Qadimgi Xitoy madaniyati - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	102.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qadimgi Xitoy madaniyati

Купить

KURS ISHI
Mavzu: Qadimgi Xitoy
madaniyati.
Toshkent-2025

MUN DA RIJ A
KIRISH.....................................................................................
..... 3I.
BOBQA DIMGI X ITOY DA MADA N IY HA Y OT.
I.1.
Qadimgi Xitoy yozuvi va adabiyotining o’ziga xos
jihatlari.................................6
I.2. Qadimgi Xitoy
san’ati.......................................................................................... 15
II.
BOB. QADIMGI X ITOY DIN I.
II.1.
Qadimgi Xitoyningdiniy qarashlari va ularning
rivojlanishi............................. 23
II.2. Kanfutsiylikning Xitoy diniy
qarashlariga ta'siri..................................................25
X ULOSA .........................................................................................................
............29 FOY DA LA N GAN
ADA BIY OTLA R.......................................................................30

Kirish
QadimgiXitoymadaniyatijudahamkengqamrovlitushunchaboʻlib,tarix
rivojlanishigakattahissaqoʻshgan.QadimgiXitoymadaniyatibutunUzoqSha
rq
mintaqasi
ning tarixiy-
madaniy sivilizatsiy
asiga asos solgan desak mubolagʻa
boʻlmaydi. Dastlabki falsafiy-teologik tafakkur insonning shaxsi va uning
buyukligiga qaratilgan. Xitoyliklar qadimdan dehqonchilik va
chorvachilikni erta o'zlashtirishgan. Ilk sivilizatsiyalar paydo boʻlishi bilan
insonlar yuksak madaniyatga asos solgan. Mil.
avv.IImingyillikdanboshlabpiktografikyozuvlarpaydoboʻladi.Yozishdadastl
ab qora molning kurak suyaklari, toshbaqa toshi, shoyimato va bambuk
taxtachalaridan foydalanganlar. Mil. avv. I asrdan boshlab, qogʻozga
yozishni boshlaydi. Qogʻozning
ixtiroqilinishidavlatboshqaruvi,fanvamadaniyatnirivojlanishidamuhimoʻri
n
tutadi.Xitoygaxosshaharsozlikmadaniyatimil.avv.ImingyillikningIyarmida
yuzaga kelgan va bir necha davr oʻzgarmay boradi. Ko'chmanchi
qabilalardan mudofaa
devoriBuyukXitoydevorihisoblanadi.Uninguzunligi4000km,balandligi12m,
qalinligi 5 m ga teng boʻlgan. Miloddan avvalgi I ming yillik oʻrtalariga
kelib qadimgi Xitoyda bir necha falsafiy va mafkuraviy maktablar yuzaga
kelgan. Bularga misol qilib
konfutsiylik,daosizm,moizmvalegizmnikirgizishmumkin.QadimgiXitoyda
matematika va astronomiyaga ham katta eʼtibor berilgan. O'sha
paytlardayoq xitoylik astronomlar quyosh va oyning tutilish vaqtini aniq
hisoblay olganlar.
Mav zuningdolzarbligi .QadimgiXitoydamadaniyattarixinio'rganish
juda hamdolzarb
vabugungikundahamo'zma'nosinisaqlabqolgan.ChunkiXitoy
madaniyatishukungachako’plabjihatlarinisaqlabkelganshuningdekba’zibir
jihatlaridan hozirgacha foydalanib kelinmoqda. Albatta bu Qadimgi Xitoy

madaniyatiga
bo’lganqiziqishniottiradi.QadimgiXitoymadaniyatinio’rganish,bevositaIlkXit
oy sivilizatsiyasining qay yo’sinda shakllanganligi va uning keyingi davrlarda
qay darajada
rivojlanga
nligini bilish imkonini beradi. Shuningde
k, Xitoyda shakllang
angan
konfutsiylikdiniy-
falsafiyoqimi,daosizmta’limotiningXitoydavlatchiligitarixidagi o’rni,
buddaviylikning Xitoy madaniyatidagi va konfutsiylik, daosizm va maosizm
kabi Xitoyda vujudga kelgan diniy-falsaviy ta’limotlariningmohiyatini
o’tganish.
3

Butun dunyo arxitektu
rasini lol qoldirga
n me’morc
hilik va haykalta
roshlik
namunalaribo’lganshakllanishigaqo’shganhissasinitadqiqetishimkoniniberad
i.
Shuningdek,bugungiSinShuxuandimaqbarasi,BuyukXitoydevorivaulkanbudd
a
haykallarini“tirikafsona”desak
mubolag’abo’lmaydi.Bugungikundatoborarivojlanib
borayotgan dunyoda Qadimgi Xitoy madaniyatiga qiziqish ortmoqda.
Kursishiningobek t i sifatidaqadimgi
iqtisodiy hayot xususan madaniyati
tanlandi.

Xitoy davlativaundagiijtimoiy-
Kursishiningpredmet i QadimgiXitoytarixidamadaniyatningo’rniva
madaniyatningo`zigaxosxususiyatlarivamadaniyatta’siridamamlakatichki
hayotida sodir bo`lgan o`zgarishlar belgilandi.
Kurs ishining maqsad v a v azifalari .Kurs ishining maqsadi
Qadimgi Xitoyda madaniyati. Xitoyning jahontarixiga qo'shgan hissasini
o'rganib hozirgi kunga moslab
tahlilqilishdan.To'planganvaoʻrganilganma'lumotlarorqalito'g'rixulosachi
qarish hisoblanadi.
Y uqoridagi maqsaddan k elib chiqqan holda quy idagi v azifalar
belgilandi: - Qadimgi Xitoy tarixida yozuvning shakllanishi va adabiyotini
xolisona o’rganish.- Qadimgi Xitoysan’atining o’ziga xosliginiochib
berish.
-Qadimgi Xitoyda paydobo’lgandinlar va ularning mohiyatini tahlil qilish.
- Kanfutsiylikva uning Xitoy diniy qarashlariga ta’sirini tahlil qilish.
Mav zuningo’rganilishdarajasi .QadimgiXitoydavritarixinioʻrganish
boʻyicha koʻplab olimlar katta hissa qoʻshgan. Aynan biz tadqiq qilayotgan
davr tarixi
haqidatadqiqotchilar"sinologlar"debataladi.Masalan,AQSHmutaxasisimas
hhur
sinolog,Sharqjamiyatia'zosiA.Devido’zining"Xitoyshunoslikvasonologiyanin
g
qisqachatarixi"asaridaXitoytarixinitadqiqetishusullarini,Zurndorferesa“Xito
y bibliografiyasi”kitobida Xitoyning o'tmishi va hozirgi davri haqida
maʼlumotnomalar keltirgan. Gaspar da Kruz 1 G'arbiy Yevropadagi Xitoy
tarixi bo’yichabirinchilardan bo’lib
kitobyozgan.AsardaXitoyyozuvivatiligaoidqiqachama’lumotlarberilgan
bo’lib, bu G’arbda Xitoy yozuvi haqida berilgan birinchi ma’lumotlardan biri
hisoblana-

___________________ 1
Gaspar da Cruz .Tractado em que se contam muito por estenso as da China . Antonio de Mariz ,
Lisboa ,1569.132 P
4

di.KruzXitoydakambag’alayollarfarzandlarinisotishhuquqigaegabo’lishiniva
bu
farzandlarma’lumyoshgayetgachozodqilishinita’kidlagan.Ushuningdekport
ugal
koloniyalarigaolibketilganXitoybolalaribilanbog’liqmasalalarnihamyoritgan
. Asarning oxirida u Xitoyda sodir bo’lgan 1556 yilgi Shaanxi zilzilasi va
boshqa tabiiy
ofatlarhaqidayozgan.UbuhodisalarniXitoydagi“tabiiybo’lmagan”xatti-
harakatlarning“Xudotomonidanjazosidebtalqinqilgan.
RichardVilgelmXitoy falsafasarlarini tarjimalari bilan
Xitoy tafakkurini butun Gʻarbiy
Yevropada ommalashtirdi.DiNicolning
“QadimgiXitoy” 3 .O’zbekolimlaridanD.Urakov 4 va
boshqalarningasarlarivaR.Rajavoblarning 5 kitoblaridaXitoymadaniyatihaqid
a
qimmatlima’lumotlarkeltirganlar.MasalanR.RajabovningasaridaXitoymada
niyati
Xuanxehavzasidashakllanishitasodifiyhodisaemasligi,buhududunumdorligi
bilan ajralib turganligi bu esa dehqonchilikning rivojiga olib kelganligi
ta’kidlab o’tgan.
Tadqiqot d
a qo’llanilgan uslublarnin
g t av sifi . Tadqiqot mavzusini
yoritishdatizimlashtirish,xolislik,taqqoslash,qiyosiytahlil,statistiktadqiqoth
amda
fanlararoyondashuvusullaridanfoydalanilgan.Bajarilgankursishidakeltirilg
an ma’lumotlar va xulosalar o’quv-uslubiy ishlarni tayyorlashda va
mustaqil foydalanishda qo’llanishi mumkin.
Tadqiq
ot ishining nazariy v a amaliy ahamiy a
t i. Qadimgi Xitoy
madaniyatini mintaqaviy va xalqaro miqyosda tahlil qilish kelajakdagi
tadqiqotchilarga
Xitoymadaniyatiningistiqbollariniyanadakengroqvajiddiyroqko’ribchiqishig
a imkon beradi

Kursishiningt ark ibiy qismiv ahajmi .Mazkurkursishiningtuzulishi
kirish,ikkibob,to’rttaparagraf,xulosa,foydalanilganadabiyotlarro’yxatidan
iborat.Hajmi 36 bet.
______________________________
2 Urakov va boshqalar .Jahon tarixi 1-tom,1-jild.Toshkent.Metodist
nashiryoti.2020
3 Di Nicola .Qadimgi Xitoy. Cambridge.Cambridge University Press, 2002.P 4
4 Rajabov.R.Qadimgi dunyo tarixi.Toshkent,Fan va texnologiya,2009.117-B
5

I. BOBQA DIMGI X ITOY DA MADA N IY HA Y OT.I .1.
Qadimgi X it oy y ozuv i v a adabiy ot i.Qadimgi X it oy y ozuv i
Qadimgi Xitoy yozuvi Shan sulolasi davrida (mil.avv.1600-1046)
fol ochish
amaliyotidankelibchiqqan.Ba’zinazariyalargako’ra,BanPoqishlog’idatopilga
n
sopolparchalaridagitasvirlarvabelgilarertayozuvtiziminingdalilidir,ammobu
da’vobirnechabore’tirozbildirilgan.Busopolparchalari1953yildazavoduchun
poydevorqurayotganishchilartomonidantopilgan.Ba’ziolimlarbuniilkyozuv
deb
ta’kidlashgan.OlimPatrisiyaBakliEbreybubirqanchafikrlarnibildiradi:xitoyda
yozuvbirinchimartaqachonqo’llanilganinoma’lum,chunkiko’pchilikyozuvlar
yog’och,bambukyokiipakkabitezbuziladiganmateriallardanqilingan.Yozuv
xitoylar tomonidan ishlab chiqilgandan so’ng, u madaniyatga sezilarli ta’sir
ko’rsatgan.
Ebreyshundayyozadi:“Boshqayerlardabo’lganikabiXitoydahambirmartaqab
ul
qilinganyozuvijtimoiyvamadaniychuqurta’sirko’rsatdi.Xitoyningbyurokratiy
asi yozma yozuvlarga tayandi va madaniy jihatdan shaxsiy fikr va his-
tuyg’ularni she’r va
nasrorqaliifodalashmumkinbo’lib,dunyodagiengbuyukadabiyotlarniyaratdi
.
Xitoylarierogliflardantashkiltopganyozuvdanfoydalanishadi.Alifbogaasosla
ngan yozuvga o’tish harakati ijobiy natija bermadi. Buning sababi xitoy
tilida bir xil talaffuz etiladiganvahar-
xilierogliflarko’p.Ularningma’nosinifaqatierogliflarshakliga qarab ajratish
mumkin. Bunday so’zlar alifbo harflari bilan yozilsa katta chalkashliklar
yuzagakelishdantashqari,ularnitushunibbo’lmaydi.Shuboisilkdavrdarasmsi
mon
yozuvishlatganko’pxalqlaralifbolarasosidagiyozuvlargao’tibketganbo’lsa,

xitoylar
ularnitakomillashtirishvashakliniyaxshilashyo’lidanborgan.1986yilda
nashretilgankattaxitoylug’atigakiritilganierogliflarsoni56mingayaqin.Ushb
u
lug’atdagiayrimierogliflarboshqalug’atlardauchramaydi. 3 Ierogliflarkamidat
o'rt
mingyiloldinpaydobo'lganvaqadimgixitoyyozuviningasosiyxususiyatiuning
_________________________________3
Boltz , William G . The Origin anda Early Development of the Chinese Writing System.Washington.American
Oriental Society,1994. P 60
6

yozadilar.Qadimgixitoyliklartoshbaqalarqobig'igavauyhayvonlariningyassi
suyaklarigayozishgan.Bronzaquyishningixtirosibilanularidishlar,vazalarva
boshqauy-
ro'zg'orbuyumlariniierogliflarbilanbezashniboshladilar.Xitoy"harflari"
Xitoysan'atiningboshqaasarlarida-
ipakgilam,rasmvakashtachilikdayozilgan 4 .
QadimgiXitoyyozuviko'pmingyillardavomidarivojlanibkelganvazamonaviy
dunyoda davom etayotgan qadimiy hodisadir. O’tmishda ishlatilgan
umumiy davlat tili“venyan”(yozmatil)deb nomlangan. Ushbu tilda yozilgan
manbalarni va adabiyotlarni
maxsustayyorlikko’rmaganxitoylarningo’zlario’qibtushunaolmaydi.Hozirgi
ishlatilayotgano’rtatilXII-XIIIasrlardaShimoliyXitoydayashovchilarshevasi
asosidashakllangan.O’tmishdaxitoylarningaksariyatqismio’qishimkoniyatig
aega
bo’lmagan.Shuboisxalqorasidaog’zakixitoytilishaklihamkengtarqalgan.Xito
y
yozuvidaiyerogliflarshakliturlikombinatsiyalardatakrorlanuvchi1dan36taga
cha
boʻlganstandartchiziqlardantashkiltopadi.Iyerogliflarmaʼlumyozuvqoidalari
ga
qatʼiyamalqilganholdamuayyantartibda(chapdanoʻngga,yuqoridanpastga)
yoziladi.Engqadimgipiktogrammaiyerogliflarmil.avv.2mingyillikoʻrtalariga
mansub 4 .Xitoyyozuvitarixidaiyerogliflarning7xil—guven(qad.yozuv),dajuan
(kattabelgiliyozuv),syaojuan (kichikbelgili yozuv),li shu (rasmiyyozuv),sing
shu (yarimtezyozuv),saoshu(tezyozuv),kayshu(namunaliyozuv)kabiyozilish
uslublariboʻlib,ular4—5mingyildavomidabiribiriningoʻrniniegallaganholda
shaklanoʻzgarib,takomillashibborgan.Hozirgivaqtdamil.avvI-
IIasrlardaishlab
chiqilgan„kayshu“husnixatturidankengfoydalanilmoqda.Xitoyyozuvida
iyerogliflarning umumiy soni 60 mingdan koʻproq boʻlib, shulardan

taxminan 96 foizi murakkab(ikkivaundanortiqqism—
chiziqsantuzilgan)va4foizisodda(faqatbir
qismdaniborat)iyeroglifl
ar hisoblanadi. Oraklesuyaklariho’kizlar
ningyelka
suyaklari yoki toshbaqalarning plastronlari bo’lib , ular fol ochish uchun
belgilar bilan yozilgan. Qadimgi xitoyliklar kelajakni bilish bilan juda
xavotirda edilar.
_______________________________________4
Bauer.S.W.The History of the ancient world from the earliest accounts to the fall of Romeo.Norton
&Company.2007.P341
7

Oʻzlashmaiyerogliflardastlabmuayyansoʻzlarniyozishuchunyaratilgan,
keyinchalikboshqa,mavhummaʼnolisoʻzlarniyozishuchunqoʻllanganturli
koʻrinishdagibelgilar.Aynibiriyeroglifmaʼnosibirxilboʻlsada,turlilahjalarda
fonetikjihatdanfarqlanuvchisoʻzlarni,shuningdek,qadimgivahozirgitiddatal
affuz jihatdan anchagina farq qiluvchi soʻzlarni yozish uchun qoʻllanadi 5 .
Xitoyyozuvining kelib chiqishi Shen Nong va Fu Si davrida Xitoy
yozuvi tarixi miloddanavvalgi1500-
yillardaboshlangan.Qadimgiafsonalaruningkelibchiqishini qadimgi
imperatorlar Shen Nong va Fu Si ismlari bilan bog'laydi. Keyinchalik,
muhim
xabarlarnietkazishuchuntrigramlartizimiixtiroqilindi,buturliuzunlikdagi
chiziqlardir.Ayrimobyektlarnibildiruvchibirinchibelgilarshundaypaydobo'ldi
. Aslida,faqatikkitabelgiboredi-butunvauzilganchiziq.Ularningturlinoyob
kombinatsiyalaritrigrammalargabirlashtirildi.Ma'lumma'nogaegabo'lganva
xatda
nimaniaksettirishkerakligigaqarabo'zgargansakkiztatrigrammamavjudedi.
Ular juft-
juftbirlashtirilib,ma'lumbirvoqeaniifodalovchikupletgabirlashtirilgan64
geksagrammahosil qilishimumkin edi. Bu juftliklarningma'nosi ko'ruvchi
tomonidan
ochilgan.BuXitoyyozuviningasoslariniyaratganbirinchibelgilarkodlashtizimi
bo'lib,xitoyliklargaxabaryozishuchunturlibelgilarkombinatsiyasidanfoydala
nish mumkinligini tushunishgayordam berdi.Harbirbelgi
o'zigaxosma'nogaegabo'lishi
uchunshundaytizimyaratishmuhimedi.Xitoyyozuvitarixidaginavbatdagiqad
am imperatorXuanDihukmronligidavridaqilingan.Keyinuning
saroya'zosiChang Jie
daryoqirg'og'idagiqushizlarigaqarab,harbirelementnima'lumbiro'zigaxosb
elgi bilan aniqlash mumkin degan xulosaga keldi. O’sha davrda bu kabi
piktografik belgilar
ko’plabtabiathodisalari,hayvonlarvainsonfaoliyatiniifodalagan.Bukabibelgil

i
yozuvlarmurakkabbo’libyozuvningo’qilishiqiyinbo’lgan.Keyinroqbuyozuvlar
takomillashibboribasosanmuhrlarvarasmiyhujjatlardaishlatilgan.
Kelajakdabu tizimtakomillashib,murakkablasha boshladi, bir nechta
elementarlardan tashkil topgan.
__________________
5 Xужаев.А Буюк ипак йули-муносабат ва такдирлар.Тoshkent, Davlat ilmiy nashiryoti.2007.Б 31
8

Keyinchalikmurakkabbelgilarzidebataldi.Busoʻz“tugʻilgan”debtarjima
qilinganvabirnechtaelementarbelgilardankelibchiqqanliginikoʻrsatgan.Xit
oyda
yozuvqachonpaydoboʻlganligihaqidayanabirfikrbor.Shuningdek,uqadimgi
Xitoyningafsonavaasotirlarigaasoslangan. 6 Gapshundaki,buma'lumotlarg
ako'ra,
imperatorvauningfuqarolarimiloddanavvalgiXXVIasrdayashagan.Bunazar
iya tarafdorlariChangJieyozishgaasossolmagan,balkiilgarimavjudtizimni
takomillashtirgandebhisoblashadi.Arxeologlarningfikricha,
Xitoydayozuvning
kelibchiqishivarivojlanishiuningtarixiniqadimgisopolidishlardagitasvirlarg
a borib taqaladi. Bu idishlar mamlakat taraqqiyotining neolit davriga
tegishli. Tasvirlar
turliuzunlikdagichiziqlarningmurakkabkombinatsiyasishaklidaedi.Ehtimol
,bu
birikmalarraqamlarningbirinchiqadimiyma'nolariniifodalaydi.Tasvirlarnin
g
kompozitsiyasivagrafikasidagiturlixiloʻzgarishlarharbirneolitmadaniyatini
ng oʻzigaxosyozmatiliboʻlganliginikoʻrsatadi.Xitoyyozuviningrivojlanishida
Davenkou shaharchasida qo‘yilgan poydevorlar alohida o‘rin tutadi.
Ularning ramzlari
vabelgilarikeyingimadaniyatlargaqaragandaanchamurakkab.Asliniolgand
a,ular
turliob'ektlarningtasvirlaridir.Ushbunazariyatarafdorlariningfikrigako'ra,a
ynan
shuchizmalarkelajakdagiierogliflarningembrionlariniifodalaydivaxitoyyoz
uviga
asosbo'ladi.MiloddanavvalgiIImingyillikningboshlaridabirnechtabo'laklar

ga
to'planganramzlaribo'lgansopolidishlarboredi.Buholattarixchilartomonid
an
birinchisiningko'rinishidebhisoblanadiqadimiyyozuvlar.Afsuski,ularnitalqi
n
qilishningilojibo'lmadi.Ularnio'rganishbugungikungachadavometmoqda.
Keramikadagiyozuvlarningevolyutsiyasiyaqqolko'rinibturibdi:engoddiyqo'
lda
kesilganidantortibshtamplarbilanyasalganmurakkabierogliflargacha.Asta
-sekin aylandi.Jamiyattaraqqiyotiningshundaydavrikeldiki,o’zfikrinianiqbayon
etish zarurati tug’ildi.X at sivilizatsiya rivojlanishining ushbu bosqichida zarur
6 А.А.Вигасин.Хрестоматия по история Древнего Востока. М.Восточная литература 1997.C 213.
9

bo'lgan ma'lumotlarni uzatish va saqlash usuli sifatida paydo bo'ldi.
Qadimgi Xitoyda
qo'llaniladiganmaterialdapaydobo'lishiuchununingyuzasitekisvaetarlicha
yumshoq bo'lishi kerak edi. Kulolchilikda bu maqsadlar uchun loy
ishlatilgan. Hayvon
suyaklarivatoshbaqaqobig'ihamishlatilgan.Yaxshiroqko'rishuchunchizilga
n
chiziqlarqorabo'yoqbilanto'ldirilgan 7 .Yuqoridagibarchakomponentlaryozu
v shakllanishiningmuayyanbosqichibo‘lib,real lingvistik
birliklarningpaydobo‘lishi
uchunsharoityaratadi.YinharfiYinshahrimiloddanavvalgi1122-
yilgachaShan
sulolasiningpoytaxtiboʻlgan.Uniqazishjarayonidasuyaklardagiko'plabyozu
vlar
topilganbo'lib,ularbudavrdayozuvfaolrivojlanganidandalolatberadi.Quyida
gi voqea ham buni tasdiqlaydi. O'sha paytlarda Xitoy dorixonalarida dori
sifatida ajdaho suyaklari sotilgan, aslida ular turli sutemizuvchilarning
suyak bo'laklari bo’lgan. Ular
ma'lumbelgilarbilanbelgilangan.Busuyaklarko'pinchatuproqishlaripaytida
topilgan,odamlarulardanqo'rqishganvaularniajdarhodebhisoblashgan.Ta
dbirkor
savdogarlarbusuyaklardanfoydalifoydalanishnitopdilar.Ulargamo'jizaviy
xususiyatlarniberdilarvadorixonalargasotdilar.Ushbuob'ektlardagiyozuvla
rni o'rganish ular qadimgi folbinlik, bashorat qilish va ruhlar bilan aloqa
qilish ekanligini
ko'rsatdi.Suyaklardagisanalarvanomlargako'ra,o'shapaytdaXitoydatarixiy
voqealarrivojinitiklashmumkinedi.Bronzaidishlarvaqo'ng'iroqlarustidagi
yozuvlardagibelgilarhamo'shadavrlarningdiqqatmarkazidabo'lgan.Ular
yordamida Yin yozuvining belgilari qayta tiklandi va zamonaviylari bilan
taqqoslandi.
ZamonaviypaleograflarYinyozuvlariniMayyaqabilasiningyozuvidaharbirbel

gi voqea-
hodisanitasvirlaydivabelgivaharakatoʻrtasidaaniqbogʻliqlikboʻlmasa-da,
tasvirlanganvaziyatningmaʼnosioʻzichigaolgannashrnichopetishdi,ularYin
yozuvimuammosioʻrgandilar.Shubilanbirga,mutaxassislarierogliflarning
ma'nolarini ochishga ko'proq qiziqishmoqda.Ja
nubiyXitoyxalqini
yuqorida tavsiflangan burunga o'xshaydi.
7 Ebrey , Patricia B. The Cambridge Illustrated History of China .Cambridge.Cambridge University
Press,2009.P 47
10

Xitoytilidaoʻxshashtovushlisoʻzlarkoʻpboʻlganiuchunularningmaʼnosini
farqlash uchun ikki va uch boʻgʻinli soʻzlar yaratilgan. Ular bugungi kunda
xitoy tilida
mavjud.Xitoytilidagimatnnio‘qiyotganda,odamasosansezgivabilimigatayan
gan
holdako‘pbo‘g‘inliso‘zlarningma’nosiniajrataolishikerak.Yinyozuvidabitta
ob'ektning belgilanis
hi piktogram
malar bilan ifodalanga
n. Bir nechta
piktogrammalardantashkiltopganideogrammalarmuayyanjarayonyokihara
katni bildiradi 8.
Ko'rinib turibdiki, ideogrammalar xuddi so'zlardan jumlalar qanday
tuzilgan bo'lsa,
piktogrammalardanhamtuziladi.Ideogrammalarningma'nosihamaniq.Masa
lan,
raqamlargorizontalchiziqlaryordamidayozilgan,obyektlarningo'rtasiyarmig
a bo'lingan doirabilan ko'rsatilgan,"tinglash"fe'lini ifodalash uchun
"quloq"va"eshik"
yozuvlariningkombinatsiyasiishlatilgan.Muayyanharakatlarniengyaxshiifod
alash
uchunyozuvchitasvirgakoʻproqtireqoʻyib,unibatafsilbayonqildi.Yinyozuvida
ieroglif bir butun sifatida qabul qilingan va alohida grafik komponentlarga
bo'linmagan.
Shundayqilib,masalan,hosilniyetishtirishnianglatuvchibelgilarqo'lidaqishlo
q
xo'jaligiasbobibo'lganodamningrasmlaribo'lib,grafikjihatdanasbobvashaxs
ga
ajratilmagan.QadimgiXitoyyozuvitasviriysan'at,naqshvabezakchizishtexnika
si
bilanuzviybog'liqdir.Ubirinchinavbatdavizualidrokgaasoslanadi.Natijada,xit
oy tilida xattotlik alohida o‘rin tutadi, grammatika va sintaksis esa kuchli
ahamiyatga ega
emas.Iyerogliflarharflardanyozishningmurakkabligivaularningkoʻpligibilan
farqlanadi. Qadimgi Xitoy yozuvi va adabiyotida ularning ellikmingga yaqini

bor edi. Ko'psonliieroglifbelgilarning paydobo'lishigata'sirko'rsatdi.
Iyerogliflar va alifbo
belgilario'rtasidagiyanabirmuhimfarqshundaki,harbiriyeroglifharfdanfarqli
o'laroq,o'zigaxosma'nogaega.Soʻzningmaʼnosiiboraningieroglifboʻlganqism
iga bogʻliq.Gapningboshida,qoidatariqasida,sub'ekt,undankeyin-
predikat,keyin obyekt va holat mavjud. Koʻplik "yuz" yoki "barchasi"
belgilaridan foydalangan holda
ifodalangan.Yanabirqiziqjihatishundakizamonaviyxitoytilidako‘plikniifodala
sh usullaridan biri otlarni qo‘shish – bitta belgi o‘rniga ikkita belgi yozishdir.
8 Wilkinson , Endymion . Chinese History : A New Manual. Cambridge MA: Harvard University Asia
Center,2018 .P 32 11

Xitoydaieroglifyozuviningsaqlanibqolishivarivojlanishininghamsiyos
iy sabablari bor. Bu dialektik boʻlinishning oldini olgan birlashtiruvchi
ijtimoiy kuch edi.
Ierogliflarturlitillargamunosabatijihatidanenguniversalhisoblanadi.Ular
maʼlumotniistalgantildaifodalashlarimumkin.Iyerogliflarningyanabirxusu
siyati
shundaki,bittabelgitilgaqarabbirnechaoʻqishgaegaboʻlishimumkin.Bittabe
lgi vetnam, koreys va yapon tillarida talaffuz qilinishi mumkin 9 . Xitoyning
o'zida ham u qo'llanilgan sohaga nisbatan boshqacha o'qilishi mumkin.
O'qishning "janri" ham farq
qiladi,uso'zlashuvvaadabiybo'lishimumkin.Ierogliflardanfoydalanishning
moslashuvchanligiXitoytilivayozuviningrivojlanishigasezilarliturtkiberadi.
Matnlarni o'qishdagi vaqt chegaralari va cheklovlar o'chiriladi, tushunish
yaxshilanadi va ma'lumotni idrok etish osonlashdi.
Dunyoningboshqaqismlaridaboʻlganikabi,qadimgiXitoyadabiyotiham
estetik hodisa emas, balki amaliy faoliyat edi. Yozuvchi odamlarni hurmat
qilishdi va
o'shadavrningqo'ldatayyorlangankitoblarideyarlimuqaddashisoblanardi,c
hunki ulardao'tganyillarninghikmatlarimavjudedi.
QadimgiXitoyadabiyotitarixi
toshbaqaqobig'iyokiqo'ysuyaklarigao'yilganfolbinlikyozuvlariqo'llanila
boshlangandavrgaboribtaqaladi.Kelajakdanimabo'lishinibilmoqchibo'lga
n odamlar o'z savollarini qobiqqa qo'yishdi. Keyin uni o'tga qo'yishdi va
folbin issiqdan
paydobo'lganyoriqlardankelajaknitalqinqildi.Keyinchalikbronzayozuvuchu
n materialboʻldi.Hukmdornomidansovg'avaboshqayozuvlarkattamarosim
idishlarigaqo'llanilgan.MiloddanavvalgiImingyillikdayozishuchunbambuk
lamellarishlatilgan.Harbirbundaytaxtada40gayaqinso'z(ieroglif)mavjudedi
.
Hozirgitushunchalarbilantaqqoslaganda,bitta"kitob"birnechtaaravaniegal
lagan. 700 yildan keyin ipak yozish uchun ishlatilgan. Biroq, bu material

juda qimmat edi va
bizningeramizningboshidaxitoyliklarqog'ozniixtiroqildilar.Natijada,yozma
so'z
keng tarqaldi. Xitoylarni
ng yozuvga munosab
ati "savodxon
lik" tushunch
asini
bildiruvchi "ven" atamasida qayd etilgan. Tarixchilarning ta'kidlashicha,y
adabiyotida hambubelgitatuirovkasibo'lganodamnibildirgan.Konfutsiy
davrida"ven"belgisi kitoblarda qayd etilgan qadimgi donolik merosini,
yozma so'zni bildirgan. Konfutsiy
9 Кузишин В. Н. История Древнего Востока. -2-е изд . Испр - M. Высшая школа.2003. C 222.
12

ta'limotivaqadimiyog'zakisan'atningbundayuyg'unligieramizningIII-
asrigacha davom etdi 10 .
XitoyliktarixchivabibliografBanGusanʼatvaadabiyotgajavobanalohid
a oʻrin boʻlgan Xan sulolasi tarixini tasvirlaydi. U o'z ishida o'sha paytda
mavjud bo'lgan
596taasarnisanabo'tdivaularnioltibo'limgaajratdi.Guruhlarningharbirida
mualliflarningoʻzigaxosboʻlimlarivakichikeslatmalariboredi.BanGuijodi
qadimgiXitoydaqaysiadabiyotko‘proqmashhurbo‘lganliginitushunishimko
nini beradi.Konfutsiylik Xitoyning rasmiy mafkurasi deb e'lon qilingan edi,
shuning uchun hamkonfutsiyqonunlari,folbinliktabiiy-
falsafiymatnlar,qadimgiqirolliklarning
qo'shiqlari,Konfutsiyso'zlariningyozuvlariqadimgidavrlarro'yxatidabirinch
i
o'rindaturishitabiiydir.Buyozuvlarinsontarbiyasiningmajburiyminimumie
di. "Qo'shiqlar kitobi" keyingi badiiy adabiyotning rivojlanishiga katta
ta'sir ko'rsatdi. Bu sheʼriy toʻplam toʻrt qismdan iborat boʻlgan: “Kichik
qasidalar”, “Gimnalar”, “Buyuk
odalar”."Qo'shiqlarkitobi"qadimgiXitoyfantastikasiningbirinchinusxasi,qis
qasi,
lirikshe'rvamadhiyalarningbirinchinamunasidir.Bugungikunlardahambu
qoʻshiqlardaibtidoiyhayotruhiseziladi.Ularhanuzgachaqadimiyorgikbayra
mlar,
nikohmarosimlarivao'liklarbilanbirgatiriklarningshafqatsizdafnetilishihaqi
dagi
xotiralari
ni saqlab qolishg
an ("Sariq qushl
arni uchishi"). Qo'shiql
ar
dehqonlarningku
ndalik hayoti, hukmdo
r yaqinlashayotgan paytda
gi tashvis
h,
ovchilarningqo'rqmasligivaeriniyurishgajo'natganyolg'izayolningqayg'usi
ni ifodalaydi. Ushbu toʻplamda toʻplangan asarlar Chjou davrida yozilgan.
O'sha paytda
XitoynominaljihatdanChjouhukmdorigabo'ysunadiganmayda
bo'laklarga

bo'linganqirolliklardaniboratedi.Hukmdorlarvafuqarolaro'rtasidagimunos
abatlar
patriarxalxususiyatgaegaedi,shuninguchunsizqo'shiqlardadehqonlarning
o'z
hukmdorlaridannoroziliginiko’rishingizmumkin.QadimgiXitoyadabiyotiga
oid
qoʻshiqlarhamtoʻrtboʻgʻinli,doimiyqofiyalisheʼrlardir.Tarixkitobi"Qo'shiqlar
kitobi"bilanbirqatordaqadimgiXitoyadabiyotivaarxeologiyasiningko'zga
ko'ringan namunasidir.
10 Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent. Fan va texnologiya, 2009.117-B.
13

"Tarixkitobi"vaundankeyingitarixiyrisolalarbo'lib,ularorasidaPanGu,
ZuoqiuMingvaSimaasarlariboredi.SimSyanningasaribugungikundaham
rasmiytarixiyyodgorlikhisoblanib,asrlardavomidaoʻziningoʻzigaxosuslubiv
a sheʼriy til boyligi bilan oʻz oʻquvchilarini hayratga solib kelgan 11 .
Bunafaqatinsoniyatqonunlarini,balkiodamlarningshaxsiytaqdiriniha
m
o'rganganqadimgiyozuvchiuchunodatiyemasedi.Uningdiqqatiostidamam
lakat
tarixidasezilarliizqoldirganinsonlarboredi.Tarixshunosfalsafiyyo’nalishlar
ni sanab o’tgach, she’riy adabiyotni tavsiflashga kirishdi. Bu yerda u o'sha
davrdagi ikkita
etakchijanr:she'rlar(fu)vaqo'shiqlar(geshi)asarlariniko'rsatdi.Qo'shiqlarbil
an hammanarsa aniq - ular kuylangan va she'rlarda yozilgan. Fu she'rlari
o'zigaxosedi: ularnasrdayozilganbo'lsa-
da,qofiyaliedi.Fushe'rlarinasrvashe'riyato'rtasida oraliq pozitsiyani
egallagan. Ular uch qismli shaklda yozilgan bo'lib, to'xtash (kirish),
fu(ta'rif)vaxun(tugatish)daniboratedi.Ko'pinchashoirningqaysidirhukmdor
bilansuhbatikirishso'zisifatidaishlatilgan.Ushbudialogdaishningasosiyg'oy
asi
ifodalanganbo'lib,uallaqachonikkinchiqismdaishlabchiqilgan.Xulosaqilib
aytganda,mualliftasvirlanganmuammobo'yichaxulosalarchiqaradiyokio'z
fikrini bildiradi. Bizning davrimizga qadar bir nechta original asarlar
saqlanib qolgan, ammo
taxminqilishmumkinki,ularindividualqo'shiqlaredi.Mintaqalarvamarosim
qo'shiqlari.QadimgiXitoydaqo'shiqlarodamlarningkayfiyatinibilishuchun
to'plangan.ImperatorSyao-vu-dihattomaxsusMusiqapalatasihamtashkil
qildi.Uningsharofatibilanxalqmusiqasidatilgaolinganayrimhududlarningu
rf-odatlarini o'rganish mumkin bo'ldi. Xitoyda adabiyot rivojiga she’riy
sikllar va hikoya nasri ta’sir ko’rsatdi. "O'n to'qqiz qadimiy she'r" to'plami
haqida uzoq vaqt davomida bir-birigaqarama-
qarshifikrlarmavjudedi.Zamonaviyolimlarningaytishicha,bu she'rlar VI
asrda shahzoda Syao Tong tomonidan tanlangan. Bugungi kunda

ularning mualliflarining ismlari qaytarib bo'lmaydigan darajada
yo'qolgan. Bu sheʼrlarda oʻsha davr sheʼriyati uchunanʼanaviymavzular
tasvirlangan. Tashlabketilgan xotinlarning sogʻinishi, doʻstlarning
ajralishi,sayohatchilarning qaygʻusi, hayotva oʻlim haqidagi
mulohazalar.Bir paytlar Eydlin bu asarlarning barchasi inson hayotining
o'tkinchiligi
1 1 KarimovM.M.Xitoy tilivaiyeroglif yozuviasoslari.Toshkent.TDSHU
nashiriyoti,2004.176 b 14

aytiladi.Xalqqo'shiqlaridaesaturlisatrlarbo'lgan,o‘nto‘qqizqadimiyshe’rbes
h
bo‘g‘inlishe’rlarningajdodibo‘ladi.Bukoʻpasrlardavomidanafaqatxitoytilida,
balkibutunUzoqSharqsheʼriyatidayetakchihisoblanadi.Birinchihikoyaviyasa
rlar
ijodninganonimligibilanajralibturadi.Dunyoningboshqamamlakatlaridagik
abi
Xitoydahamnasrqadimgidavroxiridaginashakllanaboshlagan.MilodiyIIasrd
a
shartliravishdaqadimiyhikoyalardebatalganuydirmahikoyalarvabiografiyal
ar paydo bo'la boshladi 12 .
Birinchivaikkinchijanrdagiasarlartarixnavisliknasribilanbog‘langan.
Masalan,"Yangmerosxo'riobro'si"hikoyasijasurJingKeningbirinchiXitoy
imperiyasini yaratgan zolim Sin shahzodasiga urishi haqida hikoya qiladi.
Darhaqiqat,
buvoqeamamlakattarixidahaqiqatdasodirbo'lganvoqealargayaqin.Hikoya
ko'p
jihatdantarjimaiholgayaqin,shuninguchunfilologlarqadimgiXitoyadabiyoti
va
arxeologiyasinio'qib,SimaSianuchunmanbabo'lgandeganfikrnibildirishdi.
Boshqatomondan e'tirozlarbo'lgan bo'lsa-
da,boshqatadqiqotchilarbuningaksideb hisoblashgan.BubahslarniXVI-
asrdayashaganbibliografXuYinglinhalqilgan. Uning so'zlarigako'ra, "Yang
merosxo'ri" qadimiyvazamonaviy hikoyaasarlarining
asoschisibo'ldi.Buhikoyavarasmiytarjimaihollaroʻrtasidagiasosiyfarqajoyib
hikoyavaafsonaviyxarakterdagibirqatorepizodlarningkiritilishidadir.“Uchar
qaldirg‘och Chjaoning shaxsiy tarjimai holi” imperator Cheng-dining
mashhur kanizak
varafiqasiasltarjimaiholidanbirxildafarqqiladi."BinafsharangJadelaqabliVu
qizining biografiyasi" kichik asariga e'tibor qaratish lozim. Bu xitoy
nasrining birinchi asarlaridan biri bo‘lib, unda yigitning o‘z sevgilisi ruhi
bilan uchrashishi tasvirlangan.

Keyinchalik,o'rtaasrlarda,busyujetUzoqSharqromanchilaritomonidanbirne
cha bor qo'llaniladi.“Qizning tarjimaiholi”dasyujet arxaik shaklda
tasvirlangan– talaba vafot etib, Binafsharang Jade laqabli qizga uylanadi.
Bu rivoyat ham syujet, ham niyat
nuqtainazaridansodda,ukeyingiromanchilarsingarimurakkabsyujetharaka
tlarini olishga hali ulgurmagan..
12 Raimov I. Xitoy manbalari O’rta Osiyo tarixi haqida . Toshkent. Fan va texnologiya, 1999.110 b.
15

.
I . 2Qadimgi X it oy san’at i
Qadimgi Xitoy tarixi 5000 yillik tarixga ega. Osmon imperiyasi
madaniyatining
shakllanishiQinsulolasidavridaboshlanib,uzoqdavometmaganvaXansulola
si davrida ham davom etgan. Mingyillik bo'sag'asida Xitoy ancha jadal
rivojlandi va bir
vaqtningo'zidaQadimgiXitoysan'atipaydobo'ldi.Anʼanaviyxitoyrangtasvirin
ing
paydoboʻlishibilanbirgakulolchiliksanʼatihamrivojlandi.Loydanyasalgan
buyumlarishlabchiqarishunchalikmurakabbo'lmagan,qozonvako'zalarqo'l
da
modellashtirishyokiibtidoiykulolcharxidayasalgan,ammosopolbuyumlary
uksak san'atuslubidabezatilgan.Vazayokiko'zayuzasigayorqin,rang-
barangchizmalar bo'rttirildi, geometrik jihatdan to'g'ri naqsh va bezaklar
ritmik tarzda takrorlanib, butun
kompozitsiyalarniyaratdi.Ma'lumvaqto'tgach,kulolchiliksan'atimuammosi
z
mashhurxitoychinnisigaaylandi,ubugungikundahamjudaqadrlanadi.Xitoy
Xan sulolasi bronza quyish san'atida ham qiziq. Texnologiyalar murakkab
edi, ammo tayyor
idishyokivazanaqshningmukammalligidahayratlanarliedi.QadimgiXitoyus
talari

etkazishga muvaffaqbo'lishdi.Qazishmalarpaytidatopilganloyqoliplargako'ra,
qadimgiXitoysan'atiko'pyo'nalishlardarivojlangandavrdabronzaquyish
ko'rinishitasvirinitiklashmumkin.Keyinchalik,kelajakdagiidishningloydan nusxasi
bo'shatildivateskaritaassurotusulidanfoydalanganholda,allaqachonrelyef naqshli
boshqa shakl yaratildi. Bu qolipga eritilgan bronza quyilgan, keyin qolip mayda 13 Edwards.I. E .CThe Cambridege ancient history Part I.Cambridge.Cambridge Universty Press.2008 P
229.
16

XitoyshoyiKo'pasrlardavomidaG'arbdavlatlariXitoynifaqatipakishla
b chiqaruvchisi sifatida bilishgan. Hatto chuqur antik davrda ham Osmon
imperiyasining aholisi bu ajoyib materialni yaratish sirlariga ega edi.
Imperator Xuan Dining rafiqasi Si Ling xitoylik qizlarga ipak qurti
yetishtirish, ipakni qayta ishlash va olingan iplardan mato to‘qishni
o‘rgatgan 14 .
Engmashhurixtiro"QadimgiXitoyixtirolari"debnomlanganro'yxatpor
ox
kabimoddanieslatmasa,to'liqbo'lmaydi.EramizningbirinchiasrlaridahamO
smon imperiyasining alkimyogarlari oltingugurt va selitra aralashmasini
olishni o'rgandilar, bu ko'mir bilan birga poroxning kimyoviy formulasi
uchun asosdir. Bu kashfiyot biroz istehzoli edi. Vabarchasi, chunkixitoylar
moddaniolishga harakatqilishgan, buning
yordamidao'lmaslikkaerishishmumkinedi.Buningoʻrnigaularhayotnitalab
qiladigan narsani yaratdilar. Porox qurollarni quvvatlantirish va maishiy
maqsadlarda
ishlatilgan.Xo'sh,urushbilanhammanarsaaniq,ammotinchhayot-
chi.Bunday
xavflimoddadanqandayfoydalanishkerakbo’lgan.Ma'lumbo'lishicha,ma'lu
mbir
kasallik(epidemiya)tarqalishikuzatilganda,poroxdezinfektsiyalashvositasir
olini
o'ynagan.Kukuntanadagiturlixilyaralarvayaralarnidavolaydi.Ularhasharotl
arni
hamzaharlagan.Uchmingyillikdurdonalarningzohiriydavomiyligidantashq
ari,
Xitoysan'atiqazishmalarvatarixiytadqiqotlartufaylio'ziningmintaqaviyifoda
lari vaevolyutsiyasidakundan-
kungamurakkabroqnamoyonbo'ladi.Xitoyestetik
tendentsiyalarig'arbdanfarqlibadiiyqadriyatlarko'laminio'rnatadi.Arxitekt
urava
haykaltaroshlikxuddikulolchilik,bronzayokilakkabihunarmandlarningasarl

ari
hisoblanadi;xattotlik,keyinroqesarangtasvir,aksincha,imtiyozlio'rinniegall
aydi.
Fikrniifodalashvositalari,xitoyliklarnazaridaularengmukammalbadiiyijodni
ifodalaydi.ShansulolasiningorakulyaryozuvlariXitoyyozuviningengqadimg
i ma'lum hujjatlarini tashkil qiladi.
14 Ravshanov.R.Qadimgi dunyo xrestomasiyasi. Toshkent.ADIB nashiryoti,2013.165-B.
17

Yozuvlarcho'tkabilanchizilgan,keyinsuyakkao'yilgan(jiaguven)bubelgil
ar
piktografi
k yoki ideografik
dir. Ba'zilari hatto mavhum kombina
tsiyalard
allaqachon shakllangan 15 .
Kattaoʻlchamliyaxshisaqlanibqolmagan,ammobaʼzi
monumentalmisollarnirishmumkin,masalan,Longmengʻorlari,
LuoyangyaqinidagiFengxianibodatxonasidagitoshyuzidankesilganhaykall
ar. Milodiy 675yilga oid17,4metr balandlikdagi figuralar buddistsamoviy
podshohva
jinqoʻriqchilariniifodalaydi.Hayotiyoʻlchamdagixitoyhaykaltaroshliginingy
ana
birmashhurnamunasiShiXuangdining„Terrakottaarmiyasi“figuralaridir.Qa
brni
qoʻriqlashuchun6000danortiqjangchilar,600otvabirnechtajangaravalari
oʻrnatilgan.MiloddanavvalgiIII-
asrSinimperatori.Harbirfiguraninoyobqilish
uchunkoʻpharakatqilindi,garchiularningbarchasiqoliplardanyigʻilgantana
qismlariningcheklanganrepertuaridanyaratilgan.Ayniqsa,yuzlarvasochlar
noyob
shaxslardantashkiltopganhaqiqiyarmiyaillyuziyasiniberishuchunoʻzgartiril
di. Kichikroqhajmdagiishlargakelsak,Shangsulolasi(miloddanavvalgi1600-
1046
yillar) oʻzining bronzada
n quyma ishlari bilan mashhu
r.Bronza
idishlarning umumiy shakllari uch oyoqli qozonlar boʻlib,baʼzida oyoqlari
ha, qushlar yoki ajdaholar shaklida qilingan. Ular dumaloq yoki kvadrat
boʻlishi mumkin
vakoʻplaridaqopqoqvatutqichlarmavjud.Oʻtkirrelyeflibezaktakrorlanuvchi
naqshlar,niqoblarvaoʻralgannaqshlarnioʻzichigaoladi.Xitoyrassomlariturlixi
l materiallarga turli formatlarda rasm chizgan.Eng mashhur formatlar
devorlarda (miloddan
avvalgi 1100-yildan),vaqutilarda(miloddanavvalgi800-
yildan),ekranlarda(milodiy100-yildʻldaqarashyokiosibqoʻyishuchun

moʻljallanganipakoʻramlaredi.devorlar(gorizontaluchunmilodiy100-
yildanva vertikaluchunmilodiy600-
yildan),qoʻzgʻalmasfanatlarkitobmuqovalari(milodiy 1100-
yildan)vayigʻmaventilyatorlargachizilgan.Xitoyrasminingikkitaeng
mashhur mavzusi portretlar va landshaftlare
di.Xitoysan'ati
urushayotgan davlatla boshlanganvaan'anaviytarzdakattavazminlikbilan
tasvirlangan, chunki odatda mavzu buyuk olim, rohib yoki saroy amaldori
bo'lgan.Shu
15 Вигасин А.А. История Древнего Востока.-2-е. Испр.-М. Восточная
литература.2007.C 132 18

sababli, yuzlar ko'pinchatuyg'uyokixarakterning nozikifodasi bilanbefarq
ko'rinadi.
Ko'pinchamavzuningxarakterirasmdagiboshqaodamlargabo'lganmunosab
ativa munosabatlarida ancha aniqroq ifodalanadi. Bu ayniqsa,
imperatorlar va buddistlarning
portretl
ariga tegishli. Xitoy rasmlari dunyod
agi eng qadimiy uzluksiz badiiy
an'analardanbiridir.Qog'ozvaipakdagixitoyrasmlari,cho'tkasivasiyohida
ishlatiladiganmateriallarmingyillardavomidauningxarakterinivarivojlanishi
ni
aniqladi.Xattotlikdanolingan,buchiziqlisan'atbo'lib,tasvirvahislarniuyg'otish
uchuncho'tkadanfoydalanadi.Qog'ozgatushirilgandanso'ng,cho'tkaurishla
rini
o'chirishyokituzatishmumkinemas,shuninguchunrassomcho'tkaniko'tarish
dan
oldinrasmningto'liqaqliytushunchasigaegabo'lishikerak.XitoyrasmlariZen
BuddistvaDaoistikideallarbilanchambarchasbog'liqbo'lib,ularodamvatabiat
o'rtasidagi uyg'unlikni jamlaydi 16 .
Rassom ruhiy energiyani cho'tka zarbasiga singdirib, tezlik,
balandlik,jonlilik,
ishonchvatexnikmahoratbilanishlashikerak.Xitoyrasmlariob'ektninghaqiqi
y
tashqiko'rinishiniemas,balkiuningasosiyxarakteriniyokixarakterinitasvirlas
hga
harakatqiladi.Xitoyrasmlaridayagonanuqtainazaryo'qrasmningharbirsoha
si
ko'zniqiziqtiradi.Peyzajlarko'pinchasahnaningyuqorisidaginuqtainazardan
bo'yalgan,shuninguchunko'pjoylarnibirdanigako'rishmumkin.Kattasahnal
arda
yokipeyzajlardako'zbirmaydondanboshqasigavizualyo'lbo'ylabsayohatqilis
h
uchunmo'ljallangan.Xitoyrasmininguchtaasosiymavzusibor:insonfiguralari
landshaftlar,qushlarvagullar.Tansulolasidavridarasmchizishyuqoridarajad

a rivojlandi va Song sulolasi davrida peyzaj rasmlari o'z cho'qqisiga chiqdi.
XIX va XX asrlarda xitoy rassomlari G'arb san'ati bilan
shug'ullanganlaridan so'ng, ular an'anaviy
xitoyrasmlariniG'arbimpressionizmivaistiqbollaribilanbirlashtirganyangi
uslublarni rivojlantira boshladilar. Rassomlik va xattotlik estetikasi
Xitoyning bronza
bronzalari,buddahaykallari,laklar,chinnivakloisonemalinibezatuvchioqimli
chiziqlarvachiziqlimotiflargasezilarlita'sirko'rsatdi.Xitoyrasmlarieramizdan
avvalgi4000-yillardapaydobo'lgandunyodagiengqadimiyuzluksizbadiiy
an'analardan biri. va olti ming yildan ko'proq vaqt mobaynida
rivojlanmoqda.
16 Васильев К.В. Истоки китайской цивилизации.-M.Восточная
литература.1998.C 221. 19

Dastlabkirasmlarbezakli,tasviriyemas,balkirasmyokinaqshdaniborate
di.
Toshdavridagisopolidishlarspiral,zigzag,nuqtayokihayvonlarbilanbo'yalga
n.
Urushay
otgan davlatlar davrida rassomla
r atrofdag
i dunyoni namoyis
h qila
boshladilar 17 .
Erkakxitoylikfiguralirasmlarhaqidabizbilganko'pnarsalardafnqilinga
n
joylardankeladi,buyerdarasmlaripakbannerlar,laklanganbuyumlarvaqabr
devorlaridasaqlangan.Ko'plabqabrrasmlario'liklarnihimoyaqilishyokiruhla
rini
jannatgakirishgayordamberishuchunmo'ljallanganedi.Boshqalarxitoyfayl
asufi Konfutsiy ta'limotlarini tasvirlab berishdi yoki kundalik hayot
sahnalarini ko'rsatishdi. Xitoyrassomchiliginingengqadimginamunalari-
buipakustidagirasmlar,toshga
chizilganrasmlarvabo'yalganlakbuyumlari.BudavrrasmlariniBaoshan
maqbarasidagi(miloddanavvalgiIVasr)badiiyusuldaishlanganlaktobutdak
o'rish
mumkin.G'arbiyXansulolasidavridagiipakustidagidastlabkirasm,Movangd
ui,
Changsha,Xunan,Xitoyqabridanajoyibbezatilgandafnmarosimlaritopilgan.
SharqiyJinsulolasi(265–
420)tashkiletilishidanboshlab,rasmvaxattotliksan'ati
saroydoiralaridayuqoribaholandivaularnifaqattexnikanitakomillashtirishu
chun bo'shvaqtlaribo'lganhavaskor-aristokratlarvaolim-
amaldorlarishlabchiqargan.va
kattacho'tkaishiuchunzarurbo'lgansezgirlikkaegaedi.Xattotlikrasmning
engyuqorivaengsofshaklisifatidaqabulqilingan.Qo'llaniladiganasboblar
hayvonlarning sochidan yasalgan cho'tka qalami, qarag'ay va
hayvonlarning yelimidan
qilinganqorasiyoh.Qadimzamonlardayozishham,rasmchizishhamipakdan
qilingan.Iasrdaqog'ozixtiroqilinganidankeyin,ipakasta-

sekinarzonroqyangi
materialgaalmashtirildi.MashhurxattotlarningaslyozuvlariXitoytarixidavo
mida
judaqadrlanganvaularrasmlargao'xshasho'ramlargao'rnatilganvadevorla
rga osilgan. Xan rassomlari (miloddan avvalgi 202 yil) Tan (618-906)
sulolalariga asosan inson qiyofasini chizgan. Rasmlarga o'lmaslar,
imperatorlar, saroy xonimlari va oddiy odamlar tasvirlari kiritilgan.
17 Дебен-Франкфор К.Древний Китай.-M.Астрель.2002.C 111.
20

BuddizmXitoygaeramizningIasridakiribkelganidankeyinGrottova
ibodatxonalarningdevorlarigadiniydevoriyrasmlarnichizishsan'atiasta-
sekin
ko'zgatashlandi.XitoyrasminingengbuyukxazinalariGansuprovinsiyasidagi
Dunxuangda joylashgan 468 budda grotto devorlarida topilgan
freskalardir 18 .
O'rta asr san’ati taraqqiyotining dastiabki bosqichi ilk feodalizm
davrigatoʻgʻri keladi.Buyerdafeodalmunosabatlaryangieraning boshlanib
IV-VI asrlarda mustahkamlanib, davom ey san’at va
madaniyatiningdastlabkiyuksaklV—VIasrlargatoʻgʻrikeladi. IV asrdan
boshlab, buddizmning Xitoyga kirib kelishi ham,bevosita
vasan’atiturlariningkengayishiyangijanrlarning
igasorlargamonastirlarishlash,yogʻochdanhashamatli
ibodatxonalarqurish,avliyolargaatab,oʻzxarakterivamazmunijihatdan
hindstupalarigaoʻxshatxonalarqurishkengyoyilaboshladi.Ilkfeodalizm
asrida devoriy rang-tasvir va rasm ishlash san’ati ham muhim oʻrinni
egalladi,
ayniqsa,dunyoviyrassomlikiboshqasan’atlarganisbatanoʻziningyetuklik
davrini boshidan kechirdi.Shoyiva qogʻozgarasm solish rivoj
topdi.Ulardahayotiy
mavzulardantabiatmanzaralarifonidaaksettiruvchirasmlarpaydoboʻldi.Gu
Kaychjishundayrasmlarishlaganrassomlardanbirihisoblanadi.Uningasarlar
i koʻchirmalarda yetib kelgan. Turli koʻza va xumlar shakli badiiy bezatilishi
jihatidan avvalgidavrlarganisbatannafislashibbordivaasta-
sekinchinni(farfor)buyumlar yasashga oʻtish jarayoni sezila boshladi. Xitoy
oʻrta asr san’ati va madaniyatining eng
gullagandavririvojlanganfeodalizmasrigatoʻgʻrikeladi.Budavrgakelib,Xitoy
da oʻrtaasrningengkattadavlatlari(618—907)vaSunimperiyasi(960—1279)
paydoboʻldi.Budavlatlaroʻzgaamlakatlarbilansavdovamadaniyaloqani
kuchaytirdiíar.Shaharlarrivojlanib,savdo-
sotiq,hunarmandchilikvamadaniyat markazlariga aylandi.

18 A.A.Вигасин.Древне китайская философия. Эпоха Хань.М.Восточная литература.1990.C 189.
21

Budavrgakelib,xitoyliklarjahonahamiyatigaegaboʻlganixtirolarqildilar,
ya’ni kompas
, porox, gazeta kabilam
i yaratdil
ar. VII—
XIII asrlar Xitoy
me’mortaraqqiyotidavrningumumiysotsial-iqtisodiyshart-sharoitibilan
bogʻliqdir 19 .
BuyukXitoydevori-QadimgiXitoyme’morchiligining
ulkanyodgorligi Xitoy devorining qurilishi
mil.avv.IX asrda boshlangan.
Chunonchi,“She’riyat”(Shijin)
nomlixitoymanbasidayozilishicha,mil.avv.IX asrdao’tganJou (Chjyau)
mamlakati hokimi Yivang xunlarning hujumidan o’zini himoya qilish
uchun
turganjoyinibalanddevorbilano’rabolgan.NatijadaXitoydabirinchikichik
qo’rg’on paydo bo’ladi. “Chunc
hyu” (“Bahor va kuz”)de
b atalgan davrda
(mil.avv.770-
476)xitoylarXuanxedaryosiningo’rtaqismibo’ylaridavajanubdagi
joylardamaydahokimliklargabo’linibyashagan,ularto’xtovsizurushlarolib
borishgan.Ularo’zlarinihimoyaqilishmaqsadidao’zigaqaramyerlarnidevorb
ilan
o’rabolishgan.Shudavrdadevorlarto’rtburchakshakldabo’lganligiuchun“fa
ngcheng”(“to’rtburchaklishahardevori”)debatalgan.Xitoymanbalarida
aytilishicha,VIIasrningo’rtalaridaXitoydaqurilgandevorlarningumumiyuzu
nligi bir necha kilometrdan oshgan. Bu devorlar Xitoyning hozirgi Xybey,
Shen’si, Xenan, kabio’lkalarininghududlaridaqurilgan.Mil.avv.V-
IVasrlardatashkiltopganChi,
Vey,Xan,Chjao,Yan,Chinkabihokimliklaro’zyerlarinidevorbilano’rabolgan.
Mazkurdevorlar“Hokimliklararomudofaadevorlari”(“Juxouxufanchangche
ng”)
debatalgan.Mil.avv.IVasrdaYan,ChjouvaChinhokimliklarimamlakatlarini
xunlardanhimoyaqilishmaqsadidashimiliyhududbo’ylabbalandvamustahk
am
devorbilanbilano’rabolishadi.Budevorlarko’chmanchilarningotliqlariuchu
n

to’siqbo’libxizmatqilgan.Ayrimtarixchilarbudevorlarni“Chindavlatidanoldi
ngi
devor”debatashgan.Mil.avv.221yildaChindavlatininghokimiChinShixuang
di (mil.avv.246-
208)atrfidagi6kichikdavlatnibo’ysundiradi.Ammoshudavrdaot
ustidajangqilishamohirbo’lganxunqabilalariuuchunxavftug’diradi.Shunda
y vaziyatda Shin Shixuangdi buni yechimi sifatida shimoliy chegara
bo’ylab otliq qo’-
________________________________________19
Ebrey Patricia Buckley.The Cambridge Illustrated History of China.Cambridge.Cambridge.University
Press.2009.P36
22

shinuchunnoqulaybo’lgandevorqurishdebbilgan.Shuboisuilgarimayda
hokimliklartominidaqurilgandevorlarnibirlashtiribchiqdi.Natijadaoldingi
mayda
devorlarbirlashibuzunligi5mingkilometrnitashkiletadi.Mazkurdevorning
uzunligixitoyo’chovibilan10ming“li”ni(qadimzamonda1li300-360qadamga,
o’rta asrlarda 576 metrga teng bo’lgan. Hozir 500 m ga teng ) tashkil
etganligi uchun
xitoylaruni“Vanglichongchang”(“10mingliuzunlikdagidevor”)debatashgan.
Maydaxonliklararomavjudbo’lgandevorlarbuzibtashlangan.Ilkvaso’ngiXan
imperiyalaridavrida(mil.avv.206y.-220y.)BuyukXitoydevorita’mirlanishidan
tashqariuzaytiriladi.Shundanso’ngdevorninguzunligi5mingkilometrdanos
hib
ketganbo’lib,sharqdadendizbo’yidagiXaysenveydebatalganjoydan,g’arbda
Yuymenguan deb nomlangan g’arbiyqo’riqxonagachacho’zilgan. Keyingi
davrlarda devorqaytata;mirlanadi.Minsulolasi(1368-
1644)devorningg’arbiychegarasini
Jyaoyguanchegaraqo’riqxonasigachayetkazishadi.Uzunligi7300kilometrg
a
yetadiva9qismgabo’linibulardabirmilliongayaqinkishidaniborat11tachega
ra chegaraqo’shinlarijoylashtiriladi.Manjurlar(1644-
1911)hukmdorligidavrida
Xitoygao’zigaqo’shnihududlarniqo’shibolganligiuchundevorichkidevorga
ayalanibavvalgiahamiyatiniyo’qatadi.Shundanso’ngdevorta’mirlanishigad
eyarli
e’tiborberilmaydi.Manjurlarfaqatmudofaaahamiyatigaegabo’lganbolgan
shaharlar va poytaxt Pekin atrofidagi devorlarni ta’mirlashga
mablag’ajratishadi 20 .
Hozirgi dvrda devorning toshdab va pishgan g’ishtdan qilingan
qismi saqlanib
qolgan,tuproqdanyasalganqismiqulabtushgan.Ko’phollardaBuyukXitoyde
vori
tog’lar va adirlar
ning baland joylarid
an, ayrim qismi dalalar
dan va dasht

biyobonlardan,daraxtzoryerlardano’tgan.Uningbalandligihammajoydaha
rxil, ayrimqisminingbalandligi8m,kengligi:pastqismi7-
8m,tepaqismi5mgacha
yetgan.Ayrimjoylarda10odamyoki5otbirqatorbo’libyurishihammumkin
bo’lgan. Devorning ikki tomoni odam yuradigan joydan 1-1,5 m baland
bo’lib, har bir metrda shinaklar bo’lgan.Devor bo’ylab ma’lum masofada
to’rtburchakli va devordan
balandroqqilibminoralarqurilgan.Hozirgidevorningayrimqismlarimuzeyg
ava turezm markazlariga aylantirilgan. Pekinga keluvchilar ko’radigan
devor.________________________________________________________________________
20
Waldron , Arthur .Thr Great Wall of China : From History to Myth. Cambridge.Cambridge University Press
,1990.P 312. 23

Tanimperiyasivaqtidayaratilganme’morchilikyodgorliklarioʻzininga
niq
garmoniyasi,tantanavorme’morchilikshakllari,klassiksoddaligi,vazmin,xoti
rjam koʻrinishi bilan xarakterlanadi. Shahar qurilishi ham aniq loyihaga
ega boʻlib, umumiy koʻrinishijihatidantevarak-
atrofizovurvaqalindevorlarbilanoʻralganqo'rgʻonni eslatadi. Shahar esa
qator kvartallarga ajratilib mudofaa devorlar bilan oʻralgan. «Berk
shahar»debnomolganimperatorsaroyiansamblihamminoravadarvozasibo
ʻlgan pishiq devor bilan oʻrab chiqilgan. Tan asrida ibodatxonalar qurilishi
ham keng yoyilib, ular gʻisht va toshlardan qurilgan. Shunday
ibodatxonalardan eng mashhuri gʻishtdan
qurilganDayantaibodatxonasidir.Buibodatxona652-
yildaqurilaboshlangan,704-yili esa 2qavatiqoʻshimchaqurilgan
ibodatxonaningumumiybalandligi60 metr tag asosi esa kvadrat shaklida
boʻlib, uning tomonlari 25 metrdan. U tepaga tomon torayib
boradi.Ibodatxonayettiyarusgaajratilib,uninguchtomonikichikstupabilan
tugallanadi.Harbiryarnsgʻishtkarnizlarbilanajratilib,devoryuzasiplastrlarbil
an boʻlib chiqilgan. Yuqoriga qarab kichrayib boruvchi yetti darcha
binoning koʻrinishini
yanadamonumental,mustahkamvayuqorigaintiluvchiqilibkoʻrsatadi.Sund
avrida
hamqatoribodatxonalarqurildi 21 .Ularendilikdafaqatyogʻoch,gʻishtyoki
toshdanginaemas,balkitemirdanhamqurilib,ularningshakllarihamoʻzgara
di. Endilikda ibodatxonalar koʻproq olti, sakkiz qirrali qilib qurila
boshlandi.21
Ebrey, Patricia Buckley. The Cambridge Illustrated History of China.Cambridge. Cambridge University Press,
2009.P 90

II . BOB. Qadimgi X it oy dini.
II.1.Qadimgi X it oy da diniy qarashlar.
XitoytsivilizatsiyasiningshakllanishivabugungikundaSharqiyOsiyode
b nomlanuvchi mintaqada jahon dinlari tarqalishidan oldin mahalliy
qabilalar animistik,
shamanistikvatotemikdunyoqarashgaegaedi.Shamanlarvositachilarkabih
arakat
qilib,ibodatlar,qurbonliklaryokinazrlarnibevositaruhiydunyogayetkazishg
an,bu
merosXitoydininingayrimzamonaviyshakllaridasaqlanibqolgan.Qadimgi
shamanizm,ayniqsa,Xunshanmadaniyatikabiqadimgineolitmadaniyatibila
n
bog'liq.FlamandfaylasufiUlrixLibbrextdaosizmningba'zixususiyatlariningk
elib chiqishiniYanYakobMariyadeGroot"vuizm"debatagannarsa,ya'niXitoy
shamanizmibilanbog'laydi.LibbrechtXitoyilohiyotivadininingrivojlanishida
hozirgi kungacha davom etayotgan ikki qatlamni ajratib ko'rsatadi:
Shang dini o'limdan
keyinko'rinmasilohiykuchlarsifatidasaqlanibqolganajdodlarvaxudo-
shohlarga sig'inishga asoslangan. Ular transsendent mavjudotlar emas
edilar, chunki koinot "o'z-
o'zidanshundaybo'lgan",undantashqaridagikuchtomonidanyaratilganem
as,balki
ichkiritmlarvakosmikkuchlartomonidanyaratilgan.Qirollikajdodlaridebatal
gan
vaengajdodlariShangdi("engoliyxudo")edi.Shangdishimoliyekliptikaqutbi
da
aylanibyuruvchiDrakoyulduzturkumibilanbogʻliqboʻlganyinvayangnibirlik
da oʻzida mujassam etgan “protean” birlamchi kuchning cheksiz kuch
ramzi ajdaho bilan taʼminlangan.Kichik va Katta Dippers o'rtasida
sirpanadi. Xitoyda eng keng tarqalgan
dindir(taoizm).Taoizmtarixitaxminan1700yilnitashkiletadi.Budinga
asoskaziy va sharqiy Xitoyning qishloq joylarida e'tiqod qilinadi 22 .

Taoizm-budinvafalsafaelementlarinibirlashtirgan"narsalaryo'li"-Tao
haqidagi an'anaviy xitoy diniy ta'limoti. Bu taʼlimot bir qancha qadimgi
Xitoy falsafiy
taʼlimotlariningdinlarvafalsafalarasosidashakllangan.Dunyota'limotiXitoy
da zamonaviy daoizmning asosini tashkil qiladi. Bugungi kunga kelib,
mamlakatda 1500
taoistibodatxonalarivamonastirlarimavjudbo'lib,ularda25000rohibvarohi
balar
yashaydi.Xitoyda,xususan,musulmonlaraholisining95foizinitashkiletuvchi
22 Лёве М. Китай династии Хань. Быт, религии, культура. М,Центрполиграф.
2005.C 138. 25

Shinjon-
Uyg‘uravtonomviloyatidahamislomdinikengtarqalgan.Bundantashqari, bu
dinga Ningxia Hui avtonom viloyati va Gansu va Tsinxay provinsiyalarining
ayrim
hududlariaholisie'tiqodqiladi.IslomdiniXitoygamiloddanavvalgiVIIIasrdaOʻr
ta
Osiyohududidankiribkelgan.HozirdaXitoyda17000000danortiqmusulmonla
rva
26000masjidlarmavjud.Xitoydako'plabxristianlar,katoliklarvaprotestantlar
yashaydi.XitoydanasroniylikningtarixiXIX-
asrda,mamlakatizolyatsiyadanchiqib,
Evropadanko'plabmissionerlarnijalbqilganpaytdanboshlanadi.Uyerda12mi
llion gayaqinxristianlar bor, zamonaviy Xitoydaesa mamlakat hududida
12ming cherkov ochilgan.Jahon dinlari va daosizmdan tashqari, Xitoy
konfutsiylik, legalizm, iudaizm, hinduizm, sintoizm, moizm, shuningdek,
ko'plab butparast kultlarni tan oladi 22 .
KonfutsiylikuzoqvaqtdanberiXitoydahukmrondinhisoblangan.Unin
g asosiytamoyillarieramizdanavvalgiVasrdajahongamashhurxitoyfaylasufi
Konfutsiytomonidanishlabchiqilgan.Ta'limotningasosiqadimgian'analarnis
aqlash va imperator tomonidan ifodalangan Osmon amrlariga rioya qilish
edi. Xitoyda inqilob
vaXXR(XitoyXalqRespublikasi)e'lonqilingandanso'ng,konfutsiyliko'z
ahamiyatiniyo'qotdivabugungikundauniXitoyaholisiningkichikbirqismie'tir
of etadi.Xitoyko'pkonfessiyalidavlat.Xitoyxalqidaosizm,islom,,
protestantizmvakonfutsiylikniqabulqiladi.DinerkinligiXXRKonstitutsin
kafolatlangan.DavlatkengashidaXitoydagibarchakonfessiyaviyguruhlargay
ordam
ko'rsatishuchunmas'ulbo'lganmaxsusorganmavjud.Xitoydaengkengtarqal
gan
dinlardanbiribuddizmdir.BuddizmXitoygaHindistondanBuyukIpakyoʻlining
karvonyoʻllariorqalimiloddanavvalgiIIasrdakiribkelganugungikundabuddiz
m

TibetvaIchkiMo'g'ulistonda,shuningdek,Xitoyningboshqaba'ziqismlaridaa
mal
qiladi.Mamlakatda9500tabuddistibodatxonalarivamonastirlarimavjudbo'li
b,
ularningaksariyatiikkimingyilavvalqurilgan.Barchamillatlarningbuddistlari
ni birlashtirishuchun1953-
yildaXitoyBuddistlarjamiyatitashkiletilgan.Oʻlmaslik
taʼlimotidaosizmningmarkaziytaʼlimotihisoblanadi.Xulosaqilibaytganda,qa
dimgi Xitoy mifologiyasi va dinida o'lmaslik haqidagi ta'limot yo'q edi.22
Di Cosmo, Nicola. Ancient China and Its Enemies:The Rise of Nomadic Power in East Asian History.
Cambridge.Cambridge University Press, 2002.P 333 .
26

Faqatdaosizmdabumasalahaqidabirinchieslatmapaydobo'ldi.Inson
ning
ikkitaruhiborligigaishonishgan:moddiyvama'naviy.Oqimtarafdorlario'lim
dan
keyininsonningruhiytarkibiyqismiruhgaaylanadivatanao'lgandankeyinma
vjud bo'lib qoladi, keyin esa osmonda qoladi, deb ishonishgan.Biroz vaqt
o'tgach, buddizm qadimgi Xitoy diniga kira boshladi, daochilar ko'plab
buddist motivlarini o'zlashtirib,
yangita'limotniengko'pqabulqilganlarbo'libchiqdi.Birozvaqto'tgach,ruhlar
va
xudolarningTaoistpanteonipaydobo'ldi.Albatta,TaoasoschisiLaoTzushara
fli joyda turdi. Avliyolarga sig‘inish keng tarqaldi 23 .
Uningorasidamashhurtarixiyshaxslar,fazilatliamaldorlarhamboredi.
Tangrilar:afsonaviyimperatorXuandi,GʻarbiyXivanmumaʼbudasi,birinchiod
am Pangu,BuyukBoshlanishvaBuyukchegaraxudolari.Buxudolarsharafiga
ibodatxonalarqurilgan,ulardategishlibutlarnamoyishetilganvaXitoyxalqiul
arga qurbonliklarkeltirgan.Sakkizo'lmasxudoba-
xianxudolarningalohidatoifasi
hisoblangan.Taoistta'limotigako'ra,busakkizavliyoyerbo'ylabsayohatqiladi
va
insoniyishlargaaralashadi.Jismoniykomponentgakelsak,undau“jin”gaayla
ndiva
birmunchavaqto'tgach,usoyalardunyosigakirdi.Uyerdauningvaqtinchalik
mavjudligiuningavlodlariningqurbonliklaribilanta'minlanishimumkinedi.A
ks holda, u yerning pnevmatik qatlamiga eriydi. Tana bu ruhlarni bir-
biriga bog'laydigan yagonaiphisoblangan.O'limularnibir-
biridanajratishgabirikeyinroqo'lishlariga sabab bo'ldi. Xitoyliklar
qandaydir ma'yus keyingi hayot haqida emas, balki jismoniy
mavjudlikningcheksizkengayishihaqidagapirishgan.Taochilarjismoniytan
ani
koinot kabi makro kosmo
sga aylanti
rish kerak bo'lgan mikro kosmo
s deb
hisoblashgan.

______________________________ 23
Little,Stephen,Eichman, Shawn.Taosism and the Arts of China.University of California Press.
2000.P 145
27

II.2.Konfut siy lik
QadimgiXitoyning5tamumtozasari-”Shuszin”,“Shiszin”,“Iyzin”,“Yuey
zin”va“Liyzin”nitoplashtahrirqilish,tarqatishbilanshug’ullanadi.Konfutsiy
ta’limotiuning“Lun’yuy”(“Suhbatlarvamulohazalar”)kitobidabayonetilgan.B
u
kitobaslidaKonfutsiyningfiktlarivasuhbatlariasosidashogirdlarivaizdoshlari
tomonidan yaratilgan . Konfutsiy o’zi uchun, avlodlari,yaqin shogirdlari va
izdoshlari
uchunalohidaajratilganqabristongadafnetilgan;uninguyikonfutsiyibodatxo
nasiga
aylantirilgan,bujoyziyoratgohbo’libqolgan.

QadimgiXitoyningasosiydinlari
asosanKonfutsiytufaylirivojlangan. 24 .
SharqiyTurkistonbuddavaislomdinining
Xitoygatarqalishidavositachilikqilganhududlardanbirihisoblanadi.Buddizm
ushbu o’lkagamil.avv.II-
Iasrlardatarqalgan.Buo’lkadagiXo’tanvaKuchardavlatlari
ushbudinningmarkazlarisifatidanamoyonbo’lgan.Mil.avv.1-
asrdanboshlabbu
yerdagibuddaviylarXitoygaboribo’zdinlarinitarg’ibetganlar,diniyasarlarnixit
oy tiligatarjimaqilishbilanshug’ullanganlar.Buddadinitarqalishibilano’lkada
serhashamg’oribodatxonalari(Minguy)qurilgan,shubilanbirgarassomchilikv
a
haykaltaroshliksan’atirivojlangan.Unidinasoschisidebatashqiyin,garchiunin
g nomiZardushtvaBuddaismlaribilanbirqatordatilgaolinganbo'lsa-da,lekin
e'tiqod masalalariuning mafkurasidakam joyegallagan bundan tashqari,
uning tashqi
koʻrinishidagʻayriinsoniyshaxsyoʻqedivahikoyalardauoddiyodamsifatidahec
h
qandayafsonaviyqoʻshimchalarsiztilgaolingan.Oddiyvahaddantashqariproz
aik
shaxssifatidayozilgan.KonfutsiyXitoydadavlatmafkurasisifatidamingyillab
hukmronlikqilgan.Shungaqaramay,unafaqatmadaniyatda,balkibutunUning
hokimiyatio'zgarmasedivabuningsabablariboredi.KonfutsiyXitoyOsmon
imperiyasining zamonaviy hududining ahamiyatsiz qismini egallagan
davrda yashagan, mamlakat ruhida o'z izini qoldirib, tarix yilnomalariga
kirishga muvaffaq bo'ldi.
_________________________________________________
24 Yao,
Xinzhong. An Introduction to Confucianism.Cambridge University Press.2000. P 45
28

Chjouhukmronligidavrida(miloddan avvalgi 250 yil). O'sha paytda,
Osmon o'g'li unvoniga ega bo'lgan imperator obro'li shaxs edi, lekin
unchalik kuchga ega emas
edi.Ufaqatmarosimvazifalarinibajargan.LaoTszifalsafasimadaniyatningbarc
ha sohalarigata’sirko’rsatdivayangidin–
daosizmningasosinitashkiletdi.To'g'ri,bu Dao asoschisi vafotidan bir necha
asr o'tgach sodir bo'ldi. Daoizm yo'nalishi voiz Chjan
Daolinrivojlantiraboshladi.Budinmurakkabvako'pqirrali.Budunyodato'liqso
n-
sanoqsizyaxshivayovuzruhlaryashaydi,deganishonchgaasoslanadi.Agarsiz
ruhningisminibilsangizvakeraklimarosimnibajarsangiz,ularustidanhokimiya
tga ega bo'lishingiz mumkin. Konfutsiy taʼlimotida insonparvarlik (jen),
odob qoidalari (li), fazilat
tushunchasimuhimoʻrinegallaydi.Insonparvarliktushunchasigakoʻra,
odamlaraxloqiyvaijtimoiymunosabatlardayoshiulug’,
mavqeibalandkishilarni xurmat qilishlari, podshohga sadoqatli
boʻlishlari kerak 24 .
Odobqoidalaritushunchasigakoʻra,utufayliyuksakfazilatlarshakllana
di,
jamiyatrivojtopadi,adolattantanaqiladi.Burchniadoetishtufayliinsonkamol
otga
erishadi.Uningnegizida"senoʻzingnimagaerishishniistasang,ungaboshqal
arning
erishishigakoʻmaklash","sennimaniorzuqilmasang,uniboshqalargaravokoʻ
rma" kabihayotiy
tamoyillaryotadi."Buyuktaʼlimot"va"Oʻrtalikhaqidataʼlimot"degan
asarlarniKonfutsiyyozgandebtaxminqilinadi.Bukitoblargakoʻra,odamlarni
ng
birgalikdaoqilonayashashitartibiningmuhimshartini5taoddiyvabuyukfazil
at
tashqiletadi:donolik;insonparvarlik;sadoqat;kattalarnihurmatqilish;jasora
t.Bu

bunday manfaatlarigaxizmatqilmog ilozim.Qonuno zgarishibilanmanfaatdorlikva ʻ ʻ
manfaatsizliktushunchalariham boshqachama nokasbetadi,insonfaoliyatida tub
ʼ
nasihatlari o zgarishro yberadi.
ʻ ʻ ”Suhbatlarvamulohazalar”Konfutsiyningfikrva 24 Urakov D.J va boshqalar.Jahon tarixi 1-tom, 1-jild.Toshkent.Metodist nashiryoti,2020.231-B.
29

Oʻtmishdaoʻrnatilgantartibgaamal qilishyangiqonunlarruhigaziddir.
Kanfutsiylikdajamiyatniboshqarishgakattaeʼtiborberilib,ungakoʻra,jamiyat
ni
keragidanortik,oddiyqonunlarbilantoʻldiribyubormaslikzarur.Xitoydaasrla
r
mobaynidaturlimaktablariyuzagakelgan.Ularoʻrtasidakeskinkurashborga
n.
Konfutsiyningaxloqiyme'yorlari,hattoXitoypatriarxiyasiningo'zagibo'lsaha
m, gumanistik deb ta'riflanadi 25 .
Ularjamiyatningbarchaa'zolaritomonidanamalqilishimumkin.Konfut
siy odob-
axloqi,Xansulolasidavridagimerosan'analaridankelibchiqib,konfutsiy
olimlaritomonidanishlabchiqilganxitoytilidaV|
uchang(yang)so'zinio'zichiga
olganbeshkonstantdaniboratfazilatlarnitarg'ibqilishbilantavsiflanadi.Ijtim
oiy uyg'unlik qisman har bir shaxsning tabiiy tartibda o'z o'rnini bilishi va
o'z rolini yaxshi
bajarishinatijasidayuzagakeladi.O'zaromunosabatyokimas'uliyat(renqing)
farzandliktaqvosidantashqarigachiqadivabutunijtimoiymunosabatlartarm
og'ini,
hattohukmdorlargahurmatnihamo'zichigaoladi.BuSigersogiJingKonfutsiy
dan
hukumathaqidaso'raganhikoyadako'rsatilgan.ijtimoiyuyg'unlikkaolibkela
di.Qi
gersogiJing,Konfutsiydanhukumathaqidasoʻradi.Konfutsiyshundayjavobb
erdi:“Knyaz shahzoda, vazir bo‘lsa, ota, o‘g‘il bo‘lsa, hukumat
bor”.Analektlar Muayyan burchlar boshqalarga nisbatan o'ziga xos
vaziyatdan kelib chiqadi. Shaxs bir vaqtning o'zida turli xil odamlar bilan
turli xil munosabatlarda bo'ladi ota-onalar va oqsoqollar
bilanmunosabatlardakichiko'quvchisifatidavakichikbirodarlar,talabalarva
boshqalar bilan munosabatda. Konfutsiychilikda o'smirlar o'zlarining
kattalarni hurmat qilishlari shart deb hisoblansa-da, keksalar ham

o'smirlarga xayrixohlik va g'amxo'rlik
qilishmajburiyatlarigaega.Xuddishunarsaervaxotino'rtasidagimunosabatl
arga ham tegishli, bunda er o'z xotiniga mehr-muruvvat ko'rsatishi kerak,
xotin esa buning evaziga erini hurmat qilishi kerak. Ushbu o'zaro
munosabatlar mavzusi Sharqiy Osiyo madaniyatlarida hali ham mavjud.
Beshta rishta: hukmdordan boshqaruvchiga, otadan25
Fingarette, Herbert. Confucius: The Secular as Sacred. New York.Harper and Row, 1972 .P 117
30

o'g'ilga,erdanxotinga,kattaakadanukaga,do'stdando'stga.Ushbumunosa
batlar
to'plaminingharbirishtirokchisigao'zigaxosmajburiyatlarbelgilandi.Bunda
y majburiyatlar o'liklarga ham yuklanadi, bu yerda tiriklar o'lgan oilasiga
o'g'il bo'lishadi. Oqsoqollarga hurmat ko'rsatilmaydigan yagona
munosabatlar do'stdan do'stga bo'lgan munosabatlar edi, bu erda o'zaro
teng hurmat ta'kidlanadi 26 .
Buvazifalarningbarchasibelgilanganmarosimlarningamaliyshakliniol
adi,
masalan,to'yvao'limmarosimlari.KonfutsiylikSinsulolasitomonidanradetilg
an, chunki u Sin siyosatini tanqid qilgan. Sin sulolasining birinchi
imperatori Shi Xuandi (miloddanavvalgi221-
210yillarhukmronligi)konfutsiylikgʻoyalarigamutlaqozid boʻlgan repressiv
tuzum oʻrnatdi va aholini qattiq nazorat qilish maqsadida legalizmni
davlat falsafasi sifatida qabul qildi. Konfutsiychilikning ko'plab izdoshlari
o'sha paytda
imperatorhukumatigaqarshiliginibildirishuchunKonfutsiymatnlaridanibor
alarni
ishlatganliklariuchunpoklandilar.Miloddanavvalgi213yildaLiSiSinningbosh
vaziribo'ldi.USinsulolasiningfeodalizmtiziminiqo‘llab-
quvvatlaganislohotchi
amaldorlargaqarshichiqdivao‘shadavrdagiSinjamiyatiniUchimperatorvab
esh imperator jamiyati bilan solishtirib bo‘lmaydi, va o‘sha paytdagi
olimlar bu jamiyatdan
foydalanishniyaxshiko‘rardilar.o'tmishhozirgikunnikinoyaqilishuchun.
Olimlarningimperatorlikishlarinitakabburlikbilanmuhokamaqilishlarinitaq
iqlash
vafikrlarnibirlashtirishniamalgaoshirishuchunSinShiHuangQindantashqar
i
barcha vassal davlatlar
ning tarix kitoblari
ni, shuning
dek, siyosiy tuzumla
rni
hujjatlashtiruvchi xalq kitoblarini, hatto she'r va qo'shiqlarni yoqib
yuborishni buyurdi. Konfutsiyolimlarinitiriklayindafnqiling(kīng)-

SinShiHuangdihukmronligi
davridauo'ziniabadiyyashashyo'llarinitopishgabag'ishladi.SinShiXuangdii
ng obro'si uning ba'zi amaliyotchilari Konfutsiy klassiklaridan iqtibos
keltirganida, uning xatti-
harakatlarigaqarshiliginibildirishgan.Natijada,SinShiXuangdiSyanyanning
"talabalari"ni,jumladan,sehrgarlar,olimlar,talabalarvaboshqalarnitekshiri
shniva
nihoyatularning460danortig‘iimperatorgatuhmatqilganinianiqladi.Kelajak
avlodlarni jazolash uchun ular Syanyanda tiriklayin ko‘milgan.
26 Вигасни А А. История Древнего Востока.2 - е изд. Испр.-
М.2007.C 222. 31

X ulosa
Xulosaqilibaytganda,Xitoymadaniyatiengqadimiyvaoʻzigaxos
madaniyatlaridanbiriboʻlibhisoblanadi.QadimgiXitoymadaniyatiqariyb5min
g
yilliktarixgaega.Xitoyaholisiningmadaniymerosijudaqadimiy.Buhududdailk
sivilizatsiyalar paydo boʻlishi bilanoq insonlar yuksak madaniyatga asos
soladi
Birinchidan-Mil.avv. IIming yillikdan boshlab Xuanxe va Yanszi
daryolari
qirg'oqlaridapaydoboʻlgandavlatlardavridayoqqadimgiXitoypiktografikyoz
uvi
paydoboʻldi.KeyinchalikbuyozuvlariyeroglifshaklgakiraboshlaydivaShan-In
davrida yanada takomillashadi. Yozuvdan diniy marosimlarni bajarishda,
fol ochishda,
mulkiymunosabatlanihaletishdafoydalanilgan.Mil.avv.IasrdaXitoydaqogʻoz
dan
foydalanaboshlaydi.Qogʻozniixtiroqilinishidavlatboshqaruvi,fanmadaniyat
ning rivojlanishiga asos boʻldi.
Ikkinchidan-QadimgiXitoymadaniyatiningyaxlitvaajralmasbir
bo’lagi
bo’lgansan’ato’zdavriuchunyuqorinuqtagachiqdi.Buddaviylikningtarqalish
i san’atning haykaltaroshlik turining rivojlanishiga sababchi bo’ldi. Budda
uchun ulkan
qoyalardahanuzgachasaqlanibqolganbahaybathaykallarnixitoyliklaryaraa
tishg.
Me'morchilikdahamanchamohirboʻlganxitoyliklarBuyukXitoydevoriniham
qurishgan.BuyukXitoydevoriuzunligi4000km,balandligi12m,qalinligiesa5
m.
Sinimperiyasipaydoboʻlishidanoldinqurilishiboshlangan.Sinimperiyasining
mashhur vakili Sin Shi Xuandi tomonidan maqbara ham qurilgan. -

Uchinchidan- Xitoy madaniyati va taraqqiyotining yuqori
cho’qqisiga
chiqishidabevositamahalliyvaqo’shnihududlardankiribkelgandinlarningo’r
ni beqiyos.Konfutsiytomonidanyaratilgankonfutsiylikdiniy-
falsafiyta’limotixitoy
jamiyatiniislohqilishbilanbirga,davlatboshqaruvidaxizmatqilishidavomida
undagikamchiliklarnitahlilqilgan.Daosizmyo’nalishixitoyliklarningoilaviy,
jamiyatgata’alluqlimasalalarnio’zichigaqamrabolgan 27. SharqiyTurkistonda
n musulmon savdogarlari orqali kirib kelgan islom dini asosan shu
hududda tarqalgan.
32

To’rtinchidan-
Xitoyfalsafasiningengmuhimyo’nalishlaridanbiribo’lgan
konfutsiylikqadimiyjamiyatningaxloqiy,siyosiyvaijtimoiytamoyillarining
shakllanishida muhim rol o’ynagan . bu ta’limotning markazida
insonparvarlik burchi,
odillikvabilimgaintilishkabiqadriyatlarturadi.Konfutsiyta’limotigako’ra,
jamiyatningbarqarorligivataraqqiyotiodamlargaxosbo’lganaxloqiyfazilatla
rga
chambarchasbog’liq.Bushunchakifalsafiytizimemas,balkiamaliyhayotiyyo’l-
yo’riqdir.Buta’limotasrlardavomidaXitoydasiyosiyboshqaruv,ta’limtizimiva
oilaviymunosabatlargakuchlita’sirko’rsatgan.BugungikundahamKonfutsiy
g’oyalarinafaqatSharqda,balkibutundunyodainsoniylik,hurmatvao’zaro
ma’suliyat kabi universal qadriyatlarni rivojlantirishda dolzarbligini saqlab
qolmoqda.
Shundayqilib,QadimgiXitoymadaniyatidunyotamaddunigakattahissaqoʻsh
gan. Qadimgi Xitoy madaniyatini o'rganar ekanmiz biz bunda Xitoy tarixi
yanada kengroq
o'rganilishivabumadaniyatningboshqaxalqlargatasirihaqidaqisqachato'xta
lib o'tsak. Xar bir davlatning yozuvi, diniy etiqodi bo'lgani kabi
QadimgiXitoyningham
yozuvi,vadiniyetiqodining,engqadimiyshakllarimavjudvaboshqaxalqlarnin
g ham madaniyatiga o'z tasirini o'tkazgan.

FOY DA LA N GA N A DA BIY OTLA R.
1. Дебен-Франкфор К.Древний Китай.-M,Астрель.2002.C 111.
2. Древнекитайская философия. Эпоха Хань. -М,Восточная
литература. 1990.C 189.
3. Edwards.I.,,The Cambridege ancient history Part I”. Cambridge.
2008.P 129.
4. Кузишин В. Н. История Древнего Востока. -2-е изд . Испр -
М.Высшаяшкола.2003.C 222.
5. Лёве М. Китай династии Хань. Быт, религии, культура. -М.,
Центрполиграф. 2005.C 138
6. Rajabov R .Qadimgi dunyo tarixi. - T . Fan va texnologiya, 2009. 117-B
7. Ravshan Rajabov. ,,Qadimgi dunyo
Xrestomatiyasi”.Toshkent,ADIB nashiryoti.2013.165-B.
8. Csikszentmihalyi, Mark. Readings in Han Chinese Thought.
Indianapolis and
Cambridge:Hackett Publishing Company. 2006. P 134.
9. Urakov.D. JJahon tarixi 1-tom, 1-jild.Toshkent,Metodist
nashiryoti.2020. 231 B.10.
Вигасин А.А. ,,История Древнего Востока” 2-е. Испр.-
М,Восточнаялитература.2007. C 222
11. Васильев К.В. Истоки китайской цивилизации.-M,1998.C
221.
12. Хужаев А. Буюк ипак йули-муносабатлар ва такдирлар. -Т,Давлат
илмий
нашриёти. 2007.Б 31.

Internet resurslari:
1.https://www.britannica .com
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.9.open.ac.uk
10. museumoftheancients. com
35

MUNDARIJA

KIRISH

I. BOB QADIMGI XITOYDA MADANIY HAYOT

I.1.Qadimgi Xitoy yozuvi va adabiyotining o’ziga xos jihatlari

I.2.Qadimgi Xitoy san’ati

II.BOB. QADIMGI XITOY DINI

II.1. Qadimgi Xitoyning diniy qarashlari va ularning rivojlanishi

II.2. Kanfutsiylikning Xitoy diniy qarashlariga ta'siri

XULOSA

FOYDALANGAN ADABIYOTLAR

Купить