Qadimgi Xitoy madaniyati - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	25000UZS
Размер	182.5KB
Покупки	1
Дата загрузки	08 Октябрь 2025
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Sunnatillo

Дата регистрации 11 Апрель 2025

22 Продаж

Qadimgi Xitoy madaniyati

Купить

MUNDARIJA:
KIRISH.
I BOB. QADIMGI XITOYDA IJTIMOIY HAYOT.
I.1. Qadimgi Xitoy aholisi.
I.2. Qadimgi Xitoyda arxitektura va rassomlikning rivojlanishi.
II BOB.QADIMGI XITOY MADANIYATINING RIVOJLANISHI
II.1. Qadimgi Xitoyda diniy ta’limot.
II.2. Qadimgi Xitoyda ilm-fanning rivoji.
II.3. Adabiyot, san’at, musiqa va teatrning shakllanishi hamda rivojlanishi.
XULOSA.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.
1

KIRISH
Mavzuning dolzabrligi. Xitoy madaniyati juda boy va ko'p qirrali bo'lib,
ko'p jihatdan butun dunyo madaniyatini boyitdi. Va bu erda eng katta hissa,
bizning fikrimizcha, xitoyliklar tomonidan qog'oz ixtirosi bo'lib, u o'z navbatida
yozuvning rivojlanishiga faol ta'sir ko'rsatdi. Ko'plab Evropa xalqlarining ajdodlari
hali ham yarim yerlarda yashagan va hatto yozma til haqida o'ylay olmagan
davrda, xitoyliklar allaqachon o'zlarining bilimdon kishilarining asarlari bilan keng
kutubxonalar yaratishgan.
Qadimgi Xitoyning yozuv texnologiyasi ham sezilarli evolyutsiyadan o'tdi
va qog'oz ixtiro qilinishidan oldin paydo bo'ldi, dastlab xitoyliklar bambukda
yozdilar, buning uchun bambuk tanalari ingichka taxtalarga bo'linib, ustiga
yuqoridan pastgacha ierogliflar qora siyoh bilan surtildi. Keyin ular yuqori va
pastki chetlari bo'ylab charm tasmalar bilan mahkamlandi va bambuk mato paydo
bo'ldi, uni osongina rulonga aylantirish mumkin edi. Bu qadimgi Xitoy kitobi edi.
Qog'ozning paydo bo'lishi kitob ishlab chiqarishni sezilarli darajada
arzonlashtirishga imkon berdi va kitoblarning o'zi ko'pchilik uchun ochiq bo'ldi.
Garchi, albatta, o'sha kunlarda oddiy xitoylik dehqonlar savodsiz bo'lib qolishgan
bo'lsa-da, ammo davlat amaldorlari va undan ham ko'proq aristokratlar uchun
savodxonlik, shuningdek yozish san'ati, xattotlik majburiy talab edi.
Qadimgi Xitoyda pul, boshqa sivilizatsiyalarda bo'lgani kabi, dastlab metall
tangalar shaklida bo'lgan, ammo turli qirolliklarda bu tangalar har xil shaklga ega
bo'lishi mumkin edi. Shunga qaramay, vaqt o'tishi bilan xitoyliklar birinchi bo'lib,
ammo keyingi davrda qog'oz pullardan foydalanishni boshladilar.
Qadimgi Xitoyda hunarmandchilikning yuqori rivojlanish darajasi haqida
biz o'sha davrdagi xitoylik yozuvchilarning asarlaridan bilamiz, shuning uchun ular
bizga turli xil mutaxassislikdagi qadimgi xitoylik hunarmandlar: quyma,
duradgorlar, zargarlik ustalari, qurolsozlar, to'quvchilar, keramika bo'yicha
mutaxassislar, to'g'on va to'g'on quruvchilar haqida gapirib berishadi. Bundan
tashqari, har bir Xitoy viloyati o'zining mohir ustalari bilan mashhur edi.
2

Qadimgi Xitoyda kemasozlik faol rivojlandi, buni arxeologlar kashf etgan 16 ta
eshkakli qayiqning yaxshi saqlanib qolgan modeli-junklar tasdiqlaydi.
Ha, qadimgi xitoyliklar yaxshi dengizchilar edilar va bu masalada ular hatto
Yevropa vikinglari bilan ham uchrashishlari mumkin edi. Ba'zan xitoyliklar,
evropaliklar singari, haqiqiy dengiz ekspeditsiyalarini o'tkazdilar, ularning eng
ulug' qismi Xitoy admirali Chjen Xening sayohati bo'lib, u birinchi bo'lib
xitoyliklardan Sharqiy Afrika qirg'oqlariga suzib, Arabiston yarim oroliga tashrif
buyurgan. Dengiz safarlarida xitoyliklarga o'zlari ixtiro qilgan kompas yordam
berdi.
Qadimgi Xitoy dini, ayniqsa buddizm, uning san'atiga ko'p jihatdan ta'sir
ko'rsatdi, chunki ko'plab san'at asarlari, freskalar, haykallar buddist rohiblar
tomonidan yaratilgan. Ammo bundan tashqari, Xitoyda landshaftlarga, tabiat
go'zalligini tasvirlashga katta e'tibor beradigan o'ziga xos va o'ziga xos rasm uslubi
shakllandi.
Ba'zan xitoyliklar, evropaliklar singari, haqiqiy dengiz ekspeditsiyalarini
o'tkazdilar, ularning eng ulug' qismi Xitoy admirali Chjen Xening sayohati bo'lib, u
birinchi bo'lib xitoyliklardan Sharqiy Afrika qirg'oqlariga suzib, Arabiston yarim
oroliga tashrif buyurgan.
Kurs ishining maqsad va vazifalari. Bugungi kunda evropaliklar ko'pincha
zamonaviy Xitoy hududini "samoviy imperiya"deb atashadi. Xitoylarning o'zlari
o'zlarini "Xan" xalqi deb atab, bu atamani butun er yuzini belgilashda ishlatishgan.
Qadimgi Xitoy madaniyatini to'g'ri idrok etish uchun buni anglash juda muhimdir.
Barcha G'arb madaniyatlarining aksariyati fetishizm va totemizmdan tabiat
hodisalarining antropomorfik g'oyalariga tezda o'tib ketishdi – bu yerda qadimgi
Misr va Yunonistonning xudolari atrofdagi dunyoning o'ziga xos timsoliga
aylangan ajoyib misol bo'lishi mumkin. O'sha paytda Xitoy boshqa yo'lni bosib
o'tdi, kuchli tasavvufga tushmasdan, dinda juda amaliy va o'ta oqilona uslubni
tanladi. Quyosh chiqishi va botishi, qurg'oqchilik va boshqa barcha tabiiy
hodisalar, xitoyliklar mifologik talqinni izlay olmadilar, birinchi marta alohida
3

muhim holatlarni turli xil ruhlar bilan izohladilar va tez orada ular haqida
unutdilar. 1
Kurs ishining tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, asosiy qism: 2 bob va 5 ta
paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
I BOB. QADIMGI XITOYDA IJTIMOIY HAYOT.
1
Abdullayev U.A. “Jahon tarixi” (Qadimgi dunyo tarixi) – T.: 2017-y. 152 bet.
4

I.1. Qadimgi Xitoy aholisi.
Bizning ixtiyorimizda neolit davrida sariq Daryo havzasida yashagan
odamlar qaysi tillarda gaplashgani haqida hech qachon to‘g'ridan—to‘g'ri
ma'lumotlar bo‘lmaydi va ishonishimiz kerak; faqatgina Yangshao bo‘yalgan
keramika madaniyatini yaratuvchilar (miloddan avvalgi V-IV ming yilliklar)
protosinotibetliklar bo‘lib, qadimgi paleoasiyo aholisini quvib chiqargan va qisman
o‘zlashtirgan deb taxmin qilish mumkin. Ehtimol, fin etnik jamoasi (AVV.II ming
yillik) protosinotibet-tsev guruhlaridan birini Janubiy kelib chiqishi bo‘lgan
qabilalar bilan aralashtirish natijasida paydo bo‘lgan. Protosinotibetlarning yana
bir g'arbiy guruhi Chjou etnik jamoasini shakllantirish uchun asos bo‘ldi. Miloddan
avvalgi 1-ming yillikda yin va chjousliklarning o‘zaro ta'siri asosida.E. sariq
daryoning o‘rta oqimida qadimgi Xitoy etnik guruhi shakllanmoqda. Uning
shakllanishida paleoasiyo (shimoliyda) va ostroosiyo (janub-Sharqda) tillarida
so‘zlashadigan qo‘shni etnik jamoalar ham ishtirok etdilar 2
.
Hozirgi kunda bo‘lgani kabi, qadimgi davrlarda ham Xitoy aholisi bir hil
bo‘lmagan. Sharqiy, Shimoliy va shimoli-G'arbiy Xitoyning katta qismini, ba'zi
adabiy manbalarga ko‘ra, erta davrlarda Xitoyning shang, Sya, Chjou va boshqa
qabilalari egallab olgan. Xitoyning janubi va janubi-g'arbida xitoyliklarga
qarindosh bo‘lgan Sino-Tibet til guruhi qabilalari yashardi. Mamlakatning shimoli,
shimoli-sharqida va g'arbida asosan mongol, turk va Manchu-tungus tillari
guruhlari qabilalari yashardi 3
.
Shimoliy Xitoyda asosan bahorgi bug'doy, shuningdek, tariq, jo‘xori, arpa
ekilgan. Janubda kuzgi bug'doy ustunlik qildi. Bahorgi bug'doy aprel oyida tuproq
eriganidan keyin ekilgan. Bug'doydan tashqari, soya fasulyesi qishki ekin sifatida
etishtirildi. Va yozda-tariq, arpa. Yozda kuzgi bug'doy dalalarida ko‘pincha karam
yoki soya yetishtirildi. Sariq Daryo va Yangtze o‘rtasidagi aralash ekinlar zonasida
kuzgi bug'doy hosili iyun oyida yig'ib olindi. Yozda quruq yoki hatto aspik guruch
etishtirildi.
2
https://travel-in-time.org/puteshestviya-vo-vremeni/drevniy-kitay-ego-istoriya-religiya-kultura/#a3
3
Rajabov R. R. “Qadimgi dunyo tarixi. (Sharq, Yunoniston, Rim)”. Т ., “Fan va texnologiya” , 2009, 156 bet.
5

Yangszi havzasida asosiy ekin aspik guruch edi. Ushbu madaniyat ulkan
mehnatsevarlikni talab qildi. Dehqonlar ko‘chatlarni uyda qozonlarda o‘stirishdi.
Shu bilan birga, ular o‘z dalalarini ekish uchun tayyorladilar: ular to‘g'onlarni
tuzatdilar, tuproqni suv bilan aralashtirib, uni suyuq axloqsizlikka aylantirdilar,
o‘g'itlar – asosan go‘ng va inson najaslarini kiritdilar. Keyin ko‘chatlar uzun
to‘shaklarga ekilgan va yarim metrgacha suv bilan to‘ldirilgan. Guruch suv ostida
bo‘lganida, dala deyarli doimiy ravishda begona o‘tlardan tozalanishi kerak edi.
Guruch pishganida, suv tushirildi va qo‘l bilan yig'ib olindi. Keyin guruch
maydalangan, namlangan va maydalangan. Ular ikkita guruch hosilini yig'ishdi-
avgust va oktyabr oylarida 4
.
O‘rta asrlarda Xitoyda yigirmadan ortiq guruch navlari etishtirildi. Eng
muhimi, faqat unumdor tuproqda o‘sadigan qimmat "qattiq" guruch (Geng) va
kichikroq, kam parvarish qilinadigan va arzonroq Sian navlari (pushti guruch)
o‘rtasidagi farq edi. Dalalar keng ikki tomonlama shudgor bilan temir shudgor
bilan haydalgan. Buffalolar yoki xachirlar tortish kuchi bo‘lib xizmat qilgan.
Gevşetmek uchun tirnoq ishlatilgan. O‘rim-yig'im to‘rtburchaklar shaklidagi uzun
o‘roqlar bilan yig'ib olindi, g'altakning rulonlari bilan maydalangan va belkuraklar
bilan elakdan o‘tkazildi.
Xitoyda turli xil don mahsulotlari keng qo‘llanilgan. Ularni tayyorlash
uchun don ulkan (diametri bir yarim metr) mis qozonlarda pishirilgan. Qozonga
solishdan oldin, don havzalarda yaxshilab yuvilib, tuproq bo‘laklari, toshlar va
spikeletlar tashlandi. Qozon ostida o‘tin va go‘ng pishiriqlari yoqildi. Don tayyor
bo‘lgach, suv to‘kildi va tashlangan bug'doy tomga quyildi, u erda bir necha kun
quritildi. Quritgandan so‘ng, don don maydalagichga keltirildi. Uning asosi katta
tosh bo‘lib, uning o‘qi bo‘ylab eshak yoki xachir tomonidan boshqariladigan og'ir
tosh g'ildirak aylanib yurgan. Olingan don ba'zan maxsus qo‘l tegirmonida
qo‘shimcha ravishda maydalangan. Keyin skrining va kalibrlash jarayoni davom
etdi. Elaklarning uch turi bor edi va shunga mos ravishda uchta don navlari olindi.
4
Rajabov R. R. “Qadimgi dunyo tarixi. (Sharq, Yunoniston, Rim)”. Т ., “Fan va texnologiya” , 2009, 158 bet.
6

Katta bo‘tqa tayyorlash uchun, ingichka – non yoki tortilla pishirish uchun
ishlatilgan.
Buqalar Xitoyda asosiy tortish kuchi bo‘lib xizmat qilgan. Sigirlar ham
boqilgan, ammo asosiy sut echkilardan olingan. Asosiy hayvon eshak edi.
Shuningdek, ko‘plab qo‘y va cho‘chqalar boqilgan. Qo‘ylar, cho‘chqalar va
echkilar go‘shtning asosiy manbai bo‘lgan. An'anaviy ravishda sigir va otlarning
go‘shti iste'mol qilingan. Ammo haydaladigan buqalar faqat dala ishlari uchun
saqlangan, ular ovqat uchun iste'mol qilinmagan va ularga katta hurmat bilan
boquvchi sifatida munosabatda bo‘lgan. Go‘sht uchun etishtirilgan qora itlarning
maxsus navlari mavjud edi. Chao Chao o‘yinni ovlashda ishlatilgan. Parranda
go‘shti tovuqlar va o‘rdaklar, kamdan – kam hollarda g'ozlar bilan ifodalangan.
Deyarli har bir qishloqda baliq etishtirish uchun suv havzalari mavjud edi 5
.
Dala ishlarida go‘ng keng qo‘llanilgan. Uning asosi chorva siydigi va najasi
bilan aralashtirilgan non somoni edi. Eng yaxshi go‘ng do‘konlarda olingan,
chunki bu erda u doimo hayvonlarning oyoqlari ostida aralashib, siydik bilan
namlangan. Hayvon ombor bo‘ylab erkin harakatlanishi va ombor yaxshi
havalandırılmalıdır. Go‘ng yarim pishgan holatda dalaga olib ketildi, somon
jigarrang rangga ega bo‘lib, osongina parchalanib ketdi. Bunday go‘ng pichan
bilan osongina ushlanib, dalaga yaxshi tarqalib, bir tekis hidlanib turardi. Go‘ng
ekishdan oldin qancha erta olib tashlansa, hosil shunchalik yaxshi bo‘ladi, deb
ishonilgan. Go‘ng kuzda qora bug'ga eksport qilindi. Shudgorlash paytida go‘ng
yupqa tuproq qatlami bilan qoplanganligiga ishonch hosil qilindi. Bunday ish
shudgor bilan shudgor qilish paytida go‘ng tırmık bilan jo‘yaklarga singib
ketganda amalga oshirildi. Keyin tirmalash boshlandi 6
.
I.2. Qadimgi Xitoyda arxitektura va rassomlikning rivojlanishi .
Qadimgi xitoyliklar g'oyalariga ko‘ra, qurilish tartibsizliklarni va odamga
zarar etkazishni istagan yovuz ruhlar bilan bardosh berish usullaridan biridir. Har
qanday binoning qurilishi, saroy, ma'bad, ma'bad yoki xo‘jalik qurilishi ham
5
Rajabov R. R. “Qadimgi dunyo tarixi. (Sharq, Yunoniston, Rim)”. Т ., “Fan va texnologiya” , 2009, 156 bet.
6
https://travel-in-time.org/puteshestviya-vo-vremeni/drevniy-kitay-ego-istoriya-religiya-kultura/#a3
7

miniatyurada tinchlik o‘rnatish jarayonini qayta yaratishga yordam beradi.
Imperator saroylari qurilishi imperatorning jo‘nashi va uning samoviy xudosi bilan
bog'liqligini aks ettirishi kerak. Bundan tashqari, saroylar ham istiqomat qiluvchi
kuch va kuchni ko‘rsatdi. Shuning uchun har bir yangi sulola iloji boricha ko‘plab
hashamatli binolar yaratishga harakat qildi. Shu munosabat bilan, hatto Buyuk
Xitoy devori nafaqat nafaqat ko‘chmanchlarga nisbatan amaliy, balki vakillik
funktsiyasini ham o‘z mijozining boyligi va buyukligini ko‘rsatadigan vakillik
faoliyatini ko‘rsatadi. Xitoyda qurilish uchun mos bo‘lgan ko‘plab quruqlik
yo‘qligiga qaramay, uzoq vaqt davomida ko‘p qavatli binolar qurmagan. Istisno
faqat dozadir yoki diqqatga sazovor minoralar, shuningdek shpostoda edi. Bu
mintaqadagi seysmik faoliyat bilan bog'liq: qancha ko‘p qavatlar, barqaror va
xavfli bino 7
.
Xitoyning me'moriy majmualarining aksariyati kvadrat yoki to‘rtburchaklar
shaklga ega va yorug'lik tomonlariga yo‘naltirilgan. Dizayn paytida qadimgi Xitoy
me'morlari soniy jihatdan sikzatga qaratilgan. Shuning uchun, xitoycha
ibodatxonalarda va saroylarda, aniq bir miqdordagi ustunlar, derazalar, eshiklar va
boshqalar. XV-X asrlarda Xitoy arxitekturasining asosiy an'analari yotqizildi.
Binolar kichkina loy balandligida, uning ustozlari ustunlardan o‘rnatilgan. Tomlar
asosan egri burchaklar bilan ikki baravar ko‘p edi. Bunday tomni yaxshi
shamollatish ta'minladi va yomg'ir suvi ishlariga yo‘l qo‘yildi. Birozdan keyin
burchaklarni berish uchun egri shakli amaliy emas, balki sehrli mulohazalardan
olinmadi. Mahalliy aholining g'oyalariga ko‘ra, yovuz ruhlar faqat to‘g'ri chiziqda
harakat qiladi va shuning uchun bunday g'alati tom bilan uyga kira olmaydi.
Qurilish materiallari sifatida xitoylar odatda daraxtdan foydalangan 8
.
Xitoyda eng keng tarqalgan turli xil ma'bad binolari pagoda - ko‘p qirrali,
binoni uzatdi. Ushbu binolarning shakli Xitoyning qo‘shni Hindistondan olingan.
Pagoda turli insultatsiya vakillari - Buddistlar, Dais, hindular tomonidan qurilgan.
Pagodaning me'morchiligi "O‘lim-Uyg'onish" tsiklining cheksiz takrorlanishini,
shuningdek kosmologik triad - yer, osmon, jahon o‘qi. Qoida tariqasida, xitoy
7
https://travel-in-time.org/puteshestviya-vo-vremeni/drevniy-kitay-ego-istoriya-religiya-kultura/#a3
8
Rajabov R. R. “Qadimgi dunyo tarixi. (Sharq, Yunoniston, Rim)”. Т ., “Fan va texnologiya” , 2009, 159 bet.
8

me'morlari zomforfik raqamlar bilan bezatilgan - asosan ajdarlar va qushlar.
Bunday holda, har bir rasm dunyo tomoniga qarab o‘z o‘rnini egalladi. Buyuk
devorga qo‘shimcha ravishda Xitoy arxitekturasining eng mashhur namunalariga
quyidagilar kiradi:
 Taqiqlangan shahar - Pekin markazidagi saroy majmuasi;
 Yoz olqishidan tog 'boshpanasi - Xitoy imperatorlarining yozgi qarorlari;
 Tibet avtonom mintaqasidagi saroy palatalari;
 Pekindagi osmon ma'badi;
 Pagoda Baoko.
Xitoy rasmidagi eng mashhur janr - bu manzara. Tabiat ko‘plab qadimgi
xitoy falsafiy va diniy ta'limotlarida hurmatga sazovor bo‘lgan. To‘lqinlar, ulug'vor
tog'lar, o‘simliklar kuzda o‘lishadi va bahorda quvonishadi, Xitoyning cheksiz
tsiklining va abadiylik tsiklining cheksiz tsiklining xitoylari edi. Bundan tashqari,
tabiat estetik idealga aylandi va taqlid qilish uchun misol bo‘ldi. Suv, tog 'va daraxt
xitoy san'atidagi asosiy badiiy tasvirlarga aylandi. Bu narsalar yoki boshqa yo‘l,
deyarli qadimgi Xitoy rasmining namunalari bo‘yicha deyarli topilgan. Suv Dao
bo‘shliq oqimini anglatadi; Tog‘- daxlsizlik; Va daraxt hayotning afsonaviy
daraxtini va doimiy ravishda tabiatni doimiy ravishda e'lon qildi. Tabiat ko‘plab
qadimgi xitoy rasmlarida katta belgi sifatida harakat qiladi. Odamlar, hayvonlar,
binolar yoki biron bir narsalarning tasvirlari odatda yuqori maest landshaftlar
fonida biroz yo‘qotiladi va yordamchi rol o‘ynaydi. Xitoy rasmining boshqa
umumiy uchastkalari, maishiy eskizlar (buddist monastirining hayoti, ishdagi
dehqonlar, sud xonlari, shahar ko‘chalari va aholisi, xudolar va jinlarning
suratlari) 9
.
VII asrda Xitoyda yangi go‘zal janr - parad portretidir. Bunday portretlar
juda shartli edi va erkakning biron bir individual yoki psixologik xususiyatlarini
uzatmadi. Belgilarning shaxslari ataylab xolis qilinganlikda ayblanib, asosiy
e'tiborni rasm qahramonining pozitsiyasi va lavozimi to‘g'risida, rasm, bosh
kiyimi, yozma aksessuarlar va boshqalar haqida ma'lumot uzatilgan belgilarga
9
Rajabov R. R. “Qadimgi dunyo tarixi. (Sharq, Yunoniston, Rim)”. Т ., “Fan va texnologiya” , 2009, 160 bet.
9

qaratilgan. Xitoyning o‘ziga jalb qilish uslubi Evropaning badiiy an'analaridan
keskin farq qilar edi. Rasmlar ipakda yoki yupqa ajratilgan terida qo‘llanilgan.
Tasvirlarning aksariyati nozik, toza chiziqlar bilan ijro etildi, bu esa ma'lum bir
havo va mo‘rtlikni tugatdi. Tayyorlangan rasmlar ramkaga joylashtirmadi va
o‘ramlar shaklida saqlanmadi yoki devorlarga ramka solmasdan osib qo‘ydi.
Badiiy bo‘yoq ko‘pincha chinni buyumlarni bezash uchun ishlatiladi. Odatda,
o‘simliklar va hayvonlar idishlarda tasvirlangan. Xitoy uchun bo‘yoqlar
minerallardan tayyorlangan va vaqt o‘tishi bilan chizilgan rasmlar uchun chizilgan
joyda, u mahsulotni muzdan yasalgan joyga nisbatan qo‘llanilgan.
II BOB.QADIMGI XITOY MADANIYATINING RIVOJLANISHI.
10

II.1. Qadimgi Xitoyda diniy va falsafiy ta’limot.
Qadimgi Xitoy ijtimoiy falsafiy fikr dastlab vujudga kelgan va taraqqiy
etgan mamlakatlardan biri edi. Xitoyda fan va madaniyat o`ziga xos shaklda
rivojangan. Eramizdan avvalgi ikki minginchi yilning o`rtalariga keib, Yuan-in
davlatida muayyan xo`jalik shakli yuzaga kelgan.Eramizdan avvalgi XII asrda esa
urushlar natijasida davlat Chjou qabilasining qo`liga o`tgan.Bu hokimiyat
eramizdan avvalgi III asrgacha davom etgan.Bu vaqtda diniy mifologik
dunyoqarash ustivorlik qilgan. U olam va tabiatning paydo bo`lishini o`ziga xos
tarzda tushuntirgan va dunyoviy bilimlar rivojiga o`z ta`sirini o`tkazgan.
Qadimgi Xitoy falsafasida turli xil yo`nalish va oqimlar mavjud. Ularda
falsafiy tafakkur qadriyatlarini ishlab chiqishga uringan mashhur kishilar, o`z
davrining ko`zga ko`ringan donishmandlari tabiat, jamiyat va inson hayotiga
taalluqli bo`lgan ko`pgina muammolarning real yechimini izlaganlar. Bunday
muammolarni o`z ijtimoiy ideallaridan kelib chiqqan holda hal etishga uringanlar.
Tabiiyki muammolarning yechimi bir xil emas, chunki olam cheksiz va
benihoyadir. Ularni chegaralangan nazariy tamoyillar tizimi vositasida qamrab
olish mumkin emas. Falsafiy maktablar, yo`nalishlarning turli-tumanligini, shu
bilan izohlash mumkin.
Xitoy mifologiyalarida butun koinot - osmon, er va tabiat hodisalari
ilohiylashtirilgan bo`lib, inson hayot kechirish muhitini tashkil qiladi. Aynan shu
afsonalashtirilgan muhitdan narsalar, hodisalar mavjudligini ta`minlaydigan, ularni
boshqarib turadigan oliy bir tamoyil keltirib chiqariladi. Bu tamoyil ko`pincha oliy
hukmdor (shandi), ba`zan esa oddiy osmon (tyan) sifatida ishlatib kelingan.
Qadimgi Xitoy fasafasi konservativ sivilizatsiyaning bir qismi bo`lib u diniy
matnlar madaniyatiga tayanardi. Hindistonda bo`lgani kabi, ozod bo`lish yoki
xalos bo`lishga nisbatan qiziqish unchalik kuchli bo`lmagan. Aksincha, u ko`proq
amaliy va pragmatic yo`nalishga ega edi.
Xitoy faylasuflari asosan kambag`al a`yonlarga mansub bo`lgan. Ular
ko`pincha g`oyat ulkan imperatorlik saroylari qoshida amal qilgan ma`muriy tizim
11

sektorlarida faoliyat yuritishgan. Ko`pgina buyuk xitoy mutafakkirlari ana shu
ijtimoiy muhitning samarasi sifatida dunyoga kelgan. Ko`pchilik tomonidan
hurmat-ehtirom ila tan olingan donishmandlar ta`sirida asta-sekin Xitoy falsafiy
tafakkuri shakllana borgan. Ko`p hollarda ularning ismlari aniq bo`lmasada, aynan
ular asotirlar, afsonalar ma`naviy ta`siridan ozod bo`la borganlar va olam
to`g`risidagi ilk dunyoqarashni.ozlarida shakllantirib, rivojlantirganlar.
Ularningqarashlarida afsonaviy va dunyoviy bilimlar bir-biri bilan bevosita
bog’lanib, bir-birini to‘ldirib brogan Xitoy falsafasi o`zining gullab yashnagan
vaqtiga “urushuvchi davlatlar” deb atalgan davrda erishdiki, uni Xitoy
falsafasining “oltin davri” (eramizdan avvalgi VI-IIIasrlar) deb atadilar. Asosiy
falsafiy yo`nalishlar quyidagilardan iborat edi: in-yan, konfutsiychilik, daosizm,
ismlar maktabi, moizm, legizm.
In - Yan. Qadimgi Xitoydagi ilk falsafiy ta`limotlarga ko`ra, osmon va yer
bilan chegaralangan olam in hamda yan tamoyillariga amal qiladi. Yan tamoyili
narsalar mohiyatiga faol kirib boruvchi kuch sifatida talqin qilinsa, in esa passiv
kuzatuvchi, zulmatni ifodalovchi tushunchadir.Lekin ularni bir-birini rad etuvchi
jihatlar tariqasida tushunish xato, chunki ularning hamjihatligi tufayli kuchlar
birlashadi, uzilgan yo`nalishlar muayyan shaklga ega bo‘ladi, yer bilan osmon
o`zaro munosabatlari ochib beriladi. Yan va in harakati - bir butunlik
o‘zgarishining dialektik harakati. Narsa va hodisalarning o‘zaro hamkorligi
ularning o‘zgarishi orqali ta`minlanadi. Yan va inning o‘zaro harakati natijasida
oltita kategoriyalar paydo bo‘ladi. Bular - momaqaldiroq, shamol, olov, cuv,
qaytish va osoyishtalik. Ushbu kategoriyalar Osmon, Yer va Inson bilan bog’liq
muammolarni yoritishda keng qo‘llanilgan.
Konfutsiychilik qadimgi Xitoyda vujudga kelgan va hozirgi kunga qadar
o‘z ta`sirini yo‘qotmay kelayotgan falsafiy maktabdir. Konfutsiy an`analarga qattiq
rioya qilgan mutafakkirdir.Uning ta`limotida qadimgi yozma manbalarni o‘rganish
markaziy o‘rin tutadi. Konfutsiy o`zi haqida shunday deydi: “Eskini bayon
qilaman va yangini yaratmayman”.
12

