Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 82.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qadimgi Xitoy

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI KURS ISHI Mavzu: “Qadimgi Xitoy” Topshiruvchi: Qabul qiluvchi: 1 MUNDARIJA: Kurs ishining dolzarbligi . Qadimgi Xitoy madaniyatini o'rganar ekanmiz biz bunda Xitoy tarixi yanada kengroq o'rganilishi va bu madaniyatning boshqa xalqlarga tasiri haqida qisqacha to'xtalib o'tsak. Xar bir davlatning yozuvi, diniy etiqodi bo'lgani kabi Qadimgi Xitoyninga ham yozuvi, va diniy etiqodining, eng qadimiy shakllari mavjud va boshqa xalqlarning ham madaniyatiga o'z tasirini o'tkazgan.Qadimgi Xitoy madaniyati boshqa madaniyatlardan o'iga xos alohida jihatlari bilan ajralib turadi. Ilk Xitoy yozuvininig eng qadimgi yodgorliklari eramizdan avvalgi XIV- XI asrga oid fol ko'rish yozuvlaridir.In youvlarining kopchilik qismi buyumlar tasviri yoki murakkab tushunchalarni ifodalaydigan ko'pgina tasvirlar qo'shilmasi ideogramma ko'rinishidadir. In belgilarining hozirgi Xitoy iyeogliflaridan 3 xil farqli tomoni bor.Birinchidan,har bir elementning belgi qandaydur buyumning konturinitasvirlagan,ikkinchidan, bir belgini yozilishida ko'p xilma xillik mavjud. Uchinchidan, belgini qatorning nisbiy yo'nalishiga tomon harakati hali barqaror bo'lmagan. In yozuvining er.avv.j ming yillikda Chjoular tomonidan o'zlashtirilishi, uning taraqqiyotink uzb qo'ymadi. Er.avv ||-j ming yilliklarda iyerogliflarning mahalliy variantlari unifikatsiya qilindi, belgilarni yozishning yangi husnixati paydo bo'ldi. Qadimgi Xitoyda odatda yupqa yog'och yoki bambuk taxtachalariga yozilgan. Tushli mo'yqalam bilan yozuv ana shu taxtachalarga tushurilgan va yozuvlar metall pichoq bilan tozalangan. Eramizdan avvalgi |mingyilliknig o'rtalarida ipak matoga ham yozilgan. Yangi era boshida qog'oz kashf qilinib ishlatila boshlandi va qog'oz boshqa materiallarni siqib chiqardi. 2 Mavzuning o rganilish darajasiʻ . Eng qadimgi Xitoy sheriyati namunalari eramizdan avvalgi VI asrlarda jez ko'zalardagi yozuvlarda yetib kelgan. "Shiszin" (qo'shiqlar kitobi) - qadimgi Xitoy adabiyotining haqiqiy xazinasidir. Bu yodgorlik 4 bo'limga bo'lingan (" Podshoxlik axloqi" "Kichik odalar", "Buyuk odalar", "Madhiyalar", ) 305 poetik asarlar majmuasidan iborat. "Shiszin" an'analari eramizdan avvalgi IV- asrda poetik asarlar mualliflari tomonidan o'zlashtirib olindi. Bizgacha bu asarlar do'mbira shaklini eslatadgan tosh uyumlarda yetib kelgan, shu sababli ular "Tosh do'mbiralar" dagi matnlar deb yuritiladi.Eramizdan avvalgi IV-. asrda mashxur Syu Yuan, Xan davrida Sima Siyan-Ju kabi shoirlar ijod qilgan. Musiqa, poeziya, va raqs kabi san'at turlari Xitoyda yuqori darajada shakllangan. Musiqa asboblari uch asosiy guruhga: torli, tovush va urib chalinadigan, asboblarga bo'lingan. Ko'pgina musiqa asboblari eramizninig birinchi, ikkinchi asrlarida O'rta Osiyodan o'zlashtirilib olingan. Xitoy memorchilik san'atida yog'och asosiy xomashyo edi. Xan davrining noyob memorchilik yodgorligi imperya poytaxti Chanyan shaxri 12 darvozali devor bilan o'rab olingan. Baland ko'p xonali imperator saroyi, mamuriy binolar va ibodat xonalar shaxarning ko'rki edi. Mamuriy binolar sariq rangda, imperator saroylari qizil rangda bo'yalgan. Xan davrida portret san'ati yuksak darajada bo'lgan, saroylar portret freskalari bilan bezatilgan. Kurs ishining maqsad va vazifalari: . Qadimgi Xitoyda ilmiy bilimlar, ayniqsa matematika rivojlangan. Eramizdan avvalgi ikkinchi asrda to'qqiz kitobdan iborat "matematika" traktati tuzilgan. Bunda oldingi olimlarning bilimlari proporsiya, progress bo'lishlari bayon etilgan. Pifagor teoremasi va boshqalar to'plangan. Matematika bilan yonma yon astranomiya fani ham rivojlandi.Er.avv.104- yilda bir yil 365 ,25 kun hisoblab chiqildi. Shu yil qabul qilingan kalendar eramizning 85-yiligacha foydalanildi. Bu kalendar bo'yicha yil 12 oyga bo'lindi. Qo'shimcha kunlar oy kabisa yiliga qo'shilib 3 yilda bir marta belgilandi. Quyish-oy kalendari qishqol xo'jalik ishlariga moslashtirilgan. Qadimgi 3 Xitoyda tibbiyot soxasida katta yutuqlarga erishildi. Er.avv ||| asrda Xitoy shifokorlari igna bilan davolashni kashf qilganlar. Tabiblar 52 kasallikni davolashni bilganlar.280 davolash usulini qo'llaganlar. Qadimgi Xutoyliklar u dunyo to'g'risidagi tushunchalarida terda mavjud bo'lgan tartib qoidalar aks ettiriladi. Yerda hokimyat Vanga tegishli, osmonda hamma jismlar oliy xudo Di ga bo'ysunadi. Di qudratli, u odamlarga marhamat qiladi yoki ularni baxtsizlik bilan jazolaydi. U odamlarga hosilni sovg'a qiladi, qurg'oqchilik yuboradi, yomg'ir va shamol Diga bog'liq. Dining yaqinlarini Vanninig vafot qilgan ajdodlari tashkil qiladi. Vanning ajdodlari Dining topshiriqlarini bajaradi va ular Vanning yordam berish to'g'risidagi iltimosini Diga yetkazadi. Vanning oliy kohin sifatidagi vazifasi odamlar va hudolar o'rtasida vositachi bo'lgan o'z ajdodlari bilan muloqotni amalga oshirishdur. Kurs ishi mavzusi nazariy uslubiy asoslari . Kurs ishi materiallari tarixiylik, ilmiy xolislik va obyektivlik prinsiplari asosida tahlil qilindi. Tarixiy va arxeologik manbalardan foydalanish va taqqoslash usuli qo llanildi.ʻ Kurs ishining strukturasi . Ikki bob, to’rt paragraph, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro yxati hamda ilovalardan iborat. ʻ 4 I BOB QADIMGI XITOYNING TARIXI VA KELIB CHIQISHI 1.1 Qadimgi Xitoy tarixi Xitoy tarixiga oid eng qadimgi yozma ma lumotlar miloddan avvalgi 1250-ʼ yilga, Shan sulolasi davridan (miloddan avvalgi 1600–1046 yillar), qirol Vu Ding davridagi yozuvlarda tilga olingan. Shangning yigirma birinchi qiroli sifatida “Hujjatlar kitobi” (eramizdan avvalgi 11-asr), “ Bambuk yilnomalari ” (miloddan avvalgi 296-yil) va “Buyuk tarixchining yozuvlari” (miloddan avvalgi 91-yil) kabi qadimiy tarixiy matnlarda Sya sulolasi (taxminan 2070-yil) qayd etilgan va tavsiflangan. Shanggacha, lekin bu davrdan hech qanday yozuv ma lum emas. ʼ Shang yozuvlari Xia mavjudligini ko rsatmaydi. Shang odatda Xitoy ʻ sivilizatsiyasining beshigi hisoblangan Sariq daryo vodiysida hukmronlik qilgan. Biroq, neolit sivilizatsiyalari Sariq daryo va Yantszi daryolari bo ylab turli ʻ madaniyat markazlarida paydo bo lgan. Bu Sariq daryo va Yantszi sivilizatsiyalari ʻ Shangdan ming yillar oldin paydo bo lgan. Ming yillik uzluksiz tarixga ega Xitoy ʻ dunyodagi eng qadimgi tsivilizatsiyalar qatoriga kiradi va sivilizatsiya beshiklaridan biri hisoblanadi. Chjou sulolasi (miloddan avvalgi 1046–256) Shanlarni siqib chiqardi va ularning hukmronligini oqlash uchun “Osmon mandati ” tushunchasini kiritdi 1 . Markaziy Chjou hukumati tashqi va ichki tazyiqlar tufayli miloddan avvalgi 8- asrda zaiflasha boshladi va oxir-oqibat bahor va kuz davrida mamlakat kichikroq shtatlarga bo linib ketdi. Bu davlatlar mustaqil bo lib, keying ʻ ʻ urushayotgan davlatlar davrida bir-birlari bilan kurashdilar. An anaviy xitoy madaniyati, ʼ adabiyoti va falsafasining ko p qismi birinchi marta o sha notinch davrlarda ʻ ʻ rivojlangan. Miloddan avvalgi 221-yilda Qin Shi Huang turli urushayotgan davlatlarni bosib oldi va o zi uchun ʻ Xuangdi yoki Qinning " imperatori " unvonini yaratdi, bu imperator Xitoyning boshlanishini belgilab berdi. Biroq, uning o limidan ko p ʻ ʻ 1 Umumjahon tarixi. Xitoy madaniyati. Mihistoriauniversal.com [01.10.2022] 5 o tmay, zolim hukumat quladi va uni uzoqroq yashagan ʻ Xan sulolasi (miloddan avvalgi 206 - milodiy 220) egalladi. Ketma-ket kelgan sulolalar imperatorga keng hududlarni bevosita nazorat qilish imkonini beradigan byurokratik tizimlarni ishlab chiqdi. Miloddan avvalgi 206-yildan to 1912-yilgacha bo lgan 21-asrda muntazam ʻ ma muriy vazifalarni maxsus elita ʼ olim amaldorlar bajargan. Xattotlik, tarix, adabiyot va falsafani puxta egallagan yigitlar hukumatning og ir imtihonlaridan ʻ puxta saralab olindi. Xitoyning so nggi sulolasi ʻ Qing (1636—1912) bo lib, uning ʻ o rniga 1912-yilda Xitoy Respublikasi, keyin esa 1949-yilda materikda ʻ Xitoy Xalq Respublikasi tashkil topgan. Xitoy Respublikasi 1949-yilda Tayvan oroliga chekindi. XXR ham, ROX ham hozirda Xitoyning yagona qonuniy hukumati ekanligiga da vo qilmoqdalar, natijada hatto ʼ Birlashgan Millatlar Tashkiloti XXRni 1971-yilda BMTning barcha konferensiyalarida Xitoyni vakillik qiluvchi hukumat sifatida tan olganidan keyin ham davom etayotgan nizolar davom etmoqda . Gonkong va Makao 1997 va 1999-yillarda tegishli ravishda Buyuk Britaniya va Portugaliyadan suverenitetni Xitoyga o tkazib, XXRning maxsus ʻ ma muriy hududlariga (SAR) aylandi. ʼ Xitoy tarixi siyosiy birlik va tinchlik davrlari, urush va muvaffaqiyatsiz davlatchilik davrlari o rtasida almashindi - eng oxirgisi Xitoy fuqarolar urushi ʻ (1927—1949). 2 Xitoyda vaqti-vaqti bilan cho l xalqlari, ayniqsa ʻ mo g ullar ʻ ʻ va manjurlar hukmronlik qilgan, ularning aksariyati oxir-oqibat Xan Xitoy madaniyati va aholisiga assimilyatsiya qilingan. Ko p qirollik va sarkardalik davrlari orasida ʻ Xitoy sulolalari Xitoyning bir qismini yoki butun qismini boshqargan; ba zi ʼ davrlarda nazorat hozirgi kabi Shinjon , Tibet va Ichki Mo g ulistongacha ʻ ʻ cho zilgan. An anaviy madaniyat va Osiyoning boshqa qismlari va G arb ʻ ʼ ʻ dunyosining ta siri (immigratsiya, ʼ madaniy assimilyatsiya , kengayish va xorijiy aloqalar to lqinlari bilan olib borilgan) Xitoyning zamonaviy madaniyatining ʻ asosini tashkil qiladi. 2 Umumjahon tarixi. Xitoy madaniyati. Mihistoriauniversal.com [01.10.2022] 6 Hozirgi Xitoyda bir million yil oldin homo erectus yashagan. Yaqinda o tkazilganʻ tadqiqotlar shuni ko rsatadiki, Syaochangliang saytida topilgan tosh asboblar ʻ magnitostratigrafik jihatdan 1,36 yilga to g ri keladi.million yil oldin. Shansi ʻ ʻ provinsiyasidagi Xixudu arxeologik yodgorligida Homo erectus tomonidan olovdan foydalanganligi haqida dalillar mavjud, bu 1.27.million yil oldin, va Xitoydagi Homo erectus qoldiqlari orasida Yuanmou odami, Lantian odami va Pekin odami mavjud. Miloddan avvalgi 125-80 000 yillarga oid Homo sapiensning toshga aylangan tishlari Hunanning Dao okrugidagi Fuyan g orida topilgan. ʻ O rta ʻ paleolit Levallois texnologiyasiga oid dalillar Xitoyning janubi-g arbiy qismidagi ʻ Guanyindong g orining tosh yig indisida topilgan, taxminan 170,000-80,000 yil ʻ ʻ oldin. 7 1.2. Qadimgi Xitoy madaniyati Xitoy madaniyati bu Xitoy sivilizatsiyasi negizida mamlakatdagi turli xil madaniy mintaqalar va etnik guruhlarning to ' liq integratsiyalashuvi natijasida shakllangan madaniyatdir . Xitoy madaniyatining xalqaro atributlaridan farqli ravishda uni " Xitoy madaniyati " ( Xitoy Xalq Respublikasi madaniyati ) deb atash mumkin . Xitoy sivilizatsiyasining chuqur ta ' sirida bo ' lgan Sharq sivilizatsiyasi tizimi " Xan madaniyati doirasi " deb ataladi , u ijtimoiy mafkuraga taalluqli bo ' lib , ijtimoiy siyosat , iqtisodiyot , fan va texnikaning rivojlanish darajasini aks ettiradi . Paleolit davri ixtirolaridan tortib Kan Yuvey islohotlari , Lyan Qichao islohotlari va Sun Yatsenning demokratik inqilobigacha jamiyat taraqqiyotining harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi . Xitoy madaniyati , Xitoy tarixiga ko ' ra , Chao urug ' i , Suiren urug ' i , Fusi urug ' i , Shennong ( Yandi ) urug ' i , Huangdi ( Xuanyuan urug ' i ), Yao , Shun , Yu va boshqa davrlarni bosib o ' tgan . " Tarixdan Qingacha " da : " Mamlakatimiz ma ' rifat izlarini Chao , Suy , Si va Nongdan tortib to Xitoyda birinchi davlat bo ' lmish Sya sulolasi tashkil topguniga qadar bosish mumkin ". O ' zining rivojlanishidan beri ajoyib madaniyatga ega Xitoy dunyoning sharqiy qismida jonli madaniy elementlarga ega . Xitoy madaniyati nafaqat Yaponiya va Koreya yarim oroliga muhim ta'sir ko'rsatdi, balki u Janubi-Sharqiy Osiyo va Janubiy Osiyodagi Vetnam va Singapur, shuningdek, Amerika kabi mamlakatlarga ham katta ta'sir ko'rsatdi. 3 Xitoy tomonidan ishlab chiqilgan kema qurish texnologiyasi, navigatsiya texnologiyasi va kompas texnologiyasi birinchi marta navigatsiyada qo'llanilib, insoniyatning ko'k tsivilizatsiyasining shakllanishiga va Tinch okeani mintaqasining madaniy doirasining shakllanishiga olib keldi (Li Erxe "Suv transporti tarixi" Xitoy"); Chjen Xening G'arbga yetti safari bu madaniyatning tarqalishi va yorqinligini chuqurlashtirdi va shu tariqa Sharqiy Osiyo madaniy doirasini shakllantirdi. Xitoyning kuchli milliy qudrati va xalqaro mavqeining yaxshilanishi tufayli 3 Umumjahon tarixi. Xitoy madaniyati. Mihistoriauniversal.com [01.10.2022] 8 dunyoning ba'zi mamlakatlari, jumladan, Osiyo va Evropada Xitoy madaniyatiga katta e'tibor qaratilmoqda. Xan va Tang sulolalari: Xan va Tan sulolalari davrida Xitoyning an'anaviy madaniyati, jumladan, konfutsiylik, buddizm va daosizm, shuningdek, yozuv, rasm, me'morchilik, haykaltaroshlik va boshqalar Yaponiya, Koreya va boshqalarga kirib keldi.Masalan, Cheng Chju Lining tarqalishi va Lu Vang Xin Yaponiyadagi Syue Chju Zi Syue, Yangming maktabiga asos solgan. Tang Jianchjen sharqqa sayohat qildi, Yaponiyada Xitoy buddist madaniyati va haykaltaroshliklari tarqaldi va Tan sulolasidan Jibey Chjenbey, taniqli rohib Kukay, Abe Nakamaro va boshqalar kabi ko'plab yapon elchilari Xitoyga o'qish uchun keldilar. Xitoy madaniyati. Shunday qilib, yapon belgilar va me'morchiligi Xitoy madaniyatidan kuchli ta'sirlangan. Ming va Qing sulolalari: Min va Qing sulolalari davrida an'anaviy xitoy madaniyati G'arbdagi yezuitlar, Sharq va G'arb orqali ba'zi Yevropa mamlakatlariga tarqaldi. Xitoyning to'rtta buyuk ixtirosi (qog'ozsozlik, bosmaxona, porox, kompas va boshqalar) G'arbga tanishtirilgandan so'ng, ular G'arb kapitalistik jamiyatining shakllanishi va rivojlanishida muhim rol o'ynadi. Xitoy an'anaviy madaniyati Frantsiyaga eng katta ta'sir ko'rsatdi va Frantsiya o'sha paytda Evropada "Xitoy madaniyati jinniligi" markaziga aylandi. 17-asrdan boshlab "Konfutsiy tahlilchilari" va "Buyuk ta'limot" kabi ba'zi klassik xitoy konfutsiy asarlari Fransiya orqali Yevropaning boshqa mamlakatlariga tarqatildi. 18-asrning bir necha frantsuz ma'rifatparvar mutafakkirlari Xitoy madaniyati ta'sirida bo'lmagan. Dekart, Russo, Volter, Monteskye, Didro va Xolbax kabilarning Xitoy madaniyatiga hurmat darajasi barchamizni hayratda qoldirdi. Volter cherkovga Konfutsiy portretini qo'ydi va Konfutsiyni insoniy axloq namunasi deb hisobladi. Nemis faylasuflari Leybnits, Kant, Fixte, Shelling, Gegel, Feyerbax va buyuk adib Gyote Xitoy falsafasini o'rgangan va Xitoy madaniyatidan turli darajada ta'sirlangan 4 . Masalan, Leybnits aynan Xitoyning kashfiyoti 4 Здравый смысл китайской истории. Энциклопедия Байду. 05.07.2009 [01.10.2022] 9 yevropaliklarni diniy chalkashlikdan uyg'otdi, deb hisoblagan. Bu ta'sir fransuz ma'rifatparvari va nemis dialektik tafakkuriga bevosita yoki bilvosita ta'sir ko'rsatdi. Xitoy madaniyatining mohiyati: Xitoy qadim zamonlardan beri odob-axloq o'lkasi bo'lib, "marosim" Xitoy madaniyatining mohiyatini tashkil etadi. Qadimgi "marosim otishma" nafaqat Xitoyning ming yillar davomidagi ajoyib tarixiy sivilizatsiyasidan o'tib, birlashtiribgina qolmay, balki dunyoga ham chuqur ta'sir ko'rsatadi. Bu insoniyat tsivilizatsiyasining muhim qismidir. Bu insoniyat sivilizatsiyasi va donoligining kristallanishidir. "Ritual" va "Kamondan otish" mos ravishda qadimgi Xitoydagi oltita san'atdan biri bo'lib, ular orasida "marosim, musiqa, kamondan otish, qirollik san'ati, xattotlik va sanoq". Qadimgi Xitoydan "Kamondan otish marosimlari kitobi" g'oyasi Yaponiyaga Edo davrida kiritilgan va Edo davrida yapon kamonidan o'q otishda "adabiy kamondan otish" ma г osimini kelti г ib chiqaTgan. Zamonaviy yapon kamondan otishda marasmo va otishning adolatli kitobi Edo davrining "otish usuli" bilan Ыг qato г da mamlakat klassikasi hisoblanadi. Sheyi marosimlari kitobidagi kamondan otishning tabiati, maqsadi va amaliyoti haqidagi bayonot Venshaga asoslanadi. "Otishma, fazilatga shunday qaraysan"; "Otish - bu xayrixohlik yo,lidi г . Otish - boshqalaming adolatini qidiradi. Aga г siz solih bo'lsangiz va keyin otib olsangiz, o'zingizni mag'lub qilganlami ayblamaysiz, balki o'zingizni qidirasiz." Otishmachiga oldinda tu г gan kuchli qo'ldan xafa bo'lmasdan, tinchlanishini va tanasi va aqliy qobiliyatlarini rivojlantirishni ayting. Shunday qilib, dushman endi dushman emas, balki o'zining o'sishiga hissa qo'shadigan "boshqa qo'l" dir "She Yi" shuningdek, "Konfutsiyning analektlari, Ba Yi"dan janobning hech qanday ishi yo'q degan pa г chani keltiradi. uchun jang qilish uchun, agar nizo bo'lsa, o'qla г bilan solishtirish ke г ak, o'qlami otib, ula г biï-biriga ta'zim qilishdi, keyin esa baland ko'tarilishdi; otishgandan 5 so'ng ula г zalni aylanib 5 Всестороннее исследование легенды о Ючао и другой традиции китайской историографии. Китайская сеть социальных наук. 2015-11-30 [01.10.2022 a 10 chiqishdi, keyin esa ta'zim qilishdi.Kuchli kamon va chi г oyli o'q baliq ovlash va ov qilish bilan yashagan qadimgi yapon uchun eng halokatli qural edi.O'shandan beri kamondan o'q otish. kamondan otish va o'q otish, otish va ichishning dam olish madaniyati sifatida talqin qilinadi va yapon jamiyati monarc va vaziming solihligidan tug'ilgan., keksa va yoshning ta г tibi. Qadimgi xitoy odob-axloq qoidalari va "Udumlar kitobi"ning dunyoga ta'si г ini sanab bo'lmaydi."Tobelik" Xitoy sivilizatsiyasi va an'anaviy tafakkurining mohiyatidi г . Xitoy madaniyatining o'zagi: Faylasuf Xiong Bingming Xitoy madaniyatining o'zagi falsafa, Xitoy madaniyatining o'zagi esa xattotlik ekanligini aytdi. Tanqidchi Vang Jinyu Xitoy madaniyatining o'zagi Xitoy madaniyatining ko'plab ajoyib g'oyalarini to'plash va takomillashtirish bo'lishi kerak, deb hisoblaydi va uning o'zagi hali ham xattotlik emas, balki mukammal madaniy пг mohiyatining mohiyatidir faqat turii xil tashuvchila г va tashqi misMaan bi г i. 11 II BOB QADIMGI XITOYDA RIVOJLANISH 2.1 Qadimgi Xitoy svilizatsiyasi Qadimgi Xitoy sivilizatsiyasi — sayyoradagi eng qadimiy madaniyatlardan biri hisoblanadi. Mil. avv. 3-ming yillikning oxirlarida qadimgi Xitoy hududida ilk davlat paydo bo’ldi. Yangszi daryosi vodiysi asta-sekin o’zlashtirildi. Qadimgi xitoyliklar sholi yetishtirgan, keyinchalik chorvachilik, echki va qo ychilik bilanʻ shug ullangan. Hudud metallarga, ayniqsa, qo rg oshin, mis, qalayga boy edi. ʻ ʻ ʻ Miloddan avvalgi III asrda Xitoy Manchuriya hamda Mo’g’ulistonni o’z ichiga oladi va davlat 36 qirollikka bo’linadi. Shimolni ko’chmanchilardan himoya qilish uchun Buyuk Xitoy devorining qurilishi boshlanadi. Qadimgi Xitoy tsivilizatsiyasi dunyodagi eng qadimiy va eng nufuzli tsivilizatsiyalardan biri bo'lib, ming yillar davomida boy tarixga ega. Qadimgi Xitoy tsivilizatsiyasining ba'zi asosiy jihatlari: 1. Dinastiyalar: Qadimgi Xitoy turli sulolalar tomonidan boshqarilgan, ularning har biri o‘ziga xos madaniy, siyosiy va ijtimoiy xususiyatlarga ega. Ushbu sulolalarning eng mashhurlari Shang, Chjou, Qin, Xan, Tang va Ming sulolalarini o'z ichiga oladi. 2. Falsafa: Qadimgi Xitoyda bir qancha yirik falsafiy an analar, jumladan ʼ konfutsiylik, daosizm va legalizm vujudga kelgan. Bu falsafalar asrlar davomida Xitoy jamiyati, hukumati va madaniyatini shakllantirgan. 3. Ixtirolar: Qadimgi Xitoy qog'oz, matbaa, porox, kompas va ipak ishlab chiqarish kabi ko'plab muhim texnologiyalar va innovatsiyalarni ixtiro qilish uchun mas'ul bo'lgan. Ushbu ixtirolar global taraqqiyotga sezilarli ta'sir ko'rsatdi va zamonaviy dunyoni shakllantirishga yordam berdi 6 . 6 Всестороннее исследование легенды о Ючао и другой традиции китайской историографии. Китайская сеть социальных наук. 2015-11-30 [01.10.2022 12 4. San’at va adabiyot: Qadimgi Xitoy san’ati va adabiyoti o‘zining go‘zalligi, nafosatliligi va ramziyligi bilan mashhur. Xitoy rangtasviri, xattotlik, she'riyat va kulolchilik qadimgi dunyoning eng ko'zga ko'ringan badiiy yutuqlaridan biridir. 5. Til: Murakkab belgilar tizimiga ega xitoy tili ming yillar davomida rivojlangan. Orakul suyaklari va bronza idishlardagi qadimgi xitoy yozuvlari o'sha davr madaniyati va tarixi haqida qimmatli ma'lumotlarni beradi. 6. Savdo va Ipak yo li: Qadimgi Xitoy yirik savdo va savdo markazi bo lib, Ipakʻ ʻ yo li va dengiz savdo yo llari orqali qo shni mintaqalar bilan aloqada bo lgan. ʻ ʻ ʻ ʻ Ipak, choy, kulolchilik kabi xitoylik tovarlarga uzoq bozorlarda talab katta edi. Umuman olganda, qadimgi Xitoy tsivilizatsiyasi zamonaviy Xitoyga va butun dunyoga ta'sir qilishda davom etadigan doimiy meros qoldirdi. Uning san'at, falsafa, fan, texnika va madaniyatga qo'shgan hissasi insoniyat tarixiga katta ta'sir ko'rsatdi. Misr, Mesopotamiya va Hindistondagi kabi Xitoyda ham qadimgi sivilizatsiyalar Xuanxe va Yantszi degan katta daryolar bo‘ylarida vujudga kelgan. Mil. avv. 3-ming yillikning oxirlarida qadimgi Xitoy hududida ilk davlat Xuanxe daryosining o‘rta oqimida paydo bo ladi. Bu davlatni Sya sulolasi hukmdorlari ʻ boshqarib turgan. Shan qabilasining boshlig‘i Sya sulolasi podshosini taxtdan ag‘darib, davlatni o‘ziga bo‘ysundirgan . Shu tariqa davlat nomi ham uning bosh shahri nomi kabi «Shan» deb atalgan. Mil. avv. 3-ming yillikning Shanga qo‘shni chjou qabilasi bostirib kiradi, uning hukmdori Shan yerlarini o‘zinikiga qo‘shib oladi va «Chjou» degan katta davlatni bunyod etadi. Davlat ulkanligi bois hukmdorlar uni «Osmon ostidagi podsholik», o‘zlarini esa «Osmon o‘g‘illari» deb atashgan. Butun Shimoliy Xitoy ana shu davlat tarkibiga kirgan. Dehqonchilik Xitoyda azaldan e’tiborli va faxrli kasb hisoblab kelingan. Asosiy dehqonchilik ekinlari javdar va bug‘doy bo‘lgan. Keyinchalik xitoyliklar sholi yetishtira boshlagan, sholi urug‘i Hindistondan 13 keltirilgan. Xitoy aholisi «choy» daraxtini ham yetishtirgan, uning barglaridan 7 shifobaxsh ichimlik bo‘lmish «choy» tayyorlanadi. Choy tez orada butun jahonga tarqaldi. Tut daraxtini yetishtirish Xitoy aholisining asosiy mashg‘ulotlaridan biri bo‘lgan. Tut bargi bilan ipak qurti boqiladi. Ipak qurtlari pillalarga tolalarni o‘raydi, pilladan esa nihoyatda yengil va na fi s mato bo‘lmish ipak shoyi tayyorlanadi. Miloddan avvalgi VIII –VII asrlarda Chjou davlatining markaziy hokimiyati zai fl asha boshladi. Ayrim viloyatlar noiblari podsho hokimiyatidan ozod bo‘lishga intilar edi. Xitoyga ko‘chmanchi qabilalar hujum qila boshlaganidan foydalangan chekka viloyatlar aholisi ajralib chiqib, o‘z davlatilarni tashkil eta boshladi. Shu taxlit, miloddan avvalgi VII–V asrlardagi davr tarixda «ko‘p podsholiklar» davri nomini olgan. Xitoyda ayni mahalda «kurashayotgan podsholiklar» davri ham boshlanadi. «Zafaryor» – imperiyaning oliy hukmdorlari bilan ajralib chiqqan davlatlar hukmdorlari o‘rtasida boshlangan urushlar ikki yuz yildan uzoqroq davom etdi. Bu davr Sin davlati hukmdori o‘zining barcha raqiblarini yo‘q qilib yagona davlat tuzishi bilan yakunlandi. 7 Здравый смысл китайской истории. Энциклопедия Байду. 05.07.2009 [01.10.2022] 14 2.2 Qadimgi Xitoyning huquq sohasi Qadimgi Xitoyda yerlar bilan birga mulk huquqining muhim ob'ekti qullar bo'lgan. Shan (In) davrida qullar chorvaga tenglashtirilgan. Ular davlat mulki hisoblangan, qullar garchi xususiy shaxslar egaligida bo'lsa-da, hali ularni olish- sotish bo'lmagan. Chjou davrida esa qul ayirboshlash, olish-sotish mumkin edi. Miloddan avvalgi V-III asrlarda ikki toifadagi qullar: davlat qullari va xususiy qullar mavjud edi. Bu vaqtda xususiy qul egaligi tobora katta ahamiyat kasb etgan. Ayniqsa Sin davrida qul savdosi juda keng tarqalgan. Milodning I asrida imperator U di barcha davlat qullarini ozod qilish haqida yorliq chiqargan. Xitoyning qator viloyatlarida ochlik tufayli o'zini qullikka sotganlar va majburan qulga aylantirilganlar, shuningdek, zo'rlab sotilgan ayollar ozod qilingan. Qadimgi Xitoyda qishloq jamoasi tez yemirila boshlagan bo'lsada, miloddan avvalgi I asrda jamoa hali o'z yer egaligini saqlab qolgan, yer bilan bog'liq shartnoma munosabatlarida ishtirok etgan. Xitoyda eng qadimgi vaqtlardan boshlab dehqonchilikning rivojlanishini rag'batlantirish maqsadlarida har kimda egasiz va tashlandiq yerlarni egallash huquqi mavjud bo'lgan. Ma'lum muddat o'tganidan so'ng bunday yerlar ularni ishlovchilarining xususiy mulki sifatida kadastrga yozib qo'yilgan. Shunday qilib, qadimgi Xitoyda yerga nisbatan davlat, jamoa va xususiy mulkchilik shakllari mavjud bo'lib, vaqt o'tishi bilan mulkka egalikning oxirgi shakli tobora rivojlanib borgan. Bu davrga kelib majburiyatlarni anglatuvchi sharnoma terminlarining shakllanishi kuzatiladi. Qadimgi Xitoyda majburiyatlarning shartnomalardan kelib chiqadigan turi keng tarqalgan. Huquqiy manbalarda shartnomalarning xilma-xil turlari eslab o'tilgan 8 . Dastlabki shartnomalardan biri M maimai qiyue oldi-sotdi shartnomasi bo'lgan. Yerni olish-sotish bilan bog'liq shartnomalar keng tarqalgan. Manbalarning xabar 8 Здравый смысл китайской истории. Энциклопедия Байду. 05.07.2009 [01.10.2022] 15 berishicha, milodning I asrida ayollar va davlat qullari ham yerlarni olish-sotish shartnomasini tuzishlari mumkin bo'lgan. bM zengsong qiyue Hadya shartnomasi ham juda ko'p uchraydigan shartnomalardan edi. Yerlarni, qullarni, aravalarni, qurol-yarog' va boshqa mulklarni hadya qilish tez-tez bo'lib turadigan hodisa edi. To'lov muddatini kechiktirish, garovga qo'yish, yozma majburiyatlar berish hollari ham ma'lum. Qarz shartnomasining rivojlanishi qarzdorlik qulchiligining paydo bo'lishiga olib kelgan. Miloddan avvalgi V-III asrlarda zuchu tidi qiyue yerni ijaraga berish shartnomasi ayniqsa tez- tez tug'ilib turgan. Bundan keyingi vaqtlarda shuningdek fAWM siyou qiyue shaxsiy ijara shartnomasi keng tarqalgan edi. Ularning shartlari asosan odat huquqi bilan tartibga solingan. M X jicheng quan meros huquqida avvalo bolalar, nabiralar va ular bo'lmasa boshqa qarindoshlar qonuniy merosxo'rlar sifatida chiqqanlar. Oilada katta o'g'il meros olishda katta imtiyozga ega bo'lgan. Ota o'lganidan so'ng oila mulki unga o'tgan va u oila boshlig'iga aylanib, boshqa oila a'zolari ustidan hukmronlik qila boshlagan. Yuqorida keltirilgan barcha terminlar tarkibidagi qiyue shartnoma komponenti hozirgi kunda qo'llanilmaydi, uning o'rnini hetong termini egallagani aniqlandi. Qadimgi Xitoyda huquqning rivojlanishi ko'proq jinoyat huquqi rivojlanishi bilan bog'liq edi 9 . Qadimgi Xitoyda jinoyat tushunchasi inson jinoiy irodasining namoyon bo'lishi bilan bog'lanadi. Huquqbuzar shaxsga "pastkash inson" sifatida qaralgan. Uning "pastkashligi" shu bilan belgilanganki, u o'zining halokatli, jinoiy irodasi bilan o'zi yashab turgan, o'zi taalluqli bo'lgan ijtimoiy guruhdagi, jamiyatdagi, tabiatdagi uyg'unlikni, tartibni va hatto sodir etgan jinoyati xarakteriga qarab butun dunyoni buzib yuborish mumkin, deb hisoblangan. Axloq- odob me'yorlarining ustunligini tan olishdan shu narsa kelib chiqadiki, aybdorlik 9 Здравый смысл китайской истории. Энциклопедия Байду. 05.07.2009 [01.10.2022] 16 darajasi va jazoning og'irligi xatti-harakatning xarakteriga emas, jinoyatchining ma'naviy holatiga, jinoiy harakatning og'irligiga emas, jinoiy irodaning qanchalik shiddatli ekanligiga mos bo'lishi lozim edi. Xan davrida "agar iroda erkin bo'lsa, inson qonunni buzmaydi" degan konfusiylik tamoyiliga asosan Xitoyda ayb shakli haqidagi maxsus ta'limot yuzaga kela boshlagan, jazo choralarini belgilashda jinoiy iroda hisobga olina boshlangan. Jinoyatchining irodasini hisobga olishni talab qilish miloddan avvalgi 120 yilgi qonunda ham mustahkamlangan. Bu talab asosida Xitoy hududida qasddan va ataylab, g'araz maqsadlarda sodir qilingan jinoyatlar va bularsiz, shuningdek xato natijasida sodir etilgan jinoyatlar bir-biridan ajratila boshlangan. Tan jarohati yetkazganlik uchun jazoning og'irligi jarohat "yovuz maqsadda" yetkazilganmi yoki urishish-yoqalashish natijasida yetkazilganmi shunga bog'liq bo'lgan.2 Qasddan qilingan tuhmat uchun nisbatan og'irroq jazo belgilangan bo'lsa, tasdiqlanmagan chaqimchilik uchun esa ancha yengil jazo nazarda tutilgan. Qadimgi Xitoy jinoyat huquqida tugallangan jinoyat va suiqasd o'rtasidagi farq ham ajratilgan. Jinoyatga suiqasd qilish jinoiy irodaning namoyon bo'lishi sifatida ko'rilib, ancha yengilroq jazo bilan ta'qib qilingan. Biroq jinoyat huquqining ko'pgina umumiy tamoyillari aniq harakat qilmagan. Natijada konfusiylarning qistovi bilan suiqasd ko'pincha tugallangan jinoyat deb atalgan. Masalan, yaqin qarindoshini o'ldirishga suiqasd qilish tugallangan jinoyat deb hisoblangan. "Jinoiy iroda" konsepsiyasi jinoyatda ishtirokchilik va guruh jinoyatchiligi kabi institutlarning mazmunini ham belgilagan 10 . Yangi era arafasida jinoyat huquqida maxsus me'yor paydo bo'lib, unga ko'ra, jinoyat qilishga bevosita qasd qilgan, uni rejalashtirgan shaxs jinoiy guruh boshlig'i hisoblangan. Agar jinoyat oldindan til biriktirib sodir etilgan bo'lsa, guruh shaxslar tomonidan qilingan 10 Boltz, William G. (1986-yil fevral). „Early Chinese Writing, World Archaeology“.Early Writing Systems. 17-jild, № 3. 436-bet 17 jinoyat deb tan olingan, aks holda jinoiy guruh ishtirokchilarining har biri alohida jinoyat uchun javobgarlikka tortilgan. Jinoiy guruh ishtirokchilari orasidan aybi boshqalarga nisbatan ayniqsa og'ir bo'lgan guruh boshlig'ining - jinoyat tashkilotchisining ajratilishi konfusiylarning legistlar ustidan g'alabasi edi. Zero, yuqorida eslab o'tilgan miloddan avvalgi 120 yilda paydo bo'lgan qonun legistlarning jazolar universalligi haqidagi g'oyalariga asoslangan edi. Jinoyat huquqida aybni yengillashtiradigan va og'irlashtiradigan holatlar haqidagi huquqiy qoidalar konfusiylarning quyidagi pand-nasihatlarida ham belgilangan: "Ota-onalarni va qarindosh-urug'larni boshqalar oldida ko'proq sevish, keksalarga har jihatdan hurmat ko'rsatish, nogironlarga hamdard va bolalarga rahmdil bo'lish lozim". Shu muqaddas burchlar nuqtai nazaridan 8 yoshdan kichik bolalar va 70 yoshdan katta keksalar tan jazolaridan ozod etilganlar. Biroq Xitoy an'anaviy huquqi o'z harakatini idrok eta olmaganligi yoki o'z harakatlarini idora qila olmaganligi tufayli javobgarlikdan ozod etish hollarini bilmaydi. U yoki bu huquqqa xilof xatti-harakatni jinoyatlar ro'yxatiga qo'shish, ular uchun jazolarning og'ir-engilligini belgilash imperatorning sub'ektiv xohish-irodasiga, konfusiylar va legistlarning ustunlik mavqeiga va shu kabi kator holatlarga bog'liq bo'lgan. Jinoyatlar ro'yxati juda mayda bo'laklarga bo'lingan va noaniq edi. Masalan, qarzini to'lamagan qarzdorlar, ichkilikbozlik bilan shug'ullanuvchilar ham jinoiy javobgarlikka tortilganlar. Manbalarda keltirilgan ma'lumotlarga karaganda, Chjou davrida Mu kodeksida ko'rsatilganidek, 3000 turdagi jinoyat mavjud bo'lgan. Bularning orasida davlatga qarshi (isyon, fitna), dinga qarshi (sehrgarlik bilan shug'ullanish, kulni ko'chaga tashlash), shaxsga qarshi (odam o'idirish, tan jarohati yetk azish), mulkka qarshi (o'g'rilik, talonchilik, birovning chorvasini so'yish), harbiy (qo'shin yig'iladigan joyga belgilangan muddatda yetib kelmaslik, jangda qo'rqoqlik qilish) jinoyatlar muhim o'rin tutgan. Davlatga qarshi jinoyatlarga og'ir jinoyat sifatida qaralgan. Sin 18 podsholigida konfusiylarning taqiqlangan adabiyotlarini saqlash davlatga qarshi og'ir jinoyatlardan biri hisoblangan. 11 Miloddan avvalgi IV-III asrlarga oid amaldorlar uchun mo'ljallangan 12 qo'llanmalarda ibodatxonalardagi o'g'rilik, diniy marosimlarga tegishli narsalarni o'g'irlash, jarohat yetkazish, tuhmat, armiyadan qochish kabi jinoyat ishlarini ko'rish haqida ko'pgina misollar keltirilgan. Konfusiylarning axloq qoidalari asosida otaga, oila kattasiga bo'ysunmaslik kabi jinoyatlar ham juda erta ajralib chiqqan edi. Qadimgi vaqtlardayoq yuqori va quyi chinovniklarning xizmat bo'yicha qilgan xatolari yoki nojo'ya qilmishlari uchun an'anaviy javobgarlik o'rnatilgan edi. Miloddan avvalgi III asrda o'z xizmatdoshining aybini bilgan va bu haqda xabar bermagan chinovnikning jinoiy javobgarligi joriy qilingan. Qadimgi Xitoy jinoyat huquqi bo'yicha soliq to'lashdan bosh tortish jinoyat sifatida ko'rilgan, ichkilikbozlik bilan shug'ullanuvchi shaxslarga nisbatan o'lim jazosi nazarda tutilgan. Qadimgi Xitoyda bao degan termindan sodir etilgan jinoyat uchun o'ch (qasos) olish degan ma'noda foydalanilgan. Jinoyat huquqida ibtidoiy jamoa tuzumining qoldig'i sifatida qonli qasos olish odati uzoq vaqtgacha saqlanib qolgan. Xitoy jamiyatida sinfiy kurashning keskinlashib borishi natijasida bu odat asta-sekin jazolarning boshqa turlari tomonidan siqib chiqarilgan, bevosita davlat hokimiyati organlari tomonidan qo'llaniladigan tan jazolari va o'lim jazosi keng tarqala boshlagan. Jazo turlari turli davrlarda bir-biridan juda kam farq qilgan. In davlatida tayoq bilan urish, burnini kesish, olovda kuydirish, mayda bo'laklarga bo'lish, boshini kesish, tiriklayin yerga ko'mish, oyoqlarini, qo'llarini uzish, ko'zini o'yish jazolari 11 Здравый смысл китайской истории . Энциклопедия Байду . 05.07.2009 [01.10.2022] 12 Boltz, William G. (1986-yil fevral). „Early Chinese Writing, World Archaeology“.Early Writing Systems. 17-jild, № 3. 436-bet 19 qo'llanilgan. Podsho Mu Qonunnomasida jazolarning quyidagi besh turi ajratib ko'rsatilgan: 1) Sff'J moxing (tatuirovka yo'li bilan yuzga tamg'a bosish) - bu 1000 xil turli ayblar uchun qo'llangan; 2) bixing (burunni kesish) - bu ham 1000 xil turli ayblarga nisbatan berilgan; 3) feixing (oyog'ini kesish) - 500 xil turli ayblar uchun; (erkaklar uchun kastratsiya va ayollar uchun qulga aylantirish) - 300 turli ayblar uchun; nixing (boshini kesish) -200 turli ayblar uchun3. Yuqorida sanab o'tilganlardan tashqari Qonunnomada tayoq bilan kaltaklash, qamchi bilan savalash, quloqlarini kesish va boshqa jazolar ham ko'rsatilgan.Jinoyat qonunlari jazolarning juda og'irligi bilan xarakterlanadi. Sin davrida qo'rqitish tamomila jazoning asosiy maqsadi bo'lib qolgan. O'lim jazosi xilma-xil ko'rinishlarda juda keng qo'llangan. Qatl etilgan shaxsning jasadi ko'pincha hammaga ko'rinadigan joylarga - bozorda yoki katta yo'lda daraxtga osib qo'yilgan. Mahkumni belidan ikkiga bo'lib tashlash tez-tez qo'llanib turgan. Ayniqsa siyosiy, davlatga qarshi jinoyatlar uchun juda og'ir jazolar nazarda tutilgan. Bunday hollarda nafaqat aybdorning o'zi, balki uning otasi, onasi va xotini tarmog'i bo'yicha uch avlod qarindosh-urug'lari ham javobgar hisoblangan. Xan imperiyasining dastlabki davrida maxsus farmon chiqarilib, bunga ko'ra, davlatga qarshi jinoyat sodir etgan shaxsning uch avlodi qirg'in qilinishi nazarda tutilib, "so'nggi avlodga dastlab tatuirovka yo'li bilan tamga bosilgan, so'ngra ularning burunlari va oyoqlari kesilgan, undan keyin ularni tayoq bilan o'lguncha urish lozim bo'lgan. Ularning boshlarini uzib, suyaklari va go'shtlarini tanalaridan ajratib olib, bozor maydonlariga osib qo'yganlar. Agar kimda-kim bundan norozilik bildirib, hukumatni tanqid qilsa, uning tili kesilgan, so'ngra uning xotini ham shunday jazolangan". Jazo aybdorning otasiga, onasiga, bolalariga, aka-ukalariga, opa-singillariga ham, yoshlaridan qat'i nazar, qo'llanavergan. Juda yosh bolalarni va o'ta keksa kishilarni qiynoqlar bilan qatl etish hollari ko'p bo'lgan 13 . Mavjud 13 Boltz, William G. (1986-yil fevral). „Early Chinese Writing, World Archaeology“.Early Writing Systems. 17-jild, № 3. 436-bet 20 tuzumga qarshi fitna va isyonlarda ishtirok etgan shaxslar qaynab turgan suvda yoki yonib turgan gulxanda kuydirilgan. Bundan tashqari o'lim jazosining tiriklayin ko'mib yuborish, bo'laklarga bo'lib tashlash va hokazo usullari keng qo'llanilgan. Shuningdek tan jazolari ham ko'p hollarda berilgan. Davlat quliga aylantirish odatda aybdor shaxslarning uch avlodiga nisbatan qo'llangan. 14 Yuqoridagilardan tashqari ma'lum muddatga katorga ishlariga jo'natish jazosi bo'lib, uning berilishi uchun maxsus tartib o'rnatilgan edi. Bunda mahkumning ko'zi atrofi doira shaklida yashil rangga bo'yalib, sochi tagidan olib tashlangan va bo'yniga temir halqa taqib qo'yilgan. Ba'zan bunga tayoq bilan kaltaklash jazosi ham qo'shib berilgan. Bambuk tayog'i bilan urish mustaqil jazo turi sifatida ham qo'llanilgan. Uni barmoqlarni kesish jazosi bilan almashtirish mumkin edi. Qamchi bilan urishning soni 500 ta, 300 ta, 200 ta va alohida davrlarda undan kamroq bo'lishi mumkin edi. Jazolarning surgun, mansabidan bo'shatish va jarima kabi turlari ham mavjud edi. Tan jazolari jarima to'lashga almashtirilishi mumkin bo'lgan. Bunda albatta mulkdorlarning manfaatlari nazarda tutilgan edi. O'lim jazosi hukmi darhol yoki ma'lum muddat o'tgach ijro etilgan. Gap shundaki, bahorda va yozda, ya'ni tabiat uyg'onayotgan davrda tirik mavjudotni o'ldirish tabiat va jamiyatdagi uyg'unlikning buzulishiga olib kelishi va buning oqibatida suv toshqinlari, qurg'oqchilik va boshqa tabiiy ofatlar kelib chiqishi mumkin deb hisoblangan (Konfusiy ta'limoti asosida). Shu sababli o'lim jazosi ijrosi kuzda yoki qishda amalga oshirilgan. Lekin sinfiy kurashning keskinlashgan davrlarida bu qoida tez-tez buzilib turgan, albatta. 14 Boltz, William G. (1986-yil fevral). „Early Chinese Writing, World Archaeology“.Early Writing Systems. 17-jild, № 3. 436-bet 21 XULOSA Xulosa qilib aytish mumkunki Xitoy madaniyati tarixi keng va manbalarga boydur.Qadimgi Xitoylikar o'z xudolairga juda kuchli etiqodda bo'lishgan va kuchli hurmat qilishgan.Birinchi qog'ozni ham Xitoyda kashf qilinishi madaniyatinig rivojlanishiga o'z tasirini sezilarli darajada oshirgan.Va shu orqali boshqa xalqlarga ham qog'oz kirib borgan. Xitoy tarixiga oid eng qadimgi yozma ma lumotlar miloddan avvalgi 1250-yilga, ʼ Shan sulolasi davridan (miloddan avvalgi 1600–1046 yillar), qirol Vu Ding davridagi yozuvlarda tilga olingan. Shangning yigirma birinchi qiroli sifatida “Hujjatlar kitobi” (eramizdan avvalgi 11-asr), “ Bambuk yilnomalari ” (miloddan avvalgi 296-yil) va “Buyuk tarixchining yozuvlari” (miloddan avvalgi 91-yil) kabi qadimiy tarixiy matnlarda Sya sulolasi (taxminan 2070-yil) qayd etilgan va tavsiflangan. Shanggacha, lekin bu davrdan hech qanday yozuv ma lum emas. Shang yozuvlari Xia mavjudligini ko rsatmaydi. ʼ ʻ Shang odatda Xitoy sivilizatsiyasining beshigi hisoblangan Sariq daryo vodiysida hukmronlik qilgan. Biroq, neolit sivilizatsiyalari Sariq daryo va Yantszi daryolari bo ylab turli madaniyat markazlarida paydo bo lgan. Bu Sariq daryo va Yantszi ʻ ʻ sivilizatsiyalari Shangdan ming yillar oldin paydo bo lgan. Ming yillik uzluksiz ʻ tarixga ega Xitoy dunyodagi eng qadimgi tsivilizatsiyalar qatoriga kiradi va sivilizatsiya beshiklaridan biri hisoblanadi. 22 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Boltz, William G. (1986-yil fevral). „Early Chinese Writing, World Archaeology“.Early Writing Systems. 17-jild, № 3. 436-bet 2. „The Shang Dynasty Rulers“ . China Knowledge. Qaraldi:7-avgust 2007-yil. 3. „Shang Kingship And Shang Kinship“ . Indiana University . 2008-yil 9- aprelda asl nusxadan arxivlangan . Qaraldi: 7-avgust 2007-yil. 4. Dr Q.V. Nguyen. „Pickled and Dried Asian Vegetables“ . AgriFutures Australia (2000-yil sentabr). 2022-yil oktyabrda asl nusxadan arxivlangan . 5. Cradles of Civilization-China: Ancient Culture, Modern Land , illustrated (inglizcha) Murowchick: , Norman, Oklahoma : University of Oklahoma Press , 1994. ISBN 9780806126838 . 6. Rixiang Zhu; Zhisheng An; Richard Pott; Kenneth A. Hoffman (2003-yil 7. „Earliest Presence of Humans in Northeast Asia“ . Smithsonian Institution . 2007-yil 13-avgustda asl nusxadan arxivlangan . Qaraldi: 4-avgust 2007-yil. 8. „Xihoudu Site“ . chinaculture.org . 2007-yil 7-avgustda asl nusxadan arxivlangan . Qaraldi: 11-dekabr 2018-yil. 9. „Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early'“ . BBC News . Qaraldi: 14-oktabr 2015-yil. 10. Hu, Yue; Marwick, Ben; Zhang, Jia-Fu; Rui, Xue; Hou, Ya-Mei; Yue, Jian- Ping; Chen, Wen-Rong; Huang, Wei-Wen; Li, Bo (19–noyabr 2018–yil). 11. Malm, Uilyam P. Xitoy musiqasi. Britannica.com [01.10.2022] 12. Umumjahon tarixi. Xitoy madaniyati. Mihistoriauniversal.com [01.10.2022] 13. . Всестороннее исследование легенды о Ючао и другой традиции китайской историографии. Китайская сеть социальных наук. 2015-11-30 [01.10.2022] 14. . Исследуя корни китайских гуманитарных наук: кто мы? отсюда? . Народная сеть. 2014-06-16 [01.10.2022] 23 15. Сериал | У Хань "Здравый смысл китайской истории", часть 1: Ю Чао, Суйрен, Фуси, Шэньнун. Sohu.com. 2019-02-27 [01.10.2022] 16. Здравый смысл китайской истории. Энциклопедия Байду. 05.07.2009 [01.10.2022] 17. История до Цинь. Энциклопедия Байду. 04.02.2008 [01.10.2022] 18. «Знание и действие» в китайской культуре. [01.10.2022] 19. Каждое исследование и новшество заслуживают уважения. Художественная газета [01.10.2022] 20. Брюс Ли: модель межкультурной коммуникации. Дата ссылки Сети новостей Коммунистической партии Китая 2014-10-17 [01.10.2022] 21. Ишкуватова Л.М. Ткачнеко А.В. Категории «ЛИ» и «ФА» в правовом поле традиционного Китая / Гуманитарные исследования 2015 №3 3 (7) С. 20. 22. Переломова Л. С. М.: Книга правителя области Шан/ пер. с кит. НИЦ Ладомир, 1993.-С. 133 23. 24

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB QADIMGI XITOYNING TARIXI VA KELIB CHIQISHI

1.1Qadimgi Xitoy tarixi

1.2. Qadimgi Xitoy madaniyati

II BOB QADIMGI XITOYDA RIVOJLANISH

2.1 Qadimgi Xitoy svilizatsiyasi

2.2 .Qadimgi Xitoyning huquq sohasi

Umumiy Xulosalar va tavsiyalar

Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati

Купить