсен Т. Сокровища тьмы: история месопотамской религии. - М,.1995. C 128. 21 me’morchilikda mashhur nazariyachi Vitruviy faoliyat yuritgan. Shuni qayd etib o'tish kerakki, Avgust davrida Rim adabiyoti uchun eng yuksak ijodiy yutuqlar davri bo'lgan bo'lsa, tasviriy san'at sohasidagi buyuk yodgorliklar keyinroq, I asrning ikkinchi yarmi-II asrning birinchi yarmida yaratilgan. Imperiyaning birinchi asrlari ma'naviy hayotining yana bir o'ziga xos jihatlaridan biri falsafaga ommaviy qiziqish edi. Bu davrda yangi falsafiy tizimlar paydo bo'lmadi: o'sha davrdagi ko'zga ko'ringan faylasuflar - Seneka, Yepiktet, Plutarxlar edi. Biroq sayoq faylasuflarning ta'sirida falsafaga qiziqish tobora ommalashdi. Bu davrda falsafiy qiziqishlar metafizika va boshqa falsafiy sohalardan etikaga ko'chgan edi. Shunday qilib, Rim sivilizatsiyasi dunyoga davlatchilik prinsiplari, imperiya g'oyasi, huquqlar tizimi, fuqarolik qadriyatlar tizimini, butun o'rta asrlar davomida jna'rifatli Yevropa qo'llagan lotin tilini, me'morchilik uslublarini berdi 30 . Qadimgi Rim sivilizatsiyasi jahon sivilizatsiya taraqqiyotiga ulkan ta’sir ko'rsatdi. Rim madaniyatining ma'naviy jihatlari, uning falsafasi, san'ati va adabiyotida aks etgan qadriyatlar tizimining rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liqdir. Rim madaniyatida siyosat, ijtimoiy tartib va huquq tizimi keng o‘rganilgan bo‘lib, bu mamlakatning rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Shuningdek, Rimda ma'naviyatning o‘ziga xos jihatlari, shu jumladan, inson va jamiyat o‘rtasidagi muvozanat, vatanparvarlik, mas’uliyat va ijtimoiy barqarorlikka katta e'tibor berilgan. Rim falsafasi Yunonistonning falsafiy maktablaridan, ayniqsa, stoitsizm va epikureyizmdan ta’sirlangan bo‘lsa-da, o‘zining amaliy yo‘nalishini shakllantirdi. Rim falsafasining asosiy tamoyillaridan biri — bu insonning hayotdagi maqsadiga erishish uchun o‘zini tarbiyalash, ahloqiy fazilatlarni rivojlantirish va jamiyatda o‘z o‘rnini to‘g‘ri aniqlashdir 31 . Rim faylasuflari, masalan, Seneka, Epiktet, Mark Avreliy, o‘z asarlarida ichki tinchlik, to‘g‘ri axloq va o‘zligini anglash muhimligini ta’kidlaganlar. Rimda huquq tizimi ham ma'naviy jihatdan katta ahamiyatga ega edi. Rim huquqi ko‘plab zamonaviy huquq tizimlarining asosini tashkil qiladi va unda adolat, tenglik va inson 30 Бертельс Э.Э. Роман об Александре и его основных версиях на Востоке - Л. Лениздат, 1969.С - 187. 31 Ботвинник М.Н., Рабинович М.Б., Стретановский Г.А. Биографии знаменитых греков и римлян - М.: Просвещение, 1988. С 204. 22 huquqlariga hurmat kabilar muhim o‘rin tutgan. "Rim huquqining" yuksalishi jamiyatda o‘zaro munosabatlarning tartibga solinishi va ijtimoiy barqarorlikni saqlashda muhim rol o‘ynagan. Rimda qonunlarning hammasi nafaqat xususiy shaxslar o‘rtasidagi munosabatlarni, balki davlat va fuqarolar o‘rtasidagi aloqalarni ham tartibga solgan. Rim adabiyoti ham o‘zining ma'naviy jihatlari bilan boydi. Rim adabiyoti juda xilma-xil janrlarda rivojlanib, tarixiy yodgorliklardan tortib, poeziya va drama sohalarigacha bo‘lgan keng spektrni o‘z ichiga oldi. Rim adabiyotining eng buyuk namoyandalari — Vergiliy, Ovidiy, Gomerning "Iliada" va "Odisseya"si kabi asarlarni o‘zlashtirgan