Qadimgi Xitoy tarixining asosiy bosqichlari fan - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	34.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Qadimgi Xitoy tarixining asosiy bosqichlari fan

Купить

REJA
KIRISH
I BOB. QADIMGI XITOY TARIXINING ASOSIY BOSQICHLARI
1.1. PROTO-DAVLAT XIA - XXII-X ASRLARDA XITOY. MILODDAN
AVVALGI.
1.2. PROTO-DAVLAT SHAN - XVII—XI ASRLARDA XITOY. MILODDAN
AVVALGI.
1.3. CHJOU DAVLATI — XI—III ASRLARDA XITOY. MILODDAN AVVALGI.
II BOB. QADIMGI XITOY FALSAFASI VA DAVLAT TIZIMI.
2. QADIMGI XITOY FALSAFASI.
3. QADIMGI XITOY HUQUQI.
4. QADIMGI XITOYNING DAVLAT TIZIMI.
XULOSA.
ADABIYOTLAR RO'YXATI.

K IRISH
Xitoy hozirda mavjud bo'lgan eng qadimgi dunyo tsivilizatsiyasi. Uning tarixi
sakkiz ming yildan ko'proq vaqtga borib taqaladi. Bundan tashqari, ularning oltitadan
ortig'ini antik davr egallaydi. Miloddan avvalgi 7-3 ming yilliklarda. hozirgi Xitoy
hududida ko'plab mustaqil neolit madaniyatlari va etnikmadaniy shakllanishlar
mavjud bo'lib, ularning genezisi, munosabatlari va Xitoy sivilizatsiyasining keyingi
shakllanishiga ta'siri kam o'rganilganga o'xshaydi. Qadimgi Xitoy an analarida Xitoyʼ
davlatchiligi tarixi odatda Sya sulolasi deb ataladigan davrga borib taqaladi. Shu
munosabat bilan zamonaviy Xitoy tarixchilari ushbu qadimiy davlatni Xitoyning
keyingi eneolit madaniyatlaridan biri bilan bog'lashga harakat qilmoqdalar. Biroq, bu
urinishlar haqiqiy asosga ega emas, agar "Xia" tushunchasi faqat miloddan avvalgi 1-
ming yillikda paydo bo'lgan bo'lsa, ya'ni. birinchi tarixiy davlat shakllanishidan
kechroq - Shang-Yin. Shang yodgorliklari butun Xitoy bo'ylab keng tarqalgan, ammo
sulolaning xronologik chegaralari juda xiralashgan. Ularning boshlanishi 19-16-asrlar
chegaralarida aniqlanadi. Miloddan avvalgi va oxiri - XII-XI asrlar. Miloddan
avvalgi. Er-li-touning (Xenan viloyati) erta bronza davri madaniyati masalasi alohida
qiziqish uyg'otadi, u ba'zan majoziy ma'noda Xiaska deb ataladi, lekin erta tanishish
variantiga ko'ra, Shangning vaqt chegaralariga ham to'g'ri keladi. Bir qator sabablarga
ko'ra, biz Er-li-touni erta ShanZ madaniyati sifatida tushunishga moyilmiz, bu
zamonaviy ilm-fanda muhokama qilinmoqda, bu Shan xronologiyasini miloddan
avvalgi deyarli butun II ming yillikgacha kengaytiradi.
II ming yillikning oxirida Shan davlatining tashkil topishi Chjou bilan
almashtirildi. Chjou xronologiyasi uchta kichik davrga bo'linadi: G'arbiy Chjou davri
(miloddan avvalgi XI-VIII asrlar); Chun Qiu davri, 770-476 yillar chegaralarida
"Bahor va kuz" ("Chun Qiu") yilnomasi bilan belgilanadi. Miloddan avvalgi. va
Chjan-guo davri
Urushayotgan qirolliklar), 475-221 chegaralaridagi "Urushayotgan

