Qadimgi vaqt o’lchovining dastlabki shakllari - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	История

Qadimgi vaqt o’lchovining dastlabki shakllari

Купить

Qadimgi vaqt o’lchovining dastlabki shakllari Reja : 1. Vaqt tushunchasi. Hafta, sutka, soat tushunchalari. Dastlabki soatlar. 2. Kalendarlar haqida tushuncha. Eng qadimgi kalendarlar 3. Kalendarlar va ularning turlari (Quyosh, Oy, oy-kuyosh kalendarlari www.arxiv.uz

Vaqt tushunchasi. Vaqtning eng muhim xususiyatlaridan biri, uning bir tomonlama, ya`ni olg`a, kelajak tomonga yurishidir. Matematiklar ta`biri bilan aytganda, manfiy vaqt bo`lishi mumkin ham emas. Va q tni o`lchash uchun soniya, daqiqa, soat, sutka, hafta, oy va yil birliklari q abul qilingan. Olingan va butun dunyo mamlakatlarida bir xil qabul qilingan. Aniq vaqtning asosiy manbai astronomik kuzatishlardir. Maxsus asboblar yordamida yulduzlarni kuzatib, aniq vaqtni (soniyaning mingdan bir ulushlari aniqligida) topiladi. Hafta va uning turlari. Vaqt - tabiatdagi davriy hodisaga, Yerning o`z o`qi atrofida aylanish davriga nisbatan hisoblanadigan o`lchov birligidir. O`rta asr solnomachisi Dostopochtenniy, «yilning uzunligini - tabiat, oyning uzunligini -an`analar, haftaning uzunligini belgil

• Rimda ham dastlab sakkiz kunlik hafta bo`lib, unga A harfidan N harfigacha bo`lgan nomlar berilgan. Rimda imperator Avgust davrida (miloddan avvalgi 63-milodning 14) yetga kunlik hafta keng tarqalgan. Yetti kunlik hafta yaxudiylardan misrliklarga, ulardan rimliklarga va so`ngra G`arbiy Yovropaga tarqalgan. Bobilliklar yettini «qutlug` soyu> deb hisoblaganlar. Bu sig`inish o`sha davrda ma`lum bo`lgan beshta «sayyora» - «planeta» yoki «daydib yuruvchilar» va ular katoriga qo`shib hisoblangan Oy va Quyosh bilan bog`liq bo`lgan. O`lar Yer atrofida yetti sayyora - Oy, Merkuriy, Venera, Quyosh, Mars, Yupiter va Saturn aylanadi, deb hisoblaganlar. Haftalarga sayyoralarning nomi berilgan. Bu nomlarni rimliklardan so`ngra, G`arbiy Yevropa xalqlari ham ko`llashgan. Lotincha, fransuzcha va inglizch

HAFTA KUNLARINING NOMLANISHINING ASTRONOMIK IFODASI Oy (dushanba) Venera (juma) Mars (seshanba) Saturn (shanba) Merkuriy (chorshanba) Quyosh (yakshanba) Yupiter (payshanba) Qadimda sayyoralarning nomi soatlarga ham berilgan. Bir haftada 168 soat (24x7) bo`lgan. Shanbaning birinchi soatini (shuningdek, 8, 15, 22 soatlarini) 23 soatini Yupiter, 24 soatini Mars boshqargan. Yetti kunlik hafta G`arbda imperator Avgust davrida keng tarkaldi. Miloddan avvalgi 321 yilda Konstantin «Hamma fuqarolar Quyosh kuni dam olsin»,- deb farmon berdi.www.arxiv.uz

Slavyanlarda ham yetti kunlik hafta bo`lib yakshanba «nedeley», ya`ni «hech narsa qilma», «ishlamaydigan kun» - deyilgan. Dushanba - «ponedelnik» -«nedeley»dan keyingi kun, vtornik seshanba) - «nedeli»dan so`nggi ikkinchi, sreda (chorshanba) - nedeli (haftaning o`rtasi), «chetverg», «pyatnitsa»-to`rtinchi va beshinchi kun deb ataladi. «Subbota»- sabbat (shabat)-ya`ni dam olish so`zidan olingan. Qadimgi Rusda zamonaviy yakshanba XVI asrgacha «nedeli» deb atalgan. Hafta so`zining o`rnida esa «sedmitsa» ishlatilgan. Qadimgi Skandinaviya xalklarida shanba - «kidagzyau» «hammom kuni» degan ma`noni bildirgan. Bu shvedlarda (lorsdau va lagsdau) ham sakdanib qolgan. Ba`zi xalqlarda eston, latish, arab, yunon va xitoyliklarda hafta nomlari tartib raqami bo`yicha atalgan. Haftalarni raqamlash Qadimg

Ba`zi xalqlarda haftalarning tartib raqami boshqacharoq qo`yilgan. Masalan, gruzin tilida beshta shanba mavjud. Haqiqiy shanba - «shabati»dan tashqari yana, ikkinchi shanba (orshabati) - ya`ni dushanba, uchinchi shanba (samshabati seshanba, to`rtinchi shanba (otxshabati) - chorshanba,beshinchi shanba (xutshabati) payshanba, juma - paraskevi va yakshanba - kriva deb ataladi. Forschada ham hafta nomlarida "shanba, so`zi olti marta takrorlanadi. Yakshanba - birinchi shanba, dushanba -ikkinchi shanba, seshanba-uchinchi shanba, chorshanba - to`rtinchi shanba va payshanba-beshinchi shanba tarzida. Juma - muqadsas kun hisoblanadi. Haftalarning forscha nomlari Kavkaz Osiyo xalqlari tomonidan ham ishlatiladi. Ozarbayjon tilida «bozor» - yakshanba, turkchada xam yakshanba - «pazar», «pazartesi»

• Sutka va uning dastlabki shakllari. Yer sharining o`z o`ki atrofida bir marta aylanib chikishi uchun ketgan vakt sutka deb ataladi. Sutka – vaqtning dastlabki o`lchov birlitidir. Sutkaning 24 dan bir bo`lagi bir soat, soatning 60 dan bir bo`lagi daqiqa, daqiqaning 60 dan biri soniya deyiladi. Yer o`z o`qi atrofida notekis aylanishi ma`lum, ammo bu notekislik kichik bo`lib, 100 yilda soniyashgeg mingdan bir ulushi bilan o`lchanadi. Qadimda kecha va kunduzning almashishidan vaqt o`lchovi me`yori sifatida foydalanishgan. Qadimda yunoncha « U yetega» - sugka so`zi ikki ma`noda q o`llanilgan: 1)Quyosh chiqishidan Quyosh botishigacha bo`lgan vaqt oralig`i; 2)Quyosh chiqishidan keyingi Quyosh chiqishigacha bo`lgan vaqt oralig`i. www.arxiv.uz

Lotincha «dies» - sutka so`zi ham shu ma`noni bildirgan. Qadimgi Yunoniston, Rim, Bobilda va Misrda sutka ertalabdan, O`rta Osiyoda kechqurundan boshlab hisoblangan. Oy kalendaridan foydalangan afinaliklar, germanlar, iudeylarda ham sutka-kun kechqurundan boshlangan. Zardushtiylar esa Quyoshning chiqishi bilan yangi kun boshlanadi deb hisoblashgan. Sutkalarni dastlab misrliklar soatlarga bo`lganlar. Millodsan avvalgi yilida Misr koxinlari sutkani 24 soatga bo`lishgan: Ular soatni kunduz, 2 soatni g`ira-shira pay., 12 soatni kechasi hisoblashgan. Bobilda ham bir sutkaning 12 soati kechasi hisoblangan. Geradotning ta`kidlashicha, yunonlar bobilliklarning shu sistemasidan foydalanishgan. Gerodotning yozishicha, miloddan avvalgi VI ahamoniylar xukmdori Doro skiflarga yurishi davrida qo`riqchil

Yerning yulduzlarga nisbatan bir marta aylanib chiqish davri sutkasiga va Quyoshga nisbatan aylanish davri Quyosh sutkasiga bo`linadi. Yulduz sutkasi uzunligi bahorgi teng kunlik nuktasidan ikkita ketma-ket yuqori (yoki pastki) kulminatsiyalari orasidagi vaqgga teng. Yulduz sutkasi haqikiy (pretsessiya va nutatsiya xisobga olinsa) yulduz sutkalariga ajraladi. Baxorgi teng kunlik sutkasi nuqgasining pretsession harakati ta`sirida o`rtacha yulduz sutkasi Yerning o`z o`qi atrofida haqikiy aylanish davridan 0,0084 soniyaga qisqa. www.arxiv.uz

• Kundalik hayotimizda asosan o`rtacha kuyosh vaqtidan foydalanamiz. O`rtacha Quyosh - ekvator bo`ylab tropik yil ichida bir marta tekis aylanib chiqadigan hayoliy nuktadir. O`rtacha Quyosh markazining yuqori kulminatsiya payti o`rtacha tushlik payti deyiladi. O`rtacha Kuyosh vaqti shu paytdan boshlanadi. O`rtacha Quyosh markazining pastki kulminatsiya payti yarim tun deb fukaro vaqgi shu paytdan (soat 24.00) hisoblanadi va kalendarda kun o`zgaradi. Astronomiyada 1925 yilgacha kun hisobi tush paytida o`zgarar, ya`ni yangi kun kunduzi soat 12 dan boshlanar edi. 1925 yildan boshlab astronomiyada ham fuqaro vaktidan foydalanilmoqsa. • Soat tushunchasi. Dastlabki soatlar. Soat - bu xalqaro birliklar tizimiga kirmaydigan vaqg o`lchov birligi, qiymati 60 dakiqa yoki 3600 soniyaga teng vakt orali

Birinchi Quyosh soati, ya`ni skafis bobillik Beros tomonidan miloddan avvvalgi SH asrda quriladi. Dastlabki yunon Quyosh soatlari milodsan av. 550 yillarda Anaksimantu Miletskiy tomonidan yaratilgan. Rimda miloddan avvalgi 293 yildan boshlab Kuyosh soatlaridan foydalana boshlangan. Osiyo xalklarida esa qadimda qum soatlari keng tarqalgan. Bu soatlar uzun bo`lmagan vaqt oralig`ini xisoblashga mo`ljallangan. Hozirda tibbiyotda qum soatlaridan foydalaniladi. Xitoyda olov soatlaridan foydalanishgan. Unda maxsus shamlar ishlatilgan. Miloddan avvalgi birinchi ming yillikda suv soatlari - klespidralar keng tarqaldi. Mazkur soatlar, aniq va qulay bo`lmasa-da, ma`lum bir qatlamdagi odamlarning ehtiyojini qondirgan. Urta Osiyoda XV asrning birinchi yarmida Mirzo Ulug`bek Samarqandda 50 metrlik Quyos

Kalendarlar va ularning turlari. (Tropik yil va kalendar yili, Quyosh kalendari, Oy kalendari, Oy - kuyosh kalendari) Biz tanishib o`tgan vakt birligi sutka katta davrlarni o`lchash uchun kichiklik qiladi- Katta davrlarni o`lchash uchun sutkani ishlatadigan bo`lsak, juda katta sonlarni ifodalashga to`g`ri keladi. Vaqt birligi sutkani 10 baravar kattalashtirib ishlatish mumkin. Lekin kadim zamonlardan beri insoniyat katta vakt oralig`ini o`lchash uchun sutkadan tashqari xafta, oy va yildan foydalanib kelganlar. Vaktning katga oraliklari o`lchash birligi tabiiy birlik - yil deb Yerning kuyosh atrofida bir marta to`la aylanib chiqish davri qabul qilingan. Ammo yil sutkalar bilan butun son orqali ifodalanmaydi, ya`ni sutka va yil karrali emas. Quyosh o`zining ko`rinma harakati bo`yicha bahorgi

OSMON SFERASINING ASOSIY NUQTALARI VA CHIZIQLARI Tropik yilning 365 sutkadan ortiq kasr qismi yil olib borishda ko`p inqulnyliklarga sabab bo`ladi. Kundalik hayotimizda ishlatiladigan yil hisobi kalendar. yili deb ataladi. Kalendar atamasi lotincha sa1yepdarium — «qarz daftari» degan ma`noni anglatadi. Qadimda Rimda qarzdorlar oyning birinchi kuni qarzlarining foizlarini to`laganlar va bu «kalendar»ga qayd qilib borilgan. Tabiatdagi aniq bo`lgan vaqg hisobi birliklari sutka, oy yil qadimdan ma`lum bo`lib qadimgi kalendarlarning asosini tashkil etgan. Biz kalendar deb shunday vaqt hisobi sistemasini aytamiz-ki, uning asosida osmon yoritqichlari harakatiga bog`liq tabiatning davriy hodisalari yotadi. Bunday sistemani yaratish birinchi bo`lib ilk neolit davrida sodir bo`ldi. Bu ishlab chiqari

Bular Quyosh va Oy hisoblaridagi kalendarlardir. Shundan kelib chiqib, kalendarlarni uch guruhga bo`lishimiz mumkin. Quyosh kalendari; Oy kalendari; Oy-quyosh kalendari. Quyosh kalendarida tropik yshshing uzunligi asos qilib olinadi. Quyosh kalendarining uzunligi tropik yilning uzunligiga mumkin qadar yaqin bo`lishi kerak. Agar kalendar yili tropik yildan qisqaroq bo`lsa, biz o`lchayotgan vaqg oralig`ida ortiqcha vaqg qoladi. www.arxiv.uz

M asalan: yili Q adim gi M isrdagidek 365 sutka deb olingan, u tropik yildan deyarli 6 soat qisqa bo`lganligidan, 4 yildan so`ng kuyosh bilan bahorgi teng kunlik nuqtasining birlashishi 21 m artga em as, `balki 22 m artga, yana 4 yildan so`ng 23 m artga to`g`ri kelar edi. Shunday qilib, kalendar yili tropik yildan qisqa bo`lsa, yil fasllari kalendar yilining keyingi kunlariga surila boradi. B unday .surilish bir necha avlod hayoti davom ida sezilarli xatoga olib kelardi, ya`ni 60 yilda fasllar 15 sutkaga, 120 yilda bir oyga kech qolgan bo`lardi, 720 yilda esa hatto olti oyga yetib, m artda kuz, sentabrda bahor bo`lardi. www.arxiv.uz

Agar kalendar yilini 366 sutka deb olsak, u holda bir sutka emas, ba l ki uch sutka xatoga yo`l qo`yilardi va teng kunlik nuqtasi Quyosh bilan 21 martda emas, 18 yana to`rt yildan so`ng 15 martda to`g`ri kelgan bo`lar edi. www.arxiv.uz

• Umar Hayyom kalendarida kabisa yillari hisobi Yulian kalendaridan farq qiladi. Unda 28 yil ichida Yulian kalendaridagidek har to`rtinchi yili, keyingisi o`ttiz ikkinchi yilda emas, balki besh yil o`tkazib o`ttiz uchinchi yilda qo`shiladi. Demak, Yulian kalendari bo`yicha 32 yilda sakkizta kabisa yili bo`lsa, Umar Hayyom kalendarida 33 yilda sakkizta kabisa yili bo`ladi, ya`ni: • 365*25 + 366*8 = 12053 sutka • 12053:33 - 365.2424 sutka • Bu esa tropik yildan 0.0002 sutka ortik, xolos. Demak, Umar Hayyom kalendarida 4500 yildan ortiq vaqtda bir sutka xato kelib chikadi. Umar Hayyom kalendari Eronda 19 asrning o`rtalarigacha qo`llanilgan. • Oy kalendari. Quyosh harakatini kuzatishdan ko`ra, OYni kuzatish osonroq. Shuning uchun Oy harakatiga asoslangan vakt o`lchovi Quyosh harakatiga asoslan

• 29,5 sutkadan so`ng Oy yana astronomik yangioy fazasida bo`ladi. Ikki ketma-ket kelgan yangi oy orasida o`tgan vakt Oyning sinodik davri deyilib 29 sutka 12 soat 44 minut 2,28 soniyaga teng. Siderik oy -Oyning yulduzlarga nisbatan ikki ketma- ket kelgan bir xil vaziyati orasida o`tgan vakt bo`lib, u 27 sutka 7 soat 43 minut 11,51 soniyagateng. • Oy atamasini biz ikki ma`noda ishlatamiz. Bosh harf bilan yoziladigan Oy -bu Yer sayyorasining tabiiy yo`ldoshi samoviy jismdir. Kichik harf bilan yoziladigan vakt oralig`i o`lchovi, yuqorida aytganimiz sinodik oydir. Oy kalendari .to`liq va to`lik bo`lmagan oylarga bo`linadi. To`lik oylar 30 kundan, to`liq bo`lmagan oylar 29 kundan iborat bo`lgan. Toq oylar 30, juft oylar 29 sutka qilib belgilangan. Oy kalendarida yilning davomiyligi 354.36706 s

Купить