va bu asarlarda yunon-mitolokik elementlarni ilgari surgan. Ovidiyning "Metamorfozalar" asari, ayniqsa, Rim madaniyatining mifologik va diniy jihatlarini o‘zida mujassamlashtirgan. Bundan tashqari, Rim diniy hayoti va marosimlari ham jamiyatning ruhiy va ma'naviy ahvoli bilan chambarchas bog‘liq edi. Diniy marosimlar, xudolar va ruxiy mavjudotlar bilan aloqalar, Rim xalqining hayotida muhim o‘rin tutardi. Rimliklar o‘z xudo va xudolalariga ijobiy munosabatda bo‘lishni, ularga hurmat va e'tibor ko‘rsatishni o‘z vazifasi deb bilishardi. Diniy e'tiqodlar jamiyatda birlikni ta'minlash va jamiyatda muvozanatni saqlashda ahamiyatli edi 32 . Rim madaniyatining yana bir muhim jihati – uning ta’lim tizimi va bilimlarni saqlashga bo‘lgan yuksak ehtiyoji edi. Rimda ta'lim va bilim olish juda muhim deb hisoblangan, shuningdek, oliy ta'lim tizimi rivojlangan edi. Rimda ijtimoiy elitaga kiruvchi shaxslar yuqori ta'lim olish, ayniqsa, huquq, falsafa va tarix sohalarida bilim olishga katta ahamiyat berishgan. Shuningdek, Rimda yozma va og‘zaki an'analar o‘rtasidagi uyg‘unlik ham ahamiyatli bo‘lgan, chunki qadimiy Rimda adabiy asarlar yozish, ularni saqlash va o‘qish odati bo‘lib, bu madaniyatning saqlanib qolishida muhim rol o‘ynagan 33 . Shunday qilib, Rim madaniyatining ma'naviy jihatlari ijtimoiy tuzilma, falsafa, huquq, adabiyot va dinni o‘z ichiga olgan bo‘lib, uning rivojlanishiga nafaqat mamlakat ichidagi, balki atrofdagi madaniyatlar ham katta ta'sir ko‘rsatgan. 32 Mommsen, T. The History of Rome. Vol. 4. London: Richard Bentley and Son, 1866. P 185. 33 Syme, R. The Roman Revolution. Oxford University Press, 1939. P 222. 23 Rimning ma'naviy merosi bugungi kunda ham dunyo madaniyati va ilm-fanida o‘zining ahamiyatini yo‘qotmagan. Rim me’morchiligi va haykaltaroshligi yunon va etrusklarning kuchli ta’siri ostida rivojlandi. Rimliklar etrusklardan qurilish texnikasining ba’zi usullarini o‘zlashtirib oldilar. Miloddan avvalgi 312-yilda Senzor Appiy Klavdiy Tsek davrida rimliklar ilk bor tosh to‘shalgan Appiy yo‘lini qurishdi. Odatda, rimliklar yo‘llarni besh qatlamli tuzilma bilan qurar edilar. O‘sha 312-yilda rimlik injenerlar Rimning suv ta’minotini yaxshilash uchun arkli suv quvurlari — akveduklar qurishni boshladilar. Miloddan avvalgi II asrda beton kashf qilindi. Binolar qurilishida g‘isht, tuf, travertin va marmar ishlatila boshlandi. Rim qurilish san’atining ko‘p asrlik tajribasi Mark Vitruviy Pollionning "Arxitektura to‘g‘risida" (miloddan avvalgi I asrda) asarida umumlashtirildi. Bu vaqtda Rimda ko‘p qavatli uylar, ko‘priklar, termalar, zafar arklari qurildi. Miloddan avvalgi 55-yilda Mars maydonida toshdan qilingan birinchi amfiteatr "Pompeya" qurildi 34 . Respublika davrida Rimning jamoatchilik markazi forum bo‘ldi. Bu yerda davlat xazinasi va arxivi (Tabulyarir), notiqlar minbari (rostra), kuriya (senat majlislari o‘rni), davlat qamoqxonasi (Tullianium) binolari qurilgan edi. Ellin davrida Rim yunon haykallari va boshqa san’at asarlari bilan bezatila boshlandi. Imperiya davrida forum, ibodatxona, bazilika, portik, zafar arklari, memorial kollonlar va otliq haykallari bilan bezatildi. Ularning ichida xashamatli Trayan kolonnasi va forumi ajralib