qirolliklarning bambuk taxtalari" ("Chjan Guo Tse") tarixiy kodi bilan belgilangan.
Miloddan avvalgi. Va nihoyat, Xitoy antik davri rivojlanishining eng yuqori nuqtasi
birinchi markazlashgan davlat - Qadimgi Xitoy Qin 0Ü, IX davlati homiyligida
birlashgan Qin chaqmoqlar imperiyasining (SH, miloddan avvalgi 221-206 yillar)
yaratilishi edi. -III asrlar. Miloddan avvalgi). Bu qadimgi Xitoy qirolliklari va
millatlarining Osmon imperiyasida ustunlik uchun kurashning birinchi hali ham
beqaror natijasi edi. Qin imperiyasi uzoq davom etmagan bo'lsa-da, u birlashtirgan
erlar juda mustahkam o'sdi. Shu sababli, Qin qulagandan so'ng, Xitoyni Buyuk Xan
imperiyasi (miloddan avvalgi 206 - miloddan avvalgi 220 yillar) birlashtirdi, u endi
o'zini mahalliy qirolliklarning birortasi bilan bog'lamadi, balki universallikka da'vo
qildi.
Qabul qilingan xronologiyaga ko'ra, Xan imperiyasi davri qadimgi Xitoy
tarixining so'nggi bosqichi hisoblanadi.
Ishning maqsadi - Qadimgi Xitoyning rivojlanish bosqichlarini o'rganish.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi:
Qadimgi Xitoyning tarixiy bosqichlarini ko'rib chiqing.
muayyan davlatning ijtimoiy va siyosiy tizimini tahlil qilish.
Qadimgi Xitoyga xos bo'lgan huquqiy tamoyillarni o'rganing.

1. Q ADIMGI X ITOY TARIXINING ASOSIY BOSQICHLARI
Qadimgi Xitoy - Xitoy sivilizatsiyasi va mifologiyasi, dunyodagi eng qadimiy
hikoyalardan biri, tarixdan oldingi davrdagi qadimgi odamning joylari, marosim
marosimlari va marosimlari, ideallashtirilgan afsonaviy qahramonlar, Xitoy xalqining
ajdodlari, yarim afsonaviy qadimgi imperatorlar.
Xitoy tarixi dunyodagi eng qadimiylaridan biridir . Afsonaga ko'ra,
Xitoyning asoschilari uchta samoviy donishmand va beshta er imperatori bo'lgan.
Ular, shuningdek, butun Xitoy xalqining ajdodlari hisoblanadi. Ushbu afsonaviy
qahramonlarning ba'zilari xitoyliklarga uy qurishni, boshqalari esa qanday qilib ekin
ekishni o'rgatgan. Ularning barchasi insoniyat bu dunyoda omon qolishni
o'rganayotgan bir paytda ideallashtirilgan. Eng mashhur ismlar - afsonaviy
imperatorlar Yandi va Huangdi. Zamonaviy xitoyliklar o'zlarini bevosita avlodlari deb
bilishadi.
Tarixdan oldingi Xitoyning yozma manbalari yo'qligiga qaramay, boy
arxeologik topilmalar qadimgi Xitoy hayotining rasmini qayta tiklashga imkon beradi.
Yunnan provinsiyasining Yuanmou shahridan qadimgi odamlarning (taxminan 1,7
million yil) qoldiqlari topildi. Bu qoldiqlar zamonaviy Xitoy hududida "homo
sapiens" mavjudligining eng qadimiy dalilidir. Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, tarixdan
oldingi davrda qadimgi odamning ko'plab joylari bir vaqtning o'zida mavjud bo'lgan.
Arxeologlar tomonidan topilgan qadimiy idishlar qoldiqlari o'sha kunlarda
insoniyatning ma'lum bir texnologik rivojlanishidan dalolat beradi.

P ROTO - DAVLAT X IA - XXII-X ASRLARDA X ITOY . M ILODDAN AVVALGI .
Sya Xitoy tarixidagi birinchi suloladir. U Sariq daryoni (Huang Xe)
bo'ysundirish va toshqinlarni oldini olish qudratiga ega bo'lgan afsonaviy qahramon
Buyuk Yuning o'g'li Qi tomonidan asos solingan. Xenan provinsiyasida topilgan
Erlitou xarobalari Sya davrining texnologik rivojlanishining yorqin ifodasidir.
Qadimgi saroydan topilgan ashyolar yakka hukmdor hokimiyatining mavjudligini
yaqqol ko‘rsatib turibdi.
P ROTO - DAVLAT S HAN - 17—11- ASRLARDA X ITOY . M ILODDAN AVVALGI .
Tarixiy ma'lumotlarga ko'ra, Sya proto-davlati 471 yil davom etgan va Shan
sulolasi tomonidan vayron qilingan . Shan davlati hozirgi Xenan, Xebey va
Shandun provinsiyalari hududini egallagan. Shan sulolasining arxeologik topilmalari,
qadimgi Yin shahri xarobalari Xenan provinsiyasining Syaotun qishlog‘ida topildi.
Bu joydan toshbaqa chig'anoqlari va hayvonlar suyaklari bo'laklari topilgan, ularda
folbinlik yozuvlari o'yib yozilgan. Bu belgilar zamonaviy xitoy yozuvining
prototiplari hisoblanadi. Ular, birinchi navbatda, marosimlar va marosimlarda
ishlatilgan.
Folbinlik yordamida maxsus tadbirlar uchun qulay kunlarni tanlash, muhim
qarorlar qabul qilish, hosilni yig'ish sanasini tanlash kabi masalalar hal qilindi. Bu
suyaklar olimlarga Shan xalqining kundalik hayoti bilan yaqindan tanishish imkonini
berdi. Ko'p miqdorda bronza buyumlar ham topilgan. Ulardan eng mashhuri:
"Symuu" to'rt oyoqli marosim idishi (bo'yi 133 sm, 875 kg). Shang davriga oid
sezilarli miqdordagi bronza idishlar butunlay yozma belgilar va chizmalar bilan
qoplanganligi bilan ajralib turadi. Ularda asosan hayvonlar tasvirlangan , ular orasida
afsonaviy hayvon Taote ko'pincha uchraydi.

