Qadimgi Rim sanati va me’morchiligi 26

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	718.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Qadimgi Rim sanati va me’morchiligi 26

Купить

Qadimgi Rim sanati va me’morchiligi
Mundarija:
KIRISH……………………………………………………………………… 3
I BOB:Qadimgi Rim madaniyatining rivojlanish bosqichlari…………… 5
1.1 Rim madaniyatining vujudga kelishi shart-sharoitlari…………………. 5
1.2 Rim madaniyatining rivojlanish bosqichlari………………………… 15
II BOB:Rim arxitekturasi, san’ati, adabiyoti…………………… 25
2.1 Rim me ’ morchiligi rivojlanishi , o ’ ziga xos xususiyatlari ………………… 25
2.2Rim adabiyoti rivojlanishi, ilgari surilgan g’oyalar………………… 35
III XULOSA ……………………………………………………… 49
IV FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBAALAR……… 50
1

“Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma’naviy
salohiyatga ega bo’lib, dunyo miqyosida o’z tengdoshlariga hech qaysi sohada
bo’sh kelmaydigan insonlar bo’lib kamol topishi, baxtli bo’lishi uchun davlatimiz
va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz”
Sh.M.Mirziyoyev.
O’zbekiston Respublikasi
Prezidenti
Kirish
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyev oliy ta'lim tizimini 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi tasdiqlandi va unda quyidagilar nazarda
tutiladi:oliy ta'lim sohasida davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish, hududlarda
davlat va nodavlat oliy ta'lim muassasalari faoliyatini tashkil etish asosida oliy
ta'lim bilan qamrov darajasini 50 foizdan oshirish, sohada sog‘lom raqobat
muhitini yaratish;O‘zbekiston Milliy universiteti va Samarqand davlat
universitetini mamlakatimiz oliy ta'lim muassasalarining flagmaniga
aylantirish;respublikadagi kamida 10 ta oliy ta'lim muassasasini xalqaro e'tirof
etilgan tashkilotlar (Quacquarelli Symonds World University Rankings, Times
Higher Education yoki Academic Ranking of World Universities) reytingining
birinchi 1 000 ta o‘rindagi oliy ta'lim muassasalari ro‘yxatiga, shu jumladan,
O‘zbekiston Milliy universiteti va Samarqand davlat universitetini birinchi 500 ta
o‘rindagi oliy ta'lim muassasalari ro‘yxatiga kiritish;oliy ta'lim muassasalarida
o‘quv jarayonini bosqichma-bosqich kredit-modul tizimiga o‘tkazish;alqaro
tajribalardan kelib chiqib, oliy ta'limning ilg‘or standartlarini joriy etish, jumladan,
o‘quv dasturlarida nazariy bilim olishga yo‘naltirilgan ta'limdan amaliy
ko‘nikmalarni shakllantirishga yo‘naltirilgan ta'lim tizimiga bosqichma-bosqich
o‘tish;oliy ta'lim mazmunini sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarish, ijtimoiy soha
va iqtisodiyot tarmoqlarining barqaror rivojlanishiga munosib hissa qo‘shadigan,
mehnat bozorida o‘z o‘rnini topa oladigan yuqori malakali kadrlar tayyorlash
tizimini yo‘lga qo‘yish;oliy ta'lim muassasalarining akademik mustaqilligini
ta'minlashdan iborat. Milodiy 1-asrda qizlar uchun grammatika maktablari tashkil
2

topdi. Ritorika maktablarida 13—19 yoshdagi bolalar o qitildi. Bu maktablar,ʻ
asosan, notiqlik san atini o rgatar edi. Maktablarda HUQo Q, falsafa, tarix,
ʼ ʻ ʻ
she riyatdan ta lim berilar edi. 2-asrdan huquqshunoslik guruhlari tashkil topdi.
ʼ ʼ
Imperator Mark Avreliy davrida (2-asr) Afinada oliy maktablar tashkil etildi.
Bunday maktablar keyinchalik Rimning g arbiy viloyatlarida ham vujudga keddi.
ʻ
Respublika davrida ta lim xususiy tarzda olib borildi, unga davlat aralashmadi,
ʼ
biroq imperiya davrida u nazorat ostiga olindi. O qituvchilar davlat xizmatchilari
ʻ
bo lib, maosh oladigan bo ldilar. 362 yildan boshlab o qituvchilarni imperator
ʻ ʻ ʻ
tasdikladi. Madaniyati. R. shahardavlatdan yirik O rta dengiz davlatiga
ʻ
aylanguncha murakkab taraqqiyot bosqichlarini bosib o tdi. Afina, Iskandariya,
ʻ
Pergam va boshqa yunon ilmiy va madaniy markazlar ham shu davlat tarkibiga
kirib, etrusk, yunon, shuningdek, ellinizm davri madaniyatlari ta sirida boyidi. Din
ʼ
va mifologiya. Kds. rimliklar juda ko p xudolarga e tiqod qilganlar, turli
ʻ ʼ
narsalarning , Mas, buloq, o rmon, daraxt, joylarning va ekinlarning ilohiy homiysi
ʻ
— ma budasi mavjud deb ishonganlar. Bu ma buda va homiylar dastlab qiyofasiz,
ʼ ʼ
keyinchalik etrusk va yunon dinlari ta sirida inson qiyofasida tasvir etilgan. Ularga
ʼ
qurbonlik qilib turilgan (Mas, hosilni oshirishni so rab sigir qurbonlik qilingan).
ʻ
Ibtidoiy dinlarga e tiqod qilgan kishilar chakalakzor, tog , maydonlarda ibodat
ʼ ʻ
qilganlar (shu yerlarda mehroblar ishlangan). Ibodatxonalar qurish odati
rimliklarga etrusklardan o tgan. Mars (dastlab dala va hosil xudosi, keyinchalik —
ʻ
urush xudosi), Diana (yunonLarda — Artemida; ov ma budasi), Venera (bog ,
ʼ ʻ
hosildorlik ma budasi, keyinchalik — Afrodita — muhabbat va go zallik
ʼ ʻ
ma budasi), Fortuna (kismet ma budasi), Feroniya (yer ma budasi) kabi xudo
ʼ ʼ ʼ
(ma buda)larga umumitalyan xalqlarining xudolari deb karalgan. Ayrim xudolarga
ʼ
ma lum tabaqalar, ma lum kasb egalari ko proq e tiqod bilan qaraganlar. Mac,
ʼ ʼ ʻ ʼ
chavandozlar Neptunga, savdogarlar Merkuriyga, qullar Dianaga ko proq e tiqod
ʻ ʼ
qilishgan. Avgustdan boshlab imperatorlar yirik yuristlarni hal qiluvchi ovozga ega
qilib, yuridik konsultatsiyalarni ularga topshirdilar.
3

Kurs ishining dolzarbligi: Har bir о ‘qituvchi hamma bosqichlardan о ‘tishi
lozim. Yuqori tipdagi maktab о ‘qituvchisi avvalo boshlang‘ich maktabda
о ‘qituvchilik qilishi lozim.Kvantilian bolaning nutqini juda yoshligidan о ‘stira
boshlash kerakligiga katta e’tibor berdi.U, bolalarning nutqi yoshlik chog‘idanoq
sof b о ‘lishi uchun kurashda va shu sababli bolalarni uyda tarbiyalamoq uchun
olinadigan enagalar va murabbiylarning talaffuzi yaxshi b о ‘lishi kera, deb tavsiya
qildi. Rim imperiyasida eramiz boshida xristianlik paydo b о ‘ladi. Ilk xristian
ta’limotlari barcha erkinlik haqidagi qonunlarni, mavjud b о ‘lgan k о ‘plab tabiiy
huquq g‘oyalarini yangi din о ‘z nomidan, ilohiy ruh, xudoning ifodasi deb talqin
qila boshaydi. Barcha odamlarning tengligi, uni odamlar о ‘rtasida qaror topishi
zarurligi haqidagi g‘oya muhum axamiyatga ega edi.
Kurs ishi mavzusining asosiy vazifalari:
Oliy ta’lim muassasalarida “ Qadimgi Rim Madaniyati” mavzusini o‘rganish
Tarix fanining asosiy masalalaridan biri xisoblanadi shuning uchun bu mavzuni
o‘rganishni o‘z oldiga assosiy maqsadlardan biri qilib qo’yadi .
Kurs ishining obyekti. Qadimgi Rim Madaniyati o’rganish.
Kurs ishi mavzusining mazmuni:
Maskur kurs ishi kirish, asosiy qism, asosiy qism hamda xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhatidan tashkil topgan.
4

I BOB:Qadimgi Rim madaniyatining rivojlanish bosqichlari
1.1 Rim madaniyatining vujudga kelishi shart-sharoitlari
Qadimgi Rim — qad. davlat. Rivoyatga ko ra, R. shahriga aka uka Romulʻ
va Rem tomonidan miloddan avvalgi 754/753 yilda asos solingan. Rivoyatlarda 8
— 6-asrlarda hukmronlik kilgan 7 podshoh qayd etilgan. So nggi podshoh
ʻ
Tarkviniy Takabbur quvilgach, respublika tuzumi o rnatilgan (miloddan avvalgi
ʻ
510/509 yil). Miloddan avvalgi 3-asr o rtalariga kelib, butun Italiya hududini tobe
ʻ
etgan R. yirik davlatga aylangan. U O rta dengiz havzasida gegemon bo lishga
ʻ ʻ
intilgan, bu R.ni Karfagen bilan to qnashuviga sabab bo lgan. Puni urushlaritsan
ʻ ʻ
so ng miloddan avvalgi 146 yil Karfagen ustidan g alaba qozongan R., O rta
ʻ ʻ ʻ
dengiz havzasining eng yirik davlatiga aylangan. Yirik yer egaligi va qulchilikning
rivojlanishi dehqonlar ommasini xonavayron bo lishiga, qishloq kambag allari,
ʻ ʻ
qullar qo zg olonining avj olishiga (Spartak qo zg oloni) sabab bo lgan; Rim
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
shahri ko chalarida fuqarolar urushi boshlanib ketish xavfi tug ilgan. R.ning
ʻ ʻ
ijtimoiy-siyosiy hayotida miloddan avvalgi 1-asrda armiya va uning
yo lboshchilari (L. K. Sulla, G. Mariy, G. Pompei va boshqalar) katta rol o ynay
ʻ ʻ
boshlaganlar. 49—45 yillardagi fuqarolar urushi davrida Sezar davlatning mutlaq
hukmdoriga aylangan; 44 yil respublika tarafdorlarining fitnasi natijasida Sezar
o ldirilgan. Fuqarolar urushining yangi davri Oktavian g alabasi bilan tugagan. U
ʻ ʻ
miloddan avvalgi 27 yil senatdan Avgust unvonini olgan. Avgust hukmronligi
davridan boshlab R. imperiyaga aylangan. Milodiy 2-asrda Trayan davrida
imperiya sarhadlari o zining yuqori cho qqisiga yetgan. Bosib olingan yerlarda
ʻ ʻ
mahalliy aholining qo zg olonlari, ayni vaqtda varvarlarning mamlakat xududiga
ʻ ʻ
bostirib kirishlari bir qancha provinsiyalarni mustaqil bo lib ajralib chiqishiga va
ʻ
imperiyani Sharqiy va G arbiy qismlarga bo linib ketishiga (395) olib kelgan. 476
ʻ ʻ
yil german yollanma askarlari sardori Odoakr G arbiy Rim imperiyasining so nggi
ʻ ʻ
imperatori Romul Avgustulni taxtdan ag dargan. Sharqiy Rim imperiyasi
ʻ
Vizantiya nomi bilan yana 1000 yilga yaqin mavjud bo lgan. Tarbiya qadimgi
ʻ
davrlarda bolalar oilada tarbiyalangan. Miloddan avvalgi 5-asrda ibtidoiy
maktablar vujudga kelgan. Bolalar maktabga 7 yoshdan qabul qilinib, 4—5 yil
5

o qitilgan. Uyda va maktabda lotin, yunon tillari, yozish, o qish, hisob o rganilgan.ʻ ʻ ʻ
Bolalar dastlab xonadonlarda o qituvchi yollab o qitilgan, keyinchalik maktablarda
ʻ ʻ
ta lim berishning yangi tizimi shakllandi. Miloddan avvalgi 2-asrning 60-yillarida
ʼ
grammatika, ritorika maktablari vujudga keldi.
Yunon madaniyati ta sirida ko pgina diniy urfodatlar tarqalgan. Miloddan
ʼ ʻ
avvalgi 3-asrda yer osti xudolari sharafiga har 100 yilda bir marta o yinlar, har yili
ʻ
esa ekin xudosi Saturn sharafiga dala ishlari tugagandan so ng dek.da bayram
ʻ
o tkazilgan. Miloddan avvalgi 2-asr oxiri — 1-asrlarda Isida (qad. misrliklarning
ʻ
hosildorlik va onalik ma budasi), Osiris (kad. misrliklarning o simlik, oy, Nil
ʼ ʻ
suvlari xudosi, shuningdek, narigi dunyoning podshosi deb ham e tiqod qilingan)
ʼ
kabi Sharq ma budalariga ham e tiqod qilina boshlandi. Miloddan avvalgi 1—
ʼ ʼ
milodiy 1-asrlardan hukmronlik qilayotgan va ilohiylashtirilgan marhum
imperatorlarga sig inish joriy qilindi. Qullar va kambag allar rasmiy xudolardan
ʻ ʻ
tashqari ko proq mehnat axli rahnamosi deb bilgan Pan (cho ponlar homiysi,
ʻ ʻ
chorvachilik xudosi), Silvan (o rmon, dala xudosi) kabi xudolarga ibodat
ʻ
qilishardi. Asta-sekin Sharq xudolariga e tiqod va ishonch kuchaydi. Shu tarzda R.
ʼ
dinlari tushkunlikka uchrab, 4-asr oxirlarida imperator Feodosii 1, turli ma jusiy
ʼ
urfodatlarni man qildi, shu bilan R. dinlari barham yedi.
Ellinizm davri Yunoniston falsafasi ta sirida rivoj topdi. R. falsafasining ilk
ʼ
davri polis mafkurasining inqirozi bilan bog liq bo lib, bu paytlarda tafakkur din
ʻ ʻ
va mifologiyadan xalos bo ldi (miloddan avvalgi 3—1-asrlar). Kar Lukretsiy
ʻ
(miloddan avvalgi 99 —55)ning "Narsalarning tabiati haqida" poemasida Epikur
(miloddan avvalgi 342— 270) ta limotini yokladi, atomistik materializmni she riy
ʼ ʼ
shaklda tavsifladi, mayda zarralar — atomlardan tashkil topgan olam hamisha
harakatda deb ta kidladi, uning bu asari materializm rivojida muhim ahamiyatga
ʼ
ega bo ldi. Imperiya vujudga kelgan davr (miloddan avvalgi 1-asr — milodiy 1-
ʻ
asr)da imperiya va imperator shaxsiyati ilohiylashtiriddi, 4— 5-asr faylasuflari
Platon va Aristotel asarlarini tashviq qildilar.
Tabiiy — ilmiy qarashlar. RIM respublikasi davrining lotin ilmiy adabiyoti
yodgorliklari juda ham kam. Miloddan avvalgi 1-asrda Aristotel asarlariga sharxlar
6

yaratilgan. 1-asr oxirlarida astronomiya va matematikaga qiziqish ortgan.
Ptolemeyning mashhur "Almagest" asarida (2-asr) olamning geotsentrik sistemasi
bayon etildi. Sharkda astrologiya keng tarqalgan. Diafantning "Arifmetika"
(taxminan 3-asr), 3—4-asrlarda Papp Aleksandriyskiyning "Matematika to plami"ʻ
asarlari mashhur bo lgan. Ilmiytexnika adabiyotlari, asosan, qishloq xo jaligi,
ʻ ʻ
veterinariya, harbiy texnikaga bagishlandi. Miloddan avvalgi 1-asr oxirida
Vitruviyning "Arxitektura haqida 10 kitob" asari shuhrat qozondi. Harbiy texnika
sohasidagi boy tajriba: lager va qal alar qurish masalalari adabiyotlarda yoritildi.
ʼ
Tibbiyot bilan bog liq ravishda botanika rivoj topdi. Dioskoridning 600 dorivor
ʻ
o simlik haqidagi bayoni o rta asrlarda ham keng foydalanildi. Vrach, anatom,
ʻ ʻ
fiziolog Galen butun Yevropada tibbiyot rivojida katta rol o ynadi. Ilmiy
ʻ
adabiyotlar qiziqarli qilib badiiy yozilganligi bilan ham diqqatga sazovor. Rim
davlatining hududiy o sishi miloddan avvalgi 3—1-asrlarda geogr. bilimlari
ʻ
taraqqiyotiga imkon berdi. Imperator Avgust davrida jahonning katta geografik
haritasi ishlandi. Miloddan avvalgi 37 yilda 1jamoatkutubxonasi tashkil qilindi,
imperiyaning oxirgi asrida ularning soni 28 taga yetdi.Huquq fani. Qadimgi Rimda
miloddan avvalgi 3-asr va milodiy 3-asrlarda huquq keng rivoj topib, qonunlar
yaratishda yuristlar katta rol o ynadilar. 1—3-asr larda turli ijtimoiy tabaqalarning
ʻ
qarashlarini aks ettirgan 2 huquq maktabi — respublika tuzumi tarafdorlari bilan
prinsipat tarafdorlari o rtasida kurash davom etdi, bu noahillik sud ishlariga ham
ʻ
o z ta sirini ko rsatdi. Avgustdan boshlab imperatorlar yirik yuristlarni hal qiluvchi
ʻ ʼ ʻ
ovozga ega qilib, yuridik konsultatsiyalarni ularga topshirdilar. Imperator
xizmatida bo lgan bu yuristlar o z navbatida imperatorlarning cheksiz huquklarini
ʻ ʻ
himoya qildilar.
Tarix fani rivoji yilningmuhim voqealari tavsiflangan annallardan
boshlanadi. Miloddan avvalgi taxminan 130-yilda annallar 80 kitobdan iborat
bo lib "Katta annallar" nomi bilan tayyorlangan. Ilk tarixchilar annalchilar deb
ʻ
atalgan. Dastlabki yetuk tarixchi Polibiy (miloddan avvalgi 2-asr) Yunoniston,
Makedoniya, Kichik Osiyo, Suriya, Karfagen va Rimning 40 kitobdan iborat
tarixini yaratdi. Tit Liviyning "Rim tarixi", Yuliy Sezarning Galliya urushlari,
7

fuqarolar urushi haqidagi kitoblari, Sallyustiy, Korneliy Nepot (miloddan avvalgi
1-asr) kabi sarkardalarning ko p sonli biografik asarlari ma lum. Imperiya davridaʻ ʼ
Korneliy Tatsit (1—2-asr boshlari) badiiydidaktik ruhdagi "Annallar" va "Tarix"
(Avgustning vafotidan Domitsianning vafotigacha, 14 yildan 96 yilgacha bo lgan
ʻ
voqealar) nomli asarlarini yaratdi. 2-asr boshlarida tarixiybiografik janr rivojlandi.
Plutarx, imperator Adrianning kotibi bo lgan Svetoniylar atoqli kishilarning
ʻ
biografiyalarini yaratdilar. Yunon tarixchilaridan Appian (2-asrning 2-yarmi)
Rimdagi fuqarolar urushi tarixini, Dion Kassiy kad. davrlardan 229 yilgacha
bo lgan Rim tarixini yaratdilar. Antik davrning so nggi yirik tarixchisi Ammian
ʻ ʻ
Marsellin (4-asr) imperator Yulian davri tarixiga oid asarlari bilan mashhur.
Imperiyaning so nggi davrida xristian tarixchiligi vujudga keldi.
ʻ
Adabiyotining eng qad. namunalari (miloddan avvalgi 5—4-asrlar)
saqlanmagan. Keyingi ma lumotlarga qaraganda u davrlarda she riyat (ibodat,
ʼ ʼ
nikoh qo shiqlari, marsiyalar) asosiy o rin egallagan. Miloddan avvalgi 2-asr
ʻ ʻ
oxirlaridan RIM lirikasining ilk asarlari maydonga keldi. Shu davrlarda yaratilgan
asarlardan Plavt va Terentiy komediyalari to la saqlangan. Sitseron faoliyati RIM
ʻ
adabiyoti uslubining shakllanishida muhim rol o ynadi. Lukretsiy, Katull
ʻ
muhabbat va do stlik mavzularidagi she rlari bilan tanildilar. Imperiyaning ravnaqi
ʻ ʼ
va inqirozi davri (1—3-asr)da Rim madaniyati Yunon madaniyati bilan parallel,
lekin mustaqil rivojlandi. Bu davrda Ovidiy "Muhabbat ilmi", "Metamorfozalar"
kabi o lmas asarlari bilan RIM adabiyoti rivojiga salmokli hissa qo shdi. Adabiyot
ʻ ʻ
yangi uslublar bilan boyidi. 4—5-asrlarda xristian adabiyoti rivojlandi.
Teatr san atining vujudga kelishi hosil bayramlari tantanalari 6n bog liq.
ʼ ʻ
Miloddan avvalgi taxminan 33 yillarda xalq hajviy tomoshalari vujudga kelgan.
Bunday tomoshalar — atellanalar ko pincha 4 doimiy personajdan iborat bo lib,
ʻ ʻ
dastlabki paytlarda niqob kiygan yoshlar, keyinchalik professional artistlar ijrosida
namoyish qilingan. Miloddan avvalgi 240 yillarda yunon originallari asosida ilk
dramalar, keyinroq yunon mualliflarining tragediya, komediyalari
sahnalashtirilgan. Miloddan avvalgi 2—1-asr boshlarida kuyi tabaqalarga mansub
Rim fuqarolarining hayoti aks ettirilgan tomoshalar ko rsatila boshladi.
ʻ
8

Ilk tosh teatr binosi miloddan avvalgi 55—52 yillarda kuriddi. Artistlar ozod
qilinganlar va qullardan iborat bo lib, truppalarga uyushgan. Erkaklar ayol rollariniʻ
ham bajarishgan. Respublikaning so nggi asrida tragik aktyor Ezop va komik
ʻ
aktyor Rossiy shuhrat qozongan. 1—2-asrlarda raqslar sahnalashtirildi, siyosiy
voqealarga oid tomoshalar ham ko rsatila boshladi. Asta-sekin maishiy kichik
ʻ
kurinishlar murakkab syujetli spektakllarga aylana bordi. Sirklarda tomoshalar,
amfiteatrlarda gladiatorlarning janglari bilan bir katorda ovchilarning hayvonlar
bilan olishuvlari, ommaviy ov lavhalari, dengiz janglari va boshqa ham ko rsatila
ʻ
boshladi. Imperiya davrida badiiy dramalar o rniga qon to kiladigan tomoshalarga
ʻ ʻ
ishtiyoq kuchaydi. Rim teatri, ayniqsa, dramaturgiyasi jahon teatri va
dramaturgiyasi rivojiga katta hissa qo shdi.
ʻ
Musiqasi. Ellinizm madaniyati ta sirida rivojlangan Rim musiqasida
ʼ
tantanavor (galaba bilan bog liq), to y, ziyofat, diniymarosim qo shiqlari bo lgan.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Imperiya davrida poytaxtga ko p mamlakatlardan ijrochilar (yunon, suriya va
ʻ
bobillik sozandalar, aleksandriyalik ashulachi, andalusiyalik raqqosalar va h.k.)
to plangan. RIMda puflama sozlardan tibiya (lot. avlos), buksina, tuba va boshqa,
ʻ
torli sozlardan kifara, arfa tipidagi psalterium trigonon (uchburchak arfa), sambika,
lira turlaridan barbitos, pektis, magadis, urma sozlardan kimvol va boshqa,
shuningdek, gidravlos bo lgan. Qad. Rim cholg u musiqasi rivojida teatr janri —
ʻ ʻ
pantomima muhim rol o ynagan. Sirk va teatr aktyorlari katta xor ansambllari,
ʻ
orkestrlar jo rligida chiqishgan. Harbiy legionlarning puflama sozlar orkestrlari
ʻ
bo lgan. Shoir, ashulachi va sozandalar musobaqalari o tkazilgan.
ʻ ʻ
Arxi tektura s i, tasviriy va amaliybezak san ati antik badiiy madaniyatning
ʼ
so nggi, yakunlovchi davri hisoblanadi. RIMda arxitektura, haykaltaroshlik va
ʻ
rassomlik san atida realizm kuchaydi, ularda Yunoniston san atidagidek afsona
ʼ ʼ
(mif)lar emas, tarixiy shaxslar, voqealar ko proqaks ettirildi. RIM san atining qad.
ʻ ʼ
davrida Etruriya san atining ta siri kuchli bo ldi. Puni urushlari va oxirgi
ʼ ʼ ʻ
respublika davri (miloddan avvalgi 31-asrlar) san atida Buyuk Yunoniston (Jan.
ʼ
Italiya) va rimliklar istilo qilgan sharqiy yunon shaharlari san ati bilan uyg unlikda
ʼ ʻ
rivoj topdi. Binolar ulug vor qurildi, turar joylar tabiatga yaqinlashtirilib barpo
ʻ
9

qilina boshladi (ayniqsa, shahardan tashqaridagi villalar), miloddan avvalgi 2-
asrdan boshlab betondan foydalanildi, bu binolarni arzon va tez qurishga, shakllari
turlituman bo lishiga imkon berdi. Miloddan avvalgi 2—1-asrlardaʻ
tomoshaxonalar, teatrlar takomillashtirildi, tomoshabinlar o tiradigan joylar
ʻ
galereya, zinapoyalar bilan sahnadan, tomosha ko rsatiladigan maydonidan
ʻ
ajratildi.Tasviriy san atda miloddan avvalgi 3—1-asrlarda portret haykal rivoj
ʼ
topdi, shaharlar rasmiy kishilar va qahramonlarning haykallari bilan bezatildi.
Respublika davrida tarixiy mavzularda relyeflar ko p ishlandi, monumental bezak
ʻ
rassomligi, mozaika, qimmatbaho toshlarni badiiy ishlash san ati yuksaldi.
ʼ
Qadimgi RIM me morligining yuksak ravnaqi imperiya gullabyashnagan davrga
ʼ
to g ri keladi. Binolarning monumentalligiga (arkalar, toqli, gumbazli binolar)
ʻ ʻ
ahamiyat berildi, imoratlar haykaltaroshlik, rassomlik san ati asarlari bilan
ʼ
jozibadorlashtirildi. Arxitektura imperator shaxsiyatini ulug lashga va imperiya
ʻ
qudratini ko zko z qilishga xizmat qildi.
ʻ ʻ
(Rimda Avgust forumi, miloddan avvalgi 1-asr oxiri va milodiy 1-asr
boshlari). 1-asr o rtalarida saroylar o ta hashamdor qilib qurildi. Ulkan gumbazli
ʻ ʻ
Panteon kabi ulug vor binolar, yirik amfiteatrlar bunyod etildi. Imperatorlardan
ʻ
Trayan davrida haykallarda qahramonlik ko proq ifodalangan bo lsa, Adrian va
ʻ ʻ
Antoniy hukmronligi yillarida obrazlarda psixologik teranlik ko zga tashlandi.
ʻ
Bezak rassomligida yengil naqshlar, kichik syujetli rasmlar ishlashga ko proq
ʻ
ahamiyat berildi (63 yilgacha), keyin murakkab arxitektura kompozitsiyalari
ko proq aks ettirildi. 2-asrdan oqqora tosh mozaikasi keng tarqaddi. Imperiya
ʻ
davrida amaliy bezak san atida metallni badiiy ishlash, qizil sirli sopol idish va
ʼ
buyumlar, shisha buyumlar tayyorlash avj oldi. Imperiya tushkunlikka uchragan
davr (3—4-asrlar)da viloyatlarda yangi forumlar, yirik ibodatxonalar ko plab
ʻ
qurildi. Qadimgi RIM an analari RIM qurilishlarida rivojlantirildi.
ʼ
Haykaltaroshlikda shartlilik keng o rin ola boshladi. 3—4asrlarda miniatyura
ʻ
(yupqa zar qog ozga ishlab 2 qavat shisha orasiga o rnatiladigan) portretlar ishlash,
ʻ ʻ
xristian afsonalari aks ettirilgan syujetli relyeflar bilan bezatilgan marmar
sarkofaglar tayyorlash san ati rivoj topdi.
ʼ
10

Qadimgi Yunoniston va Rim madaniyatlari Yevropa sivilizatsiyasining
poydevoriga asos soldi. Qadimgi Sharq madaniyati ta’sirida shakllangan bu
an’anaviy madaniyat taraqqiyoti davrining davomchisi va yakunlovchisi bo’ldi.
Qadimgi Yunonistonda shakllanib, keyinchalik yuksak bosqichga ko’tarilgan bu
madaniyat er. avv. III asrda Rim madaniyati vujudga kelishiga katta ta’sir
ko’rsatdi va “Antik madaniyat” nomi bilan dunyo madaniyati tarixida o’chmas iz
qoldirdi. Lotin tilida “antik” (antiguus) so’zining ma’nosi “qadimgi” demakdir.
Lekin tarixiy davr nuqtai nazaridan qaraydigan bo’lsak Antik davr Qadimgi
dunyoning oxiri-qadimgi madaniyat va davlatchilikning eng taraqqiy etgan
bosqichidir. Bu davr asosan Yunoniston va Rim uchun xarakterli bo’lib,
Yunoniston mil.avv. XI-IX asrlarda antik (klassik) madaniyat takomili bilan to’la
mohiyat-mazmunga ega bo’ldi. Milodiy V asrda varvarlar tomonidan Rim
imperiyasining qulatilishi Antik madaniyatni inqirozga olib keldi. Shuningdek,
Yunon-Rim jamiyati va madaniyatiga nisbatan qo’llanilib kelayotgan “antik” so’zi
ko’proq Yevropaga tatbiqan anglamoq darkor, negaki Yevropa xalqlari o’zlarining
madaniy taraqqiyotlari yo’lida yolg’iz Yunon-Rim madaniyati bilan aloqador
bo’lganliklari sababli, shu xalqlar bunyod etgan ma’naviy boyliklarni eng qadimiy
deb taniganlar. Yunonlarning tasavvuricha, olam avvalida Хaosdan iborat bo’lgan,
Yer-Geya va yer osti olami Тartar ham bo’lgan. Geyadan o’g’li Uran-osmon
xudosi kelib chiqqan. Uran bilan Geyadan titan Kronos to’g’ilgan va o’z otasi
Uranni ag’darib tashlagan. Bular titanlar-katta xudolar ekan. Kronosdan Aid,
Poseydon, Gestiya, Demitra, Gera va Zeve kabi kichik xudolar kelib chiqqan .
Zeve boshchiligida kichik xudolar. Тitanlarni ag’darib tashlab olamni idora qila
boshlaganlar. Zeve bosh xudo, xudolar ajdodi, chaqmoqsochar hisoblangan. Uning
xotini Gera-osmon ma’budasi va nikoh homiysi bo’lgan. Poseydon-dengiz xudosi,
Demitra-hosildorlik ma’budasi, Gestiya-uy-ro’zg’or ma’budasi, Aid-yer osti olami
hudosi hisoblangan. Zevening boshidan donishmanlik va urush ma’budasi Afina
paydo bo’lgan; Appolon-ro’shnolik va san’at xudosi, Artemidaoy va ov ma’budasi,
Gefest-temirchilik xudosi, Afrodita go’zallik va sevgi ma’budasi, Dionis-uzum va
musallas xudosi sifatida a’zozlangan. Zevsning ko’p farzandlari xudolar bo’lgan.
11

Yunonlar dinida totemizm qoldiqlari bo’lgan, ya’ni ma’budalarga biron
hayvon yoki qush atalgan. Shuningdek, yunonlar ikkinchi darajali ma’budlarga -
Nimfa va Kentavrlarga ham topinganlar. Guyoki chakalakzorlarda driadalar,
nimfalar, echkioyoq satirlar yashagan; dengizda nayadalar va sirena-ayol boshli
qushlar yashagan. Ma’budalarning oddiy ayollar bilan aloqasidan to’g’ilgan yarim
xudo-qahramonlar ham e’zozlangan. Ayniqsa 12 marta jasorat ko’rsatgan Gerakl-
yozuvlikni yenguvchi obraz bo’lgan.Yunonistonda xudolar sharifiga o’tkazilgan
maxsus bayramlar faqat dini y mazmunga ega bo’lmagan, chunki, jismoniy tarbiya
musobaqalari hamda musiqa, qo’shiq kabilar mazkur bayramlarning eng muhim
ishlari hisoblangan. Yunon shaharlari o’z bayramlari, sport musobaqalari ,
orakullari (kohinvaliylari) bilan yunon elini birlashtiruvchi markazlar bo’lgan.
Argosda Gera, Afinada Afina sharafiga bayramlar o’tkazilgan. Olimpiada
shahrida Zevs sharafiga Olimp musobaqalari bo’lgan.Miloddan avvalgi VII-VI
asrlarda Yunonistonda madaniyat va fan rivojlanib Gerodot, Demokrit, Pratagor,
Gippokrat, Suqrot, Aflotun, Arastu kabi olimlar ijod qilganlar.Miloddan avvalgi VI
asrda Kichik Osiyodagi Milet shahri ilm-fan markazi bo’lgan. Kichik Osiyo
olimlari Misr va Mesopotamiya olimlarining ilmiy bilimlarini rivojlantirganlar.
Ular tabiat va jamiyat hodisalarining sabablarini tushuntirishga harakat qilib,
tabiat va hayotning ibtidosini suv, havo yoki olov deb faraz qilganlar. “Тarixning
otasi” deb nom olgan yunonistonlik tarixchi Gerodot (mil.av. V-asr) Misr, Bobil,
Suriya, Kichik Osiyo va Qora dengiz sohilidagi mamlakatlarga sayohat qilib,
o’zining “Тarix” kitobida turli xalqlar haqida ma’lumotlarni yozib qoldirgan.
Yunon olimlaridan biri Demokrit (ml.av.460-370 yillar) “”Hamma narsalar eng
mayda zarracha, atomlardan tashkil topgan”, -degan fikrni ilgari surgan. U fanning
ko’p sohalari bilan shug’ullangan. Kos orolida tug’ilgan yunon tabibi Gippokrat
(mil.av.460-375 yil) tibbiyot bilimlarini otasi Geraklitdan o’rganadi. U mashhur
tabib bo’lib, tibbiyotning barcha masalalari bilan shug’ullangan va ulug’ faylasuf
ham bo’lgan.U shogirdlari bilan birga 72 kitobdan iborat “Gippokrat to’plami”
nomli tibbiy asar yozib qoldirgan. Afinalik faylasuf Suqrot (mil.avv. 441-399y)
birorta kitob yozmagan.
12

1.2 Rim madaniyatining rivojlanish bosqichlari
Qadimgi Rim madaniyati ning deyarli 1200 yillik tarixi davomida mavjud
bo’lgan tsivilizatsiya ning Qadimgi Rim . Bu atama madaniyatini anglatadi Rim
respublikasi , keyinroq Rim imperiyasi , bu eng yuqori cho’qqisidan bir maydonni
egallagan Shotlandiyaning pasttekisligi va Marokash uchun Furot .
Qadimgi Rimda hayot shahar atrofida aylangan Rim, taniqli etti tepalikva
uning monumental arxitekturasi Kolizey, Trajan forumi, va Panteon. Shaharda ham
bir nechta mavjud edi teatrlar, gimnaziyava ko’p tavernalar, vannalarva
fohishaxonalar. Qadimgi Rim nazorati ostidagi butun hududda, Aholi yashash joyi
me’morchilik juda kamtarona uylardan tortib to dala villalariva Poytaxt shahar
Rimda, oqlangan binolarda imperatorlik qarorgohlari bo’lgan Palatin tepaligi,
undan so’z saroy olingan. Aholining katta qismi shaharning markazida yashagan
izolyatsiya (ko’p qavatli uylar).
Rim shahri eng yirik shahar edi megapolis o’sha paytdagi aholisi bir million
kishidan oshib ketishi mumkin, yuqori baho 3,6 million, eng pasti 450 000 kishi.
Shahar yurisdiktsiyasida bo’lgan aholining katta qismi son-sanoqsiz shahar
markazlarida yashagan, aholisi kamida 10 000 va bir nechta harbiy aholi punktlari
bo’lgan, bu juda yuqori urbanizatsiya sanoatgacha bo’lgan standartlar bo’yicha.
Imperiyaning eng shaharlashgan qismi edi Italiya shaharlashuvining taxminiy
darajasi 32 foizni tashkil etgan bo’lsa, 1800 yilda Angliyaning xuddi shu
darajadagi urbanizatsiya darajasi bo’lgan. Rim shaharlari va shaharlarining
aksariyati forum , ibodatxonalar va bir xil turdagi binolar, Rimda topilganidek
kichikroq hajmda. Katta shahar aholisi cheksiz oziq-ovqat ta’minotini talab qilar
edi, bu murakkab edi moddiy-texnik Rim va boshqa shahar markazlari uchun oziq-
ovqat sotib olish, tashish, saqlash va tarqatishni o’z ichiga olgan vazifa. Italiya
fermer xo’jaliklari sabzavot va mevalarni etkazib berdilar, ammo baliq va go’sht
hashamatli edi. Suv o’tkazgichlari shahar markazlariga suv olib kelish uchun
qurilgan va vino va neft import qilingan Ispaniya , Galliya va Afrika .
13

Rim imperiyasining viloyatlari o’rtasida juda katta miqdordagi savdo-sotiq
mavjud edi, chunki uning transport texnologiyasi juda samarali edi. Transport va
texnologiyaning o’rtacha xarajatlari 18-asr Evropasi bilan taqqoslangan.
Keyingi Rim shahri o’zining qadimiy hududini to’ldirmadi Aurelian
devorlari 1870 yildan keyin.Ostida bo’lgan aholining aksariyati yurisdiktsiya
qadimgi Rim qishloqlarda 10 mingdan kam aholisi bo’lgan aholi punktlarida
yashagan. Uy egalari odatda shaharlarda istiqomat qilishgan va ularning mulklari
fermer xo’jaliklari rahbarlari ixtiyorida qoldirilgan. Qishloq ahvoli qullar odatda
shaharda ishlaydigan hamkasblariga qaraganda yomonroq edi aristokratik uy
xo’jaliklari. Ko’proq mehnat unumdorligini rag’batlantirish uchun ko’pgina uy
egalari ko’plab qullarni ozod qildilar va ko’plari ish haqi oldilar; ammo ba’zi
qishloq joylarda qashshoqlik va odamlarning haddan tashqari ko’pligi haddan
tashqari edi. [1]
Qishloqdagi qashshoqlik 2-asrning boshlariga qadar shahar aholisi
o’sishni to’xtatgan va kamayishni boshlagan paytgacha aholining shahar
markazlariga ko’chishini rag’batlantirdi.
Miloddan avvalgi 2-asrning o’rtalaridan boshlab xususiy Yunon
madaniyati konservativ axloqshunoslar tomonidan ellinizatsiyalashgan
madaniyatning "yumshatish" ta’siriga qarshi tiradalarga qaramay, tobora
yuksalishda edi. Vaqtiga kelib Avgust , madaniyatli yunon maishiy qullari Rim
yoshlariga (ba’zan hatto qizlarga ham) o’rgatgan; oshpazlar, dekorativlar, kotiblar,
shifokorlar va sartaroshlar hammasi kelgan Yunoniston Sharqi . Yunon haykallari
Palatinada yoki villalarda ellistik landshaft bog’dorchiligini bezatgan yoki Rim
haykaltaroshlik hovlisida yunon qullari tomonidan taqlid qilingan.
Ushbu inson fonida, shahar va qishloq sharoitida tarixning eng ta’sirli
tsivilizatsiyalaridan biri shakllanib, bugungi kunda qisman saqlanib qolgan
madaniy merosni qoldirdi.
Rim imperiyasi o’zining avj pallasida (mil. 117 yil) g’arbiy tsivilizatsiyadagi
eng keng siyosiy va ijtimoiy tuzilma edi. Milodiy 285 yilga kelib imperiya juda
katta bo’lib, Rimdagi markaziy hukumat tomonidan boshqarilmasligi uchun
imperator Diokletian tomonidan G’arbiy va Sharqiy imperiyaga bo’linib ketdi.
14

Rim imperiyasi Avgust Sezar Rimning birinchi imperatori (miloddan avvalgi 31-
yil) bo’lganida boshlangan va g’arbda, so’nggi Rim imperatori Romulus
Avgustulni german qiroli Odoaker (miloddan avvalgi 476-yil) taxtdan tushirganida
tugagan. Sharqda u Vizantiya imperiyasi sifatida XI Konstantiniya vafoti va 1453
yilda Usmonli turklari Konstantinopol qulaguniga qadar davom etdi. Rim
imperiyasining g’arbiy tsivilizatsiyaga ta’siri, g’arbiy madaniyatning deyarli
barcha jabhalariga doimiy hissa qo’shgan.
Qishloq xo’jaligi qabilaviy shahar davlati davridan boshlangan dastlabki
ijtimoiy tuzilishning markazi bu oila bo’lib, u nafaqat biologik munosabatlar bilan,
balki qonuniy ravishda qurilgan munosabatlar bilan ham ajralib turardi. patria
potestas . The Pater familias oilaning mutlaq boshlig’i edi; u xotiniga (agar unga
berilgan bo’lsa) ustasi edi jum manu , aks holda, xotinining otasi patria potestas),
uning bolalari, o’g’illarining xotinlarini saqlab qolgan (agar yana turmush qurgan
bo’lsa) jum manu respublikaning oxiriga kelib kamdan-kam uchraydigan), jiyanlar,
qullar va ozod etilganlar (ozod qilingan qullar, birinchi avlod hali ham
tug’ilganlardan qonuniy jihatdan past), ularni va mollarini o’z xohishiga ko’ra
tasarruf etish, hatto ularni o’ldirishga majbur qilish .
Qullik va qullar ijtimoiy tartibning bir qismi bo’lgan. Qullar asosan harbiy
asirlar edi. Bor edi qul bozorlari qaerda ularni sotib olish va sotish mumkin edi.
Rim qonunchiligi qullarning maqomi to’g’risida izchil emas edi, faqat ular
boshqalar kabi ko’rib chiqilgan harakatlanuvchi mulk . Ko’pgina qullar yaxshi
xizmatlari uchun xo’jayinlar tomonidan ozod qilindi; ba’zi qullar o’zlarining
erkinligini sotib olish uchun pulni tejashlari mumkin edi.
Odatda, jarohat va qotillik qullarga qonun hujjatlarida
taqiqlangan.G’azablangan shafqatsizlik davom etgan bo’lsada.
Ular hech qanday muomala layoqatiga ega emas edilar va garchi ular qul
bo’lmasalar ham. Ushbu muammo bilan shug’ullanish uchun, deb nomlangan
mijozela yaratilgan. Ushbu muassasa tomonidan plebey patritsiy oilasiga
qo’shilgan (qonuniy ma’noda) va o’z patritsiyining vositachiligi bilan
shartnomalarni yopishi mumkin. pater familias. Plebiyaning qonuniy ravishda
15

egalik qilgan yoki sotib olgan hamma narsasi unga tegishli edi jinslar. Unga o’z
jinslarini shakllantirishga ruxsat berilmagan.Fuqaro huquqlarida ham, jinoyat
qonunchiligida ham pater familiyalarning vakolati cheksiz edi. Qirolning vazifasi
harbiylar ustidan rahbarlik qilish, tashqi siyosat bilan shug’ullanish va shuningdek,
janoblar o’rtasidagi ziddiyatlarni hal qilish edi.
Har bir qabiladagi fuqarolar mulkiga qarab beshta sinfga bo’linib, so’ngra
har bir guruh yoshi bo’yicha ikki asrga bo’lingan. Umuman olganda, 373 asr bor
edi. Qabilalar yig’ilishi singari, har bir asr bitta ovozga ega edi. Vaqt o’tishi
bilan, Rim qonuni Oila a’zolarini ozod qiladigan (daraja oshib boradigan) ijtimoiy
qarashlar va ijtimoiy qarashlar sezilarli darajada rivojlandi. Adolat ham o’sdi.
Rimliklar qonunlar va jazolarni ko’rib chiqishda samaraliroq bo’lishdi.Qadimgi
Rim shaharlarida hayot aylanib o’tdi Forum , markaziy biznes tumani ,
Rimliklarning aksariyati boradigan joyga marketing , xarid qilish , savdo , bank
faoliyati va bayram va marosimlarda qatnashish uchun. Forum shuningdek, notiqlar
o’zlarini shakllantirish uchun o’zlarini ifoda etadigan joy edi jamoatchilik fikri va
o’zlarini yoki boshqalarni qiziqtirgan har qanday muayyan masalani qo’llab-
quvvatlashni talab qiladi. Oldin quyosh chiqishi , bolalar maktablarga borishadi
yoki ularni uyda o’qitish boshlanadi. Oqsoqollar kiyinib, soat 11 ga qadar nonushta
qilishadi, uxlashadi va tushdan keyin yoki kechqurun forumga borishadi.
Ko’pchilik rimliklar uchun odatdagidek kuniga kamida bir marta jamoat
hammomiga borish odat tusiga kirgan fuqarolar .
Erkaklar va ayollar uchun alohida vannalar mavjud edi. Asosiy farq
shundaki, ayollar hammomlari erkaklarnikidan kichikroq edi va unda yo’q
edi frigidarium (sovuq xona) yoki a palaestra (mashqlar maydoni). [ iqtibos kerak ]
Qadimgi Rimda har xil turdagi ochiq va yopiq ko’ngil ochish turlari mavjud
edi. Hodisalarning xususiyatiga qarab, ular kunduzi, tushdan keyin, kechqurun
yoki kechqurun rejalashtirilgan. Katta olomon yig’ildi Kolizey bilan bog’liq
voqealar kabi tadbirlarni tomosha qilish gladiatorlar , erkaklar o’rtasidagi kurash
yoki erkaklar va yovvoyi hayvonlar o’rtasida janjal. Qishloqdagi hayot sust,
ammo jonli, ko’p sonli mahalliy odamlar bilan edi festivallar va ijtimoiy voqealar.
16

Fermer xo’jaliklarini xo’jalik menejerlari boshqarar edilar, ammo ko’chmas mulk
egalari ba’zida tabiat ko’rkidan va quyosh nurlaridan zavqlanib, baliq ovlash, ov
qilish va sayr qilish kabi qishloqqa dam olish uchun chekinishadi. Boshqa
tomondan, qullar mehnati uzluksiz, uzoq soatlarda va etti kun davomida tinim
bilmasdi va o’z xo’jayinlariga qulaylik va boylik yaratdi. O’rtacha fermer
xo’jaliklarining ahvoli yaxshi edi, kechqurunlarini qishloqda iqtisodiy va ijtimoiy
aloqalarda o’tkazishdi bozorlar . Kun, odatda, peshin vaqtidagi tayyorgarlikdan
qolgan ovqat bilan yakunlandi.
Kiyim
Qadimgi Rimda kiyim-kechak
Imperatorning boshi bilan tiklangan toga kiygan
haykal Nerva
Qadimgi Rimda mato va kiyim odamlarning bir
sinfini ikkinchi sinfdan ajratib turardi.
Ko’ylak plebeylar (oddiy odamlar) cho’ponlar kabi qo’pol
va qorong’i materiallardan yasalgan,
holbuki ko’ylak tomonidan kiyilgan patrislar zig’ir yoki oq
jun edi. Sudya sudyani kiyib yurar edi tunica angusticlavi ;
senatorlar binafsha rangli chiziqlar bilan tunikalar kiyishdi
( klavi ) deb nomlangan tunica laticlavi . Harbiy tunikalar
oddiy odamlar kiyadigan kiyimlardan qisqa edi.
Ko’plab togas turlari ham nomlangan. O’g’il bolalar,
festivalgacha Liberaliya , kiygan toga praetexta , bu to’q qizil yoki binafsha rangli
chegara bilan magistrlar tomonidan idora qilinganida ham kiyilgan. The toga
virilis , (yoki toga pura ) yoki Rimdagi fuqaroligini bildirish uchun voyaga etgan
erkaklar tomonidan toga kiyilgan. The toga picta g’alaba qozongan sarkardalar
tomonidan kiyilgan va jang maydonida o’z mahoratining kashtalari bo’lgan.
The toga pulla motam paytida kiyib yurishgan. Hatto poyabzal shaxsning ijtimoiy
holatini ko’rsatdi.
17

Patrisiyaliklar qizil va to’q sariq ranglarda edilar sandallar , senatorlarda
jigarrang poyabzal, konsullarda oq tufli va askarlar og’ir botinka kiyishgan.
Ayollar oq, sariq yoki yashil kabi ranglarning yopiq poyafzallarini
kiyishgan.The bulla edi a qulf - bolalar taqadigan tulkiga o’xshaydi. Uylanmoqchi
bo’lganida, ayol o’zining bullasini (ba’zan partha deb ham ataladi) uy xudolariga,
o’yinchoqlari bilan birga, etuklik va ayollikni anglatadi.Erkaklar odatda a toga , va
ayollar kiygan a stola .
Ayol stola tunika ustiga kiyinadigan kiyim edi va odatda yorqin rangda edi.
A fibula (yoki broshka) bezak sifatida yoki stolani joyida ushlab turish uchun
ishlatilishi mumkin. A palla , yoki shol, ko’pincha kiyib yurishgan stola .
Rasmiy ma’noda maktab miloddan avvalgi 200 yillarda boshlangan. Ta’lim
taxminan olti yoshdan boshlandi va keyingi olti-etti yil ichida o’g’il va qizlar
bolalarning asoslarini o’rganishlari kerak edi o’qish , yozish va hisoblash . O’n ikki
yoshga kelib, ular o’rganadilar Lotin , Yunoncha , grammatika va adabiyot , keyin
uchun mashg’ulotlar jamoat oldida so’zlash . Notiqlik mashq qilinadigan va
o’rganiladigan san’at edi va yaxshi notiqlar hurmatga sazovor bo’lishdi; samarali
notiq bo’lish maqsadlaridan biri edi ta’lim va o’rganish . Kambag ’ al bolalar ta ’ lim
olishga qodir emasdilar . Ba ’ zi hollarda , ta ’ lim berish uchun iqtidorli qullarning
xizmatlaridan foydalanilgan . Maktab asosan o ’ g ’ il bolalar uchun edi , ammo ba ’ zi
badavlat qizlar uyda o ’ qitilgan , ammo ba ’ zida maktabga borishlari mumkin
edi . Rimliklarning ona tili shunday edi Lotin , an Kursiv til ichida Hind - evropa
oilasi . Lotin tilining bir nechta shakllari mavjud bo ’ lib , til vaqt o ’ tishi bilan ancha
rivojlanib , oxir - oqibat shunday bo ’ lib qoldi Romantik tillar bugun aytilgan .
Dastlab juda yuqori egiluvchan va sintetik til , Lotin tilining eski shakllariga
unchalik ishonmaydi so ’ zlar tartibi , ma ’ nosi tizim orqali
etkazish affikslar biriktirilgan so ’ z o ’ zaklari . Boshqa hind - evropa tillari singari ,
lotin tili ham vaqt o ’ tishi bilan asta - sekin ancha analitik bo ’ lib bordi va
odatdagidek so ’ z tartiblarini qo ’ lga kiritdi , chunki u borgan sari ko ’ proq o ’ z
tillarini yo ’ qotdi . ish tizimi va tegishli burilishlar .

18

Kabi asarlar Tarixlar " ning Tatsitus , " Galli urushlar " tomonidan Yuliy
Tsezar va ‘ Rim tarixi " tomonidan Livi avlodlarga o ’ tib kelgan . Afsuski, Livi
misolida ssenariyning katta qismi yo’qolgan va unda bir nechta aniq joylar qolgan:
shaharning asos solishi, bilan urush Gannibal va uning oqibatlari.
Qadimgi dunyoda, she’riyat, bugungi kunga
qaraganda odatda kundalik hayotning juda muhim
qismini o’ynagan. Umuman olganda, o’qimishli
yunonlar va rimliklar she’riyatni hozirgi zamonga
qaraganda hayotning ancha asosiy qismi deb
hisoblashgan. Dastlab Rimda she’riyat muhim
fuqarolar uchun munosib kasb deb hisoblanmagan,
ammo munosabat miloddan avvalgi II va I asrlarda o’zgargan. Rimda she’riyat
hozirgi davrda nasriy yozuvdan ancha oldin bo’lgan. Aristotel ta’kidlaganidek,
she’riyat odamlarning uslub masalalariga qiziqishini uyg’otadigan savodli birinchi
tur edi. Rim imperiyasida she’riyatning ahamiyati shunchalik kuchliki ediki,
Kintilian, ta’lim sohasidagi eng katta hokimiyat, o’rta maktablarda she’riyatni
o’qish va o’qitishga e’tibor berishni istab, nasriy asarlarni hozirgi kunda universitet
bosqichi deb ataladigan narsalarga qoldirdi. Virgil Rim epik she’riyatining eng
yuqori cho’qqisini ifodalaydi. Uning Eneyid iltimosiga binoan ishlab
chiqarilgan Mecenalar va Aeneasning parvozi haqida hikoya qiladi Troy va uning
Rimga aylanadigan shaharni o’rnatishi. Lucretius , uning ichida Narsalarning tabiati
to’g’risida , tushuntirishga urindi fan dostonda. Uning ba’zi ilmlari ajoyib darajada
zamonaviy bo’lib tuyuladi, ammo boshqa g’oyalar, ayniqsa uning yorug’lik
nazariyasi endi qabul qilinmaydi.Keyinchalik Ovid uni ishlab
chiqardi Metamorfozalar , yozilgan daktil geksametr oyat, eposning o’lchagichi, er
yaratilishidan to o’z vaqtigacha to’liq mifologiyaga urinish. U metamorfoz
mavzusi orqali o’z mavzusini birlashtiradi. Klassik davrlarda Ovidning ishlarida
etishmasligi ta’kidlangan gravitalar an’anaviy epik she’riyatga ega.
19

II BOB:Rim arxitekturasi, san’ati, adabiyoti
2.1Rim me’morchiligi rivojlanishi, o’ziga xos xususiyatlari
Rim nasri o’zining sonorligi, qadr-qimmati va ritmini ishontiruvchi nutqda
rivojlantirdi. Ritorika Afinadagi ko’plab ulkan yutuqlarning kaliti edi, shuning
uchun yunonlarni o’rgangandan so’ng rimliklar birinchi o’rinda turdilar notiqlik
san’ati juda mavzu va kasb sifatida. Yozma nutqlar qadimgi Rimda nasr
yozishning dastlabki shakllaridan biri bo’lgan va kelajakda nasr yozishning boshqa
shakllari ham shu ta’sirida bo’lgan. O’n oltita kitob Tsitseron Xatlar saqlanib
qolgan, ularning hammasi Tsitseron vafotidan keyin uning kotibi Tito tomonidan
nashr etilgan. xatlar bu davrning shaxsiyatlari rasmlarini taqdim etgan, qulab
tushgan respublika kunlaridagi ijtimoiy hayotga nazar tashlaydi. Tsitseronning
maktublari juda keng va xilma-xil bo’lib, ushbu davrning shaxsiyatlari
tasvirlangan. Tsitseronning shaxsi eng aniq ochib berildi, u behuda bo’shashgan,
qaqshatqich odam sifatida paydo bo’ldi. Tsitseronning poytaxt jamoat hayotiga
bo’lgan ishtiyoqi, uning maktublaridan, aniqrog’i, u surgunda bo’lganida va Kichik
Osiyoda viloyat hokimligini qabul qilganida paydo bo’ladi. Xatlarda Tsitseronning
oilaviy hayoti, uning siyosiy va moliyaviy asoratlari haqida ham ko’p ma’lumotlar
mavjud. Rim falsafiy risolalari dunyoga katta ta’sir ko’rsatgan, ammo asl fikrlash
yunonlardan chiqqan. Rim falsafiy asarlari ellinistik yunonlar yoshidan boshlab
to’rtta "maktab" da ildiz otgan. To’rtta "maktab" epikurchilar, stotsitlar,
peripatetiklar va akademiyalar edi. Epikuristlar hissiyotlarning ko’rsatmalariga
ishonishgan va hayotning oliy maqsadini baxt yoki og’riq yo’qligini aniqlashgan.
Stoitsizmga Tsitiumdan Zeno asos solgan, u fazilat oliy ezgulik ekanligini
o’rgatgan va yangi axloqiy dolzarblikni yaratgan. Perpatetiklar Aristotelning
izdoshlari bo’lib, uning ilmi va falsafasini boshqarganlar. Akademiya Platon
tomonidan tashkil etilgan bo’lib, u Skeptik Pyroning haqiqiy bilimlarni olish
mumkinligi haqidagi g’oyasiga asoslangan edi. Akademiya shuningdek epikur va
stoik falsafa maktablarining tanqidlarini taqdim etdi.
20

Satira janri an’anaviy ravishda Rim yangiliklari sifatida qabul qilingan va
satiralar boshqalar qatorida yozilgan; Juvenal va Persiy . Dastlabki respublikaning
eng mashhur spektakllaridan ba’zilari komediyalar edi, ayniqsa Terens davomida
asirga olingan, ozod qilingan Rim qulidir Birinchi Punik urushi .
Tasviriy san’at
Deb nomlangan Primavera Stabiae , ehtimol ma’buda
Flora Ko’pchilik erta Rim rasm uslublari namoyish
etadi Etrusk ta’sirlar, ayniqsa siyosiy rasmlar amaliyotida.
Miloddan avvalgi III asrda urushlardan o’lja sifatida olingan
yunon san’ati ommalashib ketdi va ko’plab Rim uylari
yunon rassomlari tomonidan peyzajlar bilan bezatilgan.
Pompeydagi qoldiqlardan olingan dalillar Rim dunyosini
qamrab olgan madaniyatlarning turli xil ta’sirini ko’rsatadi.
Rimlarning dastlabki uslubidagi yozuvlari "Incrustation" bo’lib, unda
uylarning ichki devorlari rangli marmarga o’xshab bo’yalgan. Yana bir uslub ichki
makonlarni ochiq landshaft sifatida tasvirlashdan iborat bo’lib, unda o’simliklar,
hayvonlar va binolarning juda batafsil manzaralari bo’lgan.Bu davrda portret
haykaltaroshlik yoshlik va mumtozlik nisbatidan foydalangan, keyinchalik realizm
va idealizm aralashmasiga aylangan. Antonin va Severan davrida ko’proq
bezatilgan sochlar va soqollar keng tarqalib, chuqurroq qirqish va burg’ulash bilan
yaratilgan. Odatda Rim g’alabalarini aks ettiruvchi relyefli haykallarda ham
yutuqlarga erishildi.
Musiqa
Asosiy maqola: Qadimgi Rim musiqasi
Musiqachilar a Rim tuba, suv organi ( gidravlika ) va
bir juft kornua , dan batafsil Zliten mozaikasi ,
Milodiy II asr Qadimgi Rimda musiqa kundalik
hayotning asosiy qismi bo’lgan. Ko’plab xususiy va
jamoat tadbirlari musiqa hamrohligida kechki ovqatdan tortib harbiy paradlar va
manevrlargacha bo’lgan.Rim musiqasida ishlatiladigan ba’zi bir
21

asboblar tuba , kornu , aulos, askaules, nay, panpipes, lira, lute, cithara, timpanum ,
barabanlar, gidravlika va sistrum.
Arxitektura.
Qadimgi Rim me’morchiligi va Rim me’moriy inqilobi
The Kolizey Rimda
Dastlabki bosqichlarida
qadimgi Rim me’morchiligi
etrusklar va yunonlarning me’moriy
uslublari elementlarini aks ettirgan.
Bir muncha vaqt o’tgach, uslub
ularning shahar talablariga mos
ravishda o’zgartirildi va qurilish
ishi va bino qurilish texnologiya rivojlangan va takomillashgan bo’ldi.
Rim beton jumboq bo’lib qoldi, Ikki ming yildan ko’proq vaqt o’tgach ham,
qadimgi Rim inshootlari hanuzgacha xuddi shunday ajoyib bo’lib
turibdi Panteon (dunyodagi eng katta bitta gumbazli gumbazlardan biri bilan)
hozirgi Rimning ishbilarmonlik qismida joylashgan.
Qadimgi Rim poytaxtining me’moriy uslubi Rim nazorati va ta’siri ostida
bo’lgan boshqa shahar markazlari tomonidan taqlid qilingan, kabi Verona
Arena , Verona , Italiya ; Hadriankamari , Afina , Gretsiya ; Hadrian
ibodatxonasi , Efes , kurka ; a Orange-dagi teatr , Frantsiya ; va boshqa bir nechta
joylarda, masalan, Lepcis Magna , Liviyada joylashgan. Rim shaharlari yaxshi
rejalashtirilgan, samarali boshqarilgan va yaxshi saqlangan. Saroylar , xususiy uy-
joylar va villalar , puxta ishlab chiqilgan va shaharsozlik shahar aholisi tomonidan
o’tkaziladigan turli xil tadbirlar va ularning shaharlaridan o’tadigan sayohatchilar,
savdogarlar va mehmonlarning son-sanoqsiz migratsion aholisi uchun ko’rsatmalar
bilan to’liq qamrab olindi. Marcus Vitruvius Pollio , miloddan avvalgi 1-asr Rim
me’morining traktati " Arxitektura , "shaharsozlik, qurilish materiallari, ma’bad
22

qurilishi, jamoat va xususiy binolar bilan shug’ullanadigan turli bo’limlar bilan
va gidravlika ga qadar klassik matn bo’lib qoldi.
Sport
Qadimgi Rimda shahar yaqinida joylashgan
Rim askarlari uchun burg’ulash maydonchasi -
Kampus deb nomlangan joy bor edi Tiber .
Keyinchalik, Kampus Rimning yengil atletika
maydonchasiga aylandi, bu hatto Yuliy Tsezar
va Avgust tez-tez borganligi aytilgan edi. Rimdagi shaharchaga taqlid qilib, shunga
o’xshash maydonlar boshqa bir qancha shahar markazlari va harbiy aholi
punktlarida ishlab chiqilgan. Maksimus sirkasi , Rimda joylashgan ommaviy
ko ’ ngilochar joy
Talabalar shaharchasida yoshlar o ’ ynash , mashq qilish va tegishli sport
turlari bilan shug ’ ullanish uchun yig ’ ilishdi sakrash , kurash , boks va poyga .
Binicilik , uloqtirish va suzish jismoniy mashqlar ham afzal ko’rilgan.
Qishloqda, o’yin-kulgi shuningdek, kiritilgan baliq ovlash va ov qilish . Ayollar
ushbu tadbirlarda ishtirok etmadilar. To’p o’ynash mashhur sport turi bo’lgan,
qadimgi rimliklar esa bir nechta sport turlari bilan shug’ullangan to’p
o’yinlari Unda gandbol (chetlatilgan Ludere), xokkey, tutish va ba’zi bir futbol
turlari mavjud. Taxta o ’ yinlar qadimgi Rimda o ’ ynagan zarlar ( Tesserae yoki .) tali ),
Rim shaxmat ( Latrunkuli ), Rim Shashka (Kalkulyatsiya), barmoq uchi (Terni
Lapilli) va ludus duodecim scriptorum va tabula , tavla oldingilari.
Odamlarni aravalar poygalari, musiqiy va teatr tomoshalari kabi ommaviy
ravishda ushlab turish uchun bir qator boshqa tadbirlar mavjud
edi qatl va gladiatorial jang. In Kolizey , Rimniki amfiteatr , 60 ming kishini
joylashtirish mumkin edi. Shuningdek, Kolizey polini suv bosganligi va
jamoatchilik tomosha qilishi uchun soxta dengiz janglarini o’tkazgani haqida
ma’lumotlar mavjud.Bulardan tashqari, rimliklar o’z vaqtlarini barlarda va
fohishaxonalarda o’tkazdilar va grafiti ushbu binolarning devorlariga o’yilganligi
keng tarqalgan edi. Barlar, fohishaxonalar va hammomlarda topilgan xabarlarning
23

soniga asoslanib, ular mashhur dam olish joylari bo’lganligi va odamlar u erda
ko’p vaqt o’tkazganliklari aniq.
Din. Qadimgi Rimda din
Rimliklar o ’ zlarini juda dindor deb o ’ ylashdi , va ularning jahon qudrati
sifatida muvaffaqiyatlarini jamoaviy taqvodorlik bilan bog ’ lashdi ( pietas )
saqlashda xudolar bilan yaxshi munosabatlar . Ga binoan afsonaviy tarix , Rim diniy
muassasalarining aksariyati uning izidan topilishi mumkin muassislar , ayniqsa
Numa Pompilius , Sabine ikkinchi Rim qiroli , to ’ g ’ ridan - to ’ g ’ ri xudolar bilan
muzokara olib borgan . Ushbu arxaik din asos solgan mos maiorum , "ajdodlar
yo’li" yoki oddiygina "an’ana", Rim o’ziga xosligi uchun markaziy deb
hisoblangan. Jamoat dinining ruhoniyliklari a ’ zolari tomonidan o ’ tkazilgan elita
sinflari . "Ga o’xshash printsip yo’q edicherkov va davlatning ajralishi"Qadimgi
Rimda. davomida Rim respublikasi (Miloddan avvalgi 509-27), xuddi o’sha
odamlar saylangan davlat amaldorlari sifatida xizmat qilgan avgurlar va
pontifiklar. Ruhoniylar uylandilar, oilalarni tarbiyaladilar va siyosiy faol hayot
kechirdilar. Yuliy Tsezar bo’ldi Pontifex Maximus u saylanishidan oldin konsul.
Augurslar xudolarning irodasini o ’ qidilar va chegaralarni belgilashni universal
tartibning aksi sifatida nazorat qildilar va shu tariqa sanktsiyalar kiritdilar Rim
ekspansionizmi ilohiy taqdir taqdiri sifatida . The Rim g ’ alabasi g ’ olib general o ’ z
taqvodorligini va o ’ ljasining bir qismini xudolarga bag ’ ishlab , jamoat foydasiga
xizmat qilishga tayyorligini ko ’ rsatadigan diniy yurish edi . Yupiter , adolatli
hukmronlikni o’zida mujassam etgan. Natijada Punik urushlar (Miloddan avvalgi
264–146), Rim o’zini hukmron kuch sifatida namoyon etish uchun kurashganida,
ko’pchilik yangi ibodatxonalar sudyalari tomonidan qurilgan qasamni
bajarish ularning harbiy muvaffaqiyatlarini ta’minlash uchun xudoga.
Fresko Gerkulaneum tasvirlash Gerakllar va Achelous dan Yunoniston - Rim
mifologiyasi Milodiy I asr Rim dini shu tariqa kuchli pragmatik va shartnoma
asosida , tamoyiliga asoslangan edi qilgin des , " Men sizga berishingiz mumkin deb
beraman ." Din bilim va narsalarga bog ’ liq edi to ’ g ’ ri amaliyot ibodat , marosim va
qurbonlik haqida , e ’ tiqod yoki dogma uchun emas , balki Lotin adabiyoti ilohiy
24

tabiat va uning odamlarning ishi bilan bog ’ liqligi to ’ g ’ risida o ’ rganilgan
spek ü lasyonlar ı saqlaydi . Kabi Rimning intellektual elitasi orasida eng shubhali
odamlar ham Tsitseron augur bo ’ lgan , dinni ijtimoiy buyurtma manbai deb
bilgan . Oddiy rimliklar uchun din kundalik hayotning bir qismi edi . Har bir uyda
ibodat va ibodat qilinadigan maishiy ziyoratgoh bo’lgan libatsiyalar oilaning uy
xudolariga taklif qilindi. Mahalla ziyoratgohlari va buloqlar, chakalakzorlar kabi
muqaddas joylar shaharni bezab turardi. The Rim taqvimi diniy marosimlar
atrofida tuzilgan edi. In Imperial davr , yilning 135 kuniga bag’ishlangan diniy
bayramlar va o’yinlar ( ludi ) . Ayollar , qullar va bolalar bir qator diniy tadbirlarda
qatnashdilar. Ba’zi bir marosimlarni faqat ayollar olib borishi mumkin edi va
ayollar Rimning eng mashhur ruhoniyligi bo’lgan davlatni qo’llab-
quvvatladilar. Vestal Virjiniyalar , asrlar davomida Rimning muqaddas o’chog’ini
xristianlar hukmronligi ostida tarqalguncha parvarish qilgan.
Rimliklarga ma’lum juda ko’p xudolar ular sharaflashdi. Mavjudligi Italiya
yarim orolidagi yunonlar tarixiy davrning boshidanoq Rim madaniyatiga ta’sir
ko’rsatdi, diniy urf-odatlar singari ba’zi diniy amaliyotlarni joriy qildi Apollon .
Rimliklarga moslashish bilan o’zlarining asosiy xudolari va yunonlarning xudolari
o’rtasida umumiy til izlashdi Yunon afsonalari Lotin adabiyoti va Rim san’ati
uchun ikonografiya. Etrusk dini Rim bir paytlar etrusk shohlari tomonidan
boshqarilganligi sababli, ayniqsa avgust amaliyotiga katta ta’sir ko’rsatdi. Sirli
dinlar dan import qilingan Yaqin Sharq ( Ptolemey Misr , Fors va Mesopotamiya )
taklif qiladigan tashabbuslarni taklif qiladi shaxsiy Xudo orqali najot va o’limdan
keyin abadiy hayot , shaxsiy hayot masalasi bo’lib, uni amalga oshirishdan tashqari
mashq qilingan oilaviy marosimlar va jamoat dinida qatnashish.
Qadimgi Italiyada va butun Rim saltanatida madaniyat sohasida katta
yutuqlar qo ’ lga kiritilgan . Yozuv ilmiy bilimlarning eng muhim ko’rinishi sifatida
miloddan avvalgi I ming yillik boshlaridan boshlab yuzaga kelgan. Uni dastlabki
ixtirochilari etrusklar va lotinlar edi.Keyinchalik Italiya qabilalari Finikiya yozuvi
asosida tuzilgan yunon alifbosini qabul qilganlar va foydalanganlar.
25

Bu yozuv keyinchalik lotin alifbosi nomi bilan mashhur bo’lib ketgan.
Qadimgi italiyaliklar o’z yozuvlari asosida kitoblar yaratganlar.
Rimliklar yunonlar singari fizika, matematika, dengizda suzish, astronomiya,
gidrotexnika va agronomiya fanlariga juda qiziqqanlar. Ular me’morchilik,
gidrotexnika va agronomiyadan dastlabki qo’llanmalar yaratganlar. Rimliklar
quyosh va suv soatlaridan juda erta foydalanganlar. Ilgari ma’lum bo’lgan
taqvimlarni aniqroq qilib qayta ishlaganlar.
Miloddan avvalgi II-I asrlarda Rimda flasafiy asarlar ham yaratilgan. Ular
orasida Lukresiy Karning (miloddan avvalgi 98-54 yillar) asarlari diqqatga
sazovordir. Uning ajoyib asarlaridan biri «Buyumlar xislati haqida»gi dostondir.
Buyuk olim dunyo, odamlar va narsalarning paydo bo’lishini ilmiy nuqtai
nazardan tushuntirishga harakat qilgan.
Lukresiy Kar mashhur yunon faylasuflari Demokrit va Epikurlarning izidan
borib, tabiatdagi barcha jonli va jonsiz narsalarning atom zarrachalaridan tashkil
topganligini ta’kidlagan. Lukresiy kishilarning uzoq o’tmishi bilan qiziqib, uni
tosh, jez va temir davrlariga bo’lgan.
Odamlar momaqaldiroq, yer tebranishi, ulkan dengiz to’lqinlari, qattiq
bo’ronlar, vulqon otilishi va sel-sovurlardan dahshatga tushib qo’rqqanlar.
Odamlardagi qo’rquv va nodonlik, deydi Lukresiy, xilma-xil xudolarga e’tiqod
qilishni vujudga keltirgan. Odamlar kashf etgan olov, ma’dan, dehqonchilik,
chorvachilik, hunarmandchilik, san’at, yozuv va boshqa narsalar xudolarning
in’omi emas, balki inson mehnatining samarasidir. Lukresiy diniy e’tiqodlarni
inson tafakkurini jilovlab qo’yadigan yuganga o’xshatgan. U tabiat, jamiyat va
kishilar hayotida sodir bo’ladigan voqealarning sabablarini ilmiy asosda
tushuntirib berishga harakat qilgan. U o’z fikrlarini odamlarga yetkazish uchun
asarini sodda til bilan she’riy uslubda yozgan.
Italiyada yozma adabiyotning vujudga kelishi va rivojlanishi miloddan
avvalgi VI-V asrlarga borib taqaladi. O’sha davr Rim-Italiya adabiyotining ko’zga
ko’ringan vakillari Andronik, Enney, Plavt, Katull va boshqalardir.
26

Miloddan avvalgi I asrlar Rim-Italiya adabiyotining «oltin davri»
hisoblanadi. Bu davrda Vergiliy, Gorasiy, Tibull, Sekot, Propersiy va Ovidiy
Nazon kabi mashhur shoirlar ijod etganlar. Sezarning do’sti, o’z zamonasining
ma’rifatparvar kishisi Mesanat bu shoirlarni qo’llab-quvvatlab, ularga homiylik
qilgan.
Shulardan eng mashhuri Vergiliy bo’lib, u dehqonchilik to’g’risida
«Georgiklar» nomli she’riy doston yaratgan. Uning Gomer dostonlari mavzusida
yaratilgan «Eneyda» dostoni alohida ahamiyatga egadir. Vergiliy yunon va Rim
afsonalarini puxta o’rganib, dostonni yozishga kirishgan. U doston ustida o’n il
ishlab oxiriga yetkaza olmay o’lib ketadi.
Dostonda Troya shahrining afsonavi himoyachilaridan biri ma’budning
o’g’li Eney haqida hikoya qilinadi.
Afsonaga ko’ra qamal ichida qolgan Troya shahri lovullab yonayotgan edi.
Eney yonayotgan shahardan keksayib qolgan otasini yelkasida ko’tarib olib
chiqadi. Ular Troyani tark etib, ajoyib va g’aroyib sarguzashtlarni boshlaridan
kechirib Italiyaga kelib qoladilar.
Miloddan avvalgi I asrda yashagan atoqli shoirlardan biri Ovidiydir. U
o’zining «Ishq san’ati», «Dard-alamlar» va «Pontdan maktublar» nomli asarlarida
Avgust davridagi aslzodalar turmushini tanqid ostiga olib, Avgust g’azabiga
uchragan. U o’zining boshqa asarlarida o’z qayg’u-alamini va mehnatkashlarning
og’ir turmushini aks ettirgan.
Shuni aytib o’tish kerakki, Rim adabiyotining namoyandaridan bir guruhi
imperator va aslzodalarni tanqid qilib, mehnatkashlar hayotiga achinish bilan
qaraganlar. Boshqalari esa imperatorlar va aslzodalar turmushini maqtab, ularni
ko’klarga ko’targanlar.
Qadimgi Rimning o’tmishi bilan shug’ullangan mashhur tarixchilar qatoriga
Tit Liviy, Polibiy, Sallyustiy, Yuliy Sezar, Galikarnass Dionisiy, Yusuf Flaviy,
Korneliy Tasit, Plutarx, Appian, Don Kassiy, Katton, Varron va boshqalarni
kiritish mumkin.
27

Avgust davrining tarixchisi Tit Liviy 142 jilddan iborat «Rimning ta’sis
qilingandan buyongi tarixi»ni yozgan. Miloddan avvalgi I asrda yashagan
Galikarnass Dionisiy «Qadimgi Rim yodgorliklari» degan kitob yozgan. I asrning
ikkinchi yarmida yashagan Kata Pliniy ham ko’p asarlar yozgan. Ammo uning
asarlari bizgacha yetib kelmagan.
Korneliy Tasitning «Tarix» kitobida 68-69 yillardagi fuqarolar urushi va
Flaviy zamoni tarixi bayon qilingan. Uning «Yilnomalar» nomli asarida Avgust
o’limi bilan Neron o’limi orasidagi voqealar yozilgan. 155-235 yillarda yashagan
Don Kassiy «Rim tarixi»ni yozib, unda o’ziga yaqin va zamonasida bo’lgan tarixiy
voqealarni ancha mufassal bayon etgan. Sezar ham «Gall urushlari haqidagi
yozmalar» va «Fuqarolar urushi haqidagi yozmalar» nomli tarixiy kitoblar yozib
qoldirgan. Rim tarixchilarining asarlari Italiya-Rim saltanati tarixini o’rganishda
qimmatli manbadir.
Rimda markazlashgan saltanatning vujudga kelishi tibbiyot fanining
rivjlanishi uchun qulay sharoit yaratgan. Birinchidan, aslzodalar o’z
salomatliklarini saqlashga katta e’tibor bilan qaraganlar. Ikkinchidan, Rimga
mamlakatni mudofaa qilish va o’zga yerlarni bosib olish uchun jangovar holatdagi
sog’lom qo’shin kerak edi.
Qullar va xalq qo’zg’olonlari hamda boshqa jangu-jadallar vaqtida
ko’p jangchilar yarador bo’lganlar. Ularning sog’lig’ini saqlash uchun tabiblar
kerak edi. Shu maqsadda Rimda qo’shin va flot uchun alohida harbiy tabiblar
xizmati joriy qilingan edi. Har bir legion va qo’shinda harbiy qarorgoh tashkil
etilib, tabiblar jarohatlangan va bemor askarlarni davolaganlar.
Rimda tibbiyot ishlari bilan qullar, oddiy kishilar, Kichik Osiyo, Misr va
Yunonistondan kelgan kishilar shug’ullanishgan.
Aslzodalar tibbiyot ishlari bilan shug’ullanishni o’zlari uchun uyat deb
bilganlar. Rimda yashab, ishlagan mashhur tabiblardan biri Asklepiad (miloddan
avvalgi 131-56 yillar) edi. U asli yunonistonlik bo’lib, Afina va Iskandariyada
ta’lim olgan. Asklepiad miloddan avvalgi 95 yilda Rimga ko’chib kelib, umrining
oxirigacha shu yerda yashagan.
28

U bemorlarni tez va azob bermaydigan usullar bilan davolagan. U yaxshi
jarroh ham edi. Asklepiad bemorlarni davolashda toza havo, uqalash va jismoniy
chiniqtirish usullarini keng qo’llagan.
Rimda yashagan mashhur tabiblardan yana biri Korneliy Sels edi. U 70
jildlik «Arteo» («San’at») nomli asarini yozgan. Bu asarning 8 jildi tibbiyotga
bag’ishlangan bo’lib, u «Tibbiyot haqida» deb nomlangan. Bu asarda Sels o’zidan
ilgari o’tgan mashhur tabiblarning asarlarini to’plab tartibga solgan, uni o’z
tajribalari bilan boyitgan. Korneliy o’z asarida jarrohlik, turli kasalliklar va ularni
davolash usullariga alohida e’tibor bergan.
Qadimgi dunyoning eng mashhur tabiblaridan biri Klavdiy Galen edi. U 131
yili Pergamda tug’ilib, 201 yilda vafot etgan. U o’ta zehnli bola bo’lib, 17 yoshida
Asklepiton deb ataluvchi shifoxona va tibbiy maktabga qatnab, tibbiyot ilmini
o’rganadi, chuqur ilmli tabib bo’lib yetishadi. Dastlab u gladiatorlik maktabida
ishlab, so’ng Rim imperatorlarining saroylarida tabiblik qilgan.
Klavdiy bemorlarni davolashda shifobaxsh o’simliklardan tayyorlangan
dorilardan keng foydalangan. U 400 dan ortiq asar yozgan. Uning «Tabiblik
san’ati», «Davo usullari», «Dorilarning tartibi haqida» degan asarlari alohida
ahamiyatga egadir. Galenning ko’p asarlari Rimga o’t tushgan vaqtda kuyib
ketgan. Galen asarlari o’rta asrlarda arab tillariga ko’p marta tarjima qilingan.
Uning asarlaridan bobokalonimiz Ibn Sino ham foydalangan. Qadimgi Rimda
tabiblar yetishtirib chiqariladigan maxsus tibbiy bilim yurtlari bo’lgan.
Qadimgi rimliklar me’morchilik, haykaltaroshlik, rassomchilik va san’atning
boshqa sohalarida katta yutuqlarga erishganlar. Bu sohada ular dastlab etrusklar,
keyinchalik esa yunonlardan ko’p narsalarni o’rganganlar.
Rim saltanatida va Italiyada Rim, Kapuya, Andrianopol, Ravenna va
Karfagen kabi yirik shaharlar ko’p bo’lgan. Ayniqsa saltanat poytaxti Rim katta
shahar edi. Saltanatdagi, ayniqsa Rim shahridagi me’moriy binolar o’zining
kattaligi, hashamatliligi va go’zalligi bilan kishilarni hayratga solgan. Bu binolar
saltanatning kuch-qudrati va boyligini boshqa mamlakatlarga namoyish qilib
turgan.
29

2.2Rim adabiyoti rivojlanishi, ilgari surilgan g’oyalar
Milodning birinchi asrida rimlik ustalar gladiatorlarning janglari uchun
Kolizey amfiteatri binosini qurganlar. Bu amfiteatr o’zining ulkanligi bilan kishini
hayratga soladi. Amfiteatr arenalariga 11 ming yirtqich chiqarilgan, 10 ming
gladiator bir-biri bilan jang qilgan va yirtqich hayvonlar bilan olishgan.
I asrda Rimda 50 ming tomoshabin joylashadigan Kolizey amfiteatri
qurilgan. Imperator Trayan tomonidan o’tkazilgan bayram tantanasi 123 kun
davom etgan.
Haykaltaroshlik tasviriy san’atning bir turi bo’lib, u Rimda ham
Yunonistondagi singari ancha qadimda rivojlangan. Ammo rimliklar
haykaltaroshlikning sirlarini yunonlardan o’rganganlar. Lekin Rim
haykaltaroshlari portretlar yaratishda Yunoniston haykaltaroshlaridan o’zib
ketganlar. Rimda ishlangan portretlar odam qiyofasining tashqi ko’rinishini aniq
ifodalash bilan birga uning xususiyatlarini, xulq-atvorini, aqlini, irodasini,
qahramonligini, johilligini va ochko’zligini ko’rsatib turardi.
Bu jihatdan Spesion, Gannibal, Sezar, Pompey, imperatorlar Avgust, Trayan
va boshqalarning haykallari diqqatga sazovordir. Rim haykaltaroshligi o’zining
badiiy jihatdan boyligi va xilma-xilligi bilan ham ajralib turardi.
Rassomchilik ham tasviriy san’atning bir turidir. Qadimgi rimliklar
rassomchiligining asoslari etrusklar davriga borib taqaladi. Qadimgi etrusk
rassomlari erkak va ayollarning rasmlarini ishlashda mohir bo’lganlar. Qadimgi
Rimdagi rassomlik devoriy rasmlarda ham o’z aksini topgan. Imperatorlar,
aslzodalar va boy amaldorlarning saroylari, ularning devorlariga har xil naqshiy
rasmlar chizilgan.Qadim zamonlarda Italiya aholisi ham yunonlar singari ko’p
xudolik bo’lib turli narsalarga sig’inganlar. Ular osmon, suv xudolarini va
ma’budalarini juda hurmat qilganlar. Italiyaning atrofi suv bilan o’rab olingan edi.
Italiya qabilalari, xususan etrusklar dengizda suzish natijasida dahshatli
bo’ronlarni, bo’ronlar natijasida hosil bo’lgan ajal keltiruvchi dengiz to’lqinlarini
ko’p marta kuzatganlar. Tabiatdagi ko’p narsa va hodisalarning sabablari, sir-
asrorlari rimliklarga ma’lum bo’lmagan.
30

Shu tufayli ular bu narsalarda qandaydir ilohiy kuch bor, deb o’sha
narsalarga sig’inib talpinganlar. Rimliklarning ilk e’tiqodida ibtidoiy din shakllari
uzoq davom etgan.
Etrusklar e’tiqodiga ko’ra, ularda Yupiter, Yunona, Minerva, Mars kabi o’z
xudolari bo’lgan. Bosh xudo Yupiter bo’lib, Minerva donishmandlik, Mars esa
Rim homiysi va urush xudosi hisoblangan.
Italiyada yunon xudolariga sig’inish keng quloch yoygan edi. Chunki
miloddan avvalgi II ming yillik o’rtalaridayoq yunonlar Sisiliya va Janubiy
Italiyaga kelib o’rnasha boshlaganlar. Shundan boshlab yunon madaniyati va dini
Italiya madaniyati va diniga kuchli ta’sir etgan. Shu boisdan Italiyada yunon
xudolariga sig’inish juda kuchli bo’lgan.Italiyaliklar yunon xudolarini o’zlarining
qadimgi xudolariga qiyos qilganlar. Ular Yupiterni Zevsga, Yunonani Geraga,
Venerani Afroditaga, Dianani Artemidaga,
Minervani Afinaga va Vulkanni Gefestga
o’xshatganlar. Rim saltanati kuchaygan
vaqtda uning mulklari shimolda butun
G’arbiy Yevropani, Britaniyagacha,
janubda Shimoliy Afrika, sharqda
Makedoniya, Yunoniston, Parfiyagacha
bo’lgan yerlarga cho’zilgan edi. Rim madaniyati juda Evropa va jahon tarixi
rivojlanishiga ta ’ sir . Orqaga o ’ sha kunlarda biz an ’ anaviy qadriyatlarni qo ’ ydi ,
ijtimoiy hayotda va ming yillar davomida Yevropa - ma ’ naviy asosi bo ’ ldi xatti
ijtimoiy - psixologik naqsh , normalari . Rim , shuningdek , demokratiya bir
" asoschisi ," bo ’ ldi vakolatlarini ajratish kuchli va rivojlangan davlat shakllanishiga
hissa yuqori ijtimoiy darajasini , tasdiqlaydi va fuqarolik mas ’ uliyatini .
Originally Rim madaniyati yunon va etrusklar xalqlar ta ’ sir edi , lekin keyinchalik
Rimliklarga asosan ajoyib yuksaklikka erishish , ularning o ’ qituvchilari oshdi . Bu
hamma ruhlar va xudolarning kuchini tan din bilan boshlandi. Rim Pantheon har
doim "begona" kuchlarga ochiq bo’lgani uchun, u yangi iloh faqat Rim xalqi
31

kuchini oshirish, deb o’ylagan, shuning uchun Rim mifologiyasida yunon bilan
xudolarga aniqlash boshlandi.
Bu, shuningdek, falsafa va adabiyot edi. Dastlab, yunon, xohlasa va
yozuvchilar Roman, va ularning asarlari lotin tiliga tarjima, lekin keyin, o’z tajriba
katta faylasuflarining asarlarini o’rganish va xulosalar to’ldiruvchi, o’z
qobiliyatlarini, ko’p, albatta, katta Rim yozuvchilari va olimlar ko’rsatdi edi
"bo’ldi". Shunday qilib, qadimgi Rim madaniyati paydo.
Yanada rivojlantirish madaniyat barcha sohalarda yuz bergan. Rimliklarning
arxitektura oldinga muhim qadam qildi. Ular endi amaliy ehtiyojlariga mos binolar
qurilishini imtiyozli va Ma’bad (ma’naviy) majmualari ko’ra, uning shon
tomonidan shaxsni ingibirlaydi ta’sir ta’kidladi. Natijada, ular muassasalari
(amfiteatr, hammom va faslag’an) va tuzilmalar (ark, qubbalar, ustunlar) yangi
turdagi paydo bo’ldi.
Ularning fath davomida Rimliklarga Yunon davlatlardan qadriyatlar va
san’at asarlari, bir qator olingan, chunki qisqacha Qadimgi Rim va Madaniyat,
Gretsiya yutuqlari ba’zi ta’riflaydi. Bu mukofotlar keyinchalik afsuski, o’z
rassomlik va haykaltaroshlik rivojlanishini oldini, deb ko’chirilgan. Shunday qilib,
san’at va madaniyat qadimiy Rim tasvir soddaligi va aniqligi bilan ajralib turadi
juda yaxshi rivojlangan, faqat portret janri (a ustki shaklga tasvirlangan haykal,
büstler), bilan xarakterlanadi. Yuqorida aytilganidek, rimliklar fikrlash asosiy
xususiyati amaliy fanlar rivojiga hissa qo’shgan pragmatizm edi. Shu munosabat
bilan, yuqori darajadagi biz ko’p adabiy asarlar eshitdim qaysi sud amaliyotini
tashkil etdi. Bundan tashqari, kosmik isitish va suv isitish, va juda ham ko’p yangi
uy anjomlari, shisha va bronza buyumlarni, suv tegirmonda, texnika "qayta kashf"
uchun sabablaridan biri qadimiy madaniyati Rim rivojlana boshladi, imperiyaning
moddiy va iqtisodiy vaziyatni yaxshilashga bor edi, va qaysi (san’at shoirlar,
o’qituvchilar, faylasuflar va boshqa ustalari) qadimiy ziyolilar tug’dirdi qadriyatlar
shakllantirish uchun zarur shart-sharoitlar taqdim etdi. Qadimgi Rim Tasviriy San’at.
Qadimgi Rim Madaniyati Xususiyatlari qadimiy An’anaga ko’ra, Rim o’rta 8 asr
eramizgacha yilda tashkil etilgan. e. Madaniyat Rim imperiyasi antik davrda eng
32

nufuzli biri hisoblangan, Yevropa sivilizatsiyasi ulkan ta’sir ko’rsatdi. Va bu
Yunon uzoqdan va teatr va musiqa asoslangan qadimiy Rim Rasm va Haykal
ko’rgazmasi ajralmas etrusk qadimiy an’analari bilan bog’liq, deb qaramay.
RIM SAN’ATI XUSUSIYATLARI
Boshqa qadimgi xalqlar farqli o’laroq, Rimliklarga ta’lim yoki axloqiy
muammolar san’ati ajratilmoqda. u oqilona turmush oraliq tashkil qilish faqat bir
yo’l hisoblangan sifatida farqli o’laroq, qadimgi Rim tasviriy san’at, og’ir
pragmatik xarakterga azob. Bu me’morchilik bilan band mamlakat bu qadimiy
aholi hayotida nima muhim joy. cherkovlar Arenas va saroylarni: qadimgi Rim
madaniyati hali uning monumental binolarni eslaydi.
Biridan me’moriy muhtasham obidalari dan, antik Rim madaniyati vaqtda
yashagan kishilar portretlari edi ko’p haykaltaroshlik, hukm qilinishi mumkin.
Qadimgi Rimda hayot har doim qat’iy qoidalarga bo’ysunadi edi, va hukmdorlar
xotirasini yoki mashhur odamlar yuzini abadiylashtirish maqsadida faqat yaratgan
haykal portretlar ba’zi davrlarda qildi. Faqat bir oz vaqtdan keyin, Rim
33

haykaltaroshlar o’z belgi haykallar yoki maxsus xususiyatlarni kechirish boshladi.
Roman yaratuvchilarning muhim tarixiy voqealar barelyef yilda tasvirlash uchun
tanladi.
Bu xususiyatlari ta’kidlash lozim qadimgi Rim madaniyati odatdagi
ma’noda, shuningdek o’z pirlarining - teatr kabi voqealar deyarli to’liq yo’qligi
hisoblanadi. ko’p buyuk yunonlar tomonidan yaratilgan tasvirlar yordamida san’at
asarlari, Rimliklarga yoki uning organlari foydasiga voqealarni buzib, yoki ularga
katta ahamiyat bermaydi. qadimgi Rim san’at mavhum va falsafiy boshida va
badiiy yot edi hukmron mafkura, ta’sir qilingan, chunki, bu, birinchi navbatda,
sodir bo’lgan.
RIM SAN’ATI O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Alohida sivilizatsiyasi sifatida Rim isbotlangan borligiga qaramay,
tarixchilar uzoq vaqt qadimgi yunon Rim san’ati alohida olmadi. Biroq, san’at va
qadimgi Rim me’moriy merosi ko’pgina asarlari bizning kun saqlanib qolgan, deb
aslida, u qadimiy Rim asarlariga o’ziga xos bo’lgan asosiy xususiyatlarni aniqlash
mumkin edi. Shunday qilib, tasviriy san’at sohasida qanday yutuqlar va qadimgi
Rim ixtiro mustaqil hodisa sifatida uni tavsiflovchi?
1. Rimliklarga me’moriy muvaffaqiyat fazoviy idrok va badiiy
shakllarda binolar uyg’unligi edi. RIM me’morlar tabiiy birikib alohida binolar va
ansambllari qurish afzal va kichik devorlar bilan hech, tashish inshootlari bor edi
agar.
2. Rim san’ati yunon plastik rasmlari farqli o’laroq kinoya, ramziy va
xayoliy makon bo’lib. haykal va badiiy tasvirlar qarshi Bu Roman to’qima faqat
belgi san’at asarini portretlari balki devoriy yoki mozaika tasvirni bermoq emas
beradi.
3. ishlab chiqilgan Qadimgi rassomlar o’z tarixiy vatanida deyarli keng
tarqalgan edi Gretsiya dastgohli rangtasvir, dastgohli paydo.
34

ko’z rohib bo’lmagan kishi nozik va yumshoq xususiyatlari, bir farovonlik
qaramay, hatto kasblar bo’lmagan qadimiy Rim madaniyatiga haykal yoki
me’moriy ob’ekt a’zo aniqlash imkonini beradi, bir omil bor.
Bu uning hajmi hisoblanadi. Qadimgi Rim madaniyati, uning grand binolar
va haykallar uchun butun dunyo bo’ylab tanilgan. Ularning qiymati qadimiy
Gretsiya va boshqa mamlakatlarda nisbatan bir necha barobar ko’pdir.
Qadimgi Rim tasviriy san’at davlat tarixiy rivojlanish davriga mos bir necha
bosqichda, rivojlangan. Yunon san’atshunoslar evolyutsiyasi shakllantirish
(eskirgan) bo’linadi bo’lsa, gullarni (klassika) va inqiroz (Hellenizm’le), Rim
san’at rivojlantirish imperial sulolasining o’zgaruvchan davomida yangi
xususiyatlarni kasb etadi. Ijtimoiy-iqtisodiy va mafkuraviy omillar uslubiy va
badiiy shakllarni o’zgartirish ham asosiy rol o’ynadi bunday hodisaga tufayli.
Rimda san’at rivoji bosqichlari Rim imperiyasi (7-5 asr. E.), Respublika (5-1
asr. E.) va Rim davrida (1-2 asr. E.) davri hisoblanadi. haykaltaroshlik, teatr,
musiqa va san’at va hunarmandchilik, jumladan, san’at, barcha turdagi chaqalari
35

bu, miloddan avvalgi 1 asrning oxirida keldi. e. va qadar davom Rim
imperiyasining qulashi.
SAN’AT . Rim san’at shakllantirish miloddan 8 asr uning ildizi bor. e., etrusk
arxitekturasining asosiy sabablari binolar, Shiva va qurilish materiallari
foydalanishni rejalashtirish yo’llari bo’lsa. Bu Capitoline Yupiter ma’badda
ko’rish mumkin. Rasmlar va manzarali ma’lumotlar qilish ham yaqindan etrusk
ildizlari bilan bog’liq. Faqat 7 asr o’rtalari. Rimliklarga Gretsiya mustamlakasiga
qachon e., Ular yunonlar badiiy texnikasi bilan tanishib qoldim. Bu Rim
san’atkorlar allaqachon asl yaqin, ularning asarlarini yaratishga harakat qildik
ta’kidlash joiz. Tarixchilarning aynan bir inson yuzining xususiyatlarini
takrorlanadi mumi vafotidan keyin fosh etib, ishlab chiqarilgan An’anaga
izohlaganlar. Qadimgi Rim xudolari, Rim imperiyasi davrida amalga oshirildi
haykallar, oddiy odamlar, shuningdek taqdim etildi.
36

SAN’AT DAVRI RESPUBLIKASI
Rim davlatining Respublika davri final me’moriy shakllanishi bilan
belgilangan edi: istisno majmualari (uy-joy va Ma’bad) aksiyal tuzilishi va
nosimmetrik sotib barcha holda. binoning old tomoni ko’proq hashamatli uni
imzolangan va yuksalishi (odatda tosh zina) kirish uchun olib keldi. boy aholi
freskleri va haykaltaroshlik bilan bezatilgan shahar atrofi, uylar qurish esa
shaharlar, baland binolar uy-joy qurilishi bilan qoplangan. Bu davrda, nihoyat
Qadimgi Rim (amfiteatr), suv quvuri va ko’priklar teatr sifatida binolar kabi turlari
shakllangan.mansabdor va xususiy: Tasviriy san’at portret haykal asoslangan edi.
Birinchi u davlat arboblari abadiylashtirish uchun maqsadiga xizmat va ikkinchi
uylari va maqbaralar uchun haykallar va büstler ishlab chiqarish uchun
buyurtmalar tufayli mavjud. Jamoat binolari tarixiy sahnalari yoki davlat kundalik
hayot rasmlarni tasvirlovchi Bosh-bo’rttirma bilan bezatildi. cherkovlar ham tez-
tez Qadimgi Rim xudolari tasvirlangan bo’lgan, (mozaik va fresk jumladan)
kartinalarini ko’rish mumkin.
37

RIM IMPERIYASI: SAN’ATINING RIVOJLANISH YAKUNIY DAVRI
Rim imperiyasining davri Rim san’at gullash haqiqiy vaqt hisoblanadi.
Arxitektura bir arch, Vault va gumbaz bilan ustunlik qiladi. Tosh devorlar, hamma
joyda g’isht yoki marmar bilan duch keladi. manzarali rasmlari va haykaltaroshlik
bilan band binolarida keng joylar.
Bu davrda Qadimgi Rim tasviriy san’at, muhim o’zgarishlar
kechirmoqda. haykal portretlar ishlab chiqarishda kam e’tibor ba’zan bir oz
xomaki nazar individual xususiyatlar, qaratilmoqda. haykaltaroshlar harakatlarning
tezlik tasvirlaydigan harakat Shu bilan birga, hissiy davlat (tana, qo’l va oyoqlari,
soch o’rnini, va hokazo. D.) tasvirlangan. Agar asta-sekin rivojlanib fitna bilan
panorama shaklini olib barelyef image. manzarali rasmlar , oldingi davr farqli
o ’ laroq , u tufayli me ’ moriy manzara va tarbiyasi joriy qilish ancha qiyin bo ’ ladi .
qarama - qarshi , - devor suratlar , porloq , va rang birikmalar uchun ishlatiladigan
bo ’ yoq . rang bilan koshinkor tashqari , keng qora va oq tarqatildi .
38

ENG MASHHUR HAYKAL PORTRETLAR
jamoat arboblari, xudolar va qahramonlar Roman portretlari to’liq hajmi
büstleri yoki haykallar taqdim etiladi. dastlabki qadimiy Rim portret Junius brütüs
bir bronza busti hisoblanadi.
Bu yunoncha san ’ at katta ta ’ sir his , lekin , odatda , Rim xususiyatlari va
bir oz asimmetriya ko ’ proq vaqt Rim haykaltaroshlar Miloddan avvalgi 3 asrda ,
allaqachon bor ishonch hosil qilish uchun imkon beradi . e ., uning asarlari realizm
maksimal berdi . zamonaviy Metallni qayta ishlash texnikasi yo ’ qligi qaramay
b ü st ü n nozik batafsil mukammal ijro . Avvalo, u gravyura soqol va soch yaxshi
ko’rsatadi.
Eng haqiqiy hali Vespasian, Rim imperatori bir haykal portret hisoblanadi.
Master nafaqat kichik details uning tasvirini, balki bilimdon sinish xususiyatlarini
izhor etdi. Alohida e’tibor ko’z chuqur-majmuini chiziladi va kichik, ular tabiiy
makkorlik va ongli imperator porlar. Lekin eng mashhur haykaltarosh tasvirlangan,
deb dalil va tasviriy ma’lumotlarni (sovuqlashishi tomirlar va peshona tirishib
kesib uning bo’yniga tomirlar) davlat rahbarining shijoat va qat’iyat haqida
gapirish, deb. Yo’q, kam ta’sirli o’girilib haykaltaroshlar va moneylender Lutsiya
Tsetsiliya Yukunda taqinchoqlar, ochko’z, ko’zlari va yog’li soch ajoyib aniqlik
bilan tasvirlangan.
39

RIM DAVRINING BUYUK YODGORLIKLARI
Bugungi kunda hech butunlay qadimiy Rim davrida qurilgan binolar hech
saqlanib. gladiator bo’lib, imperatorlarni jumladan, turli darajadagi, davlat
arboblaridan nutqlari bo’lgan Arena - eng mashhur va ulardan taniqli Colosseum
hisoblanadi. Kamida bu rang-barang tarixini va qayta-qayta yana vayron va qayta
tiklandi Saturn, ma’badini ega. Uning faqat bir necha ustunlar go’zal binolar
qolgan kabi Coliseum, imkonsiz ko’rish uchun farqli o’laroq. Lekin u bir gumbaz
bilan toj kiygan juda katta bino, barcha xudolarning mashhur Pantheon, yoki
ma’badni, saqlash mumkin edi.
RIM SHOIRLARI VA ULARNING ISHLARI
Yunonlarning mifologiyasi olingan qaramay, rimliklar ham o’z iqtidori edi
va she’rlar, qo’shiqlar va dostonlari, qo’shimcha ravishda. Virgil va Horace - Rim
eng mashhur shoirlar. uchun birinchi mashhur Gomer ning "İlyada" juda o’xshash
bo’lgan she’rini "Aeneid", yozilgan edi. kam ta’sirli she’riy va badiiy komponent
qaramay, bu go’zal hali ona lotin tilining standart hisoblanadi. Goratsiy, aksincha,
katta badiiy ifodasini ega, shuning uchun sud shoir edi, va uning she’r va
qo’shiqlar chiziqlar hali ko’p yozuvchilar asarlarida paydo bo’ladi.
TEATR
Qadimgi Rim teatri dastlab edi, biz kabi, bugungi kunda ko’rib nima uchun
oz o’xshashlik edi. Deyarli barcha chiqishlari shoirlar va musiqachilar janri
raqobat mavjud. Faqat vaqti-vaqti bilan Rim san’at sevishganlar katta xor bilan
birga aktyorlar bir o’yin, bahramand bo’lishingiz mumkin. Ko’pincha,
tomoshabinlar sirk, teatr, Mim va yakkaxon yoki guruh raqslari namoyish etildi.
Rim teatr tomosha truppalari o’ziga xos xususiyati ko’p bo’ladi. Bu tomoshabinlar
kelsak, ular aktyorlar kamroq ekanligini aytdi.
Bu liboslar va makiyaji deb e’tibor edi ta’kidlash lozim. Faqat ba’zan, davlat
imperatori rolini yoki muhim shaxs o’ynab, aktyorlarning bir yam qizil rang kiyim
kiygan. repertuari, asosan, Rim shoirlari Goratsiy, Virgil va Ovid asarlari iborat.
Ko’pincha sekin hikoya va teatrlarda qo’shiq auditoriyasi kam bo’lmagan
mamnuniyat bilan kelgan qonli gladiator janglari, muvaffaq bo’ldi.
41

MUSIQA VA MUSIQA ASBOBLARI
Qadimgi Rim Musiqa qadimiy yunon mustaqil rivojlandi. quvurlar, shoxi va
shunga o’xshash juda baland tovush ishlab chiqarish quvvatiga ega eng mashhur
musiqa asboblari orasida ommaviy tadbirlar va chiqishlari paytida. Biroq,
ko’pincha afzal ijrosi davomida torli asboblar: Timpani, g’ijjak, cittern. Bu musiqa
Rim imperatorlari, shu jumladan, har bir narsani olib, bu diqqatga sazovor.
musiqachilar va xonandalar orasida haykal abadiylashtirish keltirganlardir. Buyuk
mashhurlik va xonandalar va Kifared Apelles, Terpny, Diodorus, Anaksenor,
Tigelly va Mesomed tomonidan ishlatiladigan, o’sha paytda Rim odamlar sevgi.
Qadimgi Rim Musiqa asosiy sabablarini, balki musiqa asboblari nafaqat saqlanib
sifatida, hali tirik.
42

XULOSA
Qadimgi Rim siyosiy va huquqiy ta’limotlar tarixi ming yillarni о ‘z ichiga
oladi va shu davr ichida qadimgi Rimda о ‘zgarib turgan sotsial iqtisodiy, siyosiy-
huquqiy qarashlarni voqealarni aks ettiradi. qadimgi Rim tarixi uch bosqichdan
iborat. Podsholik (eramizgacha 754-510 y.), respublika boshqarish usuli (504-28
y), imperatorlik (27 eramizgacha va 475 y). yagona Rim imperiyasi eramizning
395 yili batamom b о ‘linib ketdi. g‘arbiy (markaz Rim), Sharqiy (markazi
Konstantinopol’) Vizantiya imperiyasi-bular 1453 yilgacha yashab keldi.
Qadimgi Rimdagi ijtimoiy-siyosiy, huquqiy qarashlar uzoq vaqt davomida
turli qarama-qarshi kuchlar patritsiylar va plebeylar о ‘rtasidagi, t о ‘xtovsiz
kurashlar ichida shakllanib boradi va shu kuchlar nisbatini, manfaatlarini о ‘zida
aks ettirdi.
Qadimgi Rimdagi siyosiy-huquqiy qarashlar qadimgi Yunonistonda
shakllangan ijtimoiy-siyosiy qarashlar ta’sirida edi. eramizgacha V asr о ‘rtalarida
plebeylar yozma ravishdagi qonunlar tayyorlanishini talab qilib chiqdilar va
Yunonistonga odamlar Yuborib, ulardagi qonunchilik, davlatchilik asoslarini
о ‘rganib kelish, xususan Solon davrida yaratilgan qonunlarga katta e’tibor
berishni topshirdilar. Bu tajribalar puxta о ‘rganilib, nihoyat XIII jadvaldan iborat
b о ‘lgan qadimgi rim huquq normalarini ishlab chiqishga asos b о ‘ldi. Qadimgi
Yunonistonning atoqli faylasuflari Sokrat, Aflotun, Arastu, epikur, stoiklar,
Polibiy va boshqalar qadimgi rim ijtimoiy-siyosiy va huquqiy qarashlarning
shakllanishiga kuchli ta’sir qildi.
Qadimgi Rimda huquqshunoslik fanining rivojlanishi katta voqea edi. Rim
hukukshunoslari huquqning umumiy nazariyasi muammolarini yoritib berdilar.
Ayrim huquqshunoslik sohalari (davlat va huquq nazariyasi va ma’muriy xuquq,
jinoyat huquqi, xalqaro huquq) mustaqil tarzda ishlab chiqildi. Rim
huquqshunoslari jamiyat hayotida r о ‘y berayotgan yangiliklarning nazariy
asoslarini ishlab chiqdilar. Rim Yuristlari tomonidan kashf qilingan
huquqshunoslikka oid atamalar, fanlar bugun bizda ham о ‘rganilmoqda.
43

$Foydalanilgan adabiyotlar 1. Asqarov A. O‘zbek xalqining kelib chiqish tarixi. – T.: O’zbekiston, 2015. 2. Jo‘raev N. Tarix falsafasining nazariy asoslari. – T.: Ma’naviyat, 2008. 3. Ziyo A. O‘zbek davlatchiligi tarixi (Eng qadimgi davrlardan Rossiya bosqiniga qadar). – T.: Sharq, 2001. 4. Ibrohimov A. Bizkim, o‘zbeklar... Milliy davlatchiligimiz asoslari haqida mulohazalar. – T.: Sharq, 1999. 5. Levitin L. O‘zbekiston tarixiy burilish pallasida. Prezident Islom Karimov tarafdorining tanqidiy mulohazalari. – T.: O‘zbekiston, 2001. 6. Levitin L., Karlayl S. Islom Karimov – yangi O‘zbekiston Prezidenti. – T.: O‘zbekiston, 1996. 7. Toynbi A. sivilizatsiya pered sudom istorii. Sbornik. – M.: Rolf, 2002. 8. Xolboev S. Milliy mustaqillik va taraqqiѐ\tning o‘zbek modeli (metodologiya, innovatsiya, tarixiy tahlil). – T.: O’zbekiston, 2015. 9. Erkaev A. O‘zbekiston yo‘li (Prezident Islom Karimovning islohotlar nazariyasi haqida mulohazalar). – T.: Ma’naviyat, 2011. – 198 b. 10. Jaloliddin Manguberdi. – T.: Sharq, 1999. 11. Muhammad Ali. Sarbadorlar. – T.: G’afur G’ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2009. Internet saytlari: 1. Elektron jurnal www.arki.ru 2. T o’ li q matnli kutubxona www.lib.ru 3 . Maktabda axborot texnologiyalari www. maktabim.uz 4. Talaba-yoshlar sayti www.study.uz 5. Bilim portali www.ziyonet.uz 6 Internet qidiruv tizimi www.yandex.ru 44$

Купить

Информация о документе

Продавец

Qadimgi Rim sanati va me’morchiligi 26

Похожие документы