turadi. Rim va boshqa shaharlarda termalar — basseynlar, gimnastika zallari, parklar va kutubxonalar bo‘lgan hashamatli jamoa hammomlari ko‘plab bunyod qilindi. Imperator termalarida tasviriy san’at va haykaltaroshlikning eng yaxshi namunalari ko‘rsatilgan edi 35 . Rimda eng katta va hashamatli termalarni imperator Karakalla qurdi. Uning maydoni 12 gektar bo‘lib, bir vaqtning o‘zida 1600 kishi yuvinishi mumkin edi. Imperiyada jami uzunligi 80 ming km bo‘lgan 372 yo‘l mavjud edi. Dengiz portlari va gavanlar yaxshi jihozlangan edi. Fortifikatsiya inshootlari ham mustahkam bunyod qilinib, muntazam ta’mirlanib turilar edi. Boy rimliklarning hashamatli 34 Crawford, M. The Roman Republic. Fontana Press, 1978. P 218. 35 Beard, M. SPQR: A History of Ancient Rome. Liveright Publishing, 2015. P 197. 24 saroylari marmar kolonnalar, san’at asarlari, mozaikalar, haykallar bilan bezatilgan va isitgichlarga ega edi. Kambag‘al fuqarolar esa ko‘p qavatli, hech qanday qulayliklarga ega bo‘lmagan, rejasiz qurilgan uylarda yashar edilar. Rim san’atining eng katta yutuqlaridan biri haykal portreti edi. Yunon haykallari barkamol fuqaro obrazini yaratgan bo‘lsa, Rim haykali odamning o‘zini aynan ko‘rinishida bunyod qilingan edi. Qadimgi odatga ko‘ra, rimliklar uylarida ajdodlarini mum niqoblarini saqlashar edi. Ilk davrda etrusklar bronza haykallarni yaratdilar. Miloddan avvalgi I asrdan boshlab, bronzani o‘rniga marmar ishlatila boshlandi. Rim haykaltaroshligining so‘nggi respublika asarlaridan "Orator", "Togatus", "Brut" haykallari, Mariy, Pompey, Tsitseron, Kichik Katon va Sezarni byustlari ko‘rsatilishi mumkin. Bundan tashqari, ko‘plab imperatorlar, malikalar, amaldorlar, sarkardalar, shoirlar va faylasuflarning marmar byustlari saqlanib qolgan. Rimda ta’limning birinchi bosqichi maktab edi. Maktablar xususiy bo‘lib, davlat ta’lim jarayoniga aralashmas edi. Maktabda ishi yurishmagan, kelib chiqishi qorong‘i bo‘lgan kimsalar dars berar edi 36 . Boshlang‘ich maktabda 7-12 yoshli bolalar o‘qish-yozish, og‘zaki sanashga o‘rgatilardi, o‘qish faqat bir semestrni tashkil etar edi. Keyingi o‘qish pullik edi. O‘rta maktabda olimlar, yozuvchi va adabiy tanqidchilar (ko‘pincha ozod qo‘yilgan qul-yunonlar) grammatikani o‘qitar edilar. Antik davrda notiqlik maktablari ham mashhur bo‘lib, 15- 16 yoshli qobiliyatli o‘quvchilar notiqlik san’atini o‘zlashtirardilar. Imperiya davrida siyosiy notiqlarda o‘rin qolmagani uchun notiqlik maktablari faxrli va daromadli kasb bo‘lgan advokatlarni tayyorladilar. Rim imperiyasining madaniy markazlari Rim, Iskandariya, Pergam, Rodos, Afina, Karfagen, Massiliya edi. Bu shaharlarda kutubxonalar, teatrlar, maktablar mavjud edi. Tabiiy fanlar rivojlanib, qator ilmiy asarlar yaratildi. Vitruviyning 10 jildli "Arxitektura to‘g‘risida"gi kitobi bor 37 . I asrda Ksekts Yuliy Frontonning "Akveduklar to‘g‘risida" injenerlik asari, Strabonning 17 jildli "Geografiya"sı, Pomponiy Melaning "Yer tuzilishi to‘g‘risida" 36 Lintott, A. The Constitution of the Roman Republic. Oxford University Press, 1999. P 185. 37 Rostovtsev, M.I. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent: O‘zbekiston Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1960. B 214. 