C HJOU DAVLATI — 11—3- ASRLARDA X ITOY . M ILODDAN AVVALGI .
Shan sulolasining so nggi imperatori qo shni davlat Chjou hukmdoriʻ ʻ
tomonidan taxtdan ag darildi. Chjou sulolasi imperatorlarining hukmronligi Xitoy
ʻ
tarixidagi eng uzoq davom etdi va 770 yil davom etdi. Yangi sulola o'zining birinchi
poytaxtiga Sian shahrida - zamonaviy Shensi provinsiyasida asos solgan. Biroq,
keyinchalik u Luoyangga (Xenan viloyati) ko'chirildi. Tarixchilar Chjou xonadoni
hukmronligini 2 davrga bo'lishadi: G'arbiy Chjou va Sharqiy Chjou.
G'arbiy Chjou hukmdori erlarni faqat klan zodagonlari o'rtasida taqsimlash
amaliyotini joriy qildi. Asta-sekin zodagonlar markaziy hukumatni himoya qilish
uchun Chjou poytaxti atrofida vassal knyazliklarni o'rnatdilar. Chjou hukmdorlari
musiqa va raqs jo'rligida tantanali marosimlarning murakkab tizimini yaratdilar.
Chjou elitasi o'z fuqarolarini nazorat qilish uchun o'zlarining ustunligini va
qonuniyligini namoyish qilish uchun marosimlardan foydalangan. Marosimlarni qayta
tiklashdan ma'lum bo'lishicha, Chjou zodagonlari "Osmon mandati" ni
bajarayotganiga ishonishgan. "Madat" Chjou hukmdorlari qo'lida ekan, ularning
hokimiyati Osmonning o'zi tomonidan berilgan va shuning uchun qonuniy deb
hisoblangan.
Ping Van hukmronligi davrida G'arbdan jangovar qabilalar hujumi xavfini
oldini olish uchun poytaxt Luoyang shahriga ko'chirildi. Bu voqea Chjou tarixida
yangi davrni - Sharqiy Chjou sulolasining paydo bo'lishini belgilab berdi, u ham ikki
davrga bo'linadi: bahor va kuz, undan keyin urushayotgan davlatlar davri.
Mahalliy zodagonlar kuchayib borgani sari oliy hukmdorning hokimiyati
ahamiyatsiz bo‘lib, soliq to‘lash sof nominal tartib bo‘lib qoldi. Asta-sekin markaziy
hukumat shu qadar zaiflashdiki, faqat Luoyang atrofida joylashgan hududlar uning
ixtiyorida qoldi. Chjou vassallari orasida tarixda "Bahor va kuz davrining besh
shahzodasi" nomi bilan mashhur bo'lgan eng muhim shaxslar ajralib turardi.
Uzluksiz nizolar va fuqarolar nizolari ta'sirida Chjouning ijtimoiy tuzilishi

keskin o'zgardi. Tosh analoglarining temir asboblar bilan almashtirilishi hayvonlarni
xonakilashtirish bilan birga qishloq xo'jaligi mahsulotlari hajmining keskin o'sishiga
olib keldi. Qishloq xo jaligining rivojlanishi ta sirida savdo-sotiq rivojlana boshladi.ʻ ʼ
Bu davrda jamiyat to rt ijtimoiy guruhga bo lingan: olimlar, dehqonlar,
ʻ ʻ
hunarