Qadimgi Rimda turizmning rivojlanishi va unga ta’sir etuvchi omillar 26 - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	761.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Qadimgi Rimda turizmning rivojlanishi va unga ta’sir etuvchi omillar 26

Купить

“ Qadimgi Rimda turizmning rivojlanishi va unga ta’sir etuvchi omillar ”

MUNDARIJA
“Qadimgi Rimda turizmning rivojlanishi va unga ta’sir etuvchi omillar” ........ 1
Kirish ......................................................................................................................... 3
I BOB. QADIMGI RIMDA TURIZMNING SHAKLLANISHINING NAZARIY
VA TARIXIY ASOSLARI. ...................................................................................... 7
I.1. Qadimgi Rim sivilizatsiyasining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi. ........................ 7
I.2. Qadimgi Rimda sayohat va turizm tushunchalarining vujudga kelishi. ....... 13
II BOB. QADIMGI RIMDA TURIZMNING RIVOJLANISH OMILLARI VA
XUSUSIYATLARI. ................................................................................................ 24
II.1. Turizm rivojlanishiga ta’sir etuvchi iqtisodiy omillar. ................................ 24
II.2. Ijtimoiy va madaniy omillar. ....................................................................... 33
ILOVALAR ............................................................................................................. 50
Kirish
Turizm insoniyat tarixining eng qadimiy va murakkab ijtimoiy-iqtisodiy
hodisalaridan biri hisoblanadi. Insonlarning yangi hududlarni kashf etishga, savdo
aloqalarini rivojlantirishga, diniy e’tiqodlarini amalga oshirishga hamda dam olish
va sog’lomlashtirish maqsadlarida safar qilishga bo‘lgan ehtiyoji turizmning ilk
shakllarini yuzaga keltirgan. Bugungi kunda turizm jahon iqtisodiyotining muhim
tarmoqlaridan biri sifatida e’tirof etilayotgan bo‘lsa-da, uning shakllanish tarixi
3

qadimgi sivilizatsiyalar davriga borib taqaladi. Ayniqsa, Qadimgi Rim davlati
turizm rivojlanishining dastlabki markazlaridan biri sifatida alohida ahamiyat kasb
etadi. Rim imperiyasining keng hududlarni qamrab olishi, rivojlangan transport va
kommunikatsiya tizimiga ega bo‘lishi, savdo aloqalarining kengayishi hamda
madaniy hayotning yuksak darajada taraqqiy etishi sayohatlarning ommalashuviga
qulay sharoit yaratgan. Qadimgi Rimda sayohatlar faqat iqtisodiy yoki harbiy
maqsadlardagina emas, balki dam olish, sog’lomlashtirish, ta’lim olish, madaniy
hordiq chiqarish va diniy ziyoratlarni amalga oshirish maqsadlarida ham tashkil
etilgan. Rimliklar tomonidan qurilgan keng va sifatli yo‘llar, ko‘priklar,
mehmonxonalar, karvonsaroylar hamda termal hammomlar sayohatchilar uchun
qulaylik yaratib, turizmning rivojlanishiga xizmat qilgan. Shu jihatdan qaraganda,
zamonaviy turizm infratuzilmasining ayrim elementlari o‘z ildizlarini aynan
Qadimgi Rim davridan oladi. Rim yo‘llari orqali imperiyaning turli hududlari
o‘rtasida harakatlanish imkoniyatining kengayishi iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy
aloqalarning mustahkamlanishiga ham sabab bo‘lgan. Hozirgi globallashuv
sharoitida turizmning tarixiy taraqqiyot bosqichlarini o‘rganish muhim ilmiy
ahamiyatga ega. Chunki turizmning bugungi holatini chuqur anglash uchun uning
tarixiy ildizlarini tadqiq etish zarur hisoblanadi. Qadimgi Rim tajribasi transport
tizimini rivojlantirish, turistik xizmatlarni tashkil etish, sayohatchilar xavfsizligini
ta’minlash va turistik maskanlarni boshqarish kabi masalalarda muhim tarixiy
tajriba manbai bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, Rim davrida shakllangan sayohat
madaniyati keyinchalik Yevropa va boshqa mintaqalarda turizmning rivojlanishiga
sezilarli ta’sir ko‘rsatgan.
Mavzuning dolzarbligi yana shundaki, O‘zbekistonda turizm sohasini
rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida qaralmoqda.
Turizmning tarixiy asoslarini o‘rganish, qadimgi sivilizatsiyalarning bu boradagi
tajribalarini tahlil qilish va ulardan amaliy xulosalar chiqarish zamonaviy turizm
infratuzilmasini takomillashtirishga xizmat qiladi. Qadimgi Rimda turizmning
rivojlanishi va unga ta’sir etuvchi omillarni tadqiq etish turizm nazariyasi va tarixi
bo‘yicha ilmiy bilimlarni boyitadi, shuningdek, sohaning kelgusidagi rivojlanish
4

istiqbollarini belgilashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu sababli Qadimgi Rimda
turizmning rivojlanishi va unga ta’sir ko‘rsatgan omillarni ilmiy jihatdan o‘rganish
dolzarb va ahamiyatli tadqiqot yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Kurs ishi m avzuning dolzarbligi . Turizm insoniyat taraqqiyotining
ajralmas qismi bo‘lib, uning shakllanish va rivojlanish tarixi qadimgi davrlarga
borib taqaladi. Insonlarning turli maqsadlarda, jumladan savdo-sotiq, diniy e’tiqod,
harbiy yurishlar, ilm olish, madaniy almashinuv hamda dam olish maqsadlarida
amalga oshirgan sayohatlari keyinchalik turizmning rivojlanishiga asos bo‘lib
xizmat qilgan. Shu nuqtai nazardan, turizm tarixini o‘rganishda Qadimgi Rim
davlati alohida o‘rin egallaydi. Chunki Rim imperiyasi o‘z davrining eng qudratli
va rivojlangan davlatlaridan biri bo‘lib, uning hududiy kengligi, iqtisodiy qudrati,
rivojlangan savdo aloqalari va mukammal yo‘l tizimi sayohatlarning keng
tarqalishiga imkon yaratgan. Aynan Rim davrida sayohatlar muntazam tus olib,
odamlarning bir hududdan ikkinchi hududga erkin harakatlanishi uchun zarur
sharoitlar shakllangan.
Qadimgi Rimda qurilgan yo‘llar, ko‘priklar, portlar va mehmonxonalar
nafaqat harbiy va iqtisodiy maqsadlarga xizmat qilgan, balki sayohatchilar uchun
ham qulay infratuzilma vazifasini bajargan. Rimliklarning mashhur yo‘l tizimi
imperiyaning eng uzoq hududlarini markaz bilan bog’lab, savdo va madaniy
aloqalarning rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan. Shu bilan birga, Rimda termal
hammomlar, dam olish maskanlari, teatrlar, amfiteatrlar va boshqa madaniy
obyektlarning mavjudligi odamlarni turli hududlarga safar qilishga undagan. Bu
esa turizmning dastlabki ko‘rinishlari shakllanishiga zamin yaratgan. Mavzuning
dolzarbligi shundaki, zamonaviy turizmning ko‘plab elementlari, jumladan
transport infratuzilmasi, mehmonlarga xizmat ko‘rsatish tizimi, kurort va
rekreatsion hududlarni tashkil etish tajribasi o‘z ildizlarini Qadimgi Rim davridan
oladi. Bugungi kunda dunyo mamlakatlari turizmni iqtisodiy taraqqiyotning
muhim omillaridan biri sifatida rivojlantirmoqda. Turizmning tarixiy taraqqiyot
bosqichlarini o‘rganish esa ushbu sohaning shakllanish qonuniyatlarini chuqur
anglash imkonini beradi. Qadimgi Rim tajribasi transport tizimini
5

takomillashtirish, turistik xizmatlarni rivojlantirish va madaniy meros
obyektlaridan samarali foydalanish masalalarida muhim nazariy va amaliy
ahamiyatga ega. Shuningdek, Qadimgi Rimda turizmning rivojlanishiga ta’sir
etgan iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va madaniy omillarni o‘rganish turizm tarixining
muhim sahifalarini ochib beradi. Rim imperiyasining barqaror siyosiy boshqaruvi,
yagona pul tizimi, savdo yo‘llarining xavfsizligi va madaniy markazlarning
ko‘pligi sayohatlarning rivojlanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Mazkur omillarni
tahlil qilish orqali turizm rivojlanishining tarixiy asoslarini aniqlash va ularning
bugungi kundagi ahamiyatini baholash mumkin bo‘ladi. Hozirgi kunda
O‘zbekiston Respublikasida ham turizm sohasini rivojlantirish, tarixiy-madaniy
meros obyektlarini asrash va ulardan samarali foydalanish davlat siyosatining
ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Shu sababli turizmning tarixiy ildizlarini,
xususan, Qadimgi Rimdagi turizm tajribasini ilmiy jihatdan o‘rganish katta
ahamiyat kasb etadi. Ushbu mavzuni tadqiq etish nafaqat turizm tarixini chuqurroq
anglashga, balki zamonaviy turizmni rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan tarixiy
tajribalarni o‘rganish va ulardan foydalanishga ham xizmat qiladi. Shundan kelib
chiqib, “Qadimgi Rimda turizmning rivojlanishi va unga ta’sir etuvchi omillar”
mavzusi ilmiy hamda amaliy jihatdan dolzarb hisoblanadi.
Kurs ishi tadqiqotining maqsadi . Qadimgi Rimda turizmning shakllanishi
va rivojlanish jarayonlarini ilmiy jihatdan tahlil qilish, turizm taraqqiyotiga ta’sir
ko‘rsatgan iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy, madaniy va diniy omillarni o‘rganish hamda
Rim imperiyasida mavjud bo‘lgan sayohat, dam olish va xizmat ko‘rsatish
tizimlarining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlashdan iborat. Shuningdek, Qadimgi
Rimda yaratilgan transport infratuzilmasi, yo‘l tarmoqlari, mehmonxonalar, termal
kurortlar va boshqa turistik obyektlarning rivojlanishiga baho berish, ularning
zamonaviy turizm tizimining shakllanishiga ko‘rsatgan ta’sirini yoritish ham kurs
ishining asosiy maqsadlaridan biri hisoblanadi. Mazkur tadqiqot orqali Qadimgi
Rim turizmining tarixiy ahamiyatini ochib berish va uning jahon turizmi
taraqqiyotidagi o‘rnini aniqlash ko‘zda tutiladi.
6

Tadqiqotning obyekti. Qadimgi Rim imperiyasida shakllangan va
rivojlangan sayohat hamda turizm faoliyati, uning tashkil etilish jarayonlari,
transport va yo‘l infratuzilmasi, dam olish maskanlari, diniy ziyoratlar, savdo
safarlari hamda sayohatchilarga xizmat ko‘rsatish tizimi olinadi. Shuningdek, Rim
jamiyatida turizm bilan bog’liq bo‘lgan ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy
munosabatlar ham tadqiqot
Kurs ishi ning tuzilishi va hajmi : Kurs ishi kirish, II bob, 5 bo‘lim, xulosa
hamda ilovalar qismidan iborat. Kurs ishining umumiy hajmi 46 sahifadan iborat.
I BOB. QADIMGI RIMDA TURIZMNING SHAKLLANISHINING
NAZARIY VA TARIXIY ASOSLARI.
I.1. Qadimgi Rim sivilizatsiyasining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi.
Qadimgi Rim sivilizatsiyasi jahon tarixidagi eng yirik va eng rivojlangan
sivilizatsiyalardan biri hisoblanadi. Uning shakllanishi miloddan avvalgi VIII asrda
Apennin yarimorolida joylashgan Rim shahrining tashkil topishi bilan bog’liq.
Dastlab kichik shahar-davlat sifatida vujudga kelgan Rim keyinchalik butun O‘rta
yer dengizi havzasini o‘z ichiga olgan ulkan imperiyaga aylandi. Rim davlatining
siyosiy qudrati, harbiy salohiyati, iqtisodiy taraqqiyoti va madaniy yutuqlari
7

nafaqat Yevropa, balki butun dunyo sivilizatsiyasi rivojiga katta ta’sir ko‘rsatdi.
Qadimgi Rimning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi uning davlat boshqaruvi, qishloq
xo‘jaligi, hunarmandchiligi, savdo aloqalari va ijtimoiy munosabatlari bilan
chambarchas bog’liq bo‘lgan. Rim iqtisodiyotining asosini qishloq xo‘jaligi tashkil
etgan. Aholining katta qismi dehqonchilik va chorvachilik bilan shug’ullangan.
Asosiy ekinlar qatoriga bug’doy, arpa, uzum va zaytun kirgan. Ayniqsa,
uzumchilik va zaytunchilik Rim iqtisodiyotida muhim o‘rin egallagan, chunki vino
va zaytun moyi nafaqat ichki ehtiyojlarni qondirish, balki tashqi savdoda ham
muhim mahsulot hisoblangan. Rimliklar sug’orish tizimlarini rivojlantirib, yer
unumdorligini oshirishga katta e’tibor qaratganlar. Keng hududlarning bosib
olinishi natijasida yangi yerlar davlat tasarrufiga o‘tgan va bu yerlar yirik yer
egalari qo‘liga berilgan. Natijada latifundiyalar deb ataluvchi yirik yer mulklari
vujudga kelgan. Qadimgi Rim iqtisodiyotida qullar mehnati muhim o‘rin tutgan.
Harbiy yurishlar natijasida qo‘lga kiritilgan asirlar qul sifatida ishlatilgan. Ular
qishloq xo‘jaligida, konlarda, ustaxonalarda va qurilish ishlarida mehnat qilganlar.
Qullar mehnatidan keng foydalanish iqtisodiy rivojlanishni tezlashtirgan bo‘lsa-da,
keyinchalik iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni ham keltirib chiqargan. Rim
jamiyatida qullar eng quyi tabaqa hisoblangan va ular deyarli hech qanday
huquqqa ega bo‘lmaganlar. 1
Hunarmandchilik ham Rim iqtisodiyotining muhim
tarmoqlaridan biri bo‘lgan. Shaharlarda temirchilik, kulolchilik, to‘qimachilik,
qurilish materiallari ishlab chiqarish va zargarlik kabi sohalar rivojlangan. Rim
ustalari tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotlar yuqori sifati bilan ajralib turgan.
Hunarmandchilik mahsulotlari ichki bozorda sotilishi bilan birga boshqa
hududlarga ham eksport qilingan. 2
Bu esa savdo aloqalarining kengayishiga xizmat
qilgan. Savdo-sotiq Rim iqtisodiy taraqqiyotining eng muhim omillaridan biri
hisoblangan. Rim imperiyasining keng hududlarni qamrab olishi turli mintaqalar
o‘rtasida iqtisodiy aloqalarni mustahkamlagan. O‘rta yer dengizi Rim savdosining
markaziga aylangan. Misr, Yunoniston, Suriya, Shimoliy Afrika va Ispaniya kabi
1
Rostovtzeff, M. The Social and Economic History of the Roman Empire . Oxford University Press, 1957.
2
Hopkins, K. “The Political Economy of the Roman Empire.” Journal of Roman Studies , 1980.
8

hududlar bilan faol savdo munosabatlari olib borilgan. Rimga don, ziravorlar, ipak,
qimmatbaho toshlar va boshqa mahsulotlar keltirilgan. O‘z navbatida Rimdan
vino, zaytun moyi, metall buyumlar va hunarmandchilik mahsulotlari eksport
qilingan. Savdo aloqalarining rivojlanishida dengiz transporti va quruqlikdagi
yo‘llar muhim ahamiyat kasb etgan. 3
Rimliklar tomonidan barpo etilgan yo‘l tizimi
qadimgi dunyoning eng mukammal transport infratuzilmalaridan biri hisoblangan.
Minglab kilometr uzunlikdagi tosh yo‘llar imperiyaning turli hududlarini o‘zaro
bog’lab turgan. Ushbu yo‘llar harbiy maqsadlarda qurilgan bo‘lsa-da, keyinchalik
savdo va sayohatlarning rivojlanishiga ham katta hissa qo‘shgan. Rim yo‘llarining
sifati va mustahkamligi tufayli odamlar hamda yuklarni uzoq masofalarga tez va
xavfsiz tashish imkoniyati yaratilgan. Qadimgi Rim jamiyati murakkab ijtimoiy
tuzilishga ega bo‘lgan. 4
Jamiyat asosan patritsiylar, plebeylar, ozod fuqarolar va
qullardan iborat edi. Patritsiylar jamiyatning eng boy va nufuzli tabaqasi bo‘lib,
siyosiy hokimiyatning katta qismini o‘z qo‘llarida ushlab turganlar. Plebeylar esa
erkin fuqarolar hisoblangan, ammo dastlab siyosiy huquqlari cheklangan edi. Vaqt
o‘tishi bilan ular ham davlat boshqaruvida ishtirok etish huquqiga ega bo‘ldilar.
Qullar esa jamiyatning eng quyi qatlamini tashkil etgan.
Shaharlarning rivojlanishi Rim sivilizatsiyasining muhim xususiyatlaridan biri
hisoblanadi. Rim, Pompey, Ostiya va boshqa yirik shaharlarda aholi soni tez
sur’atlarda o‘sib borgan. Shaharlarda suv ta’minoti tizimlari, hammomlar, teatrlar,
amfiteatrlar, bozorlar va ma’muriy binolar qurilgan. Ayniqsa, akveduklar orqali
uzoq masofalardan ichimlik suvi keltirilishi Rim muhandislik yutuqlarining yorqin
namunasidir. Shaharlarning rivojlanishi iqtisodiy va madaniy hayotning
yuksalishiga xizmat qilgan. 5
Qadimgi Rimda ta’lim, fan va madaniyat ham
rivojlangan. Rimliklar yunon madaniyatidan ko‘plab yutuqlarni o‘zlashtirib, ularni
yanada takomillashtirganlar. Adabiyot, tarix, falsafa, huquq va me’morchilik
3
Finley, M. I. Ancient Slavery and Modern Ideology . Viking Press, 1980.
4
Scheidel, W. The Cambridge Companion to the Roman Economy . Cambridge University Press, 2012.
5
Beard, M. SPQR: A History of Ancient Rome. Liveright Publishing, 2015.
9

sohalarida katta muvaffaqiyatlarga erishilgan. Rim huquqi keyinchalik ko‘plab
davlatlarning huquqiy tizimlariga asos bo‘lib xizmat qilgan. Madaniy taraqqiyot
aholining dunyoqarashi va ijtimoiy hayotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Umuman
olganda, Qadimgi Rim sivilizatsiyasining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi qishloq
xo‘jaligi, savdo, hunarmandchilik, transport tizimi va ijtimoiy munosabatlarning
taraqqiyoti bilan tavsiflanadi. 6
Rim imperiyasining iqtisodiy qudrati va ijtimoiy
barqarorligi uning uzoq vaqt davomida dunyoning eng kuchli davlatlaridan biri
bo‘lib qolishiga imkon yaratgan. Aynan ushbu omillar keyinchalik sayohat va
turizmning rivojlanishi uchun ham qulay shart-sharoitlarni yuzaga keltirgan.
Qadimgi Rim sivilizatsiyasi insoniyat tarixidagi eng buyuk va uzoq vaqt hukm
surgan davlatlardan biri hisoblanadi. 7
Rim davlati miloddan avvalgi 753-yilda
tashkil topgan bo‘lib, dastlab kichik shahar-davlat sifatida shakllangan. Vaqt
o‘tishi bilan Rim Italiya hududlarini, keyinchalik esa Yevropa, Osiyo va
Afrikaning katta qismini o‘z ichiga olgan ulkan imperiyaga aylandi. Qadimgi
Rimning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi uning harbiy qudrati, samarali davlat
boshqaruvi, rivojlangan savdo tizimi, qishloq xo‘jaligi va madaniy taraqqiyoti
bilan chambarchas bog’liq bo‘lgan. Aynan shu omillar Rimning uzoq vaqt
davomida dunyoning eng kuchli davlatlaridan biri bo‘lib qolishiga imkon yaratgan.
Rim iqtisodiyotining asosini qishloq xo‘jaligi tashkil etgan.
Qadimgi Rim aholisi asosan dehqonchilik va chorvachilik bilan shug’ullangan.
Bug’doy, arpa, sulini, uzum va zaytun eng ko‘p yetishtiriladigan mahsulotlar
qatoriga kirgan. Ayniqsa, uzum va zaytundan olinadigan vino hamda zaytun moyi
Rim iqtisodiyotining muhim eksport mahsulotlari hisoblangan. Qishloq xo‘jaligi
mahsulotlari nafaqat ichki ehtiyojlarni qondirgan, balki boshqa hududlarga ham
eksport qilingan. Rimliklar yerga ishlov berishning ilg’or usullaridan
foydalanganlar, sug’orish tizimlarini rivojlantirganlar va hosildorlikni oshirishga
katta e’tibor qaratganlar. Davlatning kengayishi natijasida yangi yerlarning qo‘lga
kiritilishi qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining yanada rivojlanishiga sabab
6
Grant, M. The History of Rome. Faber & Faber, 1993.
7
Cornell, T. The Beginnings of Rome . Routledge, 1995.
10

bo‘lgan. Rim iqtisodiy hayotida yirik yer egaligi alohida o‘rin tutgan. Bosib
olingan hududlarning katta qismi davlat mulkiga aylantirilgan va keyinchalik
badavlat fuqarolar qo‘liga o‘tgan. Natijada latifundiyalar deb ataluvchi yirik yer
egaliklari paydo bo‘lgan. Bu yerlarda minglab qullar mehnat qilgan. Latifundiyalar
qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ommaviy ravishda ishlab chiqarishga imkon
yaratgan va Rimning iqtisodiy qudratini mustahkamlagan. Biroq mayda
dehqonlarning xonavayron bo‘lishi va yirik yer egaligining kuchayishi jamiyatda
ijtimoiy tengsizlikning ortishiga olib kelgan.
Qullar mehnati Rim iqtisodiyotining asosiy tayanchlaridan biri bo‘lgan.
Harbiy yurishlar davomida qo‘lga kiritilgan millionlab asirlar qulga aylantirilgan.
Ular qishloq xo‘jaligi, qurilish, konchilik, hunarmandchilik va uy xo‘jaliklarida
ishlatilgan. Ayrim tarixiy manbalarga ko‘ra, Rim imperiyasining ayrim davrlarida
qullar aholining uchdan bir qismini tashkil etgan. Qullar iqtisodiyotning deyarli
barcha tarmoqlarida mehnat qilganlari sababli ishlab chiqarish xarajatlari
kamaygan va iqtisodiy o‘sish tezlashgan. Shu bilan birga, qullar mehnatiga haddan
tashqari tayanish keyinchalik iqtisodiy inqirozlarning yuzaga kelishiga sabab
bo‘lgan.
Hunarmandchilik Rim iqtisodiyotining muhim sohalaridan biri bo‘lgan. Yirik
shaharlarda ko‘plab ustaxonalar faoliyat yuritgan. Temirchilik, qurolsozlik,
kulolchilik, shishasozlik, to‘qimachilik, charm ishlab chiqarish, zargarlik va
qurilish materiallari tayyorlash keng rivojlangan. Rim ustalari tomonidan ishlab
chiqarilgan mahsulotlar yuqori sifati bilan mashhur bo‘lgan. Ayniqsa, Rim
qurollari, keramika buyumlari va shisha mahsulotlari boshqa mamlakatlarda ham
katta talabga ega edi. Hunarmandchilik mahsulotlari ichki bozorlarda sotilishi bilan
birga uzoq hududlarga ham eksport qilingan. Savdo-sotiq Rim imperiyasi iqtisodiy
taraqqiyotining eng muhim omillaridan biri hisoblangan. Rimning geografik
joylashuvi va O‘rta yer dengizi havzasidagi hukmronligi xalqaro savdo
aloqalarining rivojlanishiga qulay sharoit yaratgan. Rim savdogarlari Misr,
Hindiston, Xitoy, Arabiston va Markaziy Osiyo bilan ham savdo aloqalarini yo‘lga
11

qo‘yganlar. Sharq mamlakatlaridan ipak, ziravorlar, atir-upalar, qimmatbaho
toshlar va boshqa mahsulotlar olib kelingan. Rimdan esa vino, metall buyumlar,
qurol-aslahalar va hunarmandchilik mahsulotlari eksport qilingan. Savdo
aloqalarining kengayishi natijasida Rim shaharlari yirik iqtisodiy markazlarga
aylangan. Rimda pul muomalasining rivojlanishi ham iqtisodiy taraqqiyotga katta
ta’sir ko‘rsatgan. Dastlab bronza tangalar ishlatilgan bo‘lsa, keyinchalik kumush
va oltin tangalar zarb etila boshlangan. Yagona pul tizimining mavjudligi savdo
operatsiyalarini yengillashtirgan va iqtisodiy aloqalarning rivojlanishiga xizmat
qilgan. Pul munosabatlarining rivojlanishi bank faoliyatining dastlabki shakllari
paydo bo‘lishiga ham sabab bo‘lgan. Qadimgi Rimning iqtisodiy taraqqiyotida
transport va kommunikatsiya tizimi alohida ahamiyat kasb etgan. Rimliklar
tomonidan qurilgan mashhur tosh yo‘llar qadimgi dunyoning eng mukammal
transport tarmog’i hisoblangan. Tarixchilarning ma’lumotlariga ko‘ra, Rim
imperiyasida 80 ming kilometrdan ortiq tosh yo‘llar mavjud bo‘lgan. Ushbu yo‘llar
imperiyaning barcha hududlarini bog’lab turgan. Yo‘llarning mavjudligi savdo,
harbiy yurishlar va sayohatlarning rivojlanishiga katta yordam bergan.
Shuningdek, dengiz transporti ham muhim ahamiyat kasb etgan. Rim kemalari
O‘rta yer dengizi orqali turli mamlakatlar bilan savdo aloqalarini amalga oshirgan.
Qadimgi Rim jamiyati murakkab ijtimoiy tuzilishga ega bo‘lgan. Jamiyat
patritsiylar, plebeylar, ozod qilingan qullar va qullardan tashkil topgan. Patritsiylar
eng boy va nufuzli tabaqa hisoblangan. Ular yirik yer egalari bo‘lib, davlat
boshqaruvida muhim o‘rin egallaganlar. Plebeylar erkin fuqarolar bo‘lib,
hunarmandlar, savdogarlar va dehqonlardan iborat bo‘lgan. Vaqt o‘tishi bilan
plebeylarning huquqlari kengayib, ular ham siyosiy hayotda faol ishtirok eta
boshlaganlar. Ozod qilingan qullar esa jamiyatning o‘rta qatlamini tashkil etgan.
Qullar esa eng quyi tabaqa bo‘lib, deyarli barcha huquqlardan mahrum bo‘lgan.
Shaharlarning rivojlanishi Rim sivilizatsiyasining muhim belgilaridan biri
hisoblanadi. Rim shahri o‘z davrida dunyodagi eng yirik shaharlardan biri bo‘lgan.
Aholi sonining ortishi bilan yangi turar joylar, bozorlar, hammomlar, teatrlar,
stadionlar va ma’muriy binolar qurilgan. Akveduklar yordamida shaharlarga toza
12

ichimlik suvi yetkazib berilgan. Kanalizatsiya tizimining mavjudligi esa sanitariya
holatini yaxshilagan. Bunday infratuzilmalar aholining turmush darajasini
oshirishga xizmat qilgan. Madaniyat va ta’limning rivojlanishi ham Rim
jamiyatining taraqqiyotida muhim o‘rin tutgan. Rimliklar yunon madaniy merosini
o‘zlashtirib, uni yanada rivojlantirganlar. Adabiyot, falsafa, tarix, notiqlik san’ati
va huquq sohalarida katta yutuqlarga erishilgan. Rim huquqi bugungi zamonaviy
huquq tizimlarining shakllanishida muhim manba bo‘lib xizmat qilgan.
Shuningdek, me’morchilik va muhandislik sohasidagi yutuqlar ham Rim
sivilizatsiyasining buyukligini namoyon etadi. Qadimgi Rim sivilizatsiyasining
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi qishloq xo‘jaligi, hunarmandchilik, savdo-sotiq,
transport tizimi, shaharsozlik va ijtimoiy munosabatlarning taraqqiyoti bilan
bevosita bog’liq bo‘lgan. Rim iqtisodiyotining qudrati, jamiyatning murakkab
ijtimoiy tuzilishi va rivojlangan infratuzilmasi imperiyaning uzoq vaqt davomida
gullab-yashnashiga imkon yaratgan. Aynan ushbu omillar keyinchalik sayohat va
turizmning rivojlanishi uchun mustahkam asos bo‘lib xizmat qilgan.
I.2. Qadimgi Rimda sayohat va turizm tushunchalarining vujudga kelishi.
Qadimgi Rimda turizm Qadimgi Rimda turizm cheklangan edi Rim yuqori
sinf uning xarajatlari va uzoq sayohat vaqtlari tufayli. Qadimgi Rim sayyohlari
uchun umumiy yo‘nalishlar Gretsiya, Misr va kampaniya qirg’oqlari edi. Rim
sayyohlari Gretsiyada ko‘plab Yunon-Rim ibodatxonalari va Olimpiada kabi sport
o‘yinlari kabi madaniy va tarixiy ahamiyatga ega joylarni qidirib topdilar.
Imperatorlik davrida Misr Rim sayyohlari uchun eng mashhur joylardan biri
bo‘lgan; ular Misrni ekzotik va begona deb qabul qilishlari bilan aldangan. Rim
sayohatchilari piramidalar kabi joylarni kuzatish va Iskandariya yoki Luksor kabi
shaharlarga tashrif buyurish uchun Misrni aylanib chiqishdi. Boy rimliklar yilning
eng issiq qismlarini Rim shahri tashqarisidagi villalarda yoki Baiae kabi kurort
shaharlarida o‘tkazishardi. Xuddi shu yoz oylarida rimliklar bo‘lmaganlar shahar
13

bo‘ylab ko‘plab yodgorliklar va inshootlarni ko‘rish uchun Rimga borishadi. Rim
imperiyasi davrida sayyohlarni Rim tushunchasi turtki bergan otiumyoki bo‘sh
vaqt. Rimliklar bunday vaqtni intellektual, badiiy yoki falsafiy ishlarga sarflash
kerak deb hisoblashgan. Rim turizmi ba’zan ta’lim faoliyati bilan shug’ullangan;
bu sayyohlar o‘z manzillarida taniqli ritoriklar yoki o‘qituvchilarni izlashdi.
Shuningdek, sayyohlar Troya xarobalari yoki yunon-Rim dunyosidagi
ibodatxonalar kabi tarixiy yoki diniy ahamiyatga ega joylarni ko‘rish umidida
boshqa hududlarga sayohat qilishadi. Diniy sayyohlar ba’zan ma’lum bir Xudoning
xizmatlariga erishishga umid qilishgan, masalan, Asklepius ibodatxonasida tibbiy
yordam yoki oracle maslahati. Xristianlik paydo bo‘lgandan so‘ng, nasroniy
sayyohlar muqaddas deb hisoblangan joylarga diniy ziyorat qilishni boshladilar.
Sayohat usullari Cheklangan vaqt va iqtisodiy cheklovlar tufayli
kambag’al rimliklar uchun uzoq masofalarga sayohat qilish qiyin edi. Kema
halokatlari, bo‘ronlar, yomon xaritalar, va ob-havo sharoiti ham sayyohlar uchun
qiyinchiliklarni keltirib chiqardi. 8
Rim yo‘llaridan foydalanish shahar va
qishloqlardan uzoqroq bo‘lgan yo‘llarning sifatsizligi bilan cheklangan. yo‘llar
asosan turizm uchun emas, balki harbiy kuchlarni tashish uchun mo‘ljallangan edi.
Qaroqchilik qadimgi sayohatchilarni ham tashvishga solgan bo‘lishi mumkin. 9
Rim
dunyosida qaroqchilik maqomini aniqlash qiyin. qaroqchilari havola qadimiy
yozuvlar mavjudligi o‘rta qaroqchilik kamida bir kichik mavjudligi bor edi, deb
ko‘rsatadi. Biroq, qaroqchilik Respublika davridagi mualliflar da’vo qilganidek
keng tarqalmagan. Rim mualliflari qaroqchilikni yo‘q qilishlari uchun Pompey
kabi turli xil harbiy yoki siyosiy rahbarlarni tez-tez maqtashadi. 10
Biroq, bu
da’volar, albatta, mafkuraviy xarakterga ega; ular, ehtimol, Rim rahbariyati va
boshqaruvini oqlash va targ’ib qilish uchun targ’ibot ishlari bo‘lib xizmat qilgan.
In De Imperio Cn. Pompey, Tsitseron taxmin qilingan yo‘q qilinishini keltiradi
qaroqchilik general Pompey tomonidan uning etakchilik qobiliyatini ulug’lash
uchun asos yaratib Lex Maniliyauchinchi Mitridatik urush ustidan Pompeyga
8
Karimov, Sh. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2012.
9
Sagdullayev, A. Qadimgi tarix (Sharq va G‘arb sivilizatsiyalari) . Toshkent: Fan, 2004.
10
Azamat Ziyo. O‘zbekiston va jahon tarixi . Toshkent: Sharq nashriyoti, 2010.
14

harbiy qo‘mondonlik bergan. So‘nggi yillarda dengizning biron bir qismida qaysi
joyda undan xavfsiz bo‘lish uchun shunchalik kuchli garnizon bor edi? Uning
xabaridan qochib qutulish uchun qaysi joy yashiringan edi? Kim o‘zini
bo‘ronlardan yoki qaroqchilar bilan gavjum bo‘lgan dengizdan o‘lim yoki qullik
xavfiga duchor qilganini bilmasdan dengizga qo‘ygan bo‘lsa. Printsip davrida
qadimgi mualliflarning aksariyati qaroqchilik imperatorlar tomonidan bostirilgan
deb da’vo qilishgan. Mahallasi Gestae, Augustus uchun vafotidan keyin yozuv
atrofida yakunlandi 14 milodiy, qaroqchilik uning hukmronligi davrida bartaraf
etilgan, deb da’vo. qaroqchilik ehtimol Principate davomida qisqartirildi-da, katta
va qimmat parklarini davom xizmat qaroqchilik tahdid qoldi, deb shama, kichik bir
bo‘lsa-da, Rim turizmi milodiy 2-asrda Pax Romana tomonidan olib kelingan
sayohat sharoitlari tufayli avjiga chiqdi. 11
Sayohatchilarga yunon-Rim dunyosining
mehmondo‘stlik an’analari yordam berdi. Rimliklar mehmondo‘stlik deb atashgan
xospitium, axloqiy majburiyat sifatida. qo‘llanmalar va ekskursiya gidlari qadimgi
Rim sayyohlariga qo‘shimcha yordam ko‘rsatdilar. Plutarx ko‘ra, 1-asr milodiy
yunon biograf, o‘tgan sayrnomalari notoriously loquacious edi. Plutarx, deb
nomlangan asarlar to‘plamida Moraliya, «qo‘llanmalar o‘zlarining standart
nutqlaridan o‘tib, nutqni qisqa qisqartirish va yozuvlar va epitafiylardagi
tushuntirishlarning aksariyatini qoldirishni iltimos qilishimizga e’tibor
bermadilar.» Nonius, Rim grammatikasi, dastlab miloddan avvalgi 1-asr Rim
polimat Varro tomonidan yozilgan ushbu qo‘llanmalardan himoya qilish uchun
satirik ibodatni keltirdi: «Zevs, meni Olimpiyadagi ko‘rsatmalaringizdan himoya
qiling, va siz, Afina, Afinadagi o‘zingiznikidan.» qadimgi yunon ekskursiya gidlari
odatda sayyohlarni turli diqqatga sazovor joylar haqidagi afsonalar va hikoyalar
bilan xursand qilishdi. Amores yilda sevgi tabiatini muhokama ikki muloqotlar
majmui, psevdo-Lucian komediya Muqaddas bir voqeani tasvirlaydiDionis, bu
erda ko‘plab opportunistlar turli xil saytlar ortidagi voqealarni narxga
tushuntirishni taklif qilib, qahramonlardan birini taklif qilishadi. PAUSANIAS, 2
asr milodiy Gretsiyada bir o‘tkir sayyohlik, yozgan, «Argives o‘zlari ham hidoyat
11
История Древнего Рима / Под ред. В. И. Кузищина. Москва: Высшая школа, 1998.
15

ularning hisob butunlay to‘g’ri emas, deb tan.» milodiy 1-asr Rim tabiatshunosi
Pliniy bu hikoyalarga ishonishga tayyor ishonuvchan sayyoh sifatida qaragan Gay
Licinius Mucianus ismli Rim siyosatchisi haqida satirik yozgan.
Anadolu va Gretsiya Qadimgi rimliklar uchun Lesbos, Samos, Rodos,
Xios va Ionia orollariga sayohat qilish odatiy hol edi. kichik Osiyodagi yunon
shaharlari va Afina yoki Sparta kabi taniqli shaharlar ham mashhur sayyohlik
joylari bo‘lgan. Sparta Artemis Orthia sharafiga yillik festivali davomida
sayyohlik faoliyatining markaziga aylandi. Ushbu festival davomida epheboi
deb nomlanuvchi erkak o‘spirinlar qurbongohda qamchilangan. Kabi
sharhlovchilar Plutarx yoki Tsitseron, miloddan avvalgi 1-asr Rim siyosatchisi,
ehtimol bu marosimni g’alati va kasal deb hisoblagan. qadimgi Rimliklarga
bunday Rodos Colossus sifatida joylar qaratildi, Olympia da Zevs haykali. va
Protogenes Satyr. Troya xarobalari qadimgi rimliklar uchun ramziy ahamiyatga
ega bo‘lib, ularning tsivilizatsiyasi troyanlardan kelib chiqqan degan Rim
afsonasi tufayli. Yuliy Tsezar saytga tashrif buyurdi va hidoyat bilan maydoni
tashrif buyurdi. Keyinchalik, u afsonaviy troyan ajdodlariga qurbongoh qurdi.
The jinslar , oilasi Yuliy Tsezar, deb nomlangan afsonaviy asoschidan kelib
chiqqanligini da’vo qildi Iulus, ular kim bilan aniqlangan Ascanius. Rim
afsonasida Ascanius afsonaviy troyan qahramoni Eneyning o‘g’li edi.
Germanicus Hector qabri bo‘lishi iymon bir troyan saytida ibodat, Hadrian sayt
Ayaks qabri deb o‘yladim tiklandi, va Caracalla tez-tez Achilles qabri bo‘lishi
o‘yladim sohasida qurbon.
Rim sayyohlari tez-tez Yunonistonga Olimpiya o‘yinlari, Pifiya o‘yinlari,
Istmiya o‘yinlari va Nemean o‘yinlariga guvoh bo‘lish, shuningdek, yunon
ibodatxonalarini ziyorat qilish uchun sayohat qilishgan. Yunon-Rim
ibodatxonalari diniy ahamiyati tufayli qisman diqqatga sazovor joylarni jalb
qilar edi. Yunon ibodatxonalari xudolarni tasvirlaydigan kult haykallari orqali
o‘z xudolarining uyi sifatida ishlagan. Biroq, ushbu saytlarga kirish mahalliy
urf-odatlar va har bir ma’badning o‘ziga xos qoidalariga muvofiq cheklangan.
16

Pausanias ziyorat ibodat saytlar aniq motivatsiya bilan Gretsiya bo‘ylab
sayohat. xuddi, Tsitseron Heracles tasvirlangan bir ibodat haykal uchun tashrif
ta’riflaydi. ma’badlar ham zamonaviy muzeylarga o‘xshash edi; ularda
sayyohlar uchun katta eksponatlar to‘plamlari bo‘lishi va namoyish etilishi
mumkin edi. Biroq, bu ibodatxonalar zamonaviy muzeylar singari turli xil
artefaktlarni to‘plamagan; ular mahalliy xudolar va jamoalar tarixini saqlashga
e’tibor qaratdilar. Gretsiya bo‘ylab turli sohalarda afsonaviy belgilar mozorlar
uy da’vo. Megara shahri unda Ifigeniya qoldiqlari borligini da’vo qildi, Pylos
Nestor qoldiqlarini ushlab turishini da’vo qildi. Ba’zi hollarda, bir nechta
shaharlarda bir xil afsonaviy shaxsning qoldiqlari borligini da’vo qilishdi; Argos
va Kipr ikkalasi ham Ariadne qoldiqlarini joylashtirishni da’vo qilishdi.
Ma’badlar ko‘pincha turizmdan katta foyda ko‘rishgan; tashrif buyuruvchilar
odatda ibodatxonalarga kirish uchun kirish to‘lovlarini—odatda oziq—ovqat,
pul yoki narsalarda to‘lashlari kerak edi.
Ushbu to‘lovlar ibodatxonalar uchun daromad manbai bo‘lib xizmat qildi.
[49] asclepius ibodatxonalari, tibbiyot yunon xudosi, tez-tez ularning kasalliklar
uchun mo‘jizaviy shifo izlab shaxslar tomonidan ziyorat qilindi, Odamlar
oracles bilan maslahatlashish uchun Gretsiyaga tashrif buyurishdi, ayniqsa
Apollon oracles Delphi, Delos yoki Claros. The Gerakllarning Oracle Trofonius
yaqin Lebadea, va Fortuna ibodatxonasi da Praeneste talab yuqori bo‘lgan
boshqa Oracle edi. 12
«O‘liklarning Oracle» deb nomlangan yana bir oracle turi
g’orlarda joylashgan va o‘liklarga murojaat qilishga imkon berishiga
ishonishgan. Yunonistonda turizm ikkinchi davrda katta ahamiyatga ega bo‘ldi
sofistik davr, 1-3 asrlardagi yunon mualliflariga tegishli tarixiy atama.
Chrysostom, yunon notiq, sofistik faylasuflar Gretsiyaga sayyohlarni jalb qilgan
deb da’vo qildi; ba’zilari Istmiya o‘yinlariga Diogenes Laertiusni ko‘rish uchun
kelgan. Ikkinchi sofistik yozuvchilar klassik yunon madaniyatini ta’kidladilar;
12
Sagdullayev, A. Qadimgi dunyo tarixi (Yunoniston va Rim sivilizatsiyasi). Toshkent: Fan, 2004.
Azamat Ziyo. Jahon tarixi (Qadimgi va o‘rta asrlar). Toshkent: Sharq nashriyoti, 2010.
17

ularning ideallari, ehtimol Pausanias Gretsiyasining tavsiflarida topilgan
Rimgacha bo‘lgan saytlarga e’tiborni qaratgan. Gretsiyadagi sayohatchilar
uchun qo‘llanma muallifi Pausanias o‘zi tasvirlagan saytlarga Rim ta’sirini
muhokama qilishdan tiyildi. bu fokus ehtimol anti-Rim tuyg’ulari kelib chiqadi,
Pausanias o‘z shaxsiy didingiz ta’sir bo‘lishi mumkin; u, ehtimol, u shaxsan
munosib deb o‘rganib chiqdi saytlarni tasvirlab qaratilgan. Pausaniasning yana
bir potentsial ta’siri yunon yodgorliklarini yozib olish istagi bo‘lishi mumkin
edi, ularning aksariyati chirigan edi.
Misr Misr qadimgi Rim sayyohlari uchun yana bir mashhur joy edi. Rim
yozuvchilari ko‘pincha Misrni ekzotik, sirli va qadimiy sifatida tasvirlashgan.
Diodorus Siculus, atrofida Misr tashrif buyurdi yunon tarixchisi 60 miloddan
avvalgi, u tufayli yunonlar uchun xorijiy va g’alati edi, uning noyob an’analari
qiziqarli ekanini da’vo. «Misrning urf-odatlari, ayniqsa g’alati va
o‘quvchilarimiz uchun eng qadrli bo‘lganlar. Misrliklar orasida qadimgi
kunlarda olingan ko‘plab urf-odatlar nafaqat hozirgi aholi tomonidan qabul
qilingan, balki yunonlar orasida ozgina hayratga sabab bo‘lgan; va shuning
uchun intellektual narsalarda eng katta obro‘ga ega bo‘lgan erkaklar Misrga
uning qonunlari bilan tanishish uchun tashrif buyurishga intilishgan va
muassasalar.» Strabon, miloddan avvalgi 1-asr Rim geografi, qadimgi Misrning
mumkin bo‘lgan misolini tasvirlaydi sayyohlik tuzog’i da Syene. Strabon
mahalliy qayiqchilar sayyohlarni xushnud etish uchun Nilning birinchi
kataraktasidan yuqoriga suzib o‘tishlarini yozadi, qadimgi rimliklar Thebes ikki
haykallar miscstrued, Amenxotep II ehtimol, yunon mifologik shoh Memnon
tasvirlangan sifatida. Ushbu haykallar qadimgi dunyoda gapirish qobiliyati bilan
mashhur bo‘lgan. Binobarin, ular mashhur sayyohlik maskaniga aylandi.
Strabon haykallarni ziyorat qilish va shovqinlarni eshitish haqida hikoya qiladi;
ammo, u tovushlar haykallar yoki yaqin atrofdagi odamlar tomonidan ishlab
chiqarilganligiga shubha bilan qaradi. haykallar Rim davridagi sayyohlar
qoldirgan grafiti bilan qoplangan. Ba’zi grafitlar shunchaki yozuvchi
18

Memnonning ovozini eshitganini yoki saytga etib kelganini e’lon qildi.
boshqalar haykalning go‘yoki mo‘jizaviy imkoniyatlarini hurmat qiladigan
professional shoirlar tomonidan yozilgan uzun epigraflar edi, ushbu yozuvlar
haykalning ovozini eshitgan vaqtlarini e’lon qilishlari odatiy hol edi.
Rim sayyohlari uchun haykalning shovqinlarini eshitish omadli deb
hisoblangantong yoki tashrif davomida ovozni bir necha marta eshitish. Julia
Balbilla, Rim shoiri va imperator Hadrian bir do‘stim, haykal bilan uning
uchrashuv batafsil Homeric uslubida to‘rt she’rlar yozgan. Birinchi she’rda
Hadrianning haykalga tashrifi tasvirlangan. Ikkinchi she’rida u haykalning
imperatorning rafiqasi Vibiya Sabina bilan muloqot qilishi uchun ibodat qiladi.
Ushbu ibodat muvaffaqiyatsiz tugadi; keyingi she’rida u haykal «go‘zal Sabina
yana bu erga qaytib kelishi uchun gapirishdan bosh tortgan deb da’vo
qilmoqda.» biroq, Balbilla haykal Vibia bilan ikkinchi tashrifi paytida
gaplashganini yozdi. Iskandariya va piramidalar Misrdagi eng mashhur saytlar
edi. Iskandariya eng mashhur joylar Serapeum kiritilgan, Musaeum, va Pharos.
Sayyohlar ham tashrif buyurishadi Apis bull Memfisda va shaharlari Thebes va
Luksor. Memfisdagi Ptah ibodatxonasi kabi Misr ibodatxonalari tashqi
mehmonlar uchun ochiq edi. Sayyohlarga mahalliy marosimlarda qatnashishga
ruxsat berilgan bo‘lar edi.
Italiya Yozda zulmli issiqlik ko‘plab rimliklarni shaharni tark etishga
majbur qildi. Boy rimliklar yilning eng issiq oylarini o‘tkazadigan Rim
shahridan tashqarida dam olish villalarini sotib olishadi. Ular Tirren dengizidagi
kampaniya sohilida ham joylashgan bo‘lishi mumkin. non-Rim sayyohlar tez-
tez yoz davomida Rim tashrif buyurdi. Ular vannalar, aravalar poygasi,
gladiator o‘yinlari bo‘ylab sayohat qilishar, shaharning turli bozorlarida xarid
qilishar va Maksimus sirkida aravalar poygasini yoki Kolizeydagi gladiator
o‘yinlarini tomosha qilishardi. Rim dunyosidagi Stadia sport sayyohlari uchun
mashhur diqqatga sazovor joylarga aylandi. Mehmonlar tez-tez Palatin
tepaligining poydevoriga sayohat qilishdi, u erda anjir daraxti Romulus va
19

Remus beshigi ag’darilgan joyni belgilab qo‘ydi. Rim sayyohlari tez-tez
Rimdan Neapolgacha bo‘lgan qirg’oq bo‘ylab kurortlarga bo‘shashdi. Baiae
Neapol ko‘rfazidagi zamonaviy Bacoli yaqinida joylashgan qadimgi Rim shahri
edi. Bu qadimgi Rimda, birinchi navbatda, Rim Respublikasining oxirida
mashhur kurort edi. Shahar korruptsiya, janjal va gedonizm bilan mashhur edi.
Varro ko‘ra, barlar maydoni nuqta, va yuqori sinf ayollar fohisha bo‘lishi da’vo
dedi qilindi. Varro Baiae erkaklar o‘g’il bolalar kabi harakat, deb yozgan, va
o‘g’il qizlar kabi harakat. Neapol ko‘rfazidagi Gerkulaneum va Pompey
tomonidan hududlarga tashrif buyurish odatiy hol edi. boshqa mashhur
sayyohlik joylari tomonidan joylar kiritilgan Sorrento ko‘rfazi, Cumae va Cape
Misenum. Miloddan avvalgi 1-asr Rim shoiri Horace bu hududlardagi
hashamatli villalar qanday qilib shu qadar mahkam o‘ralganligini tasvirlab
berdiki, «baliqlar tor edi.»Qadimgi Rim villalari egalari uchun qirg’oqni axlat
bilan bosib o‘tish va eshkakli qayiqlarga minish odatiy hol edi. Qishloq turizmi
qadimgi Rimda ham mashhur bo‘lgan. Rim xalqi Rimning sharqidagi Alban va
Sabine tepaliklariga tez-tez tashrif buyurgan.
Rim qishloqlarida ko‘plab dabdabali qishloq mulklari qurilgan. Bunday
villalar ko‘pincha uylar va kurortlar sifatida ishlagan; bu villalar fermer
xo‘jaliklari, oziq-ovqat yoki sharobning katta omborlari va ko‘pincha
Novvoyxonalar kabi boshqa qulayliklarni o‘z ichiga olgan. Ko‘pgina villalarda
xuddi shu hashamat yo‘q edi va faqat kurort uylari sifatida xizmat qildi. Alp
tog’larida turizm mashhur emas edi; odamlar tog’larni diqqatga sazovor joy
sifatida emas, balki ko‘proq to‘siq sifatida ko‘rishgan. Biroq, Etna tog’i diniy
ahamiyati va cho‘qqidan quyosh chiqishi ko‘rinishi tufayli mashhur diqqatga
sazovor joy edi. Tog’ning tepasida mehmonlar uchun mehmonxona bor edi. 13
Motivlar Hukmronligi davrida avgust turizm va bo‘sh vaqt Rim
madaniyatida yanada muhim rol o‘ynadi. Odamlar Afina yoki Delphi kabi turli xil
diqqatga sazovor sayyohlik joylarini ko‘rish uchun O‘rta er dengizi bo‘ylab
13
Karimov, Sh. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2012.
Xolmurodov, O. Qadimgi sivilizatsiyalar tarixi. Toshkent: Fan va texnologiya, 2015.
20

sayohat qilgan «Grand Tours» ga jur’at etganliklari noma’lum. Agar bunday
sayohat mavjud bo‘lsa, oddiy xalq uchun bu juda qimmat va ko‘p vaqt talab qilishi
mumkin edi. Ko‘plab sayyohlar o‘z manzillaridan esdalik buyumlari bilan uylariga
qaytishdi. Qadimgi Rim sayyohlari uchun mashhur diqqatga sazovor joylar
yaqinida o‘zlarining eskizlarini chizish yoki bunday rasmlarni buyurtma qilish
odatiy hol edi. Afinada, sayyohlar suratlar to‘plash mumkin, kulolchilik, terrakota,
eksponatlar, kumush haykalchalar, shisha idishlar, Phidias tomonidan Afina
haykali tasvirlangan va miniatyura raqamlar. psevdo-Lucian ko‘ra, sayyohlar bir
yodgorlik sifatida jinsiy aniq idish sotib mumkin. Havoriylar yangi ahd kitobida,
yaratish odatda atrofida yil bo‘ladi 80-90 milodiy, 1-asr milodiy nasroniy havoriy
Sankt-Pol ishlab chiqarilgan va Diana kumush ma’badni sotilgan bir Afina kumush
duch sifatida tasvirlanadi. Travelers ko‘pincha graffiti o‘z safarda dalil o‘yilgan.
Misrda « men, Lisa, Publius Annius Plocannusning quli, Qaysarning 35-yilida bu
erga keldim. Misrning yana bir yozuvida «men, Gay Numidius Eros, bu erda
Qaysarning 28-yilida, Hindistondan qaytib, Phamenot oyida bo‘lganman.»
Imperatorlik davrida Rim turizmiga tushunchasi katta ta’sir ko‘rsatgan otium,
bo‘sh vaqtni nazarda tutadigan atama. Rimliklar Otium badiiy, jismoniy yoki
akademik jihatdan foydali faoliyatga bag’ishlangan bo‘lishi kerak deb
hisoblashgan. Turizm ko‘pincha ushbu kontseptsiyani amalga oshirish istagidan
kelib chiqqan. Boy va yuqori sinf rimliklar ta’lim yoki falsafiy izlanishlar uchun
Gretsiya yoki kichik Osiyo bo‘ylab sayohat qilgan bo‘lishi mumkin. Gretsiya,
Massaliya va Iskandariya ta’lim olishni maqsad qilgan sayyohlar uchun umumiy
manzil edi. Ushbu sayyohlarning aksariyati tashrif buyurgan joylarda yuqori sifatli
o‘qituvchilar va ritorikalarni izlashdi. Ta’lim motivlari tarixiy yoki madaniy
ahamiyatga ega bo‘lgan diqqatga sazovor joylarni ko‘rish istagini o‘z ichiga olgan.
Pliniy Rim sayyohlari orasida ushbu hodisani tasvirlab berdi: «bizning shahrimizda
va uning atrofida biz eshitmagan, kamroq ko‘rgan bir qator narsalar mavjud;
ammo, agar ular Gretsiyada yoki Misrda yoki Osiyoda bo‘lganida, biz eshitgan
bo‘lardik ular haqida hamma narsa, ular haqida hamma narsani o‘qing, ko‘rish
uchun hamma narsaga qaradi.» ellinistik davrdan oldin qadimgi yunon
21

yozuvchilari odatda qiziqish tushunchasini ahamiyatsiz yoki foydasiz narsalarga
haddan tashqari qiziqish bilan bog’lashgan.
Biroq, ellinistik davrdan so‘ng, qiziquvchanlik tushunchasi yunoncha
filomateya tushunchasi bilan aniqlandi (o‘rganish),» o‘rganishni sevish» degan
ma’noni anglatadi.» Stoik va Epikur faylasuflari qiziquvchanlik bilan turtki
bo‘lgan sayohatchilarga bo‘linuvchi istiqbollarni saqlab qolishdi. Garchi bu
istiqbollar ikkala falsafa orasida ham bir ovozdan bo‘lmagan bo‘lsa-da, Epikur
faylasuflari dam olish turizmiga Stoiklarga qaraganda salbiy qarashga moyil edilar.
Epikurchilar ko‘pincha sayohat xavfli va ularning ataraksiyasiga tahdid solishi
mumkin deb hisoblashgan (dat), yoki mamnunlik holati. Stoik faylasuflar sayohat
va qiziquvchanlik haqida yanada ijobiy nurni qabul qildilar: ular kashfiyot
sayyohning bilimiga foyda keltirganiga ishonishdi. Seneka yosh, A 1 asr milodiy
Rim faylasufi, uning insho De Otio Rim turizm ustiga izoh. Uning ta’kidlashicha,
sayyohlar sayohatlarida hayajonga umid qilishgan; ular oddiy hayotning
oddiyligidan qochishni xohlashdi. Seneka kashfiyot va yangi bilim yoki tajribaga
intilish haqida yuqori gapirdi. biroq, u sayohatlarida chuqurroq falsafiy izlanishlar
bo‘lmagan sayyohlarni jazoladi. Rim ziyoratchilari diniy jihatdan muhim joylarni
izlash uchun imperiya bo‘ylab sayohat qilishdi. Dan bitta yozuv Mandulis
ibodatxonasi Talmisda Sansnos ismli odam har bir Xudoga sig’inish umidi bilan
imperiya bo‘ylab saytlarga sayohat qilgan. diniy turizm an’anaga Nasroniylik
yuksalishi quyidagi davom da, Christian ziyoratchilar oldingi Rim diniy sayyohlar
alohida niyatlarimizga edi. Butparast ziyoratchilarga poklanish, tavba qilish yoki
najot uchun bir xil istaklar etishmadi, bu ko‘pincha nasroniy ziyoratiga turtki
beradi. ilk masihiylar hatto muqaddas zaminda cherkov inshootlarini qurishga
sabab bo‘lgan bo‘lishi mumkin.
Zamonaviy nasroniy yozuvchilar nasroniy ziyoratchilarni taqvodorlik bilan
tasvirlashadi. Sent-Jerom, 4-asr nasroniy muallifi, Paula ismli Rim zodagon ayolini
muqaddas joydan muqaddas joyga g’ayrat bilan sayohat qilganini tasvirlab berdi:
«bundan tashqari, muqaddas joylarni ziyorat qilishda u har biriga ko‘rsatgan
ishtiyoqi va ishtiyoqi shunchalik katta ediki, u hech qachon o‘zini yirtib
22

tashlamasdi. qolganlarini ziyorat qilish.» turizm atrofidagi madaniy munosabat
Nasroniylik yuksalishi bilan o‘zgardi. 14
2-asr nasroniy muallifi Tertullian bilimga
intilish Xudoni tushunish yoki ulug’lash maqsadiga xizmat qilishi kerakligini
ta’kidladi. Xuddi shunday, Avgustin-4-asr nasroniy ilohiyotchisi-bilim uchun bilim
istagidan ogohlantirgan; bu ma’naviy masalalarni e’tiborsiz qoldirishga olib kelishi
mumkinligi haqida ogohlantirish. turizm va sayohat haqidagi ushbu yangi
istiqbollar Paula tavsiflarida aks etadi. Sent-Jerom har qanday shaxsiy istaklarga
emas, balki uning sayohati uchun diniy motivlarni ta’kidlaydi. Egeriya, haj haqida
hikoya yozgan Rim ayol, shuningdek, sayohatining ma’naviy motivlarini
ta’kidlaydi; ehtimol behuda ko‘rinishdan yoki zavq izlashdan qochishga urinish
tufayli. Tibbiy turizm qadimgi Rim dunyosida mashhur bo‘lgan; asklepius
ibodatxonalariga tibbiy sabablarga ko‘ra tez-tez tashrif buyurishgan. Kos, 5 asr
AVV shifokor Gippokrat o‘rgatgan iymon edi Orol, Asklepius bir muqaddas
joylashgan. Xuddi shunday, 2-asr jarrohi Galen Ma’bad yaqinida mashq qilgan
Asklepius Pergamonda. Sayyohlar tibbiy maslahat yoki yordam olish umidida
ushbu saytlarni qidirishdi. Klassik Yunonistonda ham, qadimgi Rimda ham
kasallar o‘zlarining kasalliklarini davolash uchun Epidaurdagi Asklepius
ibodatxonasiga oqib kelishdi. 15
Qo‘riqxonada qolganlarida, ular a katagogion
(dikkatot), 160 xonali mehmon uyi. Sayt yaqinida topilgan Stelae uning
davolanishining kuchini yuksaltiradi; ular bu davolanishni ta’minlagan deb da’vo
qilishadi, ularning ba’zilari mo‘jizaviy. Miloddan avvalgi 2-asrda Rim
Yunonistonni zabt etganidan so‘ng, Ma’bad mashhur bo‘lib qoldi. AELIUS
Aristides, milodiy 2-asr yunon ritorikasi, tibbiy turizm bilan bog’liq tajribalarini
o‘zining Muqaddas ertaklarida hujjatlashtirgan. Kasal bo‘lganidan keyin Aristidlar
o‘rta er dengizi bo‘ylab sayohat qildilar; u Asklepius tomonidan yuborilgan
xabarlarni boshqarishini da’vo qildi. Celsus, Rim tibbiyot olimi, sil kasalligini
davolash sifatida uzoq dengiz safarlarini qo‘llab-quvvatladi. U dengiz sayohati
14
Sagdullayev, A. Qadimgi dunyo tarixi (Yunoniston va Rim davri). Toshkent: Fan, 2004.
Azamat Ziyo. Jahon tarixi: Qadimgi va o‘rta asrlar. Toshkent: Sharq nashriyoti, 2010.
15
Karimov, Sh. O‘rta asrlar tarixi va diniy jarayonlar. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2012.
Xolmurodov, O. Jahon sivilizatsiyalari tarixi. Toshkent: Fan va texnologiya, 2015.
23

havoni toza almashtirish orqali kasallikni davolashi mumkinligiga ishongan.
Celsus Italiyadan Iskandariyaga sayohat bunday sayohat uchun juda mos
ekanligini ta’kidladi. Muqaddas kurortlar va buloqlar ham tibbiy sayyohlarni jalb
qildi. Shunday buloqlardan biri Rimning Aquae Sulis shahrida, hozirda
Angliyaning zamonaviy Bath shahrida joylashgan edi.
II BOB. QADIMGI RIMDA TURIZMNING RIVOJLANISH OMILLARI
VA XUSUSIYATLARI.
II.1. Turizm rivojlanishiga ta’sir etuvchi iqtisodiy omillar.
Turizmning rivojlanishi jamiyatning iqtisodiy taraqqiyoti bilan bevosita
bog’liq bo‘lib, har qanday davrda turizmning shakllanishi va kengayishiga
iqtisodiy omillar muhim ta’sir ko‘rsatgan. Qadimgi Rim davrida ham turizmning
rivojlanishi davlatning iqtisodiy qudrati, savdo aloqalarining kengligi, transport
infratuzilmasining rivojlanganligi va aholining moddiy farovonligi bilan
chambarchas bog’liq bo‘lgan. Rim imperiyasi o‘z davrining eng yirik iqtisodiy
markazlaridan biri sifatida nafaqat ishlab chiqarish va savdo sohalarida, balki
sayohat va turizm faoliyatining rivojlanishida ham muhim o‘rin egallagan. Davlat
iqtisodiyotining mustahkamligi aholi turmush darajasining oshishiga, transport va
xizmat ko‘rsatish tizimlarining rivojlanishiga hamda turli maqsadlarda amalga
oshiriladigan sayohatlarning ko‘payishiga imkon yaratgan. Qadimgi Rimda turizm
rivojlanishiga ta’sir etgan eng muhim iqtisodiy omillardan biri savdo-sotiqning
taraqqiy etganligi hisoblanadi. Rim imperiyasi Yevropa, Osiyo va Afrika
24

qit’alarining katta qismini o‘z ichiga olgan ulkan davlat bo‘lib, uning hududlarida
faol savdo aloqalari mavjud edi. Savdogarlar turli mahsulotlarni sotish va xarid
qilish maqsadida imperiyaning bir hududidan ikkinchi hududiga muntazam safarlar
uyushtirganlar.
Savdo karvonlari va dengiz kemalari orqali olib borilgan iqtisodiy aloqalar
nafaqat tovarlar almashinuvini, balki odamlarning harakatlanishini ham
kuchaytirgan. Natijada sayohatlar soni ortib, turizmning dastlabki shakllari
rivojlana boshlagan. Rim iqtisodiyotining barqarorligi ham turizm rivojiga sezilarli
ta’sir ko‘rsatgan. Imperiyada yagona pul tizimining mavjudligi savdo va iqtisodiy
munosabatlarni yengillashtirgan. Oltin, kumush va bronza tangalarning keng
muomalada bo‘lishi aholining iqtisodiy faoliyatini kuchaytirgan. Pul
munosabatlarining rivojlanishi natijasida fuqarolar uzoq hududlarga sayohat qilish
uchun zarur mablag’larga ega bo‘lganlar. Ayniqsa, badavlat tabaqa vakillari o‘z
mablag’lari hisobidan dam olish, davolanish yoki madaniy hordiq chiqarish
maqsadida turli shaharlarga safar qilganlar. Bu holat rekreatsion va madaniy
turizmning rivojlanishiga xizmat qilgan. Turizm rivojlanishining muhim iqtisodiy
omillaridan yana biri transport infratuzilmasining taraqqiy etganligidir. Rimliklar
tomonidan qurilgan minglab kilometr uzunlikdagi tosh yo‘llar imperiyaning barcha
hududlarini bir-biri bilan bog’lab turgan. 16
Ushbu yo‘llar dastlab harbiy
maqsadlarda qurilgan bo‘lsa-da, keyinchalik savdogarlar, davlat amaldorlari,
olimlar, sayohatchilar va ziyoratchilar tomonidan faol foydalanilgan. Yo‘llarning
sifatli qurilishi va muntazam ta’mirlanib turilishi uzoq masofalarga xavfsiz hamda
tez harakatlanish imkonini bergan. Bu esa sayohat xarajatlarini kamaytirib, turizm
rivojlanishini rag’batlantirgan. Dengiz savdosining rivojlanganligi ham turizm
taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatgan. O‘rta yer dengizi Rim imperiyasining asosiy
savdo hududi hisoblangan. Rim kemalari Misr, Yunoniston, Suriya, Shimoliy
Afrika va Ispaniya bilan muntazam qatnovlarni amalga oshirgan. Dengiz yo‘llari
orqali nafaqat tovarlar, balki sayohatchilar ham harakatlangan. Dengiz
16
Sagdullayev, A. Qadimgi dunyo tarixi (Yunoniston va Rim sivilizatsiyasi). Toshkent: Fan, 2004.
Azamat Ziyo. Jahon tarixi: Qadimgi va o‘rta asrlar. Toshkent: Sharq nashriyoti, 2010.
25

transportining rivojlanishi uzoq hududlarga qisqa vaqt ichida yetib borish
imkoniyatini yaratgan va bu holat turistik safarlarning ko‘payishiga sabab bo‘lgan.
Shaharlarning iqtisodiy rivojlanishi ham turizmning taraqqiyotiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatgan. Rim, Pompey, Ostiya, Neapol va boshqa yirik shaharlarda iqtisodiy
faollik yuqori bo‘lgan. Savdo markazlari, bozorlar, hunarmandchilik ustaxonalari
va ma’muriy muassasalarning ko‘pligi bu shaharlarga ko‘plab odamlarning tashrif
buyurishiga sabab bo‘lgan. Yirik shaharlarda mehmonxonalar, tavernalar,
hammomlar va dam olish maskanlarining paydo bo‘lishi sayohatchilar uchun qulay
sharoit yaratgan. Natijada iqtisodiy markazlar turistik markazlarga ham aylangan.
Aholining moddiy farovonligi turizm rivojlanishida muhim rol o‘ynagan.
Rim imperiyasining gullab-yashnagan davrlarida iqtisodiy o‘sish natijasida
aholining ayrim qatlamlari yuqori daromadga ega bo‘lgan. Boy savdogarlar, yer
egalari, davlat amaldorlari va harbiy qo‘mondonlar bo‘sh vaqtlarini mazmunli
o‘tkazish maqsadida turli hududlarga sayohat qilganlar. Ular mashhur kurortlarga,
termal buloqlarga va madaniy markazlarga tashrif buyurganlar. Bu esa dam olish
va sog’lomlashtirish turizmining rivojlanishiga olib kelgan.
Qadimgi Rimda xizmat ko‘rsatish sohasining shakllanishi ham iqtisodiy
omillar bilan bog’liq bo‘lgan. Sayohatchilar sonining ortishi mehmonxona,
ovqatlanish va transport xizmatlariga bo‘lgan talabni kuchaytirgan. Natijada yo‘l
bo‘ylarida mehmonxonalar, dam olish maskanlari va savdo nuqtalari tashkil
etilgan. Ushbu muassasalar iqtisodiy foyda olish maqsadida faoliyat yuritgan va
turizmning rivojlanishiga xizmat qilgan. 17
Xizmat ko‘rsatish sohasining kengayishi
yangi ish o‘rinlarining yaratilishiga ham sabab bo‘lgan. Davlat tomonidan iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlash ham turizm rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. Rim
hukumati yo‘llar qurilishi, ko‘priklar barpo etilishi, portlarning rivojlantirilishi va
xavfsizlikni ta’minlashga katta e’tibor qaratgan. Mamlakat ichkarisida nisbatan
tinchlik va tartibning mavjudligi odamlarning erkin harakatlanishiga imkon
yaratgan. Xavfsizlikning yuqori darajada bo‘lishi esa sayohatlarni yanada
17
Karimov, Sh. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2012.
Xolmurodov, O. Jahon sivilizatsiyalari tarixi. Toshkent: Fan va texnologiya, 2015.
26

ommalashtirgan. Iqtisodiy aloqalarning kengayishi natijasida turli hududlar
o‘rtasida madaniy va ilmiy almashinuv ham kuchaygan. Savdogarlar, olimlar,
davlat amaldorlari va san’at vakillari turli shaharlarga safar qilganlar. Bunday
harakatlar natijasida yangi bilimlar, urf-odatlar va madaniy qadriyatlar tarqalgan.
Bu jarayon turizmning nafaqat iqtisodiy, balki madaniy ahamiyatini ham oshirgan.
Umuman olganda, Qadimgi Rimda turizmning rivojlanishiga savdo-sotiqning
taraqqiy etishi, pul munosabatlarining rivojlanishi, transport va kommunikatsiya
tizimining takomillashuvi, shaharlarning iqtisodiy yuksalishi, aholining moddiy
farovonligi hamda xizmat ko‘rsatish sohasining kengayishi kabi iqtisodiy omillar
kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Aynan ushbu omillar Rim imperiyasida sayohatlarning
ommalashuviga, turizmning dastlabki shakllari vujudga kelishiga va keyinchalik
jahon turizmi tarixida muhim o‘rin egallashiga zamin yaratgan. Qadimgi Rimda
turizmning rivojlanishiga ta’sir etuvchi iqtisodiy omillar turizm tarixini
o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Turizmning paydo bo‘lishi va rivojlanishi
bevosita jamiyatning iqtisodiy taraqqiyoti bilan bog’liq bo‘lib, iqtisodiy rivojlanish
darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, sayohat qilish imkoniyatlari ham shunchalik keng
bo‘ladi. Qadimgi Rim imperiyasi miloddan avvalgi I asrdan milodiy V asrgacha
bo‘lgan davrda dunyoning eng rivojlangan iqtisodiy markazlaridan biri
hisoblangan. Imperiyaning ulkan hududlarni qamrab olishi, iqtisodiy
barqarorlikning mavjudligi, savdo aloqalarining keng rivojlanganligi va transport
tizimining takomillashganligi sayohatlarning ommalashuviga xizmat qilgan.
Aynan shu omillar Rimda turizmning dastlabki shakllarini yuzaga keltirgan. Rim
iqtisodiyotining asosiy tayanchi qishloq xo‘jaligi bo‘lgan. Imperiya hududlarida
dehqonchilik va chorvachilik rivojlangan bo‘lib, katta hajmdagi oziq-ovqat
mahsulotlari ishlab chiqarilgan. Bug’doy, arpa, uzum, zaytun va boshqa qishloq
xo‘jaligi mahsulotlari mamlakatning iqtisodiy qudratini ta’minlagan. Oziq-ovqat
xavfsizligining ta’minlanishi aholining turmush darajasini oshirib, iqtisodiy
barqarorlikni mustahkamlagan. Natijada aholining ma’lum qismi kundalik
ehtiyojlardan ortiq mablag’ga ega bo‘lib, sayohat va hordiq chiqarishga imkon
topgan. Bu esa turizmning rivojlanishiga xizmat qilgan muhim iqtisodiy
27

omillardan biri bo‘lgan. Qadimgi Rimda savdo-sotiqning rivojlanishi turizm
taraqqiyotining eng asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Rim imperiyasi Yevropa,
Osiyo va Afrika qit’alarining muhim hududlarini o‘z ichiga olganligi sababli
xalqaro savdo aloqalari keng rivojlangan.
O‘rta yer dengizi Rim iqtisodiyotining markaziga aylangan va
tarixchilarning ta’kidlashicha, bu hudud ba’zan «Rim ko‘li» deb ham atalgan.
Savdogarlar Misr, Yunoniston, Suriya, Finikiya, Arabiston, Hindiston va Markaziy
Osiyo bilan savdo munosabatlarini yo‘lga qo‘yganlar. Uzoq hududlarga amalga
oshirilgan savdo safarlari nafaqat iqtisodiy manfaatlarni ta’minlagan, balki
sayohatlarning ko‘payishiga ham sabab bo‘lgan. Savdo karvonlari va kemalarda
yuruvchi kishilar yangi hududlarni o‘rganib, turli madaniyatlar bilan tanishganlar.
Bu esa turizmning iqtisodiy asoslarini shakllantirgan.
Rimda yagona pul tizimining mavjudligi ham turizm rivojlanishiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatgan. Imperiyaning deyarli barcha hududlarida bir xil qiymatga ega
tangalar muomalada bo‘lgan. Denariy, sestersiy va aureus kabi pullar savdo
operatsiyalarini yengillashtirgan. Sayohatchilar o‘zlari bilan olib yurgan
mablag’larini imperiyaning istalgan hududida ishlata olganlar. Bu holat uzoq
safarlarni ancha qulaylashtirgan va iqtisodiy aloqalarning rivojlanishiga xizmat
qilgan. Pul tizimining rivojlanganligi turizmning iqtisodiy infratuzilmasini
shakllantirishda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Turizm rivojlanishining eng
muhim iqtisodiy omillaridan biri transport va kommunikatsiya tizimining
rivojlanganligidir.
Rimliklar tarixdagi eng mukammal yo‘l tizimlaridan birini yaratganlar.
Tadqiqotchilarning fikricha, Rim imperiyasida 400 ming kilometrdan ortiq yo‘llar
mavjud bo‘lgan bo‘lib, shundan 80 ming kilometrdan ortig’i tosh bilan qoplangan
mukammal yo‘llardan iborat edi. Bu yo‘llar imperiyaning barcha hududlarini
bog’lab turgan. Mashhur “Barcha yo‘llar Rimga olib boradi” iborasi ham aynan
Rim yo‘l tizimining rivojlanganligini ifodalaydi. Yo‘llarning sifati yuqori bo‘lgani
sababli sayohat qilish xavfsiz va nisbatan tez kechgan. Natijada savdogarlar, davlat
28

amaldorlari, harbiylar, olimlar va oddiy fuqarolar bir hududdan ikkinchi hududga
bemalol harakatlana olganlar.
Dengiz transportining rivojlanganligi ham turizm rivojlanishiga katta ta’sir
ko‘rsatgan. O‘rta yer dengizi bo‘ylab muntazam kemalar qatnovi yo‘lga qo‘yilgan.
Rim portlari xalqaro savdo markazlariga aylangan. Ayniqsa Ostiya porti Rimning
asosiy dengiz darvozasi hisoblangan. Dengiz yo‘llari orqali minglab odamlar va
tonnalab yuklar tashilgan. Dengiz transporti uzoq hududlarga nisbatan arzon va
qulay safar qilish imkoniyatini yaratganligi sababli sayohatlar soni ortgan.
Qadimgi Rimning iqtisodiy qudrati yirik shaharlarning rivojlanishiga olib kelgan.
Rim, Pompey, Ostiya, Neapol, Mediolanum va boshqa shaharlar iqtisodiy
markazlarga aylangan. Shaharlarda bozorlar, ustaxonalar, teatrlar, amfiteatrlar,
hammomlar va savdo markazlari faoliyat yuritgan. Ushbu shaharlarga savdo,
siyosiy va madaniy maqsadlarda ko‘plab odamlar tashrif buyurgan. Shaharlarning
rivojlanishi mehmonxona va xizmat ko‘rsatish sohasining paydo bo‘lishiga sabab
bo‘lgan. Mehmonxona va tavernalar sayohatchilar uchun vaqtincha yashash joyi
sifatida xizmat qilgan. Aholining daromad darajasining oshishi ham turizm
rivojlanishida muhim rol o‘ynagan. Ayniqsa, senatorlar, harbiy qo‘mondonlar,
savdogarlar va yirik yer egalari katta boylik to‘plaganlar. Ular yoz mavsumlarida
dengiz bo‘yidagi villalarga, tog’ etaklaridagi dam olish maskanlariga va termal
kurortlarga safar qilganlar. Boy tabaqa vakillari uchun sayohat turmush tarzining
bir qismiga aylangan.
Ular nafaqat dam olish, balki madaniy hordiq chiqarish, sog’lig’ini tiklash
va yangi hududlarni ko‘rish maqsadida ham sayohat qilganlar. Qadimgi Rimda
sog’lomlashtirish turizmi ham iqtisodiy rivojlanish bilan bog’liq bo‘lgan.
Imperiyaning turli hududlarida termal buloqlar va hammomlar qurilgan. Ayniqsa
Bayya, Akva Sulis va boshqa kurortlar mashhur bo‘lgan. Bu hududlarga minglab
odamlar davolanish va dam olish maqsadida tashrif buyurganlar. Kurortlar atrofida
mehmonxonalar, savdo nuqtalari va xizmat ko‘rsatish markazlari tashkil etilgan.
Bu esa mahalliy iqtisodiyotning rivojlanishiga yordam bergan. Davlat tomonidan
yo‘llar, ko‘priklar va portlarning qurilishi iqtisodiy faoliyatni yanada kuchaytirgan.
29

Rim hukumati transport tizimiga katta mablag’ sarflagan. Infratuzilmaning
rivojlanganligi sayohat xarajatlarini kamaytirib, odamlarning harakatlanishini
osonlashtirgan. Bu esa ichki va tashqi turizmning kengayishiga xizmat qilgan.
Turizm rivojlanishiga ta’sir qilgan iqtisodiy omillar orasida xavfsizlik ham alohida
o‘rin tutadi. Rim imperiyasida uzoq vaqt davomida hukm surgan “Pax Romana” —
Rim tinchligi davri iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlagan. Yo‘llarda
qaroqchilik kamaygan, dengiz yo‘llarining xavfsizligi ta’minlangan. Natijada
odamlar uzoq masofalarga qo‘rqmasdan sayohat qila boshlaganlar. Xavfsizlikning
ta’minlanishi turizm rivojlanishining muhim iqtisodiy sharti hisoblangan.
Shunday qilib, Qadimgi Rimda turizmning rivojlanishiga qishloq
xo‘jaligining taraqqiy etishi, savdo aloqalarining kengayishi, yagona pul tizimining
shakllanishi, transport va kommunikatsiya infratuzilmasining rivojlanishi,
shaharlarning yuksalishi, aholining moddiy farovonligi, xizmat ko‘rsatish
sohasining kengayishi hamda iqtisodiy va siyosiy barqarorlik kabi omillar kuchli
ta’sir ko‘rsatgan. Aynan ushbu iqtisodiy omillar Rimda sayohatlarning
ommalashuviga, dam olish va sog’lomlashtirish maskanlarining paydo bo‘lishiga
hamda jahon turizmi tarixida muhim o‘rin tutuvchi dastlabki turizm tizimining
shakllanishiga asos yaratgan. Qadimgi Rimda savdo-sotiqning rivojlanishi turizm
taraqqiyotining eng asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Rim imperiyasi o‘zining
geografik joylashuvi, keng hududlarni qamrab olgan siyosiy tizimi va iqtisodiy
qudrati tufayli qadimgi dunyoning eng yirik savdo markazlaridan biriga aylangan.
O‘rta yer dengizi havzasi Rim iqtisodiyotining “yuragi” sifatida xizmat qilgan
bo‘lib, u orqali Yevropa, Osiyo va Afrika qit’alari o‘rtasida faol savdo aloqalari
amalga oshirilgan. Savdo yo‘llarining kengayishi va muntazam ishlashi nafaqat
tovarlar almashinuvini, balki odamlar harakatining kuchayishini ham ta’minlagan.
Aynan shu jarayonlar turizmning dastlabki shakllari rivojlanishiga zamin yaratgan.
Rim imperiyasida savdo-sotiqning rivojlanishiga bir qator iqtisodiy omillar sabab
bo‘lgan. Eng avvalo, imperiyaning ulkan hududlarni birlashtirgani ichki bozorning
kengayishiga olib kelgan.
30

Bir xil siyosiy boshqaruv ostida bo‘lgan hududlar o‘rtasida bojxona
to‘siqlarining kamayishi savdo jarayonlarini yengillashtirgan. Natijada Rim,
Aleksandriya, Antioxiya, Efes, Karfagen kabi yirik shaharlar xalqaro savdo
markazlariga aylangan. Ushbu shaharlar o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalar muntazam
savdo safarlarini shakllantirgan bo‘lib, bu safarlar ko‘pincha uzoq muddatli
sayohat xarakteriga ega bo‘lgan. Savdo-sotiqning rivojlanishida quruqlik va dengiz
transportining mukammal tizimi alohida ahamiyat kasb etgan. Rimliklar
tomonidan qurilgan tosh yo‘llar savdo karvonlarining xavfsiz va tez
harakatlanishini ta’minlagan. “Barcha yo‘llar Rimga olib boradi” degan ibora
aynan savdo markazlarining poytaxt bilan chambarchas bog’liqligini ifodalaydi.
Savdogarlar imperiyaning turli hududlariga mahsulot olib borish va qaytishda
yangi joylarni o‘rganib, mahalliy madaniyat bilan tanishganlar. Bu esa iqtisodiy
maqsaddagi safarlarning madaniy va rekreatsion sayohatlarga aylanishiga sabab
bo‘lgan.
Dengiz savdosi ham Rim iqtisodiyotida juda muhim o‘rin tutgan. O‘rta yer
dengizi orqali amalga oshirilgan savdo operatsiyalari Rimni Sharq va G’arb
o‘rtasidagi asosiy iqtisodiy markazga aylantirgan. Misr don ombori sifatida Rimni
oziq-ovqat bilan ta’minlagan bo‘lsa, Suriya va Arabiston hududlaridan ziravorlar,
ipak va qimmatbaho mahsulotlar keltirilgan. Rimdan esa vino, zaytun moyi, metall
buyumlar va hunarmandchilik mahsulotlari eksport qilingan. Dengiz yo‘llarining
rivojlanishi natijasida nafaqat savdo hajmi oshgan, balki odamlarning uzoq
hududlarga harakatlanishi ham osonlashgan. Bu holat sayohatchilar, savdogarlar va
elchilarning tez-tez safar qilishiga olib kelgan. Savdo karvonlari va dengiz
kemalarida harakatlanayotgan odamlar yangi hududlarni ko‘rish, boshqa
xalqlarning urf-odatlarini o‘rganish imkoniga ega bo‘lganlar.
Shu tariqa iqtisodiy maqsadda boshlangan safarlar asta-sekin madaniy
almashinuv va sayohatga bo‘lgan qiziqishni kuchaytirgan. Rim jamiyatida savdo
bilan shug’ullanuvchi qatlamning kengayishi ham turizmga ijobiy ta’sir
ko‘rsatgan, chunki savdogarlar ko‘pincha uzoq hududlarda vaqtincha yashab, turli
xizmatlardan foydalanganlar. Bu esa mehmonxona, tavernalar va yo‘l bo‘yidagi
31

xizmat ko‘rsatish tizimining shakllanishiga sabab bo‘lgan. Rim imperiyasida
yagona pul tizimining mavjudligi savdo-sotiqni yanada rivojlantirgan muhim
omillardan biri bo‘lgan. Denariy, sestersiy va boshqa tangalarning keng
muomalada bo‘lishi savdo operatsiyalarini osonlashtirgan. Pulning barqarorligi
savdogarlarga turli hududlarda erkin savdo qilish imkonini bergan. Natijada uzoq
masofali savdo safarlari ko‘payib, bu jarayonlar turistik harakatlarning ham
rivojlanishiga olib kelgan. Shuningdek, savdo markazlarining rivojlanishi
shaharlarning iqtisodiy o‘sishiga sabab bo‘lgan. Rim, Ostiya, Pompey va boshqa
yirik shaharlar nafaqat iqtisodiy, balki madaniy markazlarga ham aylangan. Bu
shaharlarda bozorlar, portlar, omborxonalar va savdo rastalarining ko‘pligi ko‘plab
odamlarning doimiy ravishda kelib-ketishini ta’minlagan.
Savdo uchun kelgan odamlar ko‘pincha ushbu shaharlarda vaqtinchalik
yashashga majbur bo‘lganlar, bu esa mehmonxona xo‘jaligi va xizmat ko‘rsatish
sohasining rivojlanishiga turtki bergan.
Savdo-sotiqning rivojlanishi Rim imperiyasida iqtisodiy barqarorlikni
mustahkamlab, aholining moddiy farovonligini oshirgan. Aholining daromadi
oshishi natijasida sayohat qilishga bo‘lgan imkoniyatlar kengaygan. Boy
savdogarlar va yer egalari o‘z mablag’lari hisobidan turli hududlarga safar
qilganlar, bu esa dam olish, sog’lomlashtirish va madaniy turizmning
rivojlanishiga olib kelgan. Ayniqsa, boy qatlam vakillari O‘rta yer dengizi
bo‘yidagi dam olish maskanlariga, termal kurortlarga va yirik madaniy
markazlarga tez-tez tashrif buyurganlar. Umuman olganda, Qadimgi Rimda savdo-
sotiqning rivojlanishi turizmning shakllanishi va taraqqiyotida hal qiluvchi rol
o‘ynagan. Savdo yo‘llarining kengayishi, dengiz va quruqlik transportining
rivojlanishi, yagona pul tizimining joriy etilishi hamda yirik shaharlarning
iqtisodiy markazlarga aylanishi natijasida odamlarning harakatlanishi kuchaygan.
Bu jarayonlar esa iqtisodiy maqsaddagi safarlarni madaniy, rekreatsion va turistik
sayohatlarga aylantirib, Qadimgi Rimda turizmning dastlabki shakllari paydo
bo‘lishiga asos yaratgan.
32

II.2. Ijtimoiy va madaniy omillar.
Qadimgi Rimda turizm rivojlanishiga ta’sir etuvchi ijtimoiy va madaniy
omillar muhim o‘rin tutadi, chunki turizm faqat iqtisodiy jarayon emas, balki
jamiyatning ijtimoiy tuzilishi, madaniy darajasi va aholining turmush tarzi bilan
ham bevosita bog’liq hodisadir. Rim imperiyasi davrida jamiyatning murakkab
ijtimoiy qatlamlarga bo‘linishi, shahar hayotining rivojlanishi, madaniy
an’analarning shakllanishi hamda dam olish va ko‘ngilochar faoliyatlarning keng
tarqalishi sayohatlarning ommalashuviga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Qadimgi Rim
jamiyati patritsiylar, plebeylar, ozod qilingan qullar va qullardan iborat ijtimoiy
tuzilishga ega bo‘lgan.
Patritsiylar va boy plebeylar jamiyatning iqtisodiy jihatdan eng qudratli
qatlamini tashkil etgan bo‘lib, ular ko‘p miqdorda bo‘sh vaqt va moddiy
imkoniyatlarga ega edilar. Aynan shu tabaqa vakillari sayohat qilish, dam olish va
madaniy hordiq chiqarishga ko‘proq qiziqish bildirganlar. Ular yoz mavsumlarida
shahardan tashqaridagi villalarga, dengiz bo‘yidagi dam olish maskanlariga hamda
termal kurortlarga safar qilganlar. Bu holat rekreatsion turizmning dastlabki
shakllarini yuzaga keltirgan. Rim jamiyatida shahar hayotining rivojlanishi ham
ijtimoiy omillardan biri sifatida turizmga katta ta’sir ko‘rsatgan. Rim, Pompey,
Ostiya, Neapol kabi yirik shaharlarda aholi zichligi yuqori bo‘lib, shaharlar
madaniy va iqtisodiy markazlarga aylangan. Shahar hayotining o‘zi teatrlar,
amfiteatrlar, forumlar, hammomlar va stadionlar kabi ko‘ngilochar va ijtimoiy
obyektlarning rivojlanishini taqozo etgan. Bu joylar nafaqat mahalliy aholi, balki
boshqa hududlardan kelgan sayohatchilar uchun ham asosiy diqqat markaziga
aylangan. Natijada odamlar turli tadbirlar va tomoshalarda ishtirok etish uchun
boshqa shaharlarga safar qilganlar. Madaniy omillar ichida Rim jamiyatida san’at,
adabiyot va ta’limning rivojlanishi alohida ahamiyatga ega bo‘lgan. Rimliklar
yunon madaniyatidan katta ta’sirlangan bo‘lib, falsafa, notiqlik san’ati, tarix va
adabiyot sohalarida muhim yutuqlarga erishganlar. Mashhur shoirlar, tarixchilar va
faylasuflarning asarlarini o‘rganish maqsadida ziyolilar turli markazlarga safar
qilganlar. Madaniy almashinuv jarayonlari natijasida Rim imperiyasi hududida
33

yagona madaniy makon shakllangan bo‘lib, bu holat ham sayohatlarning
kuchayishiga sabab bo‘lgan. Rimda diniy hayot ham ijtimoiy va madaniy omil
sifatida turizm rivojiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Qadimgi rimliklar ko‘plab
xudolarga sig’ingan bo‘lib, turli diniy marosimlar, bayramlar va ziyoratlar keng
tarqalgan. Diniy festivallar va marosimlar vaqtida odamlar muqaddas joylarga
safar qilganlar. Bu jarayon diniy ziyorat turizmining dastlabki shakllaridan biri
sifatida qaraladi. Ayniqsa, muqaddas ibodatxonalar va diniy markazlar atrofida
katta inson oqimi shakllangan.
Sport va ko‘ngilochar tadbirlar ham Rim jamiyatida ijtimoiy-madaniy
hayotning muhim qismi bo‘lgan. Gladiatorlar janglari, arava poygalari va turli
ommaviy o‘yinlar Rim aholisining eng sevimli tomoshalaridan biri hisoblangan.
Bu tadbirlar asosan Kolizey kabi yirik amfiteatrlarda o‘tkazilgan bo‘lib, ularga
imperiyaning turli hududlaridan odamlar tashrif buyurgan. Bunday ommaviy
tadbirlar sayohat qilishga bo‘lgan qiziqishni oshirgan va turizm oqimini
kuchaytirgan.
Rim madaniyatida dam olish va hordiq chiqarish an’analari ham muhim
o‘rin tutgan. Termal hammomlar (termalar) nafaqat gigiyenik, balki ijtimoiy
muloqot markazi sifatida ham xizmat qilgan. Odamlar bu joylarda dam olgan,
suhbatlashgan, sport bilan shug’ullangan va vaqt o‘tkazganlar. Mashhur Karakalla
va Diokletian termalari kabi inshootlar Rim jamiyatining madaniy hayotini aks
ettiruvchi muhim obyektlar bo‘lgan. Bunday joylar boshqa hududlardan kelgan
sayohatchilar uchun ham katta qiziqish uyg’otgan. Rim imperiyasida ta’lim
tizimining rivojlanishi ham madaniy omil sifatida sayohatlarni rag’batlantirgan.
Yoshlar va ziyolilar bilim olish maqsadida Aleksandriya, Afina va boshqa ilm
markazlariga safar qilganlar. Bu jarayon ilmiy va madaniy turizmning
shakllanishiga asos bo‘lgan. Ziyolilar o‘zaro bilim almashish jarayonida turli
hududlarga borib, yangi madaniyatlar bilan tanishganlar. Rim jamiyatida
mehmondo‘stlik an’analari ham muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Sayohatchilarga
nisbatan ijobiy munosabat, yo‘l bo‘yidagi xizmat ko‘rsatish nuqtalarining
mavjudligi hamda shaharlarda mehmonxonalar faoliyat yuritishi odamlarning erkin
34

harakatlanishini ta’minlagan. Bu holat turizm madaniyatining shakllanishiga
xizmat qilgan.
Umuman olganda, Qadimgi Rimda ijtimoiy va madaniy omillar turizmning
rivojlanishida hal qiluvchi rol o‘ynagan. Jamiyatning ijtimoiy qatlamlarga
bo‘linishi, boy tabaqaning bo‘sh vaqti va moddiy imkoniyatlari, shahar hayotining
rivojlanishi, madaniy va ilmiy markazlarning shakllanishi, diniy marosimlar,
ommaviy sport va ko‘ngilochar tadbirlar hamda dam olish an’analarining keng
tarqalishi sayohatlarning ommalashishiga olib kelgan. Bu omillar natijasida Rim
imperiyasida turizmning dastlabki ijtimoiy-madaniy shakllari yuzaga kelgan va
keyingi davr turizm rivojiga mustahkam asos yaratgan. 18
Qadimgi Rimda turizm
rivojlanishiga ta’sir etuvchi ijtimoiy va madaniy omillar alohida ahamiyatga ega
bo‘lib, ular jamiyatning ichki tuzilishi, aholining turmush tarzi, madaniy
qadriyatlari va ma’naviy ehtiyojlari bilan bevosita bog’liq bo‘lgan.
Turizm faqat iqtisodiy yoki transport omillari bilan emas, balki insonlarning
ijtimoiy ehtiyojlari, madaniy qiziqishlari va dam olishga bo‘lgan intilishi bilan ham
shakllanadi. Qadimgi Rim jamiyati esa bu jihatdan juda rivojlangan bo‘lib, unda
sayohat qilish, boshqa hududlarni ko‘rish, madaniy tadbirlarda ishtirok etish va
dam olish an’analari keng tarqalgan edi.
Qadimgi Rim jamiyati murakkab ijtimoiy tuzilishga ega bo‘lib, patritsiylar,
plebeylar, ozod qilingan qullar va qullardan iborat edi. Ushbu ijtimoiy tabaqalanish
turizm rivojlanishiga turlicha ta’sir ko‘rsatgan. Eng yuqori tabaqa hisoblangan
patritsiylar va boy plebeylar katta moddiy imkoniyatlarga ega bo‘lib, ularning ko‘p
qismi bo‘sh vaqtini sayohat va dam olishga sarflagan. Ular yoz mavsumlarida
shahar shovqinidan uzoqda joylashgan dengiz bo‘yidagi villalarga, tog’
etaklaridagi dam olish maskanlariga va mashhur kurort hududlariga safar qilganlar.
Bu holat qadimgi Rimda rekreatsion turizmning shakllanishiga olib kelgan. Rim
jamiyatida “otium” deb ataluvchi tushuncha, ya’ni bo‘sh vaqtni mazmunli
o‘tkazish madaniyati juda muhim o‘rin tutgan. Boy qatlam vakillari o‘z bo‘sh
18
Jo‘rayev, N. Jahon tarixi (Qadimgi dunyo va o‘rta asrlar). Toshkent: Ma’naviyat, 2013.
Alimuhamedov, R. Qadimgi dunyo tarixi va madaniyati. Toshkent: O‘qituvchi, 2011.
35

vaqtlarini nafaqat dam olishga, balki madaniy rivojlanishga ham bag’ishlaganlar.
Ular teatr tomoshalariga qatnashish, falsafiy suhbatlar o‘tkazish, sport
musobaqalarini tomosha qilish va turli madaniy tadbirlarda ishtirok etish
maqsadida boshqa shahar va hududlarga safar qilganlar. Bu esa madaniy
turizmning dastlabki ko‘rinishlarini yuzaga keltirgan. Shahar hayotining
rivojlanishi ham ijtimoiy omil sifatida turizmga katta ta’sir ko‘rsatgan. Rim,
Pompey, Ostiya, Neapol va boshqa yirik shaharlar nafaqat iqtisodiy markazlar,
balki madaniy hayot markazlari ham bo‘lgan. Ushbu shaharlarda teatrlar,
amfiteatrlar, forumlar, stadionlar, hammomlar va kutubxonalar mavjud bo‘lib, ular
aholining ijtimoiy va madaniy hayotida muhim rol o‘ynagan. Bunday inshootlar
turli hududlardan kelgan sayohatchilar uchun ham katta qiziqish uyg’otgan.
Natijada odamlar turli spektakllar, gladiator janglari va ommaviy tomoshalarni
ko‘rish uchun safar qilganlar. Qadimgi Rimda “panem et circenses” ya’ni “non va
tomosha” siyosati ham ijtimoiy hayotda muhim ahamiyat kasb etgan. Davlat
tomonidan tashkil etilgan ommaviy o‘yinlar, gladiatorlar janglari va arava
poygalari aholining asosiy ko‘ngilochar tadbirlariga aylangan. Bu tadbirlar
Kolizey, Maksimus sirkusi kabi yirik inshootlarda o‘tkazilgan bo‘lib, ularga
imperiyaning turli hududlaridan odamlar tashrif buyurgan. Bunday ommaviy
tadbirlar nafaqat mahalliy aholining, balki sayohatchilarning ham oqimini
kuchaytirgan. Madaniy omillar ichida ta’lim va ilm-fanning rivojlanishi ham
muhim o‘rin tutgan. Qadimgi Rim Yunon madaniyatidan katta ta’sir olgan bo‘lib,
falsafa, tarix, notiqlik san’ati va adabiyot sohalari rivojlangan. Ziyolilar bilim olish
maqsadida Afina, Aleksandriya va boshqa ilm markazlariga safar qilganlar. Bu
jarayon ilmiy va ta’limiy turizmning shakllanishiga sabab bo‘lgan. Shuningdek,
Rim imperiyasi hududida yagona madaniy makon shakllangan bo‘lib, bu madaniy
almashinuvni kuchaytirgan va sayohatlarni ommalashtirgan. Rim jamiyatida diniy
hayot ham ijtimoiy va madaniy omillardan biri sifatida turizm rivojiga sezilarli
ta’sir ko‘rsatgan. Qadimgi rimliklar ko‘p xudolikka e’tiqod qilgan bo‘lib, turli
diniy marosimlar, festivallar va bayramlar keng nishonlangan. Ushbu diniy
36

tadbirlar davomida odamlar muqaddas ibodatxonalar va diniy markazlarga safar
qilganlar.
Bu esa diniy ziyorat turizmining dastlabki shakllarini yuzaga keltirgan. 19
Ayniqsa, Rim, Delfi va boshqa muqaddas markazlar katta sayohat oqimini jalb
qilgan. Rim madaniyatida dam olish va hordiq chiqarish an’analari ham juda
rivojlangan edi. Termal hammomlar (termalar) nafaqat gigiyena, balki ijtimoiy
muloqot markazi sifatida ham xizmat qilgan. Odamlar bu joylarda uchrashgan,
suhbatlashgan, sport bilan shug’ullangan va dam olganlar. Karakalla va Diokletian
termalari kabi yirik inshootlar Rim madaniyatining ajralmas qismi bo‘lgan. Bu
joylar boshqa hududlardan kelgan sayohatchilar uchun ham qiziqarli maskanlarga
aylangan. Rim jamiyatida mehmondo‘stlik an’analari ham ijtimoiy-madaniy
hayotning muhim qismi bo‘lgan. Sayohatchilar uchun yo‘l bo‘yida joylashgan
tavernalar, mehmonxonalar va dam olish joylari tashkil etilgan. Bu esa
odamlarning uzoq masofalarga bemalol sayohat qilishiga imkon yaratgan.
Mehmondo‘stlik madaniyatining rivojlanishi sayohatlarni yanada qulay va
ommalashgan hodisaga aylantirgan. Qadimgi Rimda ijtimoiy va madaniy omillar
turizm rivojlanishining asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan biri bo‘lgan.
Jamiyatning tabaqalanishi, boy qatlamning bo‘sh vaqti va sayohatga bo‘lgan
qiziqishi, shahar hayotining rivojlanishi, madaniy va ilmiy markazlarning
shakllanishi, diniy marosimlar, ommaviy sport va ko‘ngilochar tadbirlar hamda
dam olish madaniyatining yuqori darajada rivojlanganligi turizmning dastlabki
shakllarini yuzaga keltirgan va uning keng tarqalishiga zamin yaratgan.
II.3. Diniy va rekreatsion turizmning rivojlanishi
Qadimgi Rimda diniy va rekreatsion turizmning rivojlanishi turizm tarixining eng
muhim bosqichlaridan biri hisoblanadi, chunki aynan ushbu yo‘nalishlar
insonlarning sayohat qilish motivlarini shakllantirgan asosiy omillar sifatida
namoyon bo‘lgan. Qadimgi Rim jamiyatida diniy e’tiqod va marosimlar,
shuningdek, dam olish va sog’lomlashtirishga bo‘lgan ehtiyoj sayohatlarning
19
Sagdullayev, A. O‘rta Osiyo va jahon sivilizatsiyalari tarixi. Toshkent: Fan, 2008.
Toshev, B. Tarixiy jarayonlar va sivilizatsiyalar rivoji. Toshkent: Fan va texnologiya, 2016.
37

kengayishiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Bu jarayonlar natijasida turizmning dastlabki
shakllari, ya’ni diniy ziyorat va rekreatsion sayohatlar tizimi vujudga kelgan.
Qadimgi rimliklarning diniy dunyoqarashi ko‘pxudolik (politeizm) asosida
shakllangan bo‘lib, ular Yupiter, Yuno, Minerva, Mars kabi ko‘plab xudolarga
sig’inganlar. Har bir xudoga bag’ishlangan ibodatxonalar imperiyaning turli
hududlarida joylashgan edi. 20
Diniy marosimlar, bayramlar va festivallar Rim
jamiyatida katta ahamiyat kasb etgan bo‘lib, ular muntazam ravishda o‘tkazilib
turilgan. Ushbu diniy tadbirlar davomida aholining katta qismi muqaddas joylarga
tashrif buyurgan, bu esa diniy ziyorat turizmining shakllanishiga asos bo‘lgan.
Ayniqsa, Rim shahridagi Yupiter ibodatxonasi, Vesta ibodatxonasi va boshqa
muqaddas maskanlar ziyoratchilar oqimini jalb qilgan.
Diniy bayramlar Rim imperiyasida nafaqat diniy, balki ijtimoiy ahamiyatga ham
ega bo‘lgan. Saturnaliya kabi yirik bayramlar davomida odamlar turli hududlardan
Rimga yoki boshqa yirik markazlarga safar qilganlar.
Bu bayramlar vaqtida diniy marosimlar bilan bir qatorda ommaviy
tomoshalar, bazmlar va ko‘ngilochar tadbirlar ham tashkil etilgan. Natijada diniy
maqsadlarda boshlangan safarlar ko‘pincha madaniy va rekreatsion sayohatlarga
ham aylanib ketgan. Qadimgi Rimda diniy ziyorat turizmining rivojlanishiga
transport va yo‘l tizimining mukammalligi ham katta ta’sir ko‘rsatgan. Rim
imperiyasi bo‘ylab qurilgan keng va mustahkam yo‘llar ziyoratchilarning xavfsiz
harakatlanishini ta’minlagan. Shu sababli odamlar muqaddas ibodatxonalar va
diniy markazlarga uzoq masofalardan ham bemalol safar qilganlar. Diniy
markazlarning ko‘pligi va ularning turli hududlarda joylashgani esa sayohatlar
oqimini yanada kuchaytirgan.
Rekreatsion turizm, ya’ni dam olish va sog’lomlashtirishga qaratilgan
sayohatlar ham Qadimgi Rimda juda rivojlangan edi. Rim jamiyatida boy va
nufuzli qatlam vakillari bo‘sh vaqtlarini mazmunli o‘tkazishga katta e’tibor
berganlar. Ular shahar shovqinidan uzoqda joylashgan villalarda, dengiz bo‘yidagi
20
Jo‘rayev, N. Jahon tarixi (Qadimgi dunyo). Toshkent: Ma’naviyat, 2013.
Alimuhamedov, R. Qadimgi sivilizatsiyalar tarixi. Toshkent: O‘qituvchi, 2011.
38

dam olish maskanlarida va tog’li hududlardagi kurortlarda dam olganlar. Ayniqsa,
Kampaniya hududidagi Bayya (Baiae) kurorti o‘zining issiq mineral buloqlari
bilan mashhur bo‘lib, u yerga imperiyaning turli burchaklaridan badavlat kishilar
tashrif buyurganlar. Qadimgi Rimda termal hammomlar (termalar) rekreatsion
turizmning eng muhim elementlaridan biri bo‘lgan. Karakalla, Diokletian va Titus
termalari nafaqat gigiyenik, balki ijtimoiy va dam olish markazlari sifatida ham
xizmat qilgan. Bu joylarda odamlar suv muolajalari qabul qilgan, sport bilan
shug’ullangan, suhbatlashgan va dam olganlar. Termalar Rim jamiyatining
kundalik hayotida muhim o‘rin tutgan bo‘lib, ular sayohatchilar uchun ham katta
qiziqish uyg’otgan. Rekreatsion turizmning rivojlanishiga Rim jamiyatidagi
“otium” tushunchasi, ya’ni bo‘sh vaqtni mazmunli o‘tkazish madaniyati ham katta
ta’sir ko‘rsatgan. Boy tabaqa vakillari o‘z vaqtlarini faqat ish bilan emas, balki
dam olish, sayohat qilish va madaniy hordiq chiqarish bilan ham o‘tkazganlar. 21
Bu
holat ularning turli hududlarga safar qilishiga sabab bo‘lgan va dam olish
turizmining kengayishiga olib kelgan. Shuningdek, Rim imperiyasida tabiiy
go‘zallikka ega hududlarga sayohat qilish an’anasi ham shakllangan. Dengiz
bo‘yidagi manzarali joylar, tog’li hududlar va termal buloqlar joylashgan
mintaqalar sayyohlar uchun jozibador maskanlarga aylangan. Rim adabiyotida
ham tabiat qo‘ynida dam olish va sayohat qilish g’oyalari keng yoritilgan bo‘lib,
bu madaniy qarashlar rekreatsion turizmning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan.
Diniy va rekreatsion turizm o‘rtasida o‘zaro bog’liqlik ham mavjud bo‘lgan.
Ko‘plab diniy bayramlar va ziyoratlar davomida odamlar faqat diniy maqsad bilan
cheklanib qolmay, balki dam olish va ko‘ngilochar tadbirlarda ham ishtirok
etganlar. Bu esa turizmning kompleks shaklda rivojlanishiga olib kelgan. Masalan,
diniy festivallar vaqtida gladiator janglari, teatr tomoshalari va ommaviy o‘yinlar
tashkil etilgan bo‘lib, bu tadbirlar sayohatchilar oqimini yanada oshirgan. Qadimgi
Rimda diniy va rekreatsion turizmning rivojlanishi jamiyatning diniy e’tiqodi,
ijtimoiy tuzilishi, madaniy an’analari va iqtisodiy imkoniyatlari bilan chambarchas
21
Jo‘rayev, N. Jahon tarixi (Qadimgi dunyo). Toshkent: Ma’naviyat, 2013.
Alimuhamedov, R. Qadimgi sivilizatsiyalar tarixi. Toshkent: O‘qituvchi, 2011.
39

bog’liq bo‘lgan. Diniy marosimlar, muqaddas joylarga ziyoratlar, dam olish
maskanlari, termal kurortlar va madaniy hordiq chiqarish an’analari turizmning
dastlabki shakllarini shakllantirgan. Ushbu jarayonlar keyinchalik zamonaviy
turizm tizimining rivojlanishiga muhim asos bo‘lib xizmat qilgan. Qadimgi Rimda
diniy va rekreatsion turizmning rivojlanishi turizm tarixining eng muhim va eng
qadimgi bosqichlaridan biri hisoblanadi. Bu davrda sayohatlarning shakllanishi
faqat iqtisodiy yoki siyosiy ehtiyojlar bilan emas, balki insonlarning ma’naviy
ehtiyoji, diniy e’tiqodi, dam olish va sog’lomlashtirishga bo‘lgan intilishi bilan
ham bevosita bog’liq bo‘lgan. Qadimgi Rim jamiyatida din, madaniyat va ijtimoiy
hayot bir-biri bilan uzviy bog’liq holda rivojlangan bo‘lib, bu holat turizmning ilk
ko‘rinishlari shakllanishida muhim rol o‘ynagan.
Qadimgi rimliklar diniy dunyoqarashi ko‘pxudolik tizimiga asoslangan edi.
Ular Yupiter, Yuno, Minerva, Mars, Venera kabi ko‘plab xudolarga sig’inganlar va
har bir xudo uchun alohida ibodatxonalar, muqaddas joylar hamda diniy markazlar
barpo etilgan. Rim imperiyasining turli hududlarida joylashgan bu ibodatxonalar
nafaqat diniy marosimlarni bajarish joyi, balki katta ijtimoiy va madaniy
ahamiyatga ega markazlar bo‘lgan. Diniy bayramlar va marosimlar yil davomida
muntazam o‘tkazilib turilgan va bu tadbirlar vaqtida aholining katta qismi turli
hududlarga safar qilgan. Aynan shu jarayon diniy ziyorat turizmining dastlabki
shakllarini yuzaga keltirgan. Diniy bayramlar Rim jamiyatida juda katta ahamiyat
kasb etgan. Saturnaliya, Luperkaliya kabi yirik festivallar davomida odamlar
nafaqat diniy marosimlarda ishtirok etganlar, balki turli ko‘ngilochar tadbirlar,
ommaviy o‘yinlar va bazmlarda ham qatnashganlar. Bu bayramlar vaqtida Rim
shahriga va boshqa yirik diniy markazlarga katta oqimda odamlar tashrif buyurgan.
Natijada diniy maqsadda boshlangan safarlar ko‘pincha madaniy va rekreatsion
sayohatlarga ham aylanib ketgan.
Bu holat turizmning murakkab va ko‘p qirrali shaklda rivojlanishiga olib
kelgan. Qadimgi Rimda diniy ziyorat turizmining rivojlanishiga transport va yo‘l
infratuzilmasining mukammalligi ham katta ta’sir ko‘rsatgan. Imperiya bo‘ylab
qurilgan keng, mustahkam va xavfsiz yo‘llar ziyoratchilarning uzoq masofalarga
40

bemalol harakatlanishiga imkon bergan. “Barcha yo‘llar Rimga olib boradi” degan
ibora ham aynan shu davr transport tizimining rivojlanganligini ifodalaydi.
Muqaddas ibodatxonalar va diniy markazlarning imperiya bo‘ylab keng
tarqalganligi esa sayohatlarni yanada ko‘paytirgan. Diniy ziyoratlar bilan bir
qatorda rekreatsion turizm ham Qadimgi Rimda juda yuqori darajada rivojlangan
edi. Rekreatsion turizm deganda dam olish, sog’lomlashtirish, hordiq chiqarish va
stressni kamaytirish maqsadidagi sayohatlar tushuniladi. Rim jamiyatida ayniqsa
boy va nufuzli qatlam vakillari bo‘sh vaqtlarini shahar tashqarisida, tabiat qo‘ynida
yoki maxsus dam olish maskanlarida o‘tkazishga katta e’tibor berganlar. Ular yoz
mavsumlarida dengiz bo‘yidagi villalarga, tog’ etaklaridagi sokin hududlarga va
mineral buloqlarga ega kurortlarga tez-tez safar qilganlar. Qadimgi Rimda termal
hammomlar, ya’ni “termalar” rekreatsion turizmning eng muhim elementlaridan
biri bo‘lgan. Karakalla, Diokletian va boshqa mashhur termalar nafaqat yuvinish
joyi, balki ijtimoiy muloqot, dam olish va sport bilan shug’ullanish markazi
sifatida ham xizmat qilgan. Bu joylarda odamlar issiq va sovuq suv havzalaridan
foydalanishgan, massaj va davolash muolajalarini olishgan, shuningdek, suhbatlar
va uchrashuvlar o‘tkazishgan. Termal madaniyat Rim jamiyatining ajralmas qismi
bo‘lib, u sayohatchilar va tashrif buyuruvchilar uchun ham katta qiziqish
uyg’otgan.
Rekreatsion turizmning rivojlanishida Rim jamiyatidagi “otium” tushunchasi katta
rol o‘ynagan. Bu tushuncha bo‘sh vaqtni foydali va mazmunli o‘tkazishni
anglatadi. Boy qatlam vakillari o‘z hayotining muhim qismini dam olish, sayohat
qilish, madaniy tadbirlarda ishtirok etish va tabiat qo‘ynida hordiq chiqarishga
bag’ishlaganlar. Bu esa sayohat madaniyatining shakllanishiga va rekreatsion
turizmning keng tarqalishiga olib kelgan. Rim imperiyasida tabiiy dam olish
maskanlari ham juda mashhur bo‘lgan. Dengiz bo‘yidagi manzarali hududlar,
vulqonli issiq buloqlar, tog’li va yashil vodiylar sayyohlar uchun jozibador
joylarga aylangan. Ayniqsa Kampaniya hududidagi Bayya (Baiae) kurorti o‘zining
issiq mineral suv manbalari bilan mashhur bo‘lib, u yerga imperiyaning eng boy va
41

nufuzli kishilari dam olish uchun tashrif buyurganlar. Bu hududlarda
mehmonxonalar, villalar va xizmat ko‘rsatish infratuzilmasi rivojlangan bo‘lib, bu
rekreatsion turizmning iqtisodiy asosini ham shakllantirgan. Diniy va rekreatsion
turizm o‘rtasida kuchli o‘zaro bog’liqlik mavjud bo‘lgan. Ko‘plab diniy ziyoratlar
davomida odamlar faqat ibodat qilish bilan cheklanib qolmasdan, balki dam olish,
tomoshalar ko‘rish va turli ijtimoiy tadbirlarda ishtirok etganlar. Masalan, diniy
festivallar vaqtida gladiator janglari, teatr tomoshalari va ommaviy bayramlar
tashkil etilgan. Bu esa sayohatlarning faqat diniy emas, balki ko‘p funksiyali
xarakterga ega bo‘lishiga olib kelgan. Rim jamiyatida madaniy hayotning yuqori
darajada rivojlanganligi ham diniy va rekreatsion turizmga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan.
Teatrlar, amfiteatrlar, forumlar va stadionlar sayyohlar uchun asosiy qiziqish
markazlaridan biri bo‘lgan.
Odamlar turli shaharlarga aynan shu madaniy obyektlarni ko‘rish, yirik
tadbirlarda ishtirok etish va yangi tajribalar orttirish maqsadida safar qilganlar.
Rim imperiyasida mehmondo‘stlik an’analari rivojlangan bo‘lib, sayohatchilar
uchun yo‘l bo‘ylarida tavernalar, mehmonxonalar va dam olish joylari tashkil
etilgan. Bu infratuzilma sayohatlarni yanada qulay va xavfsiz qilgan hamda diniy
va rekreatsion turizmning kengayishiga imkon yaratgan. Qadimgi Rimda diniy va
rekreatsion turizmning rivojlanishi jamiyatning diniy e’tiqodi, madaniy hayoti,
ijtimoiy tuzilishi va iqtisodiy imkoniyatlari bilan chambarchas bog’liq bo‘lgan.
Diniy marosimlar va ziyoratlar, ommaviy bayramlar, termal hammomlar, dam
olish maskanlari va madaniy tadbirlar sayohat madaniyatining shakllanishiga
kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Ushbu jarayonlar keyinchalik zamonaviy turizm
tizimining shakllanishi uchun muhim tarixiy asos bo‘lib xizmat qilgan. Qadimgi
Rimda diniy va rekreatsion turizmning rivojlanishi turizm tarixining eng muhim
bosqichlaridan biri sifatida baholanadi. Ushbu jarayonlar jamiyatning diniy
e’tiqodi, ijtimoiy tuzilishi, madaniy hayoti hamda iqtisodiy imkoniyatlari bilan
uzviy bog’liq holda shakllangan bo‘lib, qadimgi davr sayohat madaniyatining
murakkab tizimga ega bo‘lganini ko‘rsatadi. Rim imperiyasida diniy marosimlar
va dam olishga bo‘lgan ehtiyoj nafaqat ma’naviy ehtiyoj sifatida, balki ijtimoiy-
42

madaniy hayotning ajralmas qismi sifatida rivojlangan. Bu esa diniy ziyorat va
rekreatsion sayohatlarning keng tarqalishiga zamin yaratgan.
Qadimgi Rim diniy tizimi ko‘pxudolik (politeizm) asosida shakllangan
bo‘lib, Yupiter, Yuno, Minerva, Mars va Venera kabi ko‘plab xudolarga sig’inish
an’anasi mavjud bo‘lgan. Har bir xudoga bag’ishlangan ibodatxonalar imperiya
hududida keng tarqalgan bo‘lib, ular diniy markazlar sifatida xizmat qilgan. Ushbu
ibodatxonalar faqat diniy marosimlarni bajarish joyi emas, balki aholining
ijtimoiy-madaniy muloqot markazlari ham hisoblangan. Diniy bayramlar va
marosimlar muntazam ravishda tashkil etilib, ularda imperiyaning turli
hududlaridan kelgan aholi ishtirok etgan. Natijada muqaddas joylarga tashriflar
tizimli xarakter kasb etib, diniy ziyorat turizmining dastlabki shakllari vujudga
kelgan. Rim jamiyatida diniy festivallar alohida ahamiyatga ega bo‘lgan. Xususan,
Saturnaliya va Luperkaliya kabi yirik bayramlar davomida aholining keng
qatlamlari faol ishtirok etgan. Ushbu tadbirlar nafaqat diniy marosimlar, balki
ommaviy ijtimoiy-madaniy hodisa sifatida ham namoyon bo‘lgan. Bayramlar
davomida turli hududlardan kelgan aholi diniy marosimlar bilan bir qatorda teatr
tomoshalari, sport musobaqalari va ommaviy ko‘ngilochar tadbirlarda ham ishtirok
etgan. Bu jarayon diniy safarlarning ko‘pincha rekreatsion va madaniy faoliyat
bilan uyg’unlashgan holda amalga oshirilganini ko‘rsatadi. Diniy ziyorat
turizmining rivojlanishida Rim imperiyasining rivojlangan transport va yo‘l tizimi
muhim omil bo‘lib xizmat qilgan. Imperiya hududida barpo etilgan keng qamrovli
yo‘l tarmog’i ziyoratchilar va sayohatchilarning xavfsiz va nisbatan tez
harakatlanishini ta’minlagan. Yo‘l infratuzilmasining yuqori darajada
rivojlanganligi diniy markazlarga tashriflarni qulaylashtirgan hamda sayohat
xarajatlarini kamaytirgan. Shu bilan birga, muqaddas joylarning imperiya bo‘ylab
keng tarqalganligi ham diniy safarlarning intensivligini oshirgan. Rekreatsion
turizm Qadimgi Rim jamiyatida dam olish, sog’lomlashtirish va bo‘sh vaqtni
mazmunli o‘tkazishga qaratilgan ijtimoiy hodisa sifatida shakllangan. Ayniqsa,
jamiyatning yuqori qatlamlari — patritsiylar, senatorlar va boy plebeylar
o‘zlarining iqtisodiy imkoniyatlaridan foydalangan holda muntazam ravishda
43

sayohat qilganlar. Ular yoz mavsumlarida dengiz bo‘yidagi villalar, tog’li hududlar
va tabiat qo‘ynidagi dam olish maskanlariga safar qilganlar. Bu holat rekreatsion
turizmning elit shaklda rivojlanganini ko‘rsatadi. Qadimgi Rimda termal
madaniyat rekreatsion turizmning muhim tarkibiy qismi hisoblangan. Karakalla va
Diokletian kabi yirik termal majmualar nafaqat gigiyenik ehtiyojlarni qondirish,
balki ijtimoiy muloqot, dam olish va sog’lomlashtirish funksiyalarini ham
bajargan. Termalar Rim jamiyatida ommaviy ijtimoiy makon sifatida xizmat qilib,
u yerda odamlar suv muolajalari, jismoniy mashqlar va muloqot bilan
shug’ullanganlar. Ushbu obyektlar sayohatchilar uchun ham qiziqarli maskan
hisoblangan bo‘lib, rekreatsion turizm oqimini kuchaytirgan. Rekreatsion
turizmning shakllanishida Rim jamiyatidagi “otium” konsepsiyasi, ya’ni bo‘sh
vaqtni samarali tashkil etish madaniyati muhim rol o‘ynagan. Bu tushuncha
asosida insonning dam olish, ma’naviy rivojlanish, madaniy tadbirlarda ishtirok
etish va shaxsiy ehtiyojlarini qondirishga yo‘naltirilgan faoliyati tushunilgan.
Mazkur ijtimoiy qarashlar sayohatga bo‘lgan qiziqishni oshirgan hamda
rekreatsion turizmning kengayishiga turtki bergan.
Rim imperiyasida tabiiy-geografik omillar ham rekreatsion turizm
rivojlanishida muhim o‘rin tutgan. Dengiz bo‘yidagi hududlar, mineral buloqlarga
ega kurortlar va tog’li manzarali joylar sayyohlar uchun jozibador maskanlarga
aylangan. Xususan, Kampaniya hududidagi Bayya (Baiae) kurorti o‘zining
shifobaxsh suv manbalari bilan mashhur bo‘lib, u yerga imperiyaning yuqori
tabaqa vakillari muntazam ravishda tashrif buyurganlar. Bu hududlarda dam olish
infratuzilmasi, jumladan, villalar, mehmonxonalar va xizmat ko‘rsatish tizimi
rivojlangan bo‘lib, bu rekreatsion turizmning iqtisodiy asoslarini ham
shakllantirgan. Diniy va rekreatsion turizm o‘rtasida o‘zaro integratsiya mavjud
bo‘lgan. Diniy ziyoratlar ko‘pincha faqat ibodat bilan cheklanib qolmasdan, balki
madaniy va ko‘ngilochar tadbirlar bilan uyg’unlashgan.
Diniy festivallar davomida gladiatorlar janglari, teatr tomoshalari va
ommaviy bayramlar tashkil etilgan bo‘lib, bu holat sayohatning ko‘p funksiyali
xarakterga ega ekanligini ko‘rsatadi. Natijada diniy maqsaddagi safarlar
44

rekreatsion va madaniy sayohatlar bilan birlashib, turizmning kompleks shaklda
rivojlanishiga olib kelgan. Qadimgi Rimda diniy va rekreatsion turizmning
rivojlanishi jamiyatning diniy e’tiqodi, ijtimoiy tuzilishi, madaniy qadriyatlari va
iqtisodiy imkoniyatlari bilan bevosita bog’liq holda shakllangan. Ushbu jarayonlar
diniy ziyoratlar, dam olish maskanlari, termal majmualar va madaniy tadbirlar
orqali sayohat madaniyatining rivojlanishiga asos bo‘lgan hamda keyingi davr
turizm tizimining shakllanishi uchun muhim tarixiy zamin yaratgan.
XULOSA:
Qadimgi Rimda turizmning rivojlanishi va unga ta’sir etuvchi omillarni
o‘rganish natijasida shuni qayd etish mumkinki, turizmning dastlabki shakllari
insoniyat tarixining eng qadimiy sivilizatsiyalari davridayoq shakllangan bo‘lib,
Rim imperiyasi bu jarayonda alohida o‘rin egallagan. Rim jamiyatining ijtimoiy-
iqtisodiy taraqqiyoti, siyosiy barqarorligi hamda madaniy yuksalishi
sayohatlarning keng miqyosda rivojlanishi uchun qulay shart-sharoit yaratgan.
Tadqiqot davomida aniqlanganki, Qadimgi Rimda turizmning shakllanishi avvalo
imperiyaning iqtisodiy qudrati bilan bevosita bog’liq bo‘lgan.
Qishloq xo‘jaligining rivojlanishi, savdo-sotiq aloqalarining kengayishi,
yagona pul tizimining joriy etilishi hamda yirik shaharlarning iqtisodiy
markazlarga aylanishi aholining harakatchanligini oshirgan. Aynan shu omillar
iqtisodiy maqsadlarda boshlangan safarlarning keyinchalik sayohat va turizm
shakliga o‘tishiga asos bo‘lgan. Shuningdek, Rim imperiyasining mukammal
45

transport tizimi, xususan, keng tarmoqli yo‘l infratuzilmasi va dengiz savdo
yo‘llarining rivojlanganligi turizm jarayonining jadallashishiga xizmat qilgan.
“Barcha yo‘llar Rimga olib boradi” tamoyili nafaqat siyosiy markazlashuvni, balki
sayohatlarning qulaylashganini ham ifodalaydi. Yo‘llarning xavfsizligi va nisbatan
barqaror siyosiy muhit (“Pax Romana” davri) odamlarning erkin harakatlanish
imkoniyatlarini kengaytirgan. Ijtimoiy va madaniy omillar ham turizm rivojida
muhim ahamiyat kasb etgan. Jamiyatning tabaqalanishi natijasida boy qatlam
vakillari bo‘sh vaqt va moddiy imkoniyatga ega bo‘lib, dam olish va sayohat qilish
madaniyatini shakllantirgan.
Teatrlar, amfiteatrlar, forumlar va ommaviy tomoshalar ijtimoiy hayotning
ajralmas qismiga aylangan bo‘lib, bu holat madaniy turizmning shakllanishiga
zamin yaratgan. Shuningdek, diniy marosimlar va bayramlar ham aholining
harakatlanishini kuchaytirib, ziyorat turizmining rivojlanishiga olib kelgan.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, diniy va rekreatsion turizm Rim jamiyatida o‘zaro
chambarchas bog’liq holda rivojlangan.
Diniy ibodatxonalar va muqaddas markazlarga uyushtirilgan safarlar
ko‘pincha ko‘ngilochar tadbirlar, sportqalari va dam olish faoliyatlari bilan
uyg’unlashgan. Termal hammomlar, kurort hududlari va tabiiy dam olish
maskanlari rekreatsion turizmning asosiy markazlari sifatida xizmat qilgan.
Umuman olganda, Qadimgi Rimda turizmning rivojlanishi kompleks xarakterga
ega bo‘lib, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, diniy va infratuzilmaviy omillar o‘zaro
uyg’unlikda rivojlangan. Ushbu omillar birgalikda Rim imperiyasida sayohat
madaniyatining shakllanishiga, turizmning dastlabki tizimli ko‘rinishining paydo
bo‘lishiga hamda keyingi tarixiy davrlarda turizm rivojlanishiga asos bo‘lib xizmat
qilgan. Shu bois, mazkur kurs ishi orqali Qadimgi Rim tajribasi nafaqat tarixiy
jihatdan, balki zamonaviy turizmni rivojlantirish nuqtai nazaridan ham muhim
ilmiy-amaliy ahamiyatga ega ekanligi aniqlandi.
46

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Kitoblar va monografiyalar
I.1. Roberts, P. Ancient Rome: History and Civilization . Oxford University Press,
2018.
I.2. Beard, M. SPQR: A History of Ancient Rome . Liveright Publishing, 2015.
I.3. Grant, M. The History of Rome . Faber & Faber, 1993.
I.4. Cornell, T. The Beginnings of Rome . Routledge, 1995.
I.5. Scheidel, W. The Cambridge Economic History of the Greco-Roman World .
Cambridge University Press, 2007.
I.6. Ward-Perkins, B. The Fall of Rome and the End of Civilization . Oxford
University Press, 2005.
I.7. Casson, L. Travel in the Ancient World . Johns Hopkins University Press, 1994.
47

I.8. Alcock, S. Archaeologies of the Greek Past: Landscape, Monuments, and
Memories . Cambridge University Press, 2002.
I.9. Adams, C. Land Transport in Roman Egypt . Oxford University Press, 2007.
II. Turizm rivojlanishiga ta’sir etuvchi iqtisodiy omillar
Temin, P. The Roman Market Economy . Princeton University Press, 2013.
II.1. Scheidel, W., Morris, I. The Dynamics of Ancient Empires . Oxford University
Press, 2009.
II.2. Jongman, W. The Economy and Society of Pompeii . Amsterdam University
Press, 2003.
II.3. Wallace-Hadrill, A. Rome’s Cultural Revolution . Cambridge University Press,
2008.
II.4. Zanker, P. The Power of Images in the Age of Augustus . University of
Michigan Press, 1988.
II.5. Edwards, C. Writing Rome: Textual Approaches to the City . Cambridge
University Press, 1996.
II.6. Scheid, J. An Introduction to Roman Religion . Indiana University Press, 2003.
II.7. Fagan, G. Bathing in Public in the Roman World . University of Michigan
Press, 1999.
Ilmiy maqolalar
III.1. Woolf, G. “Rome: An Empire’s Story.” Journal of Roman Studies , 2012.
III.2. Horden, P., Purcell, N. “The Mediterranean and the Explanation of Roman
Economy.” Past & Present , 2000.
III.3. Laurence, R. “The Roads of the Roman Empire.” Classical Quarterly , 2001.
III.4. Hopkins, K. “Rome, Taxes, Rents and Trade.” Journal of Roman Studies ,
1980.
III.5. Morley, N. “Metropolis and Hinterland in Roman Economy.” Classical
Antiquity , 1996.
III.6. Patterson, J. “The City of Rome and the Annona.” Journal of Roman Studies ,
2006.
48

III.7. Scheidel, W. “Real Wages in the Roman World.” Ancient Economy Review ,
2010.
III.8. Boatwright, M. “Roman Cities and Cultural Identity.” Classical World , 2007.
III.9. Goldsworthy, A. “Roman Leisure Culture.” History Today , 2014.
Elektron resurslar va rasmiy saytlar
IV.1. Ancient History Encyclopedia (Rome)
IV.2. British Museum – Roman Collection
IV.3. Encyclopaedia Britannica – Ancient Rome
IV.4. Livius – Ancient Rome Resources
IV.5. History.com – Roman Empire
IV.6. Cambridge Ancient History Overview
IV.7. UNESCO – Roman Heritage Sites
IV.8. Smithsonian – Ancient Rome Travel and Culture
IV.9. National Geographic – Rome History
Elektron resurslar va rasmiy saytlar
V.1. Ancient History Encyclopedia (Rome)
V.2. British Museum – Roman Collection
V.3. Encyclopaedia Britannica – Ancient Rome
V.4. Livius – Ancient Rome Resources
V.5. History.com – Roman Empire
V.6. Cambridge Ancient History Overview
V.7. UNESCO – Roman Heritage Sites
V.8. Smithsonian – Ancient Rome Travel and Culture
V.9. National Geographic – Rome History
49

ILOVALAR
1-ilova. Akveduklar shaharlarni toza suv bilan ta’minlab, Rim shaharlarining
yiriklashuvi va sayyohlar uchun qulay sharoit yaratgan. Suv ta’minoti turizm
infratuzilmasining muhim elementi bo‘lgan.
50

Akveduklar (suv infratuzilmasi va shaharlar rivoji)
2-ilova. Termalar (jamoat hammomlari) Rim jamiyatida dam olish, ijtimoiylashuv
va sog’liqni tiklash markazlari bo‘lgan. Bu joylar qadimiy “rekreatsion
turizm”ning asosini tashkil etgan.
Rim termalari (dam olish va ijtimoiy turizm)
51

Купить