25 nomli 3 jildli kitobi, Klavdiy Ptolemeyning "Geografiya bo‘yicha yo‘riqnoma" nomli 8 jildli asari, Kvintilinning "Notiqni o‘qitish" 12 jildli notiqlik nazariyasi to‘plami, Kolumellani astronomiya bo‘yicha "Qishloq xo‘jaligi to‘g‘risida" nomli 12 jildli asarlari fan taraqqiyotining katta yutuqlari edi. I asr o‘rtalarida Katta Pliniy (24-79-yillar) o‘zining 37 jildli "Tabiatshunoslik" asarini yozdi. Bu asar entsiklopedik mazmunda bo‘lib, fizika, geografiya, botanika, zoologiya, mineralogiya va boshqa fanlar bo‘yicha ma’lumotlar beradi. Fiziolog Klavdiy Galen (129-199-yillar) akusher va pediatr Soran shuhrat qozondilar. Avl Korneliy Tsels "Fanlar" asarida dehqonchilik, ritorika, harbiy ish va tibbiyot to‘g‘risida turli ma’lumotlarni jamladi 38 . 2.2 Qadimgi Rim madaniyati inqirozi Milodning 410-yilida Alarix boshchiligida Vestgotlar tomonidan Rim talon-taroj qilindi. Shundan so‘ng, Rim va uning forumi doimo barbod bo‘lib bordi. Italiyani zabt etgan Ostgotlarning qiroli Teodoriy qadimgi poytaxtni saqlashga qaror qildi va uning hukmdorligi davrida, ya’ni 489-526-yillarda, shahar yaxshi holatda saqlandi. Biroq, asrning o‘rtalarida shahar uchun jang qilgan Vizantiyalik va Ostgotlar qo‘shinlari Rimni xarobaga aylantirdilar. Qudratli davlat bo‘lgan, ammo hozirda kuchsizlangan Rim barbod bo‘la boshladi. Shunga qaramay, 800-yilda ham zabt etilgan shahar shunday katta ahamiyatga ega ediki, bu shaharda Franklarning qiroli Karl Buyukning toj kiyish marosimi o‘tkazildi. Karl Buyukning davrida Rimga ziyoratga kelgan sayyohlar "Tarkidunyo qilganning" deb ataganlar. Yo'lnomasi nomi ostida ma'lum bo'lgan qadimgi manuskriptida tasvirlangan ko'plab yodgorliklarni ko'rish mumkin edi. Bu hujjat Shvetsariyalik rohib tomonidan IV asrda yaratilgan shahar xaritasi asosida yozilgan. Ammo IX asr boshidagi yer zilzilalari ko'plab haykallarni buzdi, xarobalar esa qoldiqlar ostida qolib ketdi va o'tmishda buyuk bo'lgan yodgorliklarning yozuvi ko'rinmay qoldi. Keyingi yillarda saroy, cherkov va boshqa binolarni barpo etish davomida Rimning qadimiy buyukligi xazinasini tashkil qilgan barcha narsalar – 38 Berkovskiy, E.M. Antik madaniyat. Moskva: Iskusstvo, 1982. C 136. 26 ustunlar, haykallar, temir darvozalar, tilla suv yuritilgan va bronza cherepitsalari ishlatildi. Minglab arxitektura yodgorliklari va haykallari ohak olish uchun yoqib yuborildi. Yevropadagi Napoleon yurishlari Rimni fransuzlar tomonidan yana talon-taroj qilinishiga olib keldi. Fransuzlar shaharning arxeologik tadqiqotlariga asos soldi. Imperator davri yodgorliklarini izlashga barcha kuchlarini sarfladilar, forumni tozaladilar. 1898-yilda italiyalik arxeolog Jakoma Bonik jiddiy qazishmalarni boshladi. Qadimgi forumni qoplab olgan qatlamlar birin- ketin olib tashlandi, birinchi qatlamgacha yetib borildi, bu miloddan avvalgi VI asrda to‘kilgan shag‘aldan iborat edi. Olim sirli qoldiqlarni topdi va bu qoldiqlarda ko‘plab Rim mualliflari tomonidan tasvirlangan qora toshni tanidi. Qora tosh – bu arxaik lotin tilida matni yozilgan tosh stellalari, ular qora marmar bilan qoplangan edi. Miloddan avvalgi VI asrda qilingan yozuvning birinchi satrlari shunday so‘zlardan iborat edi: "Kimda-kim shu joyni harom qilsa, yer osti dunyoning ruhlariga topshirilsin, kimda-kim uni iflos qilsa, qonunga ko‘ra, qirol uni mulkidan mahrum etadi". Zamonaviy olimlarning fikricha, forum ilk paytlaridan ilohiy va tegilmas joy bo‘lib, Rimning muqaddas markazi sifatida xizmat qilgan, ammo varvarlar va qaroqchilar avlodida qiynalmaganini rimliklar o‘zlari himoya qilishgan 39 . XX asrning 20-yillarida diktator Benito Mussolini o‘z rejimini imperatorlar davridagi Rimning davomi deb e’lon qildi va Avgust Sezar va Trayanning forumlarini qazishga buyurdi. Biroq bu harakatlarning barchasi imperatorlar forumi deb nomlangan yangi ko‘chaning qurilishi bilan tugadi. Avtomobillarning ommasi shaharning ko‘chalarida transportning baland shovqiniga sabab bo‘ldi, vebratsiya va gazlar tufayli hech narsa bilan himoyalanmagan yodgorliklar yorila boshladi. Avreliy sharafiga qo'yilgan katta ustunning qoldiqlari ag'darilib tushdi 40 . 1981-yildan boshlab, Rimning qadimgi ko'chalarida transportning yurishi ta'qiqlandi. Asta-sekin tadqiqotchilar qadimgi abadiy shaharni binolarining haqiqiy qiyofasini tiklashga muvaffaq bo'ldilar. Miloddan avvalgi 8-yilda, tomi somondan 39 G‘afurov, B., Yusupov, U., Karimov, X. Jahon tarixi qadimgi davrdan milodiy V asrgacha. Toshkent:, O‘qituvchi, 1993. B 178. 40 Berkovskiy, E.M. Antik madaniyat. Moskva: Iskusstvo, 1982. C 173. 27 bo'lgan bir nechta uylardan iborat bo'lgan Palatan tepaligida joylashgan italyancha qishloq Rim deb atalar edi. 500 yil ichida bu qishloq Yaqin Sharq, Shimoliy Afrika va Yevropaning katta qismini o'ziga bo'ysundirgan davlatning poytaxtiga aylandi. Rim o'z nomini afsonaviy asoschisi Romul sharafiga olgan bo'lib, o'z qo'shnilari, yunon va etrusklarning an'analarini meros qilib oldi. Shu bilan birga, u shahar xarakteriga ega bo'lgan va nafis bo'lgan o'z madaniyatini vujudga keltirdi. Rimning ta'siri eng uzoqdagi imperiya va hukumatlarni qamrab oldi: barcha joyda beton va marmardan qurilgan shaharlar barpo etildi va buyuk poytaxt ko'plab oynalarda aks etilgandek bo'ldi. Rimni buyuklikka olib boruvchi yo'l qanday bo'lgan? Tadqiqotchilar Rim rivojida biz yuqorida ko'rib o'tgan davrlarni aniqladilar. Rimning yakuni 410-yilda Alarix boshchiligidagi gotlar tomonidan talon-taroj qilingani bilan boshlandi. Vandallar Galliya va Ispaniyani qo'lga olib, Shimoliy Afrikada o'z qirolliklariga asos soldi. 455-yilda esa Rimni tamoman talon-taroj qildilar. Xunlar Attila boshchiligida Italiya va Galliyaga tahlikali hujumlar uyushtirdilar, keyin esa Dunayga qaytdilar. Oxirgi g'arbiy imperator, Romul Avgustin 476- yilda mag'lubiyatga uchradi va Italiyaga Ostgodarning qiroli Teodorix egalik qila boshladi. Sharqiy imperiya esa 1453-yilga qadar mavjud bo'ldi. Qadimgi Rim, bir vaqtlar dunyoning eng qudratli va rivojlangan davlatlaridan biri sifatida tarixda qolgan. Rimning buyukligi nafaqat uning keng hududlarga tarqalgan imperiyasi, balki madaniyati, arxitekturasi, qonunlari va san’ati bilan ham tanilgan edi. Ammo Rimning qudrati va buyukligi o’zining so'nggi asrlarida inqirozga yuz tutdi, va bu inqiroz jarayoni ko’plab omillar natijasida sodir bo’ldi 41 . Milodning 410-yilida, Alarix boshchiligida Vestgotlar Rimni talon- taroj qilganida, qadimiy shahar birinchi katta zarbani oldi. Bu voqea Rimning zaiflashganini va uning qudratli imperiya sifatida yakuniga yaqinlashayotganini ko’rsatdi. Rimni talon-taroj qilganidan so'ng, shahar va uning forumi to’liq xarob bo’lib bordi. Shunday bo’lsa-da, Ostgotlarning qiroli Teodoriy, Italiyani zabt etganidan so'ng, Rimning qadimiy poytaxtini saqlashga qaror qildi. 489-526- 41 D.J.Urakov. Jahon tarixi 1-tom 2-qism.T., Metodist nashriyoti. 2023. B 186. 28 yillarda, Teodoriy hukmdorligi davrida, shahar nisbatan yaxshi holatda saqlanib qoldi. Lekin asrning o'rtalarida, shahar uchun davom etgan janglar Rimning butunlay xarob bo'lishiga olib keldi. Rimning qulashining yana bir sababi uning ichki ziddiyatlari va iqtisodiy muammolar edi. Tashqi bosimlar bilan birga, Rimning ichki ijtimoiy va siyosiy tizimi ham zaiflashdi. Bu o’zgarishlar Rimning iqtisodiy, harbiy va madaniy barqarorligiga jiddiy zarba berdi. Imperiyaning kengayishi bilan birga, u ichki muammolarni hal qilishda muvaffaqiyatsiz bo’lib qoldi. Shahar va uning manzillari birinchi marta talon-taroj qilindi, keyin esa tabiatning o’zgarishi — yer zilzilalari va boshqa falokatlar Rimning inqirozini chuqurlashtirdi 42 . Biroq, Rimning buyukligi barham topishiga qaramay, shahar hali ham muhim madaniy markaz sifatida qolgan. 800-yilda, Rim Franklar qiroli Karl Buyukning toj kiyish marosimi o‘tkazilgan shahar bo‘lib, bu shahar hali ham diniy va siyosiy ahamiyatga ega edi. Karl Buyukning davrida Rimni "Tarkidunyo qilganning" deb atagan sayyohlar, shaharni shunday tasvirlashgan edi, chunki u hanuz o’zining madaniy va tarixiy ahamiyatini saqlab qolgan edi. Rimning so'nggi yillarida, zamonaviy olimlarning topishlari hamda arxeologik qazishmalar orqali, shahar tarixining ko’plab qoldiqlari kashf qilindi. 1898-yilda italiyalik arxeolog Jakoma Bonik tomonidan boshlangan qazishmalar Rimni o’rganishning yangi bosqichini boshlab berdi. Qadimiy forum va Rimning boshqa yodgorliklari ustida olib borilgan ilmiy ishlar, qadimgi Rim madaniyatining ba'zi qismi haqida yangi ma'lumotlar keltirdi. Qora toshlar va boshqa arxitektura yodgorliklarining topilishi, Rimning buyukligini yana bir bor eslatib o'tdi 43 . XX asrda, Rimni o’rganish va uning qadimiy yodgorliklarini saqlash harakatlari davom etdi. Benito Mussolini tomonidan tashkil etilgan tadqiqotlar va qazishmalar, Rimni yangidan tiklashga qaratilgan sa'y- harakatlarni ko’rsatadi. Biroq, avtomobillarning ko’payishi va ularning shahar ko’chalarida olib kelgan shovqin va ifloslanish, qadimgi yodgorliklarning yanada zararlanishiga sabab bo’ldi. Shu bilan birga, Rimni tiklashda tadqiqotchilar va saqlovchilar tomonidan olib 42 Кузишин В. Н. История Древнего Востока. -2-е изд. Испр - М.,2003. C 175. 43 Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. Fan va texnologiya, 2009. B 221. 29 borilgan ishlar, shaharni madaniy meros sifatida saqlashga harakat qilindi. Rimning qadimgi buyukligi, uning inqirozga yuz tutishi va shaharni saqlashdagi harakatlar bugungi kunda ham muhim ahamiyatga ega. Qadimgi Rim madaniyati nafaqat o’z zamonasining eng qudratli tizimi bo’lgan, balki bugungi zamonning madaniyatiga ham katta ta’sir ko’rsatdi. Shunday qilib, Rimning inqirozi va uning so'nggi davrlari, o’z vaqtida mohirona yaratilgan madaniyatning uzilmas davomi sifatida tarixda o’z o’rnini topdi 44 . 44 D.J.Urakov. Jahon svilizatsiyalar tarixi. Toshkent:. "NIF MSH" 2024. B 180. 30 XULOSA Qadimgi Rim madaniyati insoniyat tarixining eng yuksak sivilizatsiyalaridan biri sifatida butun dunyo taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan. Me’morchilik, huquqshunoslik, muhandislik, adabiyot, falsafa, san’at, harbiy ishlar va ta’lim sohalarida yaratilgan boy meros nafaqat o‘z davrining, balki keyingi ming yilliklarning rivojlanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Rimda asos solingan tamaddun asoslari, bugungi demokratik boshqaruv, shaharsozlik, huquq tizimi va ta’limning negizini tashkil etadi. Har bir forum, har bir ustun, har bir qonun — bu o‘tgan asrlar sabog‘i, insoniyat tafakkurining jasorat bilan yaratilgan mahsulidir. Rim imperiyasining qudrati, harbiy kuchi va siyosiy yuksalishi qanday ulug‘ bo‘lgan bo‘lsa, uning inqirozi va qulash jarayoni ham shunchalik ibratli va chuqur saboqlarga boy bo‘ldi. Bu qulash, avvalo, haddan tashqari kengayish, ichki nizolar, iqtisodiy muammolar, madaniy qadriyatlarning so‘nishi va tashqi tahdidlar bilan bog‘liq edi. Shunga qaramay, Rim har doim o‘z nuri bilan insoniyat tarixini yoritib kelgan — bir necha bor vayron qilingan bo‘lsa- da, uning ruhi hech qachon butunlay yo‘qolmadi. Uning boy madaniy merosi zamonaviy arxeologlar, tarixchilar va butun insoniyat tomonidan hurmat bilan o‘rganilmoqda. Shunday qilib, qadimgi Rim bizga buyuklik va inqiroz o‘rtasidagi nozik muvozanatni eslatib turuvchi abadiy saboqdir. Rim — bu tarix emas, bu hayotning o‘zidir; u bizga o‘tmishdan kelajak sari yetaklaydigan ma’naviy va ilmiy yo‘ldir. Rim sivilizatsiyasining merosi shunchaki qadimgi yodgorliklar yoki tarixiy matnlardagina emas, balki bugungi zamonaviy jamiyatning tub mohiyatida, uning tamoyillari, qonunlari, hatto kundalik hayot tarzi va me’moriy ko‘rinishlarida ham yashab kelmoqda. Har bir demokratik tamoyil, fuqarolik huquqlari, sud tizimi yoki davlat boshqaruvi mexanizmlarining asosida Rim tajribasining izlari yaqqol ko‘zga tashlanadi. Rimliklar qurgan yo‘llar — bu nafaqat geografik jihatdan shaharlarni bog‘lagan tarmoqlar edi, balki bu yo‘llar madaniyat, bilim, san’at va fikr almashinuvining ramzi edi. Ular urushda g‘olib bo‘lishni emas, balki urushdan keyin qanday barpo qilish, qanday hukmronlik qilish va qanday barqarorlikni saqlab qolish 31 kerakligini o‘rgandilar. Aynan shu yondashuv Rimni faqat qudratli davlat emas, balki buyuk madaniyat markaziga aylantirdi. Bugun biz Rimdan nafaqat qadimgi dunyo haqiqatlarini, balki insoniyat uchun eng zarur bo‘lgan saboqni ham olamiz: har qanday sivilizatsiya, hatto eng buyugi ham, agar u o‘z ichki birligini, qadriyatlarini va madaniy asoslarini boy bersa — inqirozga yuz tutadi. Rim bizga o‘z madaniyatimizni qadrlash, uni asrab-avaylash va keyingi avlodlarga yetkazish mas’uliyatini eslatadi. Zero, madaniyat — bu insoniyat ruhining abadiy ifodasi, tarix esa bu ruhning yuksalish va tanazzul yo‘lidagi hikoyasidir. Rim sivilizatsiyasi bizga nafaqat tarixiy ibrat, balki inson salohiyatining cheksizligini ham namoyon etadi. Ular har safar qulash yoqasiga kelganida ham, yangi yechimlar, yangi g‘oyalar bilan