Qadimgi Xitoy Sivilizatsiyasi - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	854.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	История

Qadimgi Xitoy Sivilizatsiyasi

Купить

Qadimgi Xitoy
Sivilizatsiyasi

REJA:

1. Qadimgi Xitoy geografik joylashuvi, tabiiy
sharoiti, aholisi va manbalar.
2. Qadigi Xitoyda ilk davlarlar.
3. Qadimgi Xitoy madaniyati.
4.Xulosa.

KIRISH
Bizga ma‘lumki har bir davlatni, har bir xalqni o‘ziga yarasha tarixi, madaniyati,
mentaliteti bor. Biz tarixni o‘rganar ekanmiz undan o‘zimizga tegishli xulosa va
saboqlar chiqarishimiz darkor. El-yurtimiz o‘zining ko‘p asrlik tarixi davomida
ma‘shum xatarlarni bir necha bor ko‘rgan, ularning jabrini tortgan. Shunday
asoratlar tufayli tilimiz, dinimiz va ma‘naviyatimiz bir paytlar qanday xavf ostida
qolganini barchamiz yaxshi bilamiz. Ana shu fojiali o‘tmish, bosib o‘tgan
mashaqqatli yo‘limiz barchamizga saboq bo‘lishi, bugungi voqealikni teran
taxlil qilib, mavjud taxdidlarga nisbatan doimo ogoh bo‘lib yashashga davat
etishi lozim. O‘z tarixini bilmaydigan, kechagi kunni unutgan millatning kelajagi
yo‘q. Bu haqiqat kishilik tarixida ko‘p bora o‘z isbotini topgan.
Qadimgi Sharq madaniyati, davlat tuzumini rivojlanishida ham qadimgi Xitoy
alohida o‘ringa egadir. Biz yosh avlod bu davlatni kashfiyot va yutuqlaridan
oqilona foydalanish, undan hayot faoliyati davomida o‘zimizga kerakligini
olishimiz maqsadga muvofiq bo‘ladi. U qilgan kamchiliklar va nuqsonlarni
takrorlamaslik darkor.

QADIMGI XITOY TABIIY SHAROITI.
Qadimgi Xitoy sivilizatsiyasi eramizdan avvalgi V-III ming yilliklarda Xuanxe
daryosining o‘rta oqimida uzoq vaqt yopiq holda shakllanadi. Er. avv. I ming yillik
o‘rtalaridan boshlab Yanszi daryosi havzasini ham qamrab oladi. Xuanxe daryosi havzasi
qadimda qalin o‘rmonlar bilan qoplangan. Eramizdan avalgi IV-II ming yilliklarda Xuanxening
o‘rta oqimlarida karkidon, tapir, bambuq kalamushlari yashagan, bambuk daraxti o‘sgan.
Vodiyning yumshoq allyuvial tuprog`i dehqonchilik uchun qulay shart-sharoit yaratadi. Qadimgi
Xitoy asosan, mo‘tadil va subtropik mintaqalarda (jan. qismida kichikroq hudud tropik
mintaqada) joylashgan. Tabiati jihatidan Sharqiy Osiyoda joylashgan sharqiy va Markaziy
Osiyoda joylashgan g‘arbiy qismlarga bo‘lingan. Mamlakatning sharqi dengiz bo‘yi
pasttekisliklari, past va o‘rtacha balandlikdagi tog‘lar bilan band. G‘arbi esa baland tog‘lik, kata
tizmalar, keng yassitog‘lik va botiqlardan iborat.Q irg‘oq chizig‘ining uzuligi 15 ming km
chamasida. Kichik qo‘ltiq va buxta ko‘p. Yirik yarimorollari: Shandun va Lyaodun.Xitoy-
murakkab orografiyaga ega bo‘lgan tog‘li o‘lka. Mamlakatning jan.g‘arbida Tibet tog‘ligi,
undan shimolroqda Markaziy Osiyo tekisliklari va yassitog‘liklar mintaqalari va atrofi tog‘lar
bilan o‘ralgan Sharqiy Xitoy pasttekisliklari yaqqol ajralib turadi. Tibet tog‘ligi Xitoyning eng
baland qismidir (o‘rtacha bal. 4500 m ga yaqin).Markaziy Osiyo tekisliklari va yassitog‘liklari
g‘arbda bir-biridan Sharkiy Tyaninan tog‘lari bilan ajralgan Hashqar tekisligi va
Jung‘ariya tekisligshsh o‘z ichiga oladi. Ularga jan.sharqdan Turfon soyligi (tubi dengiz
sathidan 154 m past) tutashgan. Sharqroqda esa Gashun Gobisi, Alashan va Ordos plato
va tekisliklari, ular orasida Beyshan, Alashan va Inshan tog‘lari joylashgan. Sharqiy Xitoy
pasttekisliklari, asosan, Sariq dengiz sohili bo‘ylab shimoldan jannubga cho‘zilgan va tog‘
tizmalari bilan o‘ralgan.

Qadimgi Xitoy aholisi.
Er. avv. IV-III ming yilliklarda Xuanxe havzasida Yanshao madaniyatini bu yerda yashagan
poliosiyo aholisini siqib chiqargan protosinotibetliklar yaratadilar. Er. avv. I ming yillikda
Xuanxening o‘rta oqimida inlar va chjoularning o‘zaro ta'siri natijasida qadimgi Xitoy etnosi
vujudga keladi. Bu etnosning shakllanishida shimolda poliosiyo va avstroosiyo janubiy Osiyo tillarida
so‘zlashuvchi etnoslar ishtirok etadilar.
•
Qadimgi Xitoy haqida manbalar . Qadimgi Xitoy tarixiga oid juda ko‘p aniq
davrlashtirilgan yozma yodgorliklar mavjud. Bu bizgacha kitob holida yetib kelgan tarixiy asarlardir.
Yozma manbalar ichida qadimgi Xitoy yilnomalari eng avvalo Lu podsholigi davrida tuzilgan er. avv.
VIII-V asrlar voqealari yoritilgan «Chunsyu» yilnomasi muhim ahamiyatga ega. «Chunsyu» matni bilan
an'anaviy ravishda uning muallifi qadimgi Xitoy faylasufi Konfutsiya nomi bog`lanadi.Yilnomalar bilan
yaqin bog`langan eng avvalo, «Shan-shu» («Shiszin»-qo‘shiqlar kitobi) nomli kitob va boshqa qadimgi
Xitoy tarixiy asarlari janridir. Bu asarlarda hukmdorlar va ularning yaqinlarining so‘zlari mavjud.
Bizgacha yetib kelgan «Shan-shu» matni qismlarigina haqiqiy deb hisoblash mumkin. Chunki bu
manbaning ba'zi boblari keyingi davrlarga oid.

ILK DAVLATLAR.
An'anaviy Xitoy tarixnavisligi fanida Xitoy tarixini sulolalar bo‘yicha
davrlashtirish xarakterlidir. Shunga ko`ra, afsonaviy «besh imperatorlar» davridan so‘ng, «uch
sulola» Sya, Shan-In va Chjou davrlari boshlandi. An'ana bo‘yicha Chjou davri Chunsyu va
Chjango davrlarini o‘z ichiga olgan ikki qism G`arbiy Chjou (er.avv XI-VIII asrlar) va
Sharqiy Chjou ( er.avv VIII-III asrlar) ga bo‘linadi. Sin sulolasi (er.avv. III asr) o`rniga
hukmronlik vaqti g`arbiy va sharqiy davrlarga bo‘linadigan Xan sulolasi keladi.
Sulolaviy davrlashtirish hozirgi tadqiqot talablariga javob bermaydi. Shu sababli jamiyat
taraqqiyotini ishlab chiqarish kuchlari va mehnat qurollari, tayyorlangan asosiy buyumlar
bo‘yicha jamiyat taraqqiyotini bosqichlarga bo‘ladigan arxeologik davrlashtirishdan
foydalanamiz. Demak, Xitoyda «uch sulola»dan oldingi davr neolit davriga to‘gri keladi.
Shan-In davrida qadimgi Xitoy jamiyati jez davriga kiradi. Chun-syu davri (er.avv. VI-V
asrlar) oxirida qadimgi Xitoyda temir davri boshlanadi.

ILK DAVLATLAR
Qadimgi Xitoy tarixini jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti mezoni asosida
qo‘yidagi davrlashtirishni ko‘rish mumkin:
1. Ibtidoiy jamoa tuzumining yemirilishi va ilk davlatlarning vujudga kelishi. (er. avv. II
ming yillik )
2. Er. avv. VIII-III asrlarda qadimgi Xitoy
3. Xitoyda birinchi markazlashgan davlat-Sin imperiyasi (er. avv. 221-207-yillar)
4. Qadimgi Xitoy I-III asrlarda.

QADIMGI XITOY MADANIYATI
Qadimgi Xitoy o‘ziga xos betakror madaniyat bilan jahon madaniyatini rivojlanishiga o‘z
hissasini qo‘shdi. Uning ta‘siri ayniqsa Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari
madaniyatiningshakllanishi va riovjlanishida kuchliroq aks etdi.Xitoy tili va yozuvi. Xitoy tili murakkab
tillar oilasiga mansub bo‘lib, ko‘plab saqlanib qolgan arxaik tillar oilasiga kiradi. Xitoy tili Xitoy-Tibet
tillar oilasiga mansub bo‘lib, 7ta asosiy shevalarga bo‘linadi:
•
1. Shimol shevasi;
•
2. Vu shevasi;
•
3. Sian shevasi;
•
4. Gang shevasi;
•
5. Hakka shevasi;
•
6. Yue shevasi;
•
7. Ming shevasi;
Bundan tashqari asosiy va to‘g‘ri talaffuz qilinadigan shevalar han mavjud bo‘lib, bular quyidagilar:
•
1. Pekin shevasi; 2. Chiziyan shevasi;
•
3. Kantong shevasi; 4. Fuziyan shevalairdir.
Xitoy tili Xitoy Xalq Respublikasining rasmiy tili bo‘lib, unda davlatning 95% aholisi gaplashadi.
Undan tashqari Tayvan, Indoneziya, Kombodji, Laos, Vetnam, Birma, Malayziya, Tayland va
Singapur kabi davlatlarning xitoylik va unga mansub bo‘lmagan millatlar ham so‘zlashadi.

Xitoy dini.
Miloddan avvalgi II ming yillikning boshlarida Qadimgi Xitoy dini vujudga kelgan. Qabila ittifoqi
davlatga o'sib o'tishi natijasida hukmron In qabilasining homiysi Shandi bosh xudo sifatida qabul qilingan.
Qudratli xudolarga sig'inish urug'- qabila dinlari negizida shakllanganligi sababli unda totemiz va
animizmning ta'siri kuchli bo'lgan. Xitoyliklar Shandini ulug' ajdod sifatida qadrlaganlar. U ela t
farovonligining himoyachisi, ajdodlar an'analariga amal qilinishining nazoratchisi sifatida mazkur tar- tibni
buzganlarni jazolagan. Odamlar unga o'z kundalik muammolarini hal etishda ko'mak so'rab sig'inganlar.
Shandining ulug' ajdod sifatidagi vazifasi keyinchalik ajdodlar ruhiga sig'inishning mamlakatda keng
yoyilishiga shart-sharoit yaratgan. Qadimgi Xitoy dinining xususiyatlaridan yana biri shundaki, kohinlar
tabaqasi jamiyatda kuchli mavqega ega, lekin bu yerda kohin va davlat xizmatchisining vazifasi bir
bo'lgan. Chunki imperator Osmon xudosining yerdagi vakili, birinchi kohin sifatida diniy marosimlarni
bajarishvazifasini davlat xizmatchilarining zimmasiga yuklagan. Ularning asosiy vazifasi davlatning
barqarorligini ta'minlash bo'lganligi sababli Osmon xudosiga sig'inish rasmiy-byurokratik mazmun
kasb etgan.Shandi, Osmonga va ajdodlar ruhiga sig'inish Qadimgi Xitoy madaniyatining asosi
vazifasini bajargan. Ularning asosida daosizm va konfutsiylik diniy-falsafiy ta'limotlari shakllangan.Qadimgi
Xitoy diniy falsafiy ta'limotlardan biri daosizmdir. U falsafiy ta'limot sifatida miloddan avvalgi VII
asrda vujudga kelgan. Miloddan avvalgi IV-III asrlarda diniy ta'limot sifatida mustahkamlangan. Daosizm
ta'limotning asoschisi - mutafakkir murabbiy Lao-szti.Mazkur diniy ta'limotning asosini Dao to'g'risidagi
qarashlar tashkil etadi. Dao - borliq, koinot to'g'risidagi qonun, dunyoning universal birligi, ilohiy
absolut (lotincha absoluts - cheklanmagan, so'zsiz, shubhasiz degan ma'nolarni anglatadi, borliqning
abadiy ibtidosi)dir. Daoni hech kim yaratmagan, borliq undan boshlanadi va unga qaytadi.

Xitoy san’ati.
Qadimgi Xitoy san‗ati tarixi eramizdan avvalgi 4–3 minginchi yillardan eramizning Sh
asrigacha bo‘lgan davrni o‘rganadi, tahlil etadi. Eramizdan avvalgi 4–3 minginchi yillarda
Xuanxe daryosi vohasida odamlar dehqonchilik bilan shug‘ullana boshladilar, ayrim
qabilalar esa o‘troq hayot kechiraboshladilar. Bu davrda odamlar yashaydigan uylar
dumaloq shaklda va ko‘proq yerto‘la tipida bo‘lgan, ular yerni 3–4metr qazib ishlangan.
Asta-sekin yarim yerto‘la tipida va nihoyat, yer ustida karkas uslubidagi uylar yuzaga
kelgan. Ular to‘rtburchak yoki kvadrat shaklida qurila boshlangan. Tepa tomi shox-shabbalar
yoki loydan pishirilgan plitalar bilan yopilgan. Ustun-to‘sin sistemasi ham shu
davrlarda me‗morlikda keng qo‘llanila boshlangan.Xitoyning eng qadimgi san‗at namunalari
bizgacha kulolchilik buyumlari orqali yetib kelgan. Qo‘lda, dastgohsiz yasalgan turli xum,
ko‘za, tovoq, vazalar rangdor naqshlar bilan bezab chiqilgan. Bu kulolchilik buyumlarining
yuzasi spiralsimon, to‘lqinsimon, tursimon chiziqlar bilan bezalgan, soddalashtirilgan odam,
xayvon va qushlar rasmi ham ishlangan.

XULOSA
Qadimgi Xitoy haqida xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, qadimgi Sharq madaniyati,
davlatchilik tarixini u davlatsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Chunki qadimgi Xitoy alohida ahamiyat kasb etgan
o‘ziga xos madaniyatni o‘zida mujassam etgan.Qadimgi Xitoy davri dastlabki davlat birlashmalari bo‘lgan
o‘sha qadimgi Shan davlati, undan so‘ng Chjou davlati, Sin sulolasi va Xan sulolalari davlati yashagan
davrlarni o‘z ichiga oladi ya‘ni mil. avv uchinchi mingyillik o‘rtalaridan boshlab to milodiy 220-
yilgacha, Xan davlati uchta davlatga bo‘lib ketgungacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Bu katta davr
ichida Xitoyda ancha o‘zgarishlar sodir bo‘lgan. Uning sivilizatsiyasi ham boshqa Sharq davlatlari singari
daryo bo‘yida boshlangan. Daryodan oqib keluvchi serunum tuproq sun‘iy sug‘orma dehqonchilik uchun
asos bo‘lib xizmat qiladi. Rivojlangan sun‘iy sug‘orma dehqonchilk keyinchalik o‘ziga xos madaniyat
yutuqlariga erishishga asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu davrda xitoyliklar dunyo ahamiyatiga molik
kashfiyotlar qilishgan. Bularga misol tariqasida mil. avv 5 asrda kashf qilingan ipak, mil. avv 1 asrda
qog‘ozni, yer qimirlashini avvaldan biluvchi seysmograf, dunyo tomonlarini aniqlab beruvchi
kompas( u har doim janubni ko‘rsatib turgan), iyerogliflardan iborat yozuv ( keyinchlik bu yozuv
koreys, yapon hamda vetnam yozuvlariga asos bo‘lib xizmat qilgan)ni va boshqa ixtirolarni keltirishimiz
mumkin. Xan sulolasini buyuk imperatori U Di (mil. avv 140-87 yy) hukumronligi davrida nafaqat Sharqda
balki butun Osiyo va Yevropada katta ahamiyatga ega bo‘lgan Buyuk ipak yo‘lini ochilishi savdo-
sotiq, madaniy aloqalarni almashishiga xizmat qilgan. Buyuk ipak yo‘li orqali sharqiy Osiyodagi
Sariq dengizi bo‘yidagi davlatlar Xitoy hududidan o‘tib, sharqiy Turkiston, O‘rta Osiyo, Eron, Old Osiyo,
Kichik Osiyo hududidan o‘tib Yevropa hududlarigacha borgan. Uni yo‘nalishidagi davlatlar ancha
rivojlangan, bir-birlari bilan doimo aloqalar qilib turishgan.

E’tiboringiz uchun rahmat!

Qadimgi Xitoy Sivilizatsiyasi

Купить