Konfutsiy tabiat falsafasi va din falsafasiga unchflik qiziqish namoyon
qilmaydi balki, insonni diqqat markaziga qo‘yadi. U va uning izdoshlari
jamiyatning parchalanib ketishidan bezovta bo`lishganliklari sababli asosiy
e`tiborini insonni o‘z atrofidagilarga va jamiyatga nisbatan hurmatruhida
tarbiyalashga qaratdilar. Shaxs o`zi uchun emas, balki jamiyat uchun shaxsdir.
Konfutsiychilik axloqi insonni uning ijtimoiy vazifasi bilan bog’liq ravishda
tushunadi, ta`lim va tarbiyani esa, insonni ana shu vazifani bajarishga olib
keladigan narsa sifatida idrok qiladi.
Konfutsiychilik Sharq xalqlari ongida shunday axloqiy me`yorlarni
shakllantirdiki, o‘zining omma ongiga ta`sir kuchi jihatidan uni Injildagi 10 diniy
buyruq bilan solishtirish mumkin.Bu avvalo, besh muqimlik, yoki besh fazilat -
insonparvarlik, burchga codiqlik, tavfiqlik, aqlga muvofiqlik, haqiqatgo‘ylikdir.
Shuningdek konfutsiyhilik besh aloqa qoidasini, ya`ni jamiyatdagi munosabatlar
tizimini ham ishlab chiqdi - bular davlat bilanfuqarolar o‘rtasidagi, ota-=onalar
bilan bolalar, er va xotin, kattalar bilan kichiklar va do‘stlar o‘rtasidagi
munosabatlardir. Xo‘jayinga sodiqlik va vafodorlik eng muhim va ustun sanalar
edi. Konfutsiychilikning asosiy axloqiy-siyosiy qoidalari quyidagilardan iborat edi:
-“xalqni shafqat bilan boshqarish va xalq ichiga xulq-atvor oidalari yordamida
tartibni joriy qilish”;
-“osmon irodasidan qo‘rqish” va “o‘lganlar ruhini hurmat bilan yodga olish”;
-“tug’ma bilimlarga ega bo‘lganlar” (mukammal donishmandlar) va “o‘qish-
o‘rganish natijasida bilimga ega bo‘lganlar” mavjudligini tan olish, ya`ni o‘qish
o‘rganish tufayli bilimlarni kashf etish imkoniyati borligi va ta`lim-tarbiyaning
buyuk rolini qayd etish;
-“Oltin o‘rtamiyonalik yo‘li”, “ikki qarama-qarshi qirrani qo‘lda ushlab, ammo
xalq uchun o‘rtachasidan foydalanish”, qoidasini qo‘llash, ya`ni qarama-
qarshiliklarni yumshatish va murosasozlik nazariyasiga rioya etish.
Konfutsiy tomonidan birinchi marta “oltin qioda” deb nom olgan va
keyinchalik ko‘pchilik mutafakkirlar tomonidan qolipga solingan - “o‘zingga ravo
ko‘rmagan narsani boshqa odamlarga ham ravo ko`rma” qoidasi shakllantirildi.
13

Konfutsiychilikning yana bir muhim jihati “ismlarni tuzatish” talabi ediki,
ungabinoan agar jamiyatda “hukmdor, hukmdor bo‘lmasa, xizmatkor xizmatkorlik
qilmasa, o‘g’il o‘g’lligini qilmasa”, ya`ni shunday vaziyat vujudga kelsaki, u besh
aloqa talab etgan ta`limot tashqarisiga chiqsa, voqelikni tuzatish, jumladan, kuch
ishlatib bo‘lsa ham tartibni joriy etish zaruriyatini tan olish lozim. Shundagina
jamiyatdagi tabaqalar o‘rtasidagi munosabatlarni qat`iy ravishda tiklash mumkin
bo‘ladi 10
.
Eramizdan oldingi 200-yil bilan eramizning 220-yiligacha bo‘lgan davrda
konfutsiychilik din sifatida ham shakllandi. O‘zining mazmuniga ko‘ra
konfutsiychilik diniy marosimi qadimgi Xitoyda tashkil topgan oilaviy-urug’chilik
urf-odatlarini qonuniylashtirib, qadimgi qonun va ko‘rsatmalarga qat`iyan rioya
etish talabi bilan chiqdi. Ulardan eng muhimi ajdodlarga sig’inish
edi.Konfutsiychilikning diniy e`tiqodiga ko‘ra, ajdodlar ruhini hurmatlash va
o‘g’illik ehtiromi (syao) insonning bosh majburiyatidir 11
.
An`anaviy konfytsiychiliknimng asosiy tushunchalari quyidagilar: “Li” -
urf-odat va marosimlarga rioya etish, udum; “Si” - axloqiy me`yorlarni amalga
oshirish; “In” - ijobiy ibtido, “Yan” - salbiy ibtido, “Dao” - osmon, koinot yo‘li
bo‘lib, muayyan tartib va qonunga binoan mavjud, uning ifodasi esa insonning
xulq-atvori bo‘lishi lozim, “Chjen” - insonparvarlik, “I” - burch, “Sin” -
samimiylik va ba`zi boshqalar.
Daosizm Qadimgi Xitoyda shakllangan yirik falsafiy maktablardan biridir.
Daosizmning diqqat markazida tabiat, koinot va inson turdi. Bu ta`limot to‘g’risida
keyingi paragrafda batafsil fikr yuritamiz.
Ismlar maktabi voqelikni til ifodasi masalalari orqali hal qilishga
yo‘naltirilgan edi. U ashyolar munosabati va shu munosabatlarning o‘zini tadqiq
etdi, so‘ngra esa hukmlar va ismlarning bir-biriga muvofiq kelishini tekshirdi. Bu
maktab vakillaridan biri Xuey Shi ko‘pgina narsalarning tushunchalarda noadekvat
ifodalanishiga e`tiborni qaratgan.U buning sababini narsalarning bir-biriga
qiyoslanmasligida, deb bilgan. O‘zgacha uslubda fikrlash, bahs-munozara, isbot
10
Rajabov R. R. “Qadimgi dunyo tarixi. (Sharq, Yunoniston, Rim)”. Т ., “Fan va texnologiya” , 2009, 163 bet.
11
Abdullayev U.A. “Jahon tarixi (Qadimgi dunyo tarixi)” – T.: 2017-y 125 bet.
14

uchun dalillar keltirish, mavjud goyalarni rad etish va hokazolar ismlar maktabi
uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Maktab vakillaridan biri Chjuan-szi vafot
etgan raqibi to‘g’risida, “Men bilan bahs yuritadigan odam qolmadi” deb qayg’urib
yozadi. Ismlar maktabining tafakkur uslubi an`ana mavqeiga ega bo‘lgan
konfutsiychilik ta`limotiga bardosh bera olmagan.U asta-sekin konfutsiychilikka
yaqinlashib, o‘zining avvalgi mavqeini yo‘qotgan.
Moistlar maktabi o‘z ismini uning asoschisi Mo-szi (e.o. 479-431 y)
nomidan olingan.Unda asosiy e`tabor ijtimoiy axloq muammolariga qaratilgan
bo‘lib, uni amalga oshirish istibdodiy hokimiyat boshlig’ining qat`iy
tashkilotchiligi vositasida namoyon bo‘lishi bilan bog’lanadi.Bu maktabda
jismoniy mehnat uning tinglovchilarini tarbiyalashning asosiy vositasi
hisoblangan.Moistlarning ta`limoti Konfutsiy ta`limotining butunlay qarama-
qarshisidir. Uning butun ma`nosi umumiy muhabbat g’oyalari, o‘zaro manfaat va
muvaffaqiyat qozonishda ifodalanadi Jamiyatdagi barcha odamlar uchun
majburiyat sifatida umumiy o‘zaro insonparvarlik me`yori tavsiya etiladi, barcha
kishilar bir-biriga foyda keltirish haqida g’amxo‘rlik qilishlari lozim. Nazariy
tadqiqotlar - mehnat faoliyatida ko‘zda tutilgan amaliy maqsadga muvofiqlik -
zaruriyatdir.
Legizm - Qadimgi Xitoyda oziga xos o‘ringa ega bo‘lgan falsafiy
maktablardan biridir.Shen Buxay bu ta`limotning asoschisi deb qaraladi.Bu
ta`limotning namoyondalari ko‘proqijtimoiy nazariya muammolari bilan
shug’ullanishgan.Unda davlatni boshqarish muammolari ustuvor o‘rin
egallagan.Legizm vakillaridan biri Shan Yanning ta`kidlashicha, aqlli kishilar
qonun yaratadilar, boshqa odamlar essa mavjud qonun bilan
chegaralanadilar.Qobiliyatli kishilar tartibni o‘zgartiradi, bunga qodir bo‘lmaganlar
esa bo‘ysunadi. Qonunni bilmaydigan kishi bilan qonun to‘g’risida fikr yuritish
behuda, aqli kalta, noqobil kishilar bilan o‘zgarishlar haqida gapirishning foydasi
yo‘q. Bu ta`limotning bosqa bir mashhur vakili Xan Fey-szining fikricha, tartib -
har qanday narsaning qiyofasini ifodalovchi tushuncha.Jamiyat hayotidagi tartib -
mavjud kamchiliklarni zohiran yashirishdir. Odamlar va hukmdor o‘zaro
15

munosabatlarini qayta-qayta qarab chiqishlari zarur. Hukmdor chiqargan qonun va
farmonlar ba`zan jamiyat manfaatlariga mos tushmaydi. Chunki ularda mukofat va
jazolar tizimi ko‘rib chiqilgan, xolos. Inson tabiati esa shaxsiy manfaatdorlik bilan
ifodalanadi.Shunday ekan, undan ijtimoiy muammolarni hal etishda foydalanmoq
zarur. Fuqaro o‘z qobiliyatini foydali narsalarga sarflaydi va undan naf kutadi.
Haqiqiy qonun shunday munosabatlarni boshqarishga xizmat qilmog’i
lozim.Uningcha jamiyat taraqqiyoti betakrordir. Boshqarish usul va tizimlari yangi
ijtimoiy voqelikka mos tushmog’i shart. U o‘tmishni mutlaqlashtirib, unga hamdu
sanolar yog’dirgan maktablarni ayovsiz tanqid qildi
Xulosa qilib aytganda Qadimgi Xitoyda shakllangan falsafiy ta`limotlar juda
rangbarang bo‘lib, ularda ilgari surilgan g’oyalarning ko‘pchilifi hozirgi zamonda
ham qiziqish bilan o‘rganilmoqda. Ayniqsa, tarbiya, axloq-odob va boshqa ijtimoiy
hodisalar to‘g’risida bayon qilingan g’oyalar sharqona qadriyatlar shakllanishida
muhim rol o‘ynab kelmoqda 12
.
Qadimgi Xitoy mifologiyasi to‘g‘risidagi manbalar asosan mil.avv. XI asrga
oid. Bu afsonalar mazmuniga ko‘ra ikki guruh yoki sikllarga bo‘linadi.
Kosmogonik miflar ichida ilk, tartibsiz holatdan tabiat va insonning paydo bo‘lishi
to‘g‘risidagi asosiy konsepsiya, bo‘linish va aylanish berilgan. Ulardan birinchisi
jonsiz va tirik mavjudotlar tartibsizligi, ikki ilk unsur (erkak)ning boshlanishi, Yan
va qorong'ulik (ayol)ning boshlanishi - In paydo bo‘lgan. Ikkinchi konsepsiya
barcha mavjudotlarning paydo bo‘lishi bu transformatsiya natijasidir deb
tushuntiradi. Odam Nyuy ismli ma’buda tomonidan loydan yaratilgan. Tabiat
stixiyalari va ulardan odamlar. Qutqargan qahramonlar to‘g'risida afsonalar
ko‘pchilikni tashkil qiladi. Toshqin va qurg'oqchilik hodisalari afsonalarda ko‘p
tilga olinadi. Qadimgi qahramonlar to‘g‘risidagi afsonalarda qahramonlar
odamlarni olovdan foydalanishga o‘rgatgan; ilk bor shox-shabba chaylani ko‘rgan.
Baliq ovi va ovchilik usulini kashf qilgan; ilk dehqonchilik qurollarini yasagan,
donni bug‘da pishirishni o‘igatgan qahramonlar mavzusi yetakchi o‘rinni tutadi.
12
Abdullayev U.A. “Jahon tarixi (Qadimgi dunyo tarixi)” – T.: 2017-y 135 bet..
16

Ko‘pgina qahramonlar ilon gavdali, buqaning kallasi bilan yarim hayvon,
yarim odam qiyofasida tasvirlanganlar. Bu qadimgi totemistik tasavvurlarni aks
ettirishdir. Qadimgi xitoyliklar u dunyo to‘g‘risidagi tushunchalarida yerda mavjud
bo‘lgan tartib-qoidalar aks ettiriladi. Yerda hokimiyat Vanga tegishli, osmonda
hamma jismlar Oliy xudo (Di)ga buysunadi. Di qudratli, u odamlarga marhamat
qiladi yoki ularni baxtsizlik bilan jazolaydi. U odamlarga hosilni sovg‘a qiladi,
qurg'oqchilik yuboradi, yomg‘ir va shamol Diga bog‘liq.; Dining yaqinlarini
Vanning vafot qilgan ajdodlari tashkil qiladi. Vanning ajdodlari Dining
topshiriqlarini bajaradi va ular Vanning yordam berish to‘g‘risidagi iltimosini Diga
yetkazadi. Vanning oliy kohin sifatidagi vazifasi odamlar va xudolar dunyosi
o‘rtasida vositachi bo‘lgan o‘z ajdodlari bilan muloqotni amalga oshirishdir.
Konfutsiylikni paydo bo‘lishi va tarqalishi ajdodlarga e’tiqod qilishni kuchaytirdi.
Konfutsiy (mil.avv. 551—479-yillar)ning axloqiysiyosiy ta’limotida markaziy
o‘rinni “ oliyjanob kishi” (SzyanSzi) to‘g‘risidagi tushuncha egallaydi.
Konfutsiylik gumanizm (Jen), sadoqat (Chjun), kattalarga hurmat (Syuo), kishilar
o‘rtasidagi munosabatlarga rioya qilish (Li)dan iborat. Konfutsiy ochko‘zlik,
zo‘ravonlikka qarshi axloq va burchni qarama-qarshi qo‘yadi. II—III asrlarda
Xitoyga budda dini kirib keldi. Afsonalarga ko‘ra, birinchi budda sutralari (matn
yoki qoida) Xitoyga oq otda olib kelingan: bunga xotira sifatida Loyan shahri
yonida budda “ oq ot ibodatxonasi” qurilgan va hozirgacha saqlanib qolgan.
Xitoyda sutralarni tarjima qilish va budda dinini tarqalishi IV—VI asrlarga
tegishlidir 13
.
Qadimgi Xitoy falsafasiga xos bo’lgan muhim jihatlardan biri shundaki,
ontologiya muammolarini yoritishda naturfalsafiy g’oyalar va sodda dialektik
uslub vujudga keldi, Falsafiy tafakkur taraqqiyotining muhim yo`nalishlaridan biri
daosizmdir.Uning asoschisi Lao Zidir (miloddan avvalgi 604 yilda tug`ilgan). U
“Yo`nalishlar va fazilatlar haqida risola” (Dao de szin)ning muallifi. Kitobda
ta`kidlanishicha, dao yerdagi mavjud barcha narsalardan farq qilib, xudolikning
namoyon bo`lishining o`ziga xos ko`rinishidir. Dao oliy mavjudod sifatida barcha
13
История философии. Под. Ред. В. М. Мапельман, и Е. М. Пенкова. М . 1997. Стр 83.
17

real narsalar, hodisalar borlig`i, sodir bo`lishining birinchi sababchisidir. Hamma
narsalar u tufayli paydo bo`ladi, oxir-pirovardda yana unga qaytadi 14
.
Daosizmning diqqat markazida tabiat, koinot va inson turdi. Ammo bu
ibtidolar mantiqiy - aqliy yo’nalish emas, balki mavjudlik tabiatiga to’g’ridan-
to’g’ri kirib boorish yordamida bilib olinadi. Dunyo hech qanday sabablarsiz
doimiy o’zgarish va harakatda bo’lib, rivojlanadi, yashaydi va sirtqi ta`sir
natijasida emas, balki ichki sabab natijasida vujudga kelgan. Borliq haqidagi
ta`limotda yo’l tushunchasi - dao markaziy maqomdadir. Daosizm ta`limotiga
ko`ra, tafakkurning maqsadi, insonning tabiat bilan qo’shilib ketishidadir, u uning
tarkibiy qismidir.Lao-szi uchun “dao” tushunchasi fundamental tushuncha
hisoblanadi. Dao to’g’risida u “noaniq”, “cheksiz”, “o’zgarmas”, “makon va
zamonda cheksiz”, “tartibsizlik va shakl” hisoblanadi,deyiladi. Lao Szi dao Osmon
va Yerdan oldin mavjuddir, dao jamiki mavjudotning tug’ilishi va yo’q bo’lib
ketishi manbaidir deb ta`kidlaydi. U dao “olam onasi”, jamiki mavjud narsalarning
boshlang’ich nuqtasi sifatida gavdalanadigan obrazlarni qo’llaydi.Buuerda Lao
Szining “dao” haqidagi fikrlari asosida substansiya muammosi bilan bo’g’liq
mulohazalari namoyon bo’ladi.
Lao-Zining fikricha olamdagi, barcha narsalar doimiy harakatda,
o`zgarishda.Insonning tabiat bilan o’zaro hamkorligi uning ruhiy barqarorligi,
osoyishtaligini ta`minlaydi.U inson, jamiyatning ortiqcha bezovtaligini, o’ta
faolligini ma`qul ko’rmaydi. Uningcha ortiqcha faollik sivilizatsiyani tug’dirib,
inson va olam o’rtasidagi garmoniyaning buzilishiga, disgarmoniyaga olib keladi.
Lao Szining olamdagi o’zgarishlarga nisbatan nuqtai nazari o’ziga xos xarakterga
ega.U bizning mavjud bo’lishimizda qandaydir asosiy adolat tamoyili amal qiladi,
deb hisoblagan. Bunday tamoyilga binoan qandaydir bir holat nihoyatda o`zgacha
tusga ega bo’la boshlasa, unda teskari ta`sirlanish yuz beradi: “Baxt-saodat
hisoblangan narsa baxtsizlikka aylanadi, baxt-saodatesa baxtsizlik uzra qurilgan
bo’ladi”. Qandaydir bir holat o’z chegarasiga yetib borganida u o’zining zid tusini
egallaydi.Haddan tashqari baxt-saodat qayg’u-alamga o’rin bo’shatadi.Baxti
14
Rajabov R. R. “Qadimgi dunyo tarixi. (Sharq, Yunoniston, Rim)”. Т ., “Fan va texnologiya” , 2009, 163.
18

qarolik shodligu sevinchlar bilan o’rin almashadi.Binobarin,qandaydir bir holat
o’zining tabiiy chegaralaridan chetga chiqqanida, haddan ziyodlik tantana
qilganida bunga aralashadigan qandaydir bir kuch mavjud bo’lishi kerakki, u lozim
bo’lishi kerak, yoki lozim bo’ladigan tartibotni qayta tiklaydi.
“Narsalar me`yori”ga amal qilish insonning muhim hayotiy vazifasi
bo’lmog’i lozim.Voqelikni bilish osoyishtalik vaziyatida amalga oshadi.Bunday
fikr Konfutsiyning ta`limotiga ziddir, chunki u ta`lim-tarbiyaga alohida e`tabor
berganligi ma`lum 15
.
Dao de szin tabiat yoki borliqqa oid xitoy falsafasiga qo’shilgan katta hissa
bo’ldi.Bu uni amaliy yo’nalishdagi konfutsiychilik falsafasidan farqlaydi.U,
shuningdek, odatda konfutsiychilik an`analariga o’xshagan ayrim markaziy
falsafiy qoidalardan ham yaqqol ajralib turadi 16
.
Qadimgi Xitoy falsafasining muhim jihatlaridan biri qarama-qarshi kuchlar
mavjud ekanligining e`tirof etilishidir. Qadimgi Xitoy ta`limotlariga ko’ra Dao
koinotdagi bo’shliq (noborliq)da tug’iladi. In va yan qarama-qarshi kuchlarining
o’zaro ta`sirinatijasida koinotdagi bo’shliq - vakuum girdobga aylanadi va unda
kuchli portlash sodir bo’ladi. Ushbu spiralsimon olov girdobi ichida Dao
embrioni(mirovoe yaytso) tug’iladi. U o’zida jismiy, ruhiy va ma`naviy
mohiyatlarni mujassamlashtiradi. Dao kengayib differensiallashishi natijasida besh
element vujudga keladi, bir element o’rtada qoladi boshqalari uning qutblarida
gorizontal holatda joylashadi.Shunga nonand ravishda besh ruhiy element ham
joylashadi 17
.
II.2. Qadimgi Xitoyda ilm-fanning rivoji .
Eramizdan oldingi 200-yil bilan eramizning 220-yiligacha bo’lgan davrda
konfutsiychilik din sifatida ham shakllandi. O’zining mazmuniga ko’ra
konfutsiychilik diniy marosimi qadimgi Xitoyda tashkil topgan oilaviy-urug’chilik
urf-odatlarini qonuniylashtirib, qadimgi qonun va ko’rsatmalarga qat`iyan rioya
15
Abdullayev U.A. “Jahon tarixi (Qadimgi dunyo tarixi)” – T.: 2017-y 129 bet.
16
История философии. Под. Ред. В. М. Мапельман, и Е. М. Пенкова. М . 1997. Стр 135.
17
Abdullayev U.A. “Jahon tarixi (Qadimgi dunyo tarixi) ” – T.: 2017-y 136 bet.
19

etish talabi bilan chiqdi. Ulardan eng muhimi ajdodlarga sig’inish
edi.Konfutsiychilikning diniy e`tiqodiga ko’ra, ajdodlar ruhini hurmatlash va
o’g’illik ehtiromi (syao) insonning bosh majburiyatidir. An`anaviy
konfytsiychiliknimng asosiy tushunchalari quyidagilar: “Li” - urf-odat va
marosimlarga rioya etish, udum; “Si” - axloqiy me`yorlarni amalga oshirish ; “In”
- ijobiy ibtido, “Yan” - salbiy ibtido, “Dao” - osmon, koinot yo’li bo’lib, muayyan
tartib va qonunga binoan mavjud , uning ifodasi esa insonning xulq-atvori bo’lishi
lozim, “Chjen” - insonparvarlik, “I” - burch, “Sin” - samimiylik va ba`zi boshqalar.
Daosizm Qadimgi Xitoyda shakllangan yirik falsafiy maktablardan biridir.
Daosizmning diqqat markazida tabiat, koinot va inson turdi. Ismlar maktabi
voqelikni til ifodasi masalalari orqali hal qilishga yo’naltirilgan edi. U ashyolar
munosabati va shu munosabatlarning o’zini tadqiq etdi, so’ngra esa hukmlar va
ismlarning bir-biriga muvofiq kelishini tekshirdi. Bu maktab vakillaridan biri Xuey
Shi ko’pgina narsalarning tushunchalarda noadekvat ifodalanishiga e`tiborni
qaratgan.U buning sababini narsalarning bir-biriga qiyoslanmasligida, deb bilgan.
O’zgacha uslubda fikrlash , bahs-munozara, isbot uchun dalillar keltirish, mavjud
goyalarni rad etish va hokazolar ismlar maktabi uchun muhim ahamiyatga ega
bo’lgan. Maktab vakillaridan biri Chjuan-szi vafot etgan raqibi to’g’risida, “Men
bilan bahs yuritadigan odam qolmadi” deb qayg’urib yozadi. Ismlar maktabining
tafakkur uslubi an`ana mavqeiga ega bo’lgan konfutsiychilik ta`limotiga bardosh
bera olmagan.U asta-sekin konfutsiychilikka yaqinlashib , o’zining avvalgi
mavqeini yo’qotgan. Moistlar maktabi o’z ismini uning asoschisi Mo-szi (e.o. 479-
431 y) nomidan olingan 18
. Unda asosiy e`tabor ijtimoiy axloq muammolariga
qaratilgan bo’lib, uni amalga oshirish istibdodiy hokimiyat boshlig’ining qat`iy
tashkilotchiligi vositasida namoyon bo’lishi bilan bog’lanadi.Bu maktabda
jismoniy mehnat uning tinglovchilarini tarbiyalashning asosiy vositasi
hisoblangan.Moistlarning ta`limoti Konfutsiy ta`limotining butunlay
qaramaqarshisidir. Uning butun ma`nosi umumiy muhabbat g’oyalari, o’zaro
manfaat va muvaffaqiyat qozonishda ifodalanadi Jamiyatdagi barcha odamlar
18
История философии. Под. Ред. В. М. Мапельман, и Е. М. Пенкова. М . 1997. Стр 164.
20

uchun majburiyat sifatida umumiy o’zaro insonparvarlik me`yori tavsiya etiladi,
barcha kishilar bir-biriga foyda keltirish haqida g’amxo’rlik qilishlari lozim.
Nazariy tadqiqotlar - mehnat faoliyatida ko’zda tutilgan amaliy maqsadga
muvofiqlik - zaruriyatdir. Legizm - Qadimgi Xitoyda oziga xos o’ringa ega
bo’lgan falsafiy maktablardan biridir.Shen Buxay bu ta`limotning asoschisi deb
qaraladi.Bu ta`limotning namoyondalari ko’proqijtimoiy nazariya muammolari
bilan shug’ullanishgan.Unda davlatni boshqarish muammolari ustuvor o’rin 8
egallagan.Legizm vakillaridan biri Shan Yanning ta`kidlashicha, aqlli kishilar
qonun yaratadilar, boshqa odamlar essa mavjud qonun bilan
chegaralanadilar.Qobiliyatli kishilar tartibni o’zgartiradi, bunga qodir bo’lmaganlar
esa bo’ysunadi. Qonunni bilmaydigan kishi bilan qonun to ‘g’risida fikr yuritish
behuda, aqli kalta, noqobil kishilar bilan o’zgarishlar haqida gapirishning foydasi
yo’q. Bu ta`limotning bosqa bir mashhur vakili Xan Fey-szining fikricha , tartib -
har qanday narsaning qiyofasini ifodalovchi tushuncha. Jamiyat hayotidagi tartib -
mavjud kamchiliklarni zohiran yashirishdir. Odamlar va hukmdor o’zaro
munosabatlarini qayta-qayta qarab chiqishlari zarur. Hukmdor chiqargan qonun va
farmonlar ba`zan jamiyat manfaatlariga mos tushmaydi. Chunki ularda mukofat va
jazolar tizimi ko’rib chiqilgan, xolos. Inson tabiati esa shaxsiy manfaatdorlik bilan
ifodalanadi.Shunday ekan, undan ijtimoiy muammolarni hal etishda foydalanmoq
zarur. Fuqaro o’z qobiliyatini foydali narsalarga sarflaydi va undan naf kutadi.
Haqiqiy qonun shunday munosabatlarni boshqarishga xizmat qilmog’i lozim.
Uningcha jamiyat taraqqiyoti betakrordir. Boshqarish usul va tizimlari yangi
ijtimoiy voqelikka mos tushmog’i shart. U o’tmishni mutlaqlashtirib, unga hamdu
sanolar yog’dirgan maktablarni ayovsiz tanqid qildi Xulosa qilib aytganda
Qadimgi Xitoyda shakllangan falsafiy ta`limotlar juda rangbarang bo’lib, ularda
ilgari surilgan g’oyalarning ko’pchilifi hozirgi zamonda ham qiziqish bilan
o’rganilmoqda. Ayniqsa, tarbiya, axloq-odob va boshqa ijtimoiy hodisalar
to’g’risida bayon qilingan g’oyalar sharqona qadriyatlar shakllanishida muhim rol
o’ynab kelmoqda 19
.
19
Rajabov R. R. “Qadimgi dunyo tarixi. (Sharq, Yunoniston, Rim)”. Т ., “Fan va texnologiya” , 2009, 152 bet.
21

Qadimgi Xitoy tezda ilm-fan va falsafaning asosiy markazlaridan biri bo‘ldi.
Xitoyda ilm-fan zich ulanishiga yordam berdi. Ilmiy muolajalar qo‘llanilib,
agronomlar, dengizchilar, mansabdor shaxslar, giyohvandlik vositalari va
boshqalarga ko‘rsatmalar berildi. Asosiy e'tibor aniq va tabiiy fanlarga qaratilgan.
Amaliy ehtiyojdan tashqari, tabiatdan ilhomlantirgan va boshqa tomondan e'tibor
berish, xitoyliklar diniy va falsafiy qarashlari tomonidan yordam berdi va raqamli
ramzga katta e'tibor qaratildi. Xitoyda astronomiya samoviy Luminaisning oddiy
kuzatuvlari asosida shakllantirildi. Kuzatuv natijalari taqvim tuzish va dengiz
navigatsiyasining qoidalarini ishlab chiqishga imkon berdi. Xitoylik mutafakkirlar
dunyodagi birinchi geotentrik tizimlardan biri yaratdilar. Ular koinot sarig'i Yolk,
erig'i - bu yer, qobiq esa osmon bo‘lganiga ishonishdi. Xitoy astronomlari,
shuningdek, I asrda 28 yulduzli yulduzlar ajratildi. Quyoshdagi dog'larni
o‘rganishni boshladi. Atrofdagi dunyoni, qurilish va navigatsiya, qadimiy xitoy
tadqiqotchilarini o‘rganish uchun ba'zi qurilmalar kerak edi. Shunday qilib,
kompas yaratildi, birinchi samoviy globus va birinchi seysmograf 20
.
Eski saroylar dizaynining dizayn xususiyatlari, suv va ma'badlar Xitoyda
muhandislikning eng yuqori saviyasini ko‘rsatadi. Mahalliy quruvchilar fizika,
geometriya va algebra asoslari bilan tanishdilar. Shuningdek, Xitoyda yaxshi
rivojlangan metallurgiya. Bu juda erta temir va bronza olish juda erta edi. Bundan
tashqari, dunyoda birinchi bo‘lib xitoylik ustalar temir va po‘latdan yasalgan.
Shuningdek, Xitoyda bunday fan tuproqshunoslik sifatida tug'ilgan. Xitoy
agronomlari tuproq tasnifini joriy qilishdi va asosiy qishloq xo‘jaligi tadbirlari
uchun maqbul belgilarni belgilashdi. Qadim zamonlardan Xitoyning eng katta
hosiliga erishish uchun murakkab sug'orish kanallari va sug'orish tizimlari
yaratilgan. Xitoyliklar qadimgi dunyoning eng yaxshi doktorlaridan biri deb
hisoblangan. Bugungi kunda juda ko‘p risolalar turli xil kasalliklar, ularni davolash
usullari, ba'zi o‘tlarning xususiyatlari va dori-darmonlarni yaratish qoidalarini
tavsiflovchi. Mahalliy Likais ko‘pincha parhez, terapevtik gimnastika bilan
kasallarni tavsiya qildi va akupunkturani qo‘llashlari mumkin. III asrda eng
20
https://travel-in-time.org/puteshestviya-vo-vremeni/drevniy-kitay-ego-istoriya-religiya-kultura/#a3
22

iqtidorli shifokorlar uzoq vaqtdan beri davom etadigan operatsiyalarni
muvaffaqiyatli o‘tkazishlari mumkin edi 21
.
II.3. Yozuv, adabiyot, san’at, musiqa va teatrning shakllanishi hamda
rivojlanishi
Ilk Xitoy yozuvining eng qadimgi yodgorliklari mil.avv. XIV—XI asrlarga
oid fol ko‘rish yozuvlaridir. In yozuvlarining ko‘pchilik qismi buyumlar tasviridir.
In belgilari buyumlar tasviri yoki murakkab tushunchalami ifodalaydigan ko‘pgina
tasvirlar qo‘shilmasi ideogramma ko‘rinishidadir. In belgilarining hoziigi Xitoy
iyerogliflaridan 3 xil farqli tomoni bor. Birinchidan, har bir elementar belgi
qandaydir buyumning konturini tasvirlagan, ikkinchidan, bir belgilini yozilishida
ko‘p xilma-xillik mavjud. Uchinchidan, belgini qatorning nisbiy yo‘nalishiga
tomon harakati hali barqaror boimagan. In yozuvining er. aw. I ming yillikda
Chjoular tomonidan o‘zlashtirilishi, uning taraqqiyotini uzib qo‘ymadi. Mil.avv. II
—I ming yilliklarda iyerogliflaming mahalliy variantlari unifikatsiya qilindi,
belgilarni yozishning yangi husnixati paydo bo‘ldi. Qadimgi Xitoyda odatda yupqa
yog'och yoki bambuk taxtachalariga yozilgan. Tushli mo‘yqalam bilan yozuv ana
shu taxtachalarga tushirilgan va yozuvlar metall pichoq bilan tozalangan.
Eramizdan avvalgi I ming yillikning o‘rtalarida ipak matoga ham yozilgan. Yangi
era boshida qog‘oz kashf qilinib ishlatila boshlandi va qog‘oz boshqa materiallarni
siqib chiqardi.
Qadimgi iyeroglif yozuvi mil.avv. II ming yillikda paydo bo‘lgan va hech
qachon unutilmagan. Zamonaviy xitoy tili ham qadimgi xitoy tiliga asoslanadi.
Mil.av.II ming yillik (Shan-In davri)da iyeroglif-belgilar soni 2000 bo‘lgan, Xan
saltanati davrida ularning soni 18 minga yetgan. Bizgacha ayrim matnlar hayvon
suyaklarida va toshbaqa kosalarida yetib kelgan (mil.av. II ming yillik, Xan davri
fol ochadigan suyaklarda) , bronza idishlarda (mil.av.II-I ming yillik- Chjou davri).
Adabiyot. Qadimgi she'rlar bizgacha bronza idishlarda yetib kelgan. «Shitszin» -
adabiy yodgorlik 305 adabiy asarlarni o‘z ichiga oladi va 4 qismdan iborat.
21
?
Rajabov R. R. “Qadimgi dunyo tarixi. (Sharq, Yunoniston, Rim)”. Т ., “Fan va texnologiya” , 2009 , 163 bet.
23

Shitszin an'analari mil.av. IV asr mualliflari tomonidan o‘zlashtirilib, bizgacha
toshlarda o‘yib yozilgan matnlar ko‘rinishida yetib kelgan («tosh do‘mbiralarda
yozilgan asarlar»). Chjango davri - qadimgi xitoy madaniyatining eng cho‘qqisiga
yetgan davri hisoblanadi. Syuy Yuan - mil.av. IV asrning eng buyuk shoiri
bo‘lgan. Sim Syan-ju - Xan davrining taniqli shoiri hisoblangan.
Xitoy teatri diniy sirli karnaviylardan o‘sdi. Karnaval an'analari nafaqat
Xitoyda, balki butun dunyo bo‘ylab ham mavjud edi. Diniy bayramlar paytida
odamlar kostyumlar va niqoblarga, xudolarga, xudolarga yoki jinlarga
aylantiradilar. Karnavallarda ko‘pincha mitologik er uchastkalarini aks ettirgan
sahnalar keltirilgan. Vaqt o‘tishi bilan saroylarda kichik teatrlashtirilgan metrajli
mahsulotlar tashkil qilinmoqda.
Xandagi birinchi dunyoviy teatrlar Xan sulolasida (mil. Avv. 206 - 220 g.).
Ko‘chalarda, hazillar, akrobatlar va sehrgarlar ishtirokida maxsus aronalarda,
g'oyalar o‘ynagan. Biroq, haqiqiy teatrlashtirilgan ishlab chiqarishni o‘ynashga
imkon beradigan to‘liq teatrlashtirilgan ishlab chiqarishni chalg'itadigan to‘laqonli
dramaurgiya. Tadqiqotchilar an'anaviy Xitoy teatr san'atida ikkita navni ajratadilar:
 "Janubiy drama", bu asl xitoy madaniy elementlarini o‘z ichiga olgan. U eng
boshqacha tuzilishga ega bo‘lishi mumkin va vokal partiyalar ishlab
chiqarish paytida o‘yinning barcha belgilarini bajarishi mumkin.
 Hindiston va Forsdan olingan "Shimoliy drama", elementlar. Ushbu
an'analar doirasida yaratilgan spektakllar har doim aniq tuzilishga ega edi va
spektakl davomida vokal partiyalar faqat asosiy belgilarni o‘ynashi mumkin
edi.
Boshqa ko‘plab xalqlar, epik she'rlar, g'alati, diniy qo‘shiqlar, shuningdek,
Xalq qo‘shiqlari Xitoyda birinchi adabiy janrlar qatoriga kirdi. Ushbu asarlarning
mualliflari uzoq vaqt ta'mirlash qoidalariga rioya qilmagan. Ammo VII asrga kelib,
mumtoz xitoylik she'riyatda ba'zi she'riy shakllar va qofiyalarga muvofiqligini
talab qiladigan mumtoz she'riyat shakllandi. Shu bilan birga, asarlar mavzusi
o‘zgardi, mualliflar tobora o‘z his-tuyg'ulari va tajribalariga murojaat qilishdi.
24

Qadimgi va o‘rta asrning she'riy merosi juda katta. Qulaylik uchun tadqiqotchilar
Xitoy she'rlarini bir necha guruhlarga bo‘lishdi:
 Paneliriki - davlat va imperatorni ulug'laydigan rasmiy she'r;
 Konfutsiyizmning asosiy asoslari hal qilingan she'riyat. Ushbu tomirda
ishlagan mualliflar ko‘pincha mamlakat, urushlar va tarixdagi ijtimoiy-
siyosiy vaziyat haqida bahslashishadi. Ko‘pincha bunday she'riyat muxolifat
g'oyalarini ifoda etdi;
 Sevgi so‘zlari;
 Falsafiy va diniy mavzular uchun she'r;
 Landshaft lyrics;
 She'rlar - har qanday masallarni aytib berish 22
.
Xitoy badiiy nasriyasida asosan Konfutsiy maktabining faylasuflari
yozuvlari bilan namoyish etildi. Zamonaviy fantastika analog'i bo‘lgan adabiyotlar
jamiyat jamiyati vakillari orasida faxriylikdan foydalanmadi. Ularning fikricha, u
eng ko‘zi tortib olingan o‘quvchilarning talablarini qondirishi yoki oddiy dam
olishning rolini ijro etishga majbur bo‘ldi. Ushbu davrda folklor afsonalar,
masallar, sarguzasht hikoyalar, tarixiy hikoyalar o‘z ichiga olgan.
An'anaviy xitoy teatri - bu musiqa, qo‘shiq, qo‘shiq, raqs va she'riyatni
birlashtirgan. Har doim mamlakatda faoliyat yuritayotgan qarama-qarshi
sharoitlarda ishlab chiqilgan. Kapitalistik davlatlarning Xitoyda hukmronligini
o‘rnatishga urinishlarining asosiy sababi. Biroq, bunday sharoitda Xitoy
madaniyati jadal rivojlanib boraverdi, uning ko‘p asrlik rivojlanish tarixiga ega va
nafaqat maxsus ma'naviy va moddiy qadriyatlar, balki ajoyib qarshilik bilan farq
qiladi. Ko‘p urg‘ular, isyonchilar va vayronagarchiliklar uni zaiflashtirmadilar va
hatto aksincha, xitoylik madaniyat mamlakatning ko‘plab zulatlari madaniyatini
qo‘lga kiritdi. Unda keyingi Tibet, Mo‘g'uliston, Hind-Xitoy, Yaponiya va Koreya
hududlari, balki o‘rta asrlar dunyosining ko‘plab etakchi kuchlariga kiradigan
qo‘shni xalqlarning madaniyatini rivojlantirishga ta'sir ko‘rsatdi. Xitoy madaniyati
jahon madaniyatini rivojlantirishga jiddiy ta'sir ko‘rsatdi. Diqqat, yuqori axloqiy va
22
Rajabov R. R. “Qadimgi dunyo tarixi. (Sharq, Yunoniston, Rim)”. Т ., “Fan va texnologiya” , 2009, 162 bet.
25

badiiy qadriyatlar, eng yaxshi tajriba va xitoy xalqlarining chuqur ildizlarini
ko‘rsatadi.
XULOSA
26

Qadimgi xitoyda shakllangan falsafiy maktablarning ta’limotlari hozirgi
davrda ham Xitoy va sharqning boshqa bir qancha mamlakatlarida muhim
ahamiyat kasb etib kelmoqda. Shu o’rinda Konfutsiychilik ta`limotining o’rnini
alohida ta`kidamoq zarur. Ayniqsa Kann Yuvey (1858-1927) asosan Konfutsiy
ta`limotidan kelib chiqib Xitoyni isloh qilish nazariyasini ishlab chiqdi - “Datum”
(“Buyuk Birlasuv”). Konfutsiychilikda Xitoy madaniyati asosini ko`rgan
mutafakkir fikricha, konfutsiychilik falsafasini har qanday davrda qo’llasa bo’ladi.
U Xitoy parlamenti Konfutsiyning surati oldida tiz cho’kish va sajda qilib,
duo o’qishni bekor qilganidan g’azablanbdi. Uningcha Buyuk davlat qurish uchun
faqat iqtisodiy yutuqlargina muhim bo’lmasdan, balki ma`naviyat va fuqarolarning
ma`limot darajasi ham muhimdir. 1914-yilda u vaqtinchalik konstitutsiya
loyihasini nashr ettirdiki, unda quyidagicha modda bor edi: “Konfutsiy ta`limotiga
muvofiq keladigan axloqiy kamolot milliy maorifning asosini tashkil etadi”.
Boshqa bir faylasuf Lyan Sichao (1873-1929)ning ta`limotida “Eskini,
an`anani butunlay yangi usullar bilan to’ldirish” muhim o’rin egallagan edi.
Xitoyning qoloqligi sababini mutafakkirjamiyatni eskilikka yopishib olishida,
boshqarishning mutlaqligida, insonda o’z-o’zidan rozilik, zayiflik, taqdirga tan
berish ruhini keltirib chiqargan eski falsafa va axoqda ko’rdi. U o’z qarashlarida
dastlab “konfutsiychilikning mafkuradagi zo’ravonligi Xitoy ilmi va fani uchun
baxtsizlikdir” deb qaradi. Biroq keyinchalik o’z nuqtayi nazarini o’zgartirib,
shunday yozadi: “Bizning mamlakatimiz o’z butunligini saqlab, ikki ming yillik
davomida o’z mavjudligini qo’llab-quvvatlab kelmoqda. Buning uchun biz
jamiyatimizning ko’zga ko’rinmas asosi bo’lib xizmat qilgan konfutsiychilik
ta`limotiga burchlimiz. Shuning uchun ham konfutsiychilikdan kelajakda ham
ijtimoiy tarbiyaning mag’zi sifatida foydalanish zarur”.
Yevropada ta`lim olgan Yan Fu (1853-1923), Angliya va Fransiyada qunt
bilan Smit, Rikkardo, Monteske, Russo, Kant, Bekon, Lokk, Gobbs Kopernik,
Nyuton, Darvin asarlarini o’rgandi. Birqancha Evropa faylasuflarining asarlarini
Xitoy tiliga tarjima qildi. Ammo birinchi jahon yrushidan keyin G’arb ijtimoiy
fikridagi qadriyatlarga bo`lgan munosabatini o’zgartirdi: “G’rb madaniyati ushbu
27

yevropa urushidan so’ng buzildi. Ilgarilari men bizning eski maktabga mansub
olimlarimizning shunday kun keladiki, o’shanda Konfutsiy ta`limotini butun
bashariyat o’qib o’rganadi, deganlarini eshitganimda, men ularni bema`ni gap, deb
o’ylagan edim. Ammo hozirgi vaqtda men shuni tushunaboshladimki, Yevropa va
Amerikadagi ma`rifatli odamlarning kupchiligi asta-sekin shunday fikrga
kelayotganga o`xshaydi. Mening fikrimcha, G’arb xalqlari o’zlarining uch yuz
yillik taraqqiyotlari davomida to’rt asosiy qoidaga erishdilar: xudbin bo’lishlikka;
boshqalarni o’ldirishga; kam miqdorda to’g’ri bo’lishlikka; uyatni kamroq his
qiishlikka. Konfu va Men-szining asosiy qoidalari ulardan qanday darajada farqli
bo’salar, Osmon va Yer ham xuddi shunday keng va chuqurdirarki, ular barchaga
va hamma yerda ezgulik qilish uchun tarkib topganlar”.
Yan Funing qarashariga ko’ra qadimgi Xitoyda yaratilgan falsafiy me`ros
hozirgi zamonda ham yuksak ahamiyatga egadir.“ Yangi madaniyat uchun
harakat”ning faol ishtirokchisi sanalgan Li Dachjaoning fikricha, konfutsiychilik
va konstetutsiya Xitoy taraqqiyotining zaruriy omili sifatida bir-biriga to`g`ri
kelmaydi. U yozadi: “Konfutsiy va uning maslakdoshlari - muayyan davrning
mutafakkirlari bo`lib hech qanday o`lchovda barcha zamonlarning ustozlari bo`la
olmaydilar”*. Va yana: “Konfutsiyni rad etib men uni shaxsan ag`darmaqchi
emasman, balki rohiblar tomonidan Konfutsiydan yasalgan sanam obro`siga putr
yetkazmoqchiman. Men unga hamla qilayotganim yo`q, balki istibdodning o’zini
mohiyatiga, uning ruhiga hamla qilmoqchiman” (O’sha yerda 256-b).
Amerikacha pragmatism g’oyalarini targ’b qilgan, G’arbmamlakatlarining
madaniy, ilmiy va texnikaviy yutuqlarini tashviq qilgan Xu Shi (1891-1962)
konfutsiychilik me`yorlari va tasavvurlarini tanqid qildi. Uning fikricha Xitoy
jamiyatida inson eski jamiyat institutlari, an`anaviy me`yorlar asoratidadirki, bu
narsa jamiyat rivojini sekinlashtiradi.
Hozirgi zamon Xitoy falsafasida muhim o`rin tutgan Mao Szedun (1893-
1976) falsafiy qarashlari quyidagi xususiyatlari bilan ifodalanadi:
1. Xitoy falsafiy merosini qaytadan talqin qilib chiqish, xususan qadimgi
ta`limotlar bo’lgan konfutsiychilik va legistlarning qarashlarini;
28

2. Marksizmni Xitoy sharoitiga moslashtirish.
Uning siyosiy qarashlari asosida legistlar ta`limotidan olingan, bir-biriga
bog’liq bo’lgan ikki qoida yotadi:
1) zo’rlik hech bir istisnosiz barcha ijtimoiy jarayonlarning
harakatlantiruvchi kuchi bo’lib, ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal qilishning
umumiy vositasidir;
2) tarixiy jarayonda subyektiv (shaxsiy) omil bosh rolnio’ynaydi.
Legistlarning bu ikki asosiy hukmi Mao Szeddun siyosatining asosiga qat`iy
ravishda kiritildi.U Xitoyning taraqqiyoti uchun kuchli markazlashtirilgan davlat
zarurligigaishonar edi.Mao Szedun davlat haqidagi markschanazariyani mafkuraga
aylantirib, uning asosida jamiyatda partiyaviy-byurokratik kuchning hukmron
bo’lishligini qonunlashtirdi. Mao Szedunning ana shunday davlatni barpo qilishga
bo’lgan intilishi marksizm va legizmdan mafkuraviy tayanch sifatida foydalanishni
keltirib chiqardi.
Umuman, qadimgi Xitoyda shakllangan falsafaning nazariy manbalari, uzoq
davr mobaynida yashab kelgan an`analari asosida hozirgi zamon Xitoy falsafasi
kamol topdi.Koreya, Yaponiya kabi Uzoq Sharqning rivojlangan mamlakatlarida
qadimgi Xitoy falsafiy maktablarining ta`limotlari, ayniqsa konfutsiychilik
ta`limoti muhim ahamiyat kasb etib kelmoqda.XX asrning 80-yillaridan Yaponiya
o’quv yurtlarida konfutsiychilikdagi o’z-o’zioni tarbiyalash nazariyasining
o’qitilishi, Tokio unibersitetida konfutsiychilik falsafasi kursining kiritilishi buning
yaqqol dalilidir.
Qadimgi Xitoy falsafiy maktablarining ta`limotlariga bo’lgan munosabatlar
turlicha, ba`zan ziddiyatli, tanqidiy fikrlardan holi bo’lmasada, bugungi kunda ham
ko’pchilik faylasuflarga ilhom bag’ishlab kelmoqda. Qadimgi Xitoy falsafiy
me`rosining e`tiborli jihatlari Xuan Tszun-si, Gu Tinlin, Van Chuan-shan kabi
mutafakkirlarning ilmiy izlanishlarida targ’ib qilindi, yangi mazmundagi g’oyalar
shakllanishi va kamol topishida ijobiyturtki bo’lib xizmat qildi.
Qadimgi Xitoyda falsafiy maktablar ko’p bo’lgan va ular o’zaro raqobatda
bo’lishgan. Maktablar o’rtasidagi baxs – munozaralar mantiq ilmiga oid bilimlar
29

shakllanishi va rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatgan/ mantiq, falsafa masalalari
bilan ko’proq Mindsui (Nomlar), konfutsizchilar maktabi vakillari shug’ullangan/
mantiqqa oid bilimlar turli traktlarda (risola) yoyilgan bo’lgani uchun ularni
moistlar jamlab, Modzi ta’limoti asosida “Mobyan” nomli ensiklopedik traktat
tuzganlar 23
.
Qadimgi Xitoy falsafasi, ayniqsa, eramizdan oldingi VII-III asrlar Xitoy
falsafasining gullab-yashnagan davri hisoblanadi. Bu davrni yuz maktab davri deb
ham yuritiladiki, bu esa qadimgi Xitoy falsafasining naqadar turli xil oqimlar va
yo’nalishlarga boyligini ko’rsatadi. Tarixchilar va faylasuflar ularning barchasini
umumlashtirgan holda oltita guruhga ajratadilar: In va yan, klonfutsiychilik,
daosizm, moistlar, ismlar maktabi, legizm. Bu yo’nalishlarning har biri oziga xos
xususiyatlarga ega bo’lib, ular yaratgan falsafiy ta`limotlar Xitoy falsafasining
o’zagini tashkil etadi. Qadimgi Xitoy falsafasi Sharq mamlakatlari xalqlarining
madaniyati shakllanishiga jiddiy ta’sir ko’rsatgan va ko’rsatib kelayotgan katta
ijtimoiy hodisalardan biridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Abdullayev U.A. “Jahon tarixi” (Qadimgi dunyo tarixi) – T.: 2017-y.
23
Rajabov R. R. Qadimgi dunyo tarixi. (Sharq, Yunoniston, Rim). Т ., “Fan va texnologiya”, 2009. 145 bet.
30

2. “Falsafa”. Yusupov E. tahriri ostida.T.: - 1999.
3. “Falsafa”. Ahmedova M.. Umumiy tahriri ostida.T.: - 2006
4. Skirbekk G., Gilye N. “Falsafa tarixi”. – T.: 2002-y.
5. “Jahon falsafasi tarixidan lavhalar”. 1-kitob. Toshkent - 2004.
6. Rajabov R. R. Qadimgi dunyo tarixi. (Sharq, Yunoniston, Rim). Т ., “Fan va
texnologiya”, 2009.
7. История философии в кратком изложении. Пер. с чеш. И. И. Богаута. М. :
- 1991.
8. История философии. Под. Ред. В. М. Мапельман, и Е. М. Пенкова. М.
1997.
9. Новейший философский словар. Минск-1999.
10. Философия. Учебник, под. pед. В. Д. Губина. М-1998.
11. https://travel-in-time.org/puteshestviya-vo-vremeni/drevniy-kitay-ego-
istoriya-religiya-kultura/#a3
12. https://uz.medicinehelpful.com/17289632-ancient-medicine-of-egypt-china-
india-history-of-medicine#menu-3
13. https://azkurs.org/1-jamiyat-taraqqiyotida-talim-tarbiyaning-tutgan-orni-
nimada-j.html?page=17
14. https://uz.vogueindustry.com/17190857-literature-of-ancient-china-culture-
philosophy-teachings
15. https://studfile.net/preview/7640309/page:16/
16. https://proza.ru/2020/09/14/1441
31

Qadimgi Xitoy madaniyati

Купить