o‘zlarini qayta tiklay oldilar. Qonunlarda adolat, me’morchilikda uyg‘unlik, san’atda go‘zallik, haykaltaroshlikda haqiqat va ta’limda ma’rifat bo‘lgan bu jamiyat, insoniyat taraqqiyotining ustunlaridan biriga aylandi. Ammo Rimning inqirozi bizga yana bir muhim haqiqatni eslatadi: kuch faqat yurakda emas, balki birlikda, ma’naviyatda, bilimda, adolatda mujassam. Ichki nizolar, adolatning yemirilishi, ahloqiy va siyosiy tushkunlik, boylikka haddan tashqari o‘chlik — bular Rimni yengilmas armiyalar emas, ichki zaifliklar qulatganining isbotidir. Bugungi dunyo bu saboqni esdan chiqarmasligi kerak. Har qanday sivilizatsiyaning davomiyligi nafaqat texnologiya va kuch bilan, balki insoniy qadriyatlar, ilm, ta’lim va tarixiy xotirani qadrlash bilan belgilanadi. Rim o‘rgatgan eng ulug‘ saboq shuki — sivilizatsiyalar o‘tadi, ammo ular qoldirgan meros, agar asralsa, mangu yashaydi. Shunday ekan, Rim — bu o‘tmish emas. U bugunimizdagi qonunlarda, ko‘chalarimizdagi ustunlarda, kutubxonalarimizdagi bilimlarda va ongimizdagi uyg‘onishda yashaydi. Rim quladi, ammo uning ruhi insoniyat tafakkurida abadiy saqlanadi. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1.D.J.Urakov. Jahon tarixi 1-tom 2-qism.T., Metodist nashriyoti. 2023 364-b 2.D.J.Urakov. Jahon svilizatsiyalar tarixi. Toshkent:. "NIF MSH" 2024. 316-b 3.Кузишин В. Н. История Древнего Востока. -2-е изд. Испр - М.,2003. 4.Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. Fan va texnologiya, 2009. 5.I. E. S. Edwards. The Cambridege ancient history Part I.Cambridge. 2008 6.Вигасни А А. История Древнего Востока. -2 - е изд. Испр. - М., 2007. 7.Ravshan Rajabov.Qadimgi dunyo XRESTOMATIYASI. T.,2013. 8.А. А. Вигасни. Хрестоматия по история Древнего Востока/ Сост. и коммент. - М 1997. 9.Якобсен Т. Сокровища тьмы: история месопотамской религии. - М,.1995. 10.Бертельс Э.Э. Роман об Александре и его основных версиях на Востоке - Л. Лениздат, 1969.С - 497. 11.Ботвинник М.Н., Рабинович М.Б., Стретановский Г.А. Биографии знаменитых греков и римлян - М.: Просвещение, 1988. С.204. 12.Mommsen, T. The History of Rome . Vol. 4. London: Richard Bentley and Son, 1866. 13.Syme, R. The Roman Revolution . Oxford University Press, 1939. 14.Crawford, M. The Roman Republic . Fontana Press, 1978. 15.Beard, M . SPQR : A History of Ancient Rome . Liveright Publishing, 2015. 16.Lintott, A. The Constitution of the Roman Republic . Oxford University Press, 1999. 17.Rostovtsev, M.I. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent: O‘zbekiston Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1960. 18.Berkovskiy, E.M. Antik madaniyat. Moskva: Iskusstvo, 1982. 19.G‘afurov, B., Yusupov, U., Karimov, X. Jahon tarixi qadimgi davrdan milodiy V asrgacha. Toshkent:, O‘qituvchi, 1993. 33

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. QADIMGI RIM MADANIYATINING SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISH BOSQICHLARI

1.1 Qadimgi Rim sivilizatsiyasining vujudga kelishi

1.2 Rim madaniyatining boshqa madaniyatlar bilan aloqalari

II.BOB. QADIMGI RIM MADANIYATINING YUKSALISHI VA INQIROZI

2.1 Qadimgi Rim madaniyati yuksalishi

2.2 Qadimgi Rim madaniyati inqirozi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить