Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 73.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qadimgi Sin davlati davrida Xitoy

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI “TARIX” FAKULTETI “JAHON TARIXI” FANIDAN KURS ISHI Mavzu: “Qadimgi Sin davlati davrida Xitoy” Topshiruvchi: - Qabul qiluvchi: - Mundarija KIRISH 3 1-bob. Xitoyning birlashtirilishi 6 1.1.Sin davlati kuchayishi, Shan Yan islohotlari 6 1.2.Sin sulolasi davrida Islohotlar 8 1.3.Sin Shixuandi. Xitoy birlashgan davlati vujudga kelishi 11 2-bob. Xitoy tarixi 14 2.1. Xitoyning neolit va bronza davrlari 14 2.2. Qadimgi Xitoy, sulolalar 17 2.3. Ayfun urushlari va qo’zg’olonlar 26 XULOSA 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 32 2 Kirish Mavzuning dolzarbligi. Xitoy Respublikasi (ROC) 1912-yil 1-yanvarda Xitoyning soʻnggi imperatorlik sulolasi boʻlgan Manjjur boshchiligidagi Qing sulolasini agʻdargan Sinxay inqilobidan keyin eʼlon qilindi. 1912-yil 12-fevralda regent imperator Dowager Longyu Syuantun imperatori nomidan taxtdan voz kechish haqidagi farmonni imzoladi va bu bir necha ming yillik Xitoy monarxiya hukmronligiga barham berdi.Sun Yat- sen, asoschisi va uning vaqtinchalik prezidenti, prezidentlik lavozimini Beiyang armiyasi rahbari Yuan Shikayga topshirishdan oldin qisqa vaqt xizmat qildi. Sun partiyasi, o'sha paytda Song Jiaoren boshchiligidagi Gomindan (KMT) 1912-yil dekabr oyida bo'lib o'tgan parlament saylovlarida g'alaba qozondi. Biroq, ko'p o'tmay Song Yuanning buyrug'i bilan o'ldirildi va Yuan boshchiligidagi Beiyang armiyasi Beiyang hukumatini to'liq nazorat qildi, keyin xalq g'alayonlari natijasida qisqa muddatli monarxiyani bekor qilishdan oldin 1915-yilda Xitoy imperiyasini e'lon qildi. 1916-yilda Yuan o'limidan so'ng, Qing sulolasining qisqa vaqt ichida tiklanishi bilan Beyan hukumatining hokimiyati yanada zaiflashdi. Ko'pincha kuchsiz hukumat mamlakatning parchalanishiga olib keldi, chunki Beiyang armiyasidagi guruhlar individual avtonomiyaga da'vo qilishdi va bir-biri bilan to'qnashdilar. Shunday qilib, urush qo'mondoni davri boshlandi: o'n yillik markazlashtirilmagan hokimiyat kurashlari va uzoq davom etgan qurolli to'qnashuvlar. Sun boshchiligida KMT bir necha bor Kantonda milliy hukumat tuzishga urindi. 1923-yilda Kantonni uchinchi marta qo'lga kiritgandan so'ng, KMT Xitoyni birlashtirish kampaniyasiga tayyorgarlik ko'rish uchun raqib hukumatini muvaffaqiyatli o'rnatdi. 1924-yilda KMT Sovet qo'llab-quvvatlashi uchun yangi tashkil etilgan Xitoy Kommunistik partiyasi (KKP) bilan ittifoq tuzadi. 1928-yilda Shimoliy ekspeditsiya Chiang ostida nominal birlashishga olib kelganidan so'ng, norozi sarkardalar Chiangga qarshi koalitsiya tuzdilar. Bu sarkardalar 1929-yildan 1930-yilgacha bo'lgan Markaziy tekisliklar urushida Chiang va uning ittifoqchilari bilan jang qilishdi va oxir-oqibat urush qo'mondoni davrining eng katta to'qnashuvida mag'lub bo'lishdi. 3 Kurs ishining maqsad va vazifalari. Xitoy 1930- yillarda ba'zi sanoatlashtirishni boshdan kechirdi, ammo Yaponiyaning Manchuriyaga bostirib kirishidan keyin Nankindagi millatchi hukumat, KKP, qolgan sarkardalar vaYaponiya imperiyasi o'rtasidagi mojarolar tufayli muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Milliy inqilobiy armiya va Yaponiya imperator armiyasi o'rtasidagi to'qnashuv 1937-yilda Yaponiyaning to'liq miqyosli bosqiniga olib kelganida, ikkinchi Xitoy-Yaponiya urushiga qarshi kurash olib borildi. KMT va XKP o'rtasidagi adovat qisman susaydi, ular urushd an biroz oldin, ular 1941- yilda ittifoq parchalanmaguncha, Yaponiya agressiyasiga qarshi turish uchun Ikkinchi Birlashgan frontni tuzdilar. Urush 1945-yilda Ikkinchi Jahon urushi oxirida Yaponiya taslim bo'lgunga qadar davom etdi. Keyin Xitoy Tayvan va Peskador orollari ustidan nazoratni tikladi. Ko'p o'tmay, KMT va XKP o'rtasidagi Xitoy fuqarolar urushi keng ko'lamli janglar bilan davom etdi va bu 1946-yilgi Xitoy Konstitutsiyasiga olib keldi, bu 1928- yildagi Organik qonunni respublikaning asosiy qonuni sifatida almashtirdi.Uch yildan so'ng, 1949-yilda, fuqarolar urushi tugashi arafasida, KMT Pekinda Xitoy Xalq Respublikasini tuzdi, KMT boshchiligidagi ROC o'z poytaxtini bir necha marta Nankindan Guanchjouga, keyin Chongqingga, keyin Chengduga va oxirgi marta ko'chirdi. Taypey XKP g'alaba qozondi va KMT va ROC hukumatini Xitoy materikidan quvib chiqardi. Keyinchalik ROC 1950-yilda Xaynan va 1955-yilda Chjejiangdagi Dachen orollari ustidan nazoratni yo'qotdi. U Tayvan va boshqa kichik orollar ustidan nazoratni saqlab qoldi. Imperiya asoschisi, Xitoy qirolligining hukmdori Tsin Shi Xuan miloddan avvalgi 221 yilda Xitoyni o'z hukmronligi ostida birlashtirdi, mamlakatni imperator tomonidan tayinlangan amaldorlar boshqaradigan 36 viloyatga bo'lish. Imperator Qin Shixuang legalizmga asoslangan markazlashtirilgan, nazorat qilinadigan davlatni yaratdi, shu bilan birga konfutsiylik tarafdorlariga qarshi qatag'onlar amalga oshirildi: masalan, miloddan avvalgi 213 yilda xususiy mulkda ruxsat etilmagan ishlarni yoqish toʻgʻrisida farmon chiqarildi va miloddan avvalgi 4 212-yilda (bu ishonchsiz) 460 konfutsiy qatl etilgan va ularning katta qismi "chegaralarga surgun qilingan". Mavzuning davriy chegarasi. Miloddan avvalgi 210 yilda Qin Shixuanning o'limi u bilan birga kenja o'g'li Xu Xay, idora boshlig'i, amaldor Chjao Gao va bosh maslahatchi Li Si 1 hamrohlik qilgan mamlakat bo'ylab sayohat paytida keldi. Ular tartibsizliklardan qo'rqib, imperatorning o'limini yashirishdi va fitna uyushtirib, imperator nomidan xat to'qib, unda Fu Suning to'ng'ich o'g'li emas, balki eng kichigi Xu Xay merosxo'r deb e'lon qilindi. taxtga. Xuddi shu maktubda Fu Su va harbiy rahbar Men Tyanga "sharafli o'lim" berish to'g'risida buyruq bor edi. Xu Xay 21 yoshida Ershi Xuandi 2 nomi bilan taxtga o‘tirdi, lekin aslida Chjao Gaoning qo‘g‘irchog‘i bo‘lib qoldi va uch yildan so‘ng uning buyrug‘i bilan o‘z joniga qasd qilishga majbur bo‘ldi. Imperiyada Chen Sheng, Vu Guang va Lyu Bang (miloddan avvalgi 209 yil oxiri - 208 yil boshi) boshchiligidagi qoʻzgʻolonlar boshlandi. Miloddan avvalgi 207 yil oktyabrda. Syanyan imperiyasining poytaxti imperator deb e'lon qilingan va Xan sulolasining asoschisi bo'lgan Liu Bang qo'shinlari tomonidan egallab olingan. Miloddan avvalgi 206 yil yanvarda General Syan Yu Lyu Bang oʻziga topshirgan poytaxtni qaytarib oldi, shaharni vayron qildi va aholini qirgʻin qildi, Qinning oxirgi hukmdori Ziying qatl qilindi. Kurs ishi mavzusi nazariy uslubiy asoslari. Kurs ishi materiallari tarixiylik, ilmiy xolislik va obyektivlik prinsiplari asosida tahlil qilindi. Tarixiy va arxeologik manbalardan foydalanish va taqqoslash usuli qoʻllanildi. Kurs ishining strukturasi. Ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati hamda ilovalardan iborat. 1 Nivison, David S. The Classical Philosophical Writings // The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 B.C. / Loewe, Michael & Shaughnessy, Edward L. — Cambridge University Press, 1999. — P. 745—812. 2 Abduxoliq Abdurasul oʻgʻli, Qadimgi Fargʻona tarixidan, T., 2002. 5 1-bob. Xitoyning birlashtirilishi. 1.1. Sin davlati kuchayishi, Shan Yan islohotlari. Miloddan avvalgi 770 yilda Chjou podsholaridan biri Pin Van g‘arbiy ko‘chmanchilar siquvi oqibatida o‘z poytaxtini sharqdagi Loi shahriga (keyinroq Xenan viloyatidagi Lo - yanga) ko‘chirgan. Xitoyning mustaqil mayda shohliklarga bo‘linib ketishi aynan shu davrdan boshlandi. Ular endi Sharqiy Chjou davlatiga bo‘ysunmaydigan bo‘lib oldilar. Miloddan avvalgi VII asrda beshta eng qudratli shohlik ittifoq tuzib, markazlashgan davlatni barpo qilish harakati yuzaga keldi. Biroq bu vaqtinchalik birlashuv bo‘lib, mustahkam emas edi. Beshta katta shohlikning har biri ustunlikka uringani tufayli, kuchlar muvozanati buzildi. Ular hokimligi davri, ya’ni miloddan avvalgi VII - V asrlar odatda “besh hokim” davri deb nom oldi. Miloddan avvalgi V asrda ayrim shohliklar o‘rtasida kurash ayniqsa keskinlashdi. Shuning uchun ham miloddan avvalgi V - III asrlar davri “Kurashuvchi shohliklar” (Chjan -go) nomini olgan 3 . Qadimgi Xitoy tarixining bu davri ko‘p manbalar asosida o‘rganilishi mumkin. Ammo o‘zaro sinfiy munosabatlar xarakteri hamda ba’zi ijtimoiy - iqtisodiy atamalarning ma’nosini aniq belgilab olishga imkon beradigan maxsus manbashunoslik va tarixiy – lingvistik asarlarning yo‘qligi tufayli ijtimoiy - iqtisodiy munosabatlar masalasini to‘la hal qilib bo‘lmaydi. Lekin Xitoy tarixchilari va sobiq mamlakat olimlarining asarlari ba’zi faktlarni aniqlashga imkon berib, ular Xitoy quldorligi tarixidagi o‘ziga xos xususiyatlarni bilib olishga yordam beradi. Temirni rivojlantirishda sekin – asta burilish yasalishi, yangi va ancha mukammal temir qurollarning paydo bo‘lishiga olib keladi. Miloddan avvalgi VII asrda Si hukmronligida davlat temirni o‘z monopoliyasiga oladi. Omoch uchun temir tishlardan foydalana boshlaydilar, bu esa mehnat unumdorligini oshiradi va qishloq xo‘jaligida ko‘plab qullardan foydalanish imkoniyatini beradi. Biroq 3 I.Roger B.Beck, Linda Black, Larry S. Krieger, Philip C, Naylor, Dahia Ibo Shabaka ‘’World history: patterns of interaction’’. McDougle Little, USA, 2009. P.287-293. 6 avvalgi qishloq jamoalarining barqarorligi quldorlik munosabatlarining rivojlanish jarayoniga to‘sqinlik qiladi. Bu jamoalarning ko‘pi, ayniqsa mamlakatning uzoq joylaridagi jamoalar juda sodda urug‘ - qabilachilik sharoitida yoki bir qadar taraqqiy etgan oila – jamoa tuzumi sharoitida yashaganlar. Xitoy podsholari tomonidan qo‘shni yerlarning istilo qilinishi hamda bir qancha mustaqil shohlik tashkil etilishi yirik urug‘ - qabila va oila - jamoa guruhlarini qul qilishdan iborat qadimgi Xitoyning o‘ziga xos, alohida shakllarining paydo bo‘lishiga olib kelib, bu guruhlar rasmiy jihatdan davlat “quli” hisoblansa ham, amalda qisman ayrim amaldorlarning ixtiyorida bo‘lganlar. Shu sababli erkin jamoa a’zolarini anglatadigan ayrim atamalar ba’zan qullarni ifodalash uchun ham qo‘llanilgan. Ikkinchi tomondan, quldorlik munosabatlari rivojlanmagan bir sharoitda quldorlarga qaramlikdan erkinlikka o‘tish bosqichlarini bildiradigan gradatsiyalar (darajalar) hukm surib, buni patriarxal quldorchilikning saqlangani, butun - butun jamoalar ommaviy qul qilingani, nihoyat Xitoyning iqtisodiy jihatdan taraqqiy etgan markaziy tumanlari bilan Xitoyning Chjou 4 davlatiga qarashli keng chekka yerlarga joylashgan ko‘chmanchilar va dehqonlar turmushi o‘rtasidagi keskin farq ham ko‘rsatib turadi. Doimo urushlar chiqishi va davlat markazlarining joydan joyga ko‘chirilis hi, “siyosiy sohada”gi o‘zgarishl ar qullarni ko‘pincha yalpisiga ozod qilib yuborilishiga, erkin dehqonlarni esa, aksincha, qullikka tushishiga olib kelgan. Vaholanki, jamoalar natural xo‘jalikka asoslangani uchun, ishlab chiqarish usuli o‘zgarmay qolavergan. “Chen” so‘zi “xizmatkor”, “qul”, jumladan “uy quli” ma’nosini anglatgan. “Min” so‘zi birga qo‘shib ishlatilganida, odatda, butun mehnatkash xalqni, ehtimol, og‘ir qullik, qaramlik sharoitida yashagan jamoachilarni anglatgan bo‘lsa kerak. Faylasuf Men - Szining ijtimoiy - siyosiy asarida (miloddan avvalgi IV - III asrlar) saqlanib qolgan ma’lumotlar bu davrning xo‘jalik va ijtimoiy tuzumiga tavsif beradi. Ayrim shohlarning ustun bo‘lishi va hokimlik qilish uchun olib 4 Л. С. Васильев, Л. И. Думан. Чжоу // Советская историческая энциклопедия : в 16 т. / под ред. Е. М. Жукова. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — Т. 16 : Чжань Вэнь-Тянь — Яштух. — Стб. 18—19. 7 borgan o‘zaro urushlari mehnatkash xalq ommasi gardaniga g‘oyat og‘ir yuk bo‘lib tushgan. Qishloq xo‘jaligi hamda quldorlikka asoslangan hunarmandchilikning rivojlanishi savdo ayirboshlashning yanada o‘sib, shaharlar paydo bo‘lishiga va savdogarlar qatlami o‘sishiga olib keldi. Xuanxe daryosi 5 atrofidagi hududlardan topilgan moddiy madaniya t yodgorlikl ari ishlab chiqarish paydo bo‘layotganligidan dalolat beradi. Guanszi asarida bozor ahamiyati hamda tovarlar narxini tartibga solish haqidagi fikrlar berilgan. Muallif savdogarlarni xalqning alohida qatlami sifatida ko‘rsatadi, “bozor bilan bog‘liq” odamlarning katta siyosiy va iqtisodiy bilimlardan xabardor ekanligini uqtiradi. Bu davr uchun sudxo‘rlik rivojlanishi xos bo‘lgan. Bu vaqtlarda sudxo‘rlik maxsus amaldorlar tomonidan tekshirib turilgan. Sin davlati tashkil topgan davrga kelib alohida “boylar” tabaqasi paydo bo‘ladi. Ular yirik mulk (yer) ga ega bo‘lib, savdo ishlarida faol ishtirok etganlar. Xitoy manbalarining xabar berishicha, o‘sha davrda boylar ko‘payib, Sin Shi Xuan - di o‘z poytaxtida savdoni taraqqiy ettirish uchun ularning oilasini poytaxtga ko‘chirib keltirgan. Bu raqam mubolag‘a bilan aytilgan bo‘lishi ham mumkin. Savdo va sudxo‘rlik rivojlanishi sinfiy ziddiyatlarning kuchayishiga sabab bo‘ladi. Sinfiy kurashning keskinlashuviga yo‘l qo‘ymaslik uchun ijtimoiy islohot loyihalari ilgari surildi. Mazkur loyihalar hukmron amaldorlar sinfi manfaatlarini va, birinchi navbatda, savdogar tabaqalarining manfaatlarini yuz berishi mumkin bo‘lgan ijtimoiy larzalardan qo‘riqlashni maqsad qilgan. 1.2. Sin sulolasi davrida Islohotlar . Sinfiy ziddiyatlarning keskinlashuvi hukmron sinf - quldorlar sinfining yashashi va boyishiga jiddiy xavf tug‘dirgan. Ijtimoiy islohot o‘tkazishga urinishlar shiddatli sinfiy kurashni kuchsizlantira olmadi. Amaldorlar yer 5 Грум-Гржимайло Г. Е. Хуан-хэ // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. 8 egaligining o‘sishi va savdoning rivojlanishi natijasida irrigatsiya shahobchalarini saqlab qolish, shuningdek, mamlakatni ko‘chmanchilardan mudofaa qilish zarurati yuzaga keldi. Markazlashgan kuchli davlatni tiklash hamda butun mamlakat uchun mustahkam va yagona davlat apparati barpo qilishni talab etardi. Ana shu munosabat bilan miloddan avvalgi VI asrdagi falsafiy asarlarda davlatni idora qilish tamoyillari vujudga keladi hamda alg‘ov – dalg‘ovlar davridan keyin mustabid tuzumini tiklash zarurligi ko‘rsatiladi. Masalan, faylasuf Men – Szi dehqonchilik ustidan davlat nazorati o‘rnatilishini tavsiya qiladi. Jumladan, qishloq xo‘jaligini yuksaltirish uchun imperatorlarga irrigatsiya choralarini ko‘rish xususida ko‘rsatma beradi. Miloddan avvalgi IV asrda Sin shohligi boshqa barcha katta podsholiklar orasida eng kuchli podsholik bo‘lib qoladi. Sin shohligi hukmdorlari butun Xitoyga hokimlik uchun bir asr mobaynida qattiq kurash olib boradilar. Sin hukmdori Chjen barcha qolgan shohliklarni bo‘ysundirib, butun Xitoyni o‘z hokimiyatiga birlashtirib, Sin Shi Xuandi (miloddan avvalgi 221 - 210 yillar) unvoniga ega bo‘ldi. Hukmronligi davrida yagona va markzlashgan Xitoy davlati tiklandi. Avvalgi mustaqil shohliklar o‘z mustaqilligini yo‘qotdilar. Shu tariqa Chjou xonligi tugatilib, uning o‘rniga yangi markazlashgan Sin shohligi tashkil topdi 6 . Miloddan avvalgi IV asr va III asr boshlarida Xitoyning tobora parchalanib, borish jarayoni mamlakatda ishlab chiqaruvchi kuchlarning va ayirboshlashning rivojlanishiga to‘siq bo‘ldi. Butun mamlakatda yagona sug‘orish tarmoqlarini vujudga keltirish, daryo suvlarini muntazam taqsimlab turish ishi barcha o‘lkalar birlashuvini taqazo etgan. Ammo maydalashuv sharoitida buning iloji bo‘lmagan. Shunday hodisalar yuz berganki, bir tumanda boshqalari bilan kelishmay to‘g‘on qurilishi kelishmovchiliklari tabiiy ofat keltirib chiqargan. Ikkinchi tomondan, o‘zaro dushman bo‘lgan shohliklarning chegaralarida o‘rnatilgan bojxona g‘ovlari xo‘jalik sohasidagi o‘zaro munosabatlar taraqqiyotiga to‘sqinlik qilgan. Shuni ham 6 Avdiyev V.I. Qadimgi Sharq tarixi T., I964.B/758- 759. 9 nazarda tutish kerakki, sinfiy kurashning keskinlashuvi va ko‘chmanchilar tomonidan solingan xavf hukmdor tabaqalarda mamlakat birligini tiklashga intilish paydo qilgan. Ichki va tashqi dushmanlarni yengish uchun quldorlar markazlashtirilgan hokimiyatni mustahkamlashga muhtoj edilar. Mamlakatni yangidan birlashtirishda Xitoyning g‘arbiy tumanlarini o‘z ichiga olgan va hukmronligini janubdan, Yanszi qirg‘oqlarigacha o‘rnatgan Sin shohligi asosiy o‘rin tutdi. Miloddan avvalgi IV asrda Sin shohligida Shan Yan nomli katta mansabdorning tashabbusi bilan muhim islohotlar o‘tkazilgan. Bu islohotchi davlat xizmatidagi oqsuyaklarga va savdogar - sudxo‘rlar doirasiga tayanib, patriarxal oila va qishloq jamoalariga qat’iy zarba bergan. Yer islohoti shundan iborat ediki, yerni istagancha xususiy mulk qilib olish hamda yerni erkin tarzda sotish va sotib olish mumkin bo‘lgan. Shan Yan katta oilalarning parchalanib, mulklari bo‘linishiga xayrixoh, shuningdek jamoadagi chek yerlarni sotishga ijozat bergan. Soliq zulmi kuchaytirilgan. Hosildan olinadigan soliq yer solig‘i bilan almashtirilgan, bu soliq yer miqdoriga qarab har bir yer egasidan olingan. Soliqlar hosilga bog‘liq bo‘lmay, hosil bo‘lmagan yili jamoaning mahsulot topshira olmagan a’zolari (yer hajmiga qarab belgilangan) xonavayron bo‘lib, yerlari, hatto ozodligidan ajrab qolgan. Nihoyat, maxsus ma’muriy islohot mamlakatdagi barcha aholi ustidan nazorat joriy qilishni ko‘zda tutib, aholi muayyan mayda guruhlarga bo‘lingan. Shu bilan birga ekin maydonini kengaytirish va mamlakatga dehqon aholisini tortish yuzasidan ham bir qancha tadbirlar ko‘rilgan. Bu esa dehqonchilik xo‘jaligi darajasini ko‘tarishga xizmat qilgan 7 . Sin hukmdorlari shu yo‘l bilan g‘oyat katta mablag‘ to‘plaganlar. Bu mablag‘ ularga qo‘shinni qayta tashkil etishda yordam bergan. Bronza qurol – yaroq o‘rnini temir qurollar egallagan. Qo‘shinda yanada qattiqroq intizom, rag‘batlantirish va mukofotlash tartibi o‘rnatilgan. 7 I.Roger B.Beck, Linda Black, Larry S. Krieger, Philip C, Naylor, Dahia Ibo Shabaka ‘’World history: patterns of interaction’’. McDougle Little, USA, 2009. P.294-296. 10 Shan Yan islohotlari tufayli Sin podsholigi qo‘shini o‘z jangovarligi bilan boshqa shohliklarning qo‘shinlaridan ustun bo‘lib, bu keyingi urushlarda namoyon bo‘ldi. Miloddan avvalgi III asrning birinchi yarmida Sin podsholari barcha dushmanlarini tor - mor qildi. Chjou sulolasi miloddan avvalgi III asr o‘rtalarida hokimiyatni qo‘lidan boy berdi. In Chjen o‘z shohligi davrida (miloddan avvalgi 246 - 210 yillar) butun hududidagi barcha mamlakatlarni o‘ziga bo‘ysundirdi. Miloddan avvalgi 221 yilda u imperator (xuandi) unvonini olib, Sin Shi - Xuandi (Sinning birinchi imperatori) degan nom oldi. U shimolda xunnlar, janubda (Yanszi) Yue mamlakati bilan (hozirgi Guandun va Guansi viloyatlari hududi ham shu mamlakat tarkibiga kirgan) bir necha bor muvaffaqiyatli urush qilgan. Shimoliy ko‘chmanchilardan mamlakatni himoya qilish uchun Buyuk Xitoy devori (Saddi Chini) qurilgan. Bu tuproq tepalar, tosh va g‘ishtdan ishlangan devor va minoralardan iborat murakkab istehkom bo‘lib, uning uzunligi 4000 kilometr, balandligi 10 metrga teng. Devor shu qadar qalinki, uning ustida yonma-yon oltita otliq bemalol yura oladi. Bu istehkom qurilayotganda avvalgi istehkomlar ham Buyuk Xitoy devoriga qo‘shilib ketgan, shunday bo‘lsada benihoya ulkan ish amalga oshirilgan. Bu istehkom qurilishida salkam ikki million kishi (asosan harbiy asirlar va hukm qilingan jinoyatchilar) mehnat qilgan. Sin Shi 8 – xuandi o‘zining ichki siyosatida Shan Yan qonun- qoidalariga amal qilgan. Butun davlat 36 viloyatga bo‘linib, bu viloyatlar shoh amaldorlari tomonidan idora qilingan. Avvalgi zodagonlar boshqarish ishlaridan chetlashtirilib, qattiq nazorat ostiga olingan. 1.3. Sin Shixuandi. Xitoy birlashgan davlati vujudga kelishi. Markaziy hokimiyat tomonidan urug‘ zodagonlariga, shaxsiy yer egalari bilan savdogarlarga ko‘rsatilayotgan xomiylik qattiq qarshilik tug‘dirgan. Butun maorif ishlarini o‘z qo‘llariga olgan konfutsiychilar (Konfutsiy falsafasi maktabi vakillari) 8 Sima Qian (1994). William, Nienhauser (ed.). The Grand Scribe's Records I: The Basic Annals of Pre- Han China. Indiana University Press. ISBN 9780253340214. 11 bunda rahbarlik qilganlar. Ular eskilik tarafdori, yangilikning dushmani bo‘lib, Shan Yan islohotlarini tan olmagan. Sin Shi - Xuandi bu oqimga qarshi qattiq choralar ko‘rdi. 460 ta konfutsiychi olim qatl qilingan. Rivoyatlarga ko‘ra, imperator o‘zga tartiblar hukm surgan zamonga oid barcha falsafiy va tarixiy adabiyotlarni yoqib tashlashni buyurgan. Sin Shi - Xuandining ichki va tashqi siyosati, qo‘shinni va amaldorlar apparatini boqish hamda istehkom va saroylar qurilishi g‘oyat katta mablag‘ni talab qilgan. Soliq va majburiyatlar og‘irligi asosan dehqonlar gardaniga tushgan. Qishloq jamoalari butkul tushkunlikka yuz tutganlar. Xitoyda markazlashtirish jarayoni avj oldi. Bir - biriga tayanch bo‘lib, bir - birini qo‘llab – quvvatlamasligi uchun, imperator Vey daryosi shimoliy sohilidagi yangi poytaxt – Syanyan shahriga aslzoda oilalarini ko‘chirib kelgan. Ular o‘zlarining avvalgi mahalliy urug‘- qabilalaridan uzoqlashi, poytaxtda hech qanday tayanch va kuchga ega bo‘lisha olmaganlar. Vassallarni mahalliy etnik ism bilan atalishi man etilib, oddiy aholi “qoraboshlar” nomini olgan. Sin Shi - Xuandi tadbirlari qattiqqo‘llik bilan o‘tkazilishi tufayli, nafoqat oddiy xalq, balki zodagonlarning ham qarshiligiga uchradi. Sin Shi – Xuandi davrida Xitoyning barcha tumanlarida qo‘zg‘olonlar ko‘tarilib, ular ayovsiz bostirilgan. Imperator hayotiga to‘xtovsiz suiqasdlar sababli, u o‘z makonini doimo o‘zgartirib, to‘xtagan joyi ma’lum bo‘lmagan. Sin Shi-Xuandi miloddan avvalgi 210 yilda asab kasalligidan vafot etadi. Uning hukmdorlik davridan nishona sifatida Buyuk Xitoy Devori qoldi, xolos. Sin Shi-Xuandi o‘limidan so‘ng dehqonlarning ommaviy qo‘zg‘olonlari ko‘tarilib, unga qullar ham qo‘shilganlar. Bu harakat yo‘lboshchilaridan biri Lyu Ban ismli qishloq oqsoqoli ayniqsa nom qozondi. U xalq ommasigina emas, balki Sin Shi-Xuandi vaqtida tor-mor bo‘lgan zodagonlarni ham o‘ziga og‘dirib, raqiblarini davlat boshqaruvidan chetlashtirgan. Miloddan avvalgi 206 yilda u Sin sulolasining so‘nggi vakilini ag‘darib, birinchi, yoki Katta Xan sulolasi deb nom olgan yangi sulolaga asos soldi. 12 Sin sulolasi hukmdori Shi-xuandi hokimiyatiga qarshi dehqonlarning noroziligi ortib, ular ko‘plab qo‘zg‘olon ko‘tardilar. Miloddan avvalgi 206 yili qo‘zg‘olonchi dehqonlar yo‘l boshchilaridan biri Lyu Ban taxtni egallab, Sin sulolasi hukmronligiga yakun yasadi va yangi davlatga asos soldi. Bu qo‘zg‘olon natijasida dehqonlarning iqtisodiy ahvoli birmuncha yaxshilanib, soliqlar kamaytirildi va davlat mehnat majburiyatlari yengillashtirildi. Ammo hokimiyat quldor zodagonlar qo‘lida qolaverdi. Ular dastlab dehqonlarga bir oz yon bergan bo‘lsalar ham, vaqt o‘tishi bilan sharoit yana ilgarigi ahvoliga qaytdi. 13 2-bob. Xitoy tarixi. 2.1. Xitoyning neolit va bronza davrlari. Xitoyning tarixi juda keng bo'lib, bir necha ming yilliklarga borib taqaladi va keng geografik qamrovni o'z ichiga oladi. U klassik Xitoy sivilizatsiyasi paydo bo'lgan Sariq, Yangtze va Pearl daryolari kabi asosiy daryo vodiylarida boshlangan. Xitoy tarixini ko'rib chiqadigan an'anaviy obyektiv bu sulola sikli bo'lib, har bir sulola minglab yillar orqaga cho'zilgan davomiylik ipiga hissa qo'shadi. Neolit davrida bu daryolar bo'ylab ilk jamiyatlar paydo bo'ldi, Erlitou 9 madaniyati va Sya sulolasi eng qadimgilardan edi. Xitoyda yozuv eramizdan avvalgi 1250-yillarga to'g'ri keladi, buni orakul suyaklari va bronza yozuvlarida ko'rish mumkin, bu Xitoyni yozuv mustaqil ravishda ixtiro qilingan kam sonli joylardan biriga aylantiradi. Xitoy birinchi marta miloddan avvalgi 221 yilda Qin Shi Xuan 10 boshchiligida imperator davlati sifatida birlashtirildi, bu Xan sulolasi bilan klassik asrning boshlanishini belgiladi (miloddan avvalgi 206 - milodiy 220) Xan davri bir necha sabablarga ko'ra muhim edi;u mamlakat bo'ylab og'irliklar, o'lchovlar va qonunlarni standartlashtirdi. Bu, shuningdek, konfutsiychilikning rasmiy qabul qilinishi, eng qadimgi asosiy matnlarning yaratilishi va o'sha paytda Rim imperiyasi bilan teng bo'lgan muhim texnologik yutuqlarni ko'rdi. Bu davrda Xitoy ham oʻzining eng uzoq geografik chegaralariga erishdi. VI asr oxirida Suy sulolasi yana bir oltin davr hisoblangan Tang sulolasiga (608–907) oʻz oʻrnini boʻshatishdan oldin Xitoyni qisqacha birlashtirdi. Tang davri ilm-fan, texnika, sheʼriyat va iqtisoddagi muhim oʻzgarishlar bilan ajralib turdi. Buddizm va pravoslav konfutsiylik ham bu davrda katta ta’sirga ega edi. Keyingi Song sulolasi (960-1279) mexanik bosib chiqarish va muhim ilmiy yutuqlarni joriy etish bilan Xitoy kosmopolit rivojlanishining eng yuqori cho'qqisini ko'rsatdi. Song davri, shuningdek, konfutsiylik va daosizmning neo-konfutsiylik bilan birlashishini 9 Allan, Sarah (2007). "Erlitou and the Formation of Chinese Civilization: Toward a New Paradigm". The Journal of Asian Studies. 66 (2): 461–496. 10 Clements, Jonathan (2006). The First Emperor of China. Cheltenham: Sutton Publishing. ISBN 978- 0-7509-3960 14 mustahkamladi. XIII asrga kelib Moʻgʻullar imperiyasi Xitoyni bosib oldi, buning natijasida 1271-yilda Yuan sulolasi oʻrnatildi. Yevropa bilan aloqa kuchaya boshladi.Keyingi Min sulolasi (1368-1644) o'z yutuqlariga ega bo'ldi, jumladan, Buyuk Kanal va Buyuk devorni tiklash kabi global qidiruv va jamoat ishlari loyihalari.Qing sulolasi Mingning o'rnini egalladi va imperator Xitoyning eng katta hududini belgiladi, ammo ayni paytda Evropa kuchlari bilan ziddiyat davri boshlandi, bu esa afyun urushlari va tengsiz shartnomalarga olib keldi.Zamonaviy Xitoy Xitoy Respublikasiga olib kelgan 1911 yil Sinxay inqilobidan boshlab 20- asrdagi qo'zg'olonlardan chiqdi.Undan keyin millatchilar va kommunistlar o'rtasida fuqarolar urushi boshlandi, buYaponiyaning bosqiniga olib keldi.1949 yildagi kommunistik g'alaba Xitoy Xalq Respublikasining tashkil topishiga olib keldi, Tayvan esa Xitoy Respublikasi sifatida davom etdi.Ikkalasi ham Xitoyning qonuniy hukumati ekanligini da'vo qilmoqda. Mao Tszedun 11 vafotidan keyin Deng Syaopin boshlagan iqtisodiy islohotlar tez iqtisodiy oʻsishga olib keldi.Bugungi kunda Xitoy dunyoning yirik iqtisodiyotlaridan biri bo'lib, 2023 yilga kelib u aholi soni bo'yicha faqatHindistondan o'tib ketgan ikkinchi mamlakatga aylandi. Xitoyda neolit davri taxminan miloddan avvalgi 10 000 yilga to'g'ri keladi.Neolitning o'ziga xos xususiyatlaridan biri dehqonchilikdir.Xitoyda qishloq xo'jaligi asta-sekin rivojlanib bordi, bir nechta don va hayvonlarning dastlabki xonakilashtirilishi keyingi ming yilliklar davomida ko'plab boshqa hayvonlarning qo'shilishi bilan asta- sekin kengaytirildi.Yangtzi daryosi tomonidan topilgan madaniy guruchning eng qadimgi dalili uglerod bilan 8000 yil oldin bo'lgan.Proto-Xitoy tariq dehqonchiligining dastlabki dalillari eramizdan avvalgi 7000 yilga to'g'ri kelgan radiokarbondir.Dehqonchilik Jiaxu madaniyatini (miloddan avvalgi 7000-5800 yillar) vujudga keltirdi.Ningxiadagi Damaidi shahrida miloddan avvalgi 6000-5000 yillarga oid 3172 qoya o'ymakorligi topilgan bo'lib, ularda "quyosh, oy, yulduzlar, xudolar va ov yoki o'tlash sahnalari kabi 8453 ta individual belgilar 11 Short P. Mao: A Life (ing.). Great Britain: Hodder & Stoughton, 1999. P. 19. 782 p. 15 mavjud". Ushbu piktogrammalar xitoy tilida yozilganligi tasdiqlangan eng qadimgi belgilarga o'xshashligi e'tirof etilgan. Xitoy proto-yozuvi Tszyaxuda miloddan avvalgi 7000-yillarda, Dadivanda miloddan avvalgi 5800-5400 yillarda, Damaidida miloddan avvalgi 6000-yillarda va Banpoda miloddan avvalgi 5-ming yillikda mavjud bo'lgan. Qishloq xo'jaligi bilan birga aholi soni ko'paydi, ekinlarni saqlash va qayta taqsimlash qobiliyati va mutaxassis hunarmandlar va ma'murlarni qo'llab-quvvatlash imkoniyati paydo bo'ldi. Markaziy Xuanxe daryosi vodiysidagi oʻrta va soʻnggi neolit madaniyatlari mos ravishda Yanshao 12 madaniyati (miloddan avvalgi 5000-3000 yillar) va Longshan madaniyati (miloddan avvalgi 3000-2000 yillar) nomi bilan mashhur. Keyingi davrda G'arbiy Osiyodan xonaki qoramol va qo'ylar keldi. Bug'doy ham keldi, lekin mayda hosil bo'lib qoldi. Majiayao madaniyat maydonida bronza artefaktlari topilgan (miloddan avvalgi 3100 va 2700 yillar oralig'ida). Bronza davri Xitoyning shimoli-sharqidagi Quyi Syajiad madaniyati (miloddan avvalgi 2200– 1600) hududida ham tasvirlangan. Hozirgi Sichuan provinsiyasida joylashgan Sanxingdui, ilgari noma'lum bo'lgan bronza davri madaniyatining (miloddan avvalgi 2000-1200 yillar oralig'ida) yirik qadimiy shahar joylashgan joyi ekanligiga ishoniladi. Bu joy birinchi marta 1929-yilda topilgan va keyin 1986-yilda qayta topilgan. Xitoy arxeologlari Sanxingduy madaniyatini qadimgi Shu qirolligining bir qismi ekanligini aniqladilar va bu joydan topilgan artefaktlarni uning ilk afsonaviy shohlari bilan bog‘lashdi. Qora metallurgiya 6-asr oxirida Yangzi vodiysida paydo boʻla boshlaydi. Shijiazjuandagi (hozirgi Xebey provinsiyasi) Gaochen shahri yaqinida qazilgan meteorik temir tig‘li bronza tomahawk miloddan avvalgi XIV asrga tegishli. Tibet 13 platosining temir davri madaniyati dastlabki Tibet yozuvlarida tasvirlangan Chjan Chjung madaniyati bilan bog'langan. 12 Крюков М. В. Яншао // Советская историческая энциклопедия : в 16 т. / под ред. Е. М. Жукова. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — Т. 16 : Чжань Вэнь-Тянь — Яштух. — 1002 стб. 13 Wittke, J.H. (February 24, 2010). "Geology of the Tibetan Plateau". Archived from the original on May 23, 2019. Retrieved March 29, 2019. 16 2.2. Qadimgi Xitoy, sulolalar. Xitoyning Sya sulolasi (miloddan avvalgi 2070-yildan miloddan avvalgi 1600-yilgacha bo'lgan davrda Sima Qianning "Buyuk tarixchi va bambuk yilnomalari to'g'risida" yozuvlari kabi qadimgi tarixiy yozuvlarda tasvirlangan Uch sulolaning eng birinchisi. G'arb olimlari bu sulolani odatda afsonaviy deb hisoblashadi, Xitoyda esa odatda 1959- yilda Xenanda qazilgan Erlitudagi erta bronza davri obekti bilan bog‘liq. Erituda yoki boshqa zamondosh joyda hech qanday yozuv qazilmaganligi sababli, Sya sulolasi mavjud bo‘lganligini isbotlashning hech qanday usuli yo‘q. Har holda, Erlitu 14 sayti keyingi matnlarda qayd etilgan Sya haqidagi afsonalar bilan mos kelmaydigan siyosiy tashkilot darajasiga ega edi. Bundan ham muhimi, Erlitu sayti quyma bronza idishlardan foydalangan holda marosimlarni o'tkazgan elitaning eng qadimgi dalillariga ega. keyinchalik Shan va Chjou tomonidan qabul qilinadi. Arxeologik dalillar, masalan, orakul suyaklari va bronzalar va uzatilgan matnlar Shan sulolasining tarixiy mavjudligini tasdiqlaydi (miloddan avvalgi 1600–1046). Ilgari Shang davriga oid topilmalar hozirgi Chjenchjou shahridagi Erligangda olib borilgan qazishmalardan olingan. Keyingi Shang yoki Yin (mí) davriga oid topilmalar Shangning to'qqizta poytaxtining oxirgisi bo'lgan (miloddan avvalgi 1300–1046 yillar) zamonaviy Xenan shahridagi Anyang shahrida juda ko'p topilgan.Anyangdagi topilmalar xitoylarning shu paytgacha topilgan eng qadimgi yozma yozuvlarini o'z ichiga oladi: qadimgi xitoy tilidagi hayvonlarning suyaklari yoki qobig'idagi folbinlik yozuvlarining yozuvlari - miloddan avvalgi 1250 yilga tegishli "orakul suyaklari". Shang sulolasi ustidan o'ttiz bir shohlar qatori hukmronlik qildi. Ularning hukmronligi davrida, Buyuk tarixchining yozuvlariga ko'ra, poytaxt olti marta ko'chirilgan. Yakuniy (va eng muhim) harakat miloddan avvalgi 1300-yillarda Yinga o'tdi va bu sulolaning oltin davriga olib keldi. Yin sulolasi atamasi tarixda Shang sulolasi bilan sinonim bo'lib kelgan, garchi u 14 Liu, L. & Xiu, H., Rethinking Erlitou: legend, history and Chinese archaeology, Antiquity, Volume: 81 Number: 314 Page: 886—901, 2007 17 so'nggi paytlarda Shang sulolasining ikkinchi yarmiga nisbatan ishlatilgan bo'lsa ham. Anyang shahridan topilgan yozma ma'lumotlar Shang sulolasining mavjudligini tasdiqlasada, G'arb olimlari ko'pincha Anyang aholi punkti bilan bir vaqtda joylashgan aholi punktlarini Shang sulolasi bilan bog'lashda ikkilanadilar. Misol uchun, Sanxingdui shahridagi arxeologik topilmalar Anyangdan farqli o'laroq, texnologik jihatdan rivojlangan sivilizatsiyani taklif qiladi. Shang shohligi Anyangdan qanchalik uzoqqa cho'zilganligini isbotlash uchun dalillar noaniq. Yetakchi gipoteza shundan iboratki, rasmiy tarixda xuddi shu Shang tomonidan boshqariladigan Anyang hozirda Xitoy deb ataladigan hududdagi boshqa ko'plab madaniy xilma-xil aholi punktlari bilan birga yashagan va savdo qilgan. Chjou 15 sulolasi (miloddan avvalgi 1046 yildan taxminan miloddan avvalgi 256-yilgacha) Xitoy tarixidagi eng uzoq davom etgan suloladir, garchi uning kuchi deyarli sakkiz asr davomida doimiy ravishda pasayib ketgan. Miloddan avvalgi 2-ming yillik oxirida Chjou sulolasi zamonaviy gʻarbiy Shensi provinsiyasining Vey daryosi vodiysida vujudga kelgan va u yerda Shan tomonidan Gʻarbiy himoyachilar etib tayinlangan. Chjou hukmdori qirol Vu boshchiligidagi koalitsiya Muye jangida Shangni mag'lub etdi. Ular markaziy va quyi Xuanj daryosi vodiysining ko'p qismini egallab olishdi va mintaqadagi yarim mustaqil qirolliklarda o'z qarindoshlari va ittifoqchilarini qo'llab-quvvatladilar. Bu davlatlarning bir nechtasi oxir-oqibat Chjou qirollaridan kuchliroq bo'ldi. Chjou qirollari o'zlarining hukmronligini qonuniylashtirish uchun Osmon mandati tushunchasini chaqirdilar, bu kontseptsiya deyarli har bir keyingi sulola uchun ta'sirli edi. Shangdi singari, Osmon (tyan) boshqa barcha xudolar ustidan hukmronlik qilgan va Xitoyni kim boshqarishi qaror qilgan. Hukmdor tabiiy ofatlar ko'p sodir bo'lganda va, aniqrog'i, suveren xalq uchun qayg'urishni yo'qotganda, osmon mandatini yo'qotadi, deb ishonilgan. Bunga javoban qirollik saroyi ag'darilib, yangi uy hukmronlik qiladi, unga Osmon mandati beriladi. Chjou ikki poytaxt Zonchjou (zamonaviy Sian yaqinida) va Chenchjou (Luoyang) 15 Л. С. Васильев, Л. И. Думан. Чжоу // Советская историческая энциклопедия : в 16 т. / под ред. Е. М. Жукова. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — Т. 16 : Чжань Вэнь-Тянь — Яштух. — Стб. 18—19. 18 shaharlarini tashkil etdi, ular o'rtasida muntazam ravishda harakatlanadi. Chjou ittifoqi asta-sekin sharqqa Shandunga, janubi- sharqga Xuay daryosi vodiysiga va janubga Yantszi daryosi vodiysiga tarqaldi. Qin sulolasi imperator Xitoyning birinchi sulolasi boʻlib, miloddan avvalgi 221 yildan 206 yilgacha davom etgan. O'zining Qin shtatidagi (zamonaviy Gansu va Shensi) yuragi uchun nom olgan sulolaga Qinning birinchi imperatori Qin Shi Huang asos solgan. Qin davlatining kuchi miloddan avvalgi IV asrda, urushayotgan davlatlar davrida Shan Yangning huquqiy islohotlari tufayli sezilarli darajada oshdi.Miloddan avvalgi III asrning o'rtalari va oxirlarida Qin davlati bir qator tezkor istilolarni amalga oshirdi, birinchi navbatda kuchsiz Chjou sulolasini tugatdi va oxir-oqibat Yetti urushayotgan davlatning qolgan oltitasini zabt etdi. Uning 15 yili Xitoy tarixidagi eng qisqa yirik sulola bo'lib, faqat ikkita imperatordan iborat edi. Qisqa hukmronligiga qaramay, Qinning saboqlari va strategiyalari Xan sulolasini shakllantirdi va miloddan avvalgi 221 yildan boshlab, to'xtash, rivojlanish va moslashish bilan, milodiy 1912 yilgacha davom etgan Xitoy imperator tizimining boshlang'ic h nuqtasiga aylandi.Qin tuzilmalan gan markazlashgan siyosiy hokimiyat va barqaror iqtisodiyot bilan qo'llab- quvvatlanadigan yirik armiya bilan birlashtirilgan davlatni yaratishga intildi. Markaziy hukumat aholi va ishchi kuchining mutlaq ko'p qismini tashkil etuvchi dehqonlar ustidan to'g'ridan-to'g'ri ma'muriy nazoratni qo'lga kiritish uchun aristokratlar va yer egalarini tormozlashga o'tdi.Bu uch yuz ming dehqon va mahkumlar ishtirokidagi ulkan loyihalarni amalga oshirishga imkon berdi, masalan, shimoliy chegara bo'ylab devorlarni bir-biriga bog'lash, oxir-oqibat Buyuk Xitoy devori va ulkan yangi milliy yo'l tizimi, shuningdek, shahar o'lchamidagi Birinchi Qin maqbarasi. Hayotiy o'lchamdagi Terakota armiyasi tomonidan qo'riqlanadigan imperator.Qin davlatni birlashtirish va tijoratni rivojlantirishga qaratilgan standartlashtirilgan valyuta, og'irliklar, o'lchovlar va yagona yozuv tizimi kabi bir qator islohotlarni kiritdi. Bundan tashqari, hukumat og'ir byurokratik bo'lsada, uning harbiylari eng yangi qurol-yarog', transport va 19 taktikalardan foydalangan.Xan Konfutsiylar qonuniy Qin sulolasini monolit zulm sifatida tasvirladilar, xususan, kitoblarni yoqish va olimlarni dafn qilish deb nomlanuvchi tozalashni eslatib o'tishdi, garchi ba'zi zamonaviy olimlar bu hisoblarning to'g'riligiga qarshi. Xan sulolasi (miloddan avvalgi 206 - miloddan avvalgi 220 yillar) - Xitoyning ikkinchi imperator sulolasi. U Qin sulolasidan keyin (miloddan avvalgi 221–206), Xitoyning urushayotgan davlatlarini bosib olish orqali birlashtirgan. U Liu Bang (o'limidan keyin Xan imperatori Gaozu 16 nomi bilan tanilgan) tomonidan asos solingan.Sulola ikki davrga bo'lingan: G'arbiy Xan (miloddan avvalgi 206 - 9-yillar) va Sharqiy Xan (25-220), Van Mangning Sin sulolasi (milodiy 9-23) tomonidan qisqa muddat to'xtatilgan.Bu nomlar mos ravishda poytaxt Chang'an va Luoyang shaharlarining joylashgan joyidan olingan. Sulolaning uchinchi va oxirgi poytaxti Xuchang boʻlib, u yerda sud eramizdan avvalgi 196-yilda siyosiy tartibsizliklar va fuqarolar urushi davrida koʻchib oʻtgan.Xan sulolasi Xitoy madaniy konsolidatsiyasi, siyosiy tajribalar, nisbiy iqtisodiy farovonlik va etuklik va katta texnologik yutuqlar davrida hukmronlik qildi. Xitoydan tashqari xalqlar, ayniqsa Yevroosiyo dashtining koʻchmanchi Xiongnulari bilan kurashlar natijasida misli koʻrilmagan hududiy kengayish va kashfiyotlar boshlandi.Xan imperatorlari dastlab raqib Xiongnu Chanyusni o'zlariga teng deb tan olishga majbur bo'lishdi, lekin aslida Xan heqin deb nomlanuvchi irmoq va qirollik nikoh ittifoqida past sherik edi. Bu kelishuv Xan imperatori Vu (miloddan avvalgi 141–87 yillar hukmronligi) bir qator harbiy yurishlarni boshlaganida buzildi, natijada Xiongnu federatsiyasi parchalanib ketdi va Xitoy chegaralari qayta belgilandi.Xan shohligi zamonaviy Gansu provinsiyasining Hexi koridoriga, zamonaviy Shinjonning Tarim havzasiga, zamonaviy Yunnan va Xaynanga, zamonaviy Shimoliy Vetnamga, zamonaviy Shimoliy Koreyaga va tashqi Mo'g'ulistonning janubiga kengaytirildi.Xan saroyi Arsaklargacha boʻlgan gʻarbdagi hukmdorlar bilan savdo-sotiq munosabatlarini oʻrnatgan, ularning saroyiga Mesopotamiyadagi Ktesifonda 16 Ли-Юань // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947. 20 Xan monarxlari elchilar yuborgan. Buddizm Xitoyga birinchi marta Xan davrida kirib kelgan, Shimoliy Hindiston va Markaziy Osiyoning Parfiya va Kushonlar imperiyasi missionerlari tomonidan tarqalgan. Jin sulolasi Xitoyning imperator sulolasi boʻlib, 266—420-yillarda mavjud boʻlgan. U Sima Chjaoning toʻngʻich oʻgʻli Sima Yan (imperator Vu) tomonidan asos solingan, u ilgari Jin qiroli deb eʼlon qilingan. Jin sulolasidan oldin Uch podshohlik davri bo'lgan va uning o'rniga Shimoliy Xitoyda O'n olti podshohlik va Xitoyning janubida Liu Song sulolasi o'rin olgan. Sulola tarixida ikkita asosiy bo‘linish mavjud.Gʻarbiy Jin (266–316) Sima Yan Kao Xuan taxtini tortib olgandan keyin Kao Veyning vorisi sifatida tashkil etilgan. Gʻarbiy Jinning poytaxti dastlab Luoyanda boʻlgan, ammo keyinchalik u Changʻanga (hozirgi Sian, Shensi provinsiyasi) koʻchib oʻtgan. 280 yilda Sharqiy Vuni zabt etgandan so'ng, G'arbiy Jin Xitoyni Xan sulolasi tugaganidan keyin birinchi marta birlashtirdi va Uch Qirollik davrini tugatdi.Biroq oradan 11 yil o‘tib, sulolada “Sakkiz shahzoda urushi” deb nomlanuvchi bir qator fuqarolar urushlari avj oldi va bu sulolani ancha zaiflashtirdi.Keyinchalik, 304-yilda sulola shimoliy Xitoyda bir qancha qisqa muddatli sulolaviy davlatlarni barpo etishda davom etgan besh barbar deb nomlangan xan bo'lmagan etniklar tomonidan qo'zg'olon va bosqinlar to'lqinini boshdan kechirdi.Bu Xitoy tarixining xaotik va qonli O'n olti qirollik davrini ochdi, unda shimoldagi davlatlar ketma-ket ko'tarilib, qulab tushdi, doimiy ravishda bir-biri bilan va Jin bilan kurashdi. Shimoliy va Janubiy sulolalar Xitoy tarixidagi siyosiy boʻlinish davri boʻlib, oʻn olti qirollik va Sharqiy Jin sulolasining notinch davridan keyin 420-589-yillargacha davom etgan. Bu ba'zan Olti sulola (220-589) deb nomlanuvchi uzoqroq davrning oxirgi qismi sifatida qaraladi. Fuqarolar urushi va siyosiy betartiblik davri bo'lsa-da, u san'at va madaniyat gullab-yashnagan, texnologiya taraqqiyoti va Mahayana buddizmi va daoizmning tarqalishi davri edi. Bu davrda Xan xalqining Yantszzi janubidagi yerlarga keng koʻlamli koʻchishi kuzatildi. Bu davr Suy sulolasi imperatori Ven tomonidan butun Xitoyning birlashishi bilan 21 yakunlandi.Bu davrda shimolda xan millatiga mansub boʻlmagan etniklar, janubda esa mahalliy xalqlar oʻrtasida siniklashuv jarayoni tezlashdi. Bu jarayon, shuningdek, shimoliy va janubiy Xitoyda buddizmning ortib borayotgan mashhurligi (Xitoyga 1-asrda kiritilgan) va daoizmning ta'sir o'tkazishi bilan birga keldi, bu davrda ikkita muhim Daoizm qonunlari yozilgan. Bu davrda sezilarli texnologik yutuqlar ro'y berdi.Ilgari Jin sulolasi davrida (266-420) uzengi ixtirosi jangovar standart sifatida og'ir otliqlarning rivojlanishiga turtki bo'ldi.Tarixchilar tibbiyot, astronomiya, matematika va kartografiya sohasidagi yutuqlarni ham qayd etadilar.Davr ziyolilari qatoriga matematik va astronom Zu Chongji 17 (429–500) va astronom Tao Xonjin kiradi. 907-yildan 979-yilgacha bo'lgan besh sulola va o'n shohlik davri X asrda Imperator Xitoyda siyosiy qo'zg'olon va bo'linish davri edi. Markaziy tekislikda beshta shtat tezda bir-birining o'rnini bosdi va boshqa joylarda, asosan, Janubiy Xitoyda o'ndan ortiq bir vaqtda davlatlar tashkil etildi.Bu Xitoy imperatorligi tarixida ko'p siyosiy bo'linishlarning uzoq davom etgan davri edi.An'anaga ko'ra, bu davr 907-yilda Tang sulolasining qulashi bilan boshlanib, 960-yilda Song sulolasining tashkil topishi bilan avjiga chiqdi. Keyingi 19 yil ichida Song asta-sekin Janubiy Xitoyda qolgan shtatlarni bo'ysundirdi, ammo Liao sulola hali ham Xitoyning shimolida qoldi (oxir-oqibat Tszin sulolasi o'rnini egalladi), G'arbiy Sya ham Xitoyning shimoli-g'arbiy qismida qoldi. Tang sulolasining amaldorlar ustidan nazorati susayganligi sababli 907-yildan ancha oldin koʻplab davlatlar de-fakto mustaqil qirollik boʻlgan, ammo asosiy voqea xorijiy davlatlar tomonidan ularning suveren sifatida tan olinishi edi. Tang qulagandan so'ng, Markaziy tekislikning bir qancha sarkardalari o'zlariga imperator tojini kiyishdi. 70 yillik davr mobaynida paydo bo'lgan qirolliklar va ular tuzgan ittifoqlar o'rtasida deyarli doimiy urush bo'lgan. Ularning asosiy maqsadi Markaziy tekislikni nazorat qilish va o'zlarini Tangning vorisi deb da'vo qilish edi. Besh sulola va o'n qirollik rejimlarining oxirgisi Shimoliy Xan bo'lib, u 979-yilda Song uni zabt etgunga 17 Ho, Peng Yoke, LI, QI and SHU, Hong Kong University Press, 1985. University of Washington Press edition, 1987. ISBN 0-295- 96362-X, p.76 22 qadar davom etdi va shu bilan besh sulola davrini tugatdi. Keyingi bir necha asrlar davomida Song Janubiy Xitoyning koʻp qismini nazorat qilgan boʻlsa-da, ular Liao sulolasi, Jin sulolasi va Xitoyning shimolidagi boshqa turli rejimlar bilan birga yashab, oxir-oqibat ularning barchasi Moʻgʻul Yuan sulolasi ostida birlashtirildi. Liao sulolasi, shuningdek, Xitan imperiyasi sifatida ham tanilgan, 916 va 1125-yillar orasida mavjud bo'lgan Xitoyning imperator sulolasi bo'lib, Xitan xalqining Yelü urug'i tomonidan boshqarilgan. Tang sulolasining qulashi davrida tashkil etilgan bo'lib, u eng katta darajada Shimoliy-Sharqiy Xitoy, Mo'g'ul platosi, Koreya yarim orolining shimoliy qismi, Rossiya Uzoq Sharqining janubiy qismlari va Shimoliy Xitoyning shimoliy uchi ustidan hukmronlik qilgan. Oddiy.Sulolaning hududiy kengayish tarixi bor edi.Eng muhim dastlabki yutuqlar O'n olti prefektura (shu jumladan hozirgi Pekin va Xebeyning bir qismi) bo'lib, keyinchalik Tang sulolasining (923-936) qulashiga olib kelgan proksi urushini kuchaytirdi. 1004-yilda Liao sulolasi Shimoliy Song sulolasiga qarshi imperator ekspeditsiyasini boshladi. Ikki imperiya o'rtasidagi og'ir janglar va katta talofatlardan so'ng, har ikki tomon Chanyuan shartnomasini ishlab chiqdi. Shartnoma orqali Liao sulolasi Shimoliy Songni o'z tengdoshlari sifatida tan olishga majbur qildi va ikki kuch o'rtasida taxminan 120 yil davom etgan tinchlik va barqarorlik davrini e'lon qildi.Bu butun Manchuriyani nazorat qilgan birinchi davlat edi. An'anaviy Xitan ijtimoiy va siyosiy amaliyotlari va Xan ta'siri va urf- odatlari o'rtasidagi keskinlik sulolaning o'ziga xos xususiyati edi. Bu keskinlik bir qator ketma-ket inqirozlarga olib keldi; Liao imperatorlari Xan primogeniture kontseptsiyasini qo'llab-quvvatladilar, Xitan 18 elitasining qolgan qismi esa eng kuchli nomzod tomonidan merosxo'rlik qilishning an'anaviy usulini qo'llab-quvvatladi. Bundan tashqari, Xan tizimini qabul qilish va Xitan amaliyotini isloh qilishga intilish Abaoji ikki parallel hukumatni o'rnatishga olib keldi. Shimoliy ma'muriyat Xitan hududlarini an'anaviy xitan amaliyotiga rioya qilgan holda boshqargan, janubiy ma'muriyat esa an'anaviy 18 Vanstone, Jeyms WEW Nelsonning Yukon va Innoko daryolari hindulari haqida eslatmalari, Alyaska. T. 70. Chikago, IL: Tabiiy tarix dala muzeyi. 1978-yil — 1700-yillarda Rossiya Amerikasidan boshlab, anʼanalar va eʼtiqodlarning etnografik tavsiflari, evropaliklar bilan aloqalar. 23 xan hukumati amaliyotlarini qabul qilib, xitan bo'lmagan ko'p aholi yashaydigan hududlarni boshqargan. Liao sulolasi Jurchen boshchiligidagi Jin sulolasi tomonidan 1125-yilda Liao imperatori Tyanzuoning qo'lga olinishi bilan vayron qilingan. Biroq, Yelü Dashi (Lyao imperatori Dezong) boshchiligidagi Lyaoning qolgan sodiq tarafdorlari G‘arbiy Liao sulolasini (Qara Xitay) tuzdilar, ular Mo‘g‘ullar imperiyasi tomonidan bosib olinishidan oldin deyarli bir asr davomida O‘rta Osiyoning ayrim qismlarida hukmronlik qildilar. Liao sulolasi bilan bog'liq madaniy yutuqlar sezilarli bo'lsa-da, muzeylar va boshqa kollektsiyalarda turli xil haykaltaroshlik va boshqa artefaktlar mavjud bo'lsa-da, Lyao madaniyatining keyingi o'zgarishlarga ta'sirining aniq tabiati va darajasi haqida asosiy savollar saqlanib qolmoqda. musiqa va teatr san'ati. Song sulolasi 960-yilda boshlangan va 1279-yilgacha davom etgan Xitoyning imperator sulolasi boʻlgan. Bu sulola Song imperatori Taizu tomonidan Keyingi Chjou taxtini egallab olgandan soʻng asos solgan va besh sulola va oʻn shohlik davrini tugatgan. Qo'shiq ko'pincha Xitoyning shimolidagi Liao, G'arbiy Sya va Jin sulolalari bilan to'qnash keldi. Sulola ikki davrga boʻlingan: Shimoliy Song va Janubiy Song. Shimoliy Qoʻshiq davrida (960–1127) poytaxt shimoliy Byanjin (hozirgi Kayfen) shahrida boʻlgan va sulola hozirgi Sharqiy Xitoyning koʻp qismini nazorat qilgan. Janubiy qo'shiq (1127-1279) Jin-Song urushlarida Jurchen boshchiligidagi Jin sulolasi qo'shig'ining shimoliy yarmi ustidan nazoratni yo'qotganidan keyingi davrni anglatadi. O'sha paytda Song saroyi Yangtszidan janubga chekindi va o'z poytaxtini Lin'an (hozirgi Xanchjou) shahrida o'rnatdi.Song sulolasi Sariq daryo atrofidagi Xitoyning anʼanaviy oʻlkalari ustidan nazoratni yoʻqotgan boʻlsada, Janubiy Song imperiyasi kuchli iqtisodiyotni qoʻllab-quvvatlab turgan katta aholi va samarali qishloq xoʻjaligi erlarini oʻz ichiga olgan. 1234- yilda Jin sulolasi mo'g'ullar tomonidan bosib olindi, ular Shimoliy Xitoyni o'z nazoratiga oldilar, Janubiy Song bilan notinch munosabatlarni saqlab qolishdi. Song davrida texnologiya, fan, falsafa, matematika va muhandislik rivojlandi.Song sulolasi jahon tarixida banknotlar yoki haqiqiy qogʻoz pullarni 24 muomalaga chiqargan birinchi davlat boʻlib, doimiy doimiy flotni tashkil etgan birinchi Xitoy hukumati boʻldi. Bu sulola poroxning birinchi qayd etilgan kimyoviy formulasini, o'q o'qlari, bombalar va o't o'chiruvchi nayza kabi porox qurollarining ixtirosini ko'rdi. Shuningdek, u kompas yordamida haqiqiy shimolni birinchi marta aniqlashni, funt blokining birinchi qayd qilingan tavsifini va astronomik soatlarning takomillashtirilgan dizaynini ko'rdi. Iqtisodiy jihatdan Song sulolasi XII asrda Yevropanikidan uch baravar koʻp yalpi ichki mahsulotga ega boʻlgan. X-XI asrlarda Xitoy aholisi ikki baravar koʻpaydi. Bu o'sish guruch yetishtirishni kengaytirish, Janubi-Sharqiy va Janubiy Osiyodan ertapishar sholidan foydalanish va keng tarqalgan oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish hisobiga amalga oshirildi. Aholi sonining keskin o'sishi Xitoydan oldingi davrda iqtisodiy inqilobni keltirib chiqardi. Aholi sonining kengayishi, shaharlarning oʻsishi, xalq xoʻjaligining vujudga kelishi markaziy hokimiyatning iqtisodiy ishlarga bevosita aralashishdan asta-sekin chekinishiga olib keldi. Pastki zodagonlar mahalliy boshqaruv va ishlarda katta rol o'ynagan. Qo'shiq davrida ijtimoiy hayot jonli edi. Fuqarolar qimmatbaho san'at asarlarini ko'rish va sotish uchun yig'ilishdi, xalq jamoat festivallari va xususiy klublarda aralashib ketishdi va shaharlarda jonli ko'ngilochar joylar bor edi. Adabiyot va bilimlarning tarqalishi yog'och blokli bosmaning tez kengayishi va XI asrda harakatlanuvchi turdagi bosma ixtiro tufayli kuchaytirildi. Cheng Yi va Chju Si kabi faylasuflar konfutsiychilikni yangi sharhlar bilan jonlantirdilar, buddizm g'oyalari bilan sug'orildilar va neo-konfutsiylik ta'limotini o'rnatgan klassik matnlarning yangi tashkil etilishini ta'kidladilar.Garchi davlat xizmati imtihonlari Suy sulolasidan beri mavjud bo'lsa-da, ular Song davrida ancha mashhur bo'ldi.Imperiya tekshiruvi orqali hokimiyatga ega bo‘lgan amaldorlar harbiy-aristokratik elitadan olim-byurokratik elitaga o‘tishga olib keldi. 25 2.3. Ayfun urushlari va qo’zg’olonlar. Angliya-Xitoy urushi, shuningdek, afyun urushi yoki Birinchi afyun urushi sifatida ham tanilgan, Britaniya va Qing sulolasi 19 o'rtasida 1839- va 1842-yillar oralig'ida olib borilgan bir qator harbiy harakatlar edi. taqiqlangan afyun savdosini to'xtatish va kelajakda jinoyatchilar uchun o'lim jazosi bilan tahdid qilish.Britaniya hukumati erkin savdo tamoyillari, davlatlar o'rtasida teng diplomatik tan olinishini talab qildi va savdogarlarning talablarini qo'llab-quvvatladi. Britaniya dengiz floti texnologik jihatdan ustun bo'lgan kemalar va qurollar yordamida xitoylarni mag'lub etdi va keyin inglizlar Britaniyaga hudud beradigan va Xitoy bilan savdo-sotiqni ochadigan shartnoma tuzdilar. Yigirmanchi asr millatchilari 1839-yilni xorlik asrining boshlanishi deb hisoblashgan va ko‘plab tarixchilar uni zamonaviy Xitoy tarixining boshlanishi deb bilishgan. Tayping qo'zg'oloni, shuningdek, Tayping fuqarolar urushi yoki Taiping inqilobi sifatida ham tanilgan, Xitoyda Manjjur boshchiligidagi Qing sulolasi va Xan, Hakka boshchiligidagi Taiping Samoviy Shohligi o'rtasida olib borilgan ommaviy qo'zg'olon va fuqarolar urushi edi.Bu 1850 yildan 1864 yilgacha davom etdi, garchi Tyanszin (hozirgi Nankin) qulagandan keyin so'nggi isyonchi armiya 1871-yil avgustigacha yo'q qilinmadi. 20 milliondan ortiq odam halok bo'lgan jahon tarixidagi eng qonli fuqarolar urushidan so'ng, tashkil etilgan Qing hukumati g'alaba qozondi. qat'iy, garchi uning moliyaviy va siyosiy tuzilishi uchun juda qimmatga tushsa ham. Qo'zg'olonga etnik hakka (xan kichik guruhi) va o'zini Iso Masihning ukasi deb e'lon qilgan Xon Syuquan qo'mondonlik qilgan. Uning maqsadlari diniy, millatchilik va siyosiy xarakterga ega edi; Xong Xan xalqini Taypingning nasroniylikning sinkretik versiyasiga aylantirishga, Qing sulolasini ag'darishga va davlatni o'zgartirishga intildi. Taypinglar hukmron sinfni siqib chiqarish o'rniga, Xitoyning axloqiy va ijtimoiy tuzumini ko'tarishga harakat qildilar.Taipinglar Osmon Shohligini Tyanjinda joylashgan muxolif davlat sifatida 19 Boltz, William G. (1986-yil fevral). „Early Chinese Writing, World Archaeology“. Early Writing Systems. 17-jild, № 3. 436-bet. 26 o'rnatdilar va janubiy Xitoyning muhim qismini nazorat qilishdi va oxir- oqibat 30 millionga yaqin aholi bazasini boshqarish uchun kengayishdi.O'n yildan ko'proq vaqt davomida Taiping qo'shinlari o'rta va pastki Yangtze vodiysining ko'p qismini egallab olib, jang qildilar va oxir-oqibat umumiy fuqarolar urushiga aylandi. Bu Markaziy va Janubiy Xitoyning aksariyat qismini o'z ichiga olgan Ming-Qing o'tish davridan beri Xitoydagi eng yirik urush edi. U insoniyat tarixidagi eng qonli urushlardan biri, eng qonli fuqarolar urushi va XIX asrning eng yirik mojarosi sifatida qayd etilgan. Ikkinchi afyun urushi 1856-yildan 1860-yilgacha davom etgan urush bo'lib, Britaniya imperiyasi va Frantsiya imperiyasini Xitoyning Qing sulolasiga qarshi to'qnashdi.Bu Xitoyga afyun import qilish huquqi uchun kurashgan afyun urushidagi ikkinchi yirik mojaro bo'lib, Qing sulolasining ikkinchi mag'lubiyatiga olib keldi.Bu ko'plab xitoylik amaldorlarning G'arb davlatlari bilan to'qnashuvlar endi an'anaviy urushlar emas, balki yaqinlashib kelayotgan milliy inqirozning bir qismi ekanligiga ishonishlariga sabab bo'ldi.1860 yilda ingliz va frantsuz qo'shinlari Pekin yaqiniga kelib, shaharga kirishdi.Tinchlik muzokaralari tezda barham topdi va Britaniyaning Xitoydagi Oliy komissari xorijiy qo'shinlarga Qing sulolasi imperatorlari davlat ishlarini boshqargan saroylar va bog'lar majmuasi bo'lgan Imperator yozgi saroyini talon- taroj qilishni va yo'q qilishni buyurdi.Ikkinchi afyun urushi paytida va undan keyin Qing hukumati Rossiya bilan Aigun shartnomasi va Pekin konventsiyasi (Pekin) kabi shartnomalarni imzolashga majbur bo'ldi.Natijada Xitoy o‘zining shimoliy-sharqi va shimoli-g‘arbidagi 1,5 million kvadrat kilometrdan ortiq hududni Rossiyaga berdi.Urush tugashi bilan Qing hukumati diqqatini Tayping qo'zg'oloniga qarshi kurashish va uning hukmronligini saqlab qolishga qaratdi.Boshqa narsalar qatorida, Pekin konventsiyasi Gonkongning bir qismi sifatida Koulun yarim orolini inglizlarga berdi. Birinchi Xitoy-Yapon urushi (1894 yil 25 iyul - 1895 yil 17 aprel) Xitoyning Qing sulolasi vaYaponiya imperiyasi o'rtasidagi birinchi navbatda Joseon 27 Koreyadagi ta'sir uchun mojaro edi. Yaponiya quruqlik va dengiz kuchlari tomonidan olti oydan ko'proq vaqt davomida uzluksiz muvaffaqiyatlar va Veyxayvey portining yo'qolishidan so'ng, Qing hukumati 1895 yil fevral oyida tinchlik uchun sudga murojaat qildi. Urush Qing sulolasining armiyani modernizatsiya qilish va suverenitetiga tahdidlarni bartaraf etishga urinishlarining muvaffaqiyatsizligini ko'rsatdi, ayniqsa Yaponiyaning muvaffaqiyatli Meidji tiklanishi bilan solishtirganda. Sharqiy Osiyodagi mintaqaviy hukmronlik birinchi marta Xitoydan Yaponiyaga o'tdi; Qing sulolasining obro'si, Xitoyda klassik an'analar bilan birga, katta zarba berdi. Koreyaning irmoqli davlat sifatida haqoratli yo'qotilishi misli ko'rilmagan jamoatchilik noroziligiga sabab bo'ldi. Xitoy ichidagi mag'lubiyat Sun Yat-sen va Kan Yuvey boshchiligidagi bir qator siyosiy qo'zg'olonlarning katalizatori bo'lib, 1911-yil Sinxay inqilobi bilan yakunlandi. Bokschilar qo'zg'oloni, shuningdek, Bokschilar qo'zg'oloni, Bokschilar qo'zg'oloni yoki Yihetuan harakati, Xitoyda 1899 va 1901 yillar oralig'ida, Qing sulolasining oxirigacha bo'lgan xorijiy, mustamlakachilik va nasroniylarga qarshi qo'zg'olon edi. Adolatli va uyg'un mushtlar jamiyati (Yìhéquán) tomonidan ingliz tilida "Bokschilar" nomi bilan tanilgan, chunki uning ko'plab a'zolari o'sha paytda "Xitoy boksi" deb atalgan xitoylik jang san'atlari bilan shug'ullanishgan.Sakkiz millat ittifoqi dastlab Xitoy imperatorlik armiyasi va bokschi militsiyasi tomonidan qaytarilgandan so'ng, Xitoyga 20 000 qurolli qo'shin olib keldi. Ular Tyantszinda imperator armiyasini mag'lub etib, 14 avgustda Pekinga etib kelishdi va ellik besh kunlik Legatsiyani qamaldan xalos qilishdi.Poytaxt va uning atrofidagi qishloqlarni talon-taroj qilish bilan birga, bokschi bo'lishda gumon qilinganlar qatl qilindi.1901-yil 7- sentyabrdagi Boks protokoli bokschilarni qo'llab-quvvatlagan hukumat amaldorlarini qatl etishni, Pekinda xorijiy qo'shinlarni joylashtirishni va hukumatning yillik soliq daromadidan 450 million tael kumushni to'lashni nazarda tutgan. keyingi 39 yil davomida tegishli sakkiz davlatga tovon sifatida.Qing sulolasining Bokschilar qo'zg'oloni bilan shug'ullanishi ularning Xitoy ustidan 28 nazoratini yanada zaiflashtirdi va sulolani keyinchalik yirik hukumat islohotlariga urinishlariga olib keldi. Miloddan avvalgi 221-yilda Qin Shi Huang 20 turli urushayotgan davlatlarni bosib oldi va oʻzi uchun Xuangdi yoki Qinning" imperatori " unvonini yaratdi, bu imperator Xitoyning boshlanishini belgilab berdi. Biroq, uning oʻlimidan koʻp oʻtmay, zolim hukumat quladi va uni uzoqroq yashagan Xan sulolasi (miloddan avvalgi 206 - milodiy 220) egalladi. Ketma-ket kelgan sulolalar imperatorga keng hududlarni bevosita nazorat qilish imkonini beradigan byurokratik tizimlarni ishlab chiqdi. Miloddan avvalgi 206-yildan to 1912-yilgacha boʻlgan XXI asrda muntazam maʼmuriy vazifalarni maxsus elita olim amaldorlar bajargan. Xattotlik, tarix, adabiyot va falsafani puxta egallagan yigitlar hukumatning ogʻir imtihonlaridan puxta saralab olindi. Xitoyning soʻnggi sulolasi Qing (1636—1912) boʻlib, uning oʻrniga 1912-yilda Xitoy Respublikasi, keyin esa 1949-yilda materikda Xitoy Xalq Respublikasi tashkil topgan. Xitoy Respublikasi 1949-yilda Tayvan oroliga chekindi. XXR ham, ROX ham hozirda Xitoyning yagona qonuniy hukumati ekanligiga daʼvo qilmoqdalar, natijada hatto Birlashgan Millatlar Tashkiloti XXRni 1971-yilda BMTning barcha konferensiyalarida Xitoyni vakillik qiluvchi hukumat sifatida tan olganidan keyin ham davom etayotgan nizolar davom etmoqda. Gonkong va Makao 1997 va 1999- yillarda tegishli ravishda Buyuk Britaniya va Portugaliyadan suverenitetni Xitoyga oʻtkazib, XXRning maxsus maʼmuriy hududlariga (SAR) aylandi. 20 Keightley, David N. (1996-yil kuz). „Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China“. Representations. № 56 Special Issue: The New Erudition. 68–95-bet. 29 Xulosa XVI asr oxiriga kelib Min imperiyasining qadimiy qo‘shinlari - bir paytlar Chingizxon tomonidan mag‘lubiyatga uchragan Jurchen qabilalarining avlodlari boshchiligida Manchukuo egaligi atrofida birlashdilar. Ularning rahbari Nurxatsi (1559-1626) hisoblangan. 1609- yilda Nurxatsi Xitoyga soliq to‘lashni to‘xtatdi va keyin o‘zining Sin sulolasini e‘lon qildi. 1618-yildan boshlab manjurlar Xitoyga qurolli bosimni kuchaytirdilar. Sakkiz yil davomida ular deyarli Buyuk Xitoy devoriga borishadi. Nurxatsining vorisi Abaxay o‘zini imperator deb e‘lon qiladi va sulola nomini Singa o‘zgartiradi (xitoycha toza). XVll asr boshlarida manjurlar janubiy(ichki) Mo‘g‘ulistonni bosib oldilar. Butun Janubiy Manjuriya va bosib olingan Janubiy Mo‘g‘uliston xonliklarida markazlashgan boshqaruv o‘rnatilgan. Ichki mo‘g‘ullar tomonidan qo‘llab-quvvatlangan manjuriya otliqlari Xitoyga muntazam bosqinlar uyushtirib, yuz minglab xitoylarni talon-taroj qilib, qullikka aylantira boshladilar. Imperator Ming shimoliy chegaralarga Vu Sangui qo‘mondonligi ostida eng yaxshi qo‘shinini yuborishi kerak edi. Ayni paytda Xitoyda yana bir dehqonlar qo‘zg‘oloni avj oldi. 1644-yilda Li Tsichen boshchiligidagi dehqon otryadlari boshqa barcha qo‘shinlarni mag‘lub etib, Pekinni egallab oldi va Li Tsichen o‘zini imperator deb e‘lon qildi. Vu Sangui manjuriya otliqlarini Pekinga kiritdi. Shanxayguan jangida manchjurlar Li Tsichenni mag‘lub etdilar. 1644-yil 6 iyunda manjurlar poytaxtni egallab oldilar. Li Zicheng tez orada vafot etadi va manjurlar o‘zlarining yosh imperatori Aisingero Fulinni butun Xitoyning hukumdori deb e‘lon qiladilar. Vu Sangui butun armiya bilan birga bosqinchilar xizmatiga boradi. Manjur bosqinchilariga qarshi kurash uzoq davom etadi, ammo zaiflashgan Xitoy yaxshi qurollangan va uyushgan armiyaga qarshilik ko‘rsata olmaydi. Qarshilikning oxirgi tayanchi - Tayvan 1683-yilda manjurlar tomonidan bosib olindi. Shunday qilib Xitoy davlat suverenitetini yo‘qotdi va boshqa Manjur Sin davlatining ajralmas qismiga aylandi. Sin imperiyasidagi Manchju sulolasi 1645 yildan 1911 yilgacha hukumronlik qilgan. Manchjur zodagonlari qo‘lida oliy hokimiyat organlari va armiya 30 rahbariyati bo‘lgan. Kangxi davridan boshlab (1663- 1723-yillar hukumronlik qilgan) Manchju imperatorlari buddistlar va axloqiy jihatdan konfutsiy bo‘lib, mamlakatni qadimgi qonunlar asosida boshqargan. XVII-XVIII asrlarda Sin sulolasi hukumronligi ostidagi Xitoy ancha tez rivojlandi. XIX asrning boshlariga kelib, Sin imperiyasida 300 millionga yaqin odam bor edi, bu avvalgi ikki ming yillikdagidan o‘rtacha besh baravar ko‘p edi. Koreya Sin imperiyasining vassali edi. XVll asr oxirida tashqi Mo‘g‘uliston knyazlari manjur imperatorlarining suverenitetini tan oldilar. 1757-yilda Jung‘or xonligi vayron bo‘ldi va uning hududi 1760-yilga kelib bosib olingan Sharqiy Turkiston bilan birga Shinjon("Yangi chegara") nomi bilan Sin imperiyasi tarkibiga kiritildi. Manchjuriya-Xitoy qo‘shinlarining Tibetga qarshi bir qancha yurishlaridan so‘ng bu davlat XVll oxirida Sin imperiyasiga qaram bo‘lib qoldi. 31 Foydalanilgan adabiyotlar. 1. Xalqaro munosabatlar tarixi va diplomatiyasi. Hammualliflikda, T., 2009. 2. Qadimgi dunyo tarixi. Y.S. Krushkol taxriri ostida. 2-j. T., I975. Хрестоматия по истории Древней Греции. Под. Ред. Д.П.Каллистова. М., I964. 3. Хрестоматия по истории Древнего Рима. Под. Ред. С.Л.Утченко. М., I962. 4. Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent 2009. 5. Античная Греция. Под.Ред. Е.С.Голубцовой. М., I983. Т., I-2. 6. Nivison, David S. The Classical Philosophical Writings // The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 B.C. / Loewe, Michael & Shaughnessy, Edward L. — Cambridge University Press, 1999. — P. 745—812. 7. Abduxoliq Abdurasul o g li, Qadimgi Farg ona tarixidan, T., 2002. ʻ ʻ ʻ 8. I.Roger B.Beck, Linda Black, Larry S. Krieger, Philip C, Naylor, Dahia Ibo Shabaka ‘’World history: patterns of interaction’’. McDougle Little, USA, 2009. P.287-293. 9. Sima Qian (1994). William, Nienhauser (ed.). The Grand Scribe's Records I: The Basic Annals of Pre-Han China. Indiana University Press. ISBN 9780253340214 10. Ho, Peng Yoke, LI, QI and SHU, Hong Kong University Press, 1985. University of Washington Press edition, 1987. ISBN 0-295- 96362-X, p.76 11. Л.С.Васильев, Л. И. Думан. Чжоу // Советская историческая энциклопедия : в 16 т. / под ред. Е. М. Жукова. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — Т. 16 : Чжань Вэнь-Тянь — Яштух. — Стб. 18—19. 12. Крюков М. В. Яншао // Советская историческая энциклопедия : в 16 т. / под ред. Е. М. Жукова. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — Т. 16 : Чжань Вэнь-Тянь — Яштух. — 1002 стб. 32 13. Wittke, J.H. (February 24, 2010). "Geology of the Tibetan Plateau". Archived from the original on May 23, 2019. Retrieved March 29, 2019. 14. Liu, L. & Xiu, H., Rethinking Erlitou: legend, history and Chinese archaeology, Antiquity, Volume: 81 Number: 314 Page: 886—901, 2007 15. Ли-Юань // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947. 16. Keightley, David N. (1996-yil kuz). „Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China“. Representations. № 56 Special Issue: The New Erudition. 68– 95-bet. 17. Bartlett, Beatrice S. (1991), Monarchs and Ministers: The Grand Council in Mid-Ch'ing China, 1723–1820, Berkeley and Los Angeles: University of California Press, ISBN 978-0-520-06591-8. 18. Cassel, Pär Kristoffer (2012), Grounds of Judgment: Extraterritoriality and Imperial Power in Nineteenth-Century China and Japan, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-979205-4 19. Crossley, Pamela Kyle (1997), The Manchus, Wiley, ISBN 978-1-55786- 560-1. —— (2010), The Wobbling Pivot: China since 1800, Malden, MA: Wiley- Blackwell, ISBN 978-1-4051-6079-7. 20. Platt, Stephen R. Autumn in the Heavenly Kingdom: China, the West, and the Epic Story of the Taiping Civil War. — New York : Knopf, 2012. — ISBN 978-0- 307-27173-0. Internet manbalari: 1. 2. 3. 4. Wikipediya – Cвободную энциклопедию https://history-maps.com/uz/st ory/History-of-China Arxiv.uz 33

MUNDARIJA

Kirish

1-bob. Xitoyning birlashtirilishi

1.1. Sin davlati kuchayishi, Shan Yan islohotlari

1.2. Sin sulolasi davrida islohotlar

1.3. Sin Shixuandi. Xitoy birlashgan davlati vujudga kelishi

2-bob. Xitoy tarixi

2.1. Xitoyning neolit va bronza davrlari

2.2. Qadimgi Xitoy, sulolalar

2.3. Afyun urushlari va qo‘zg‘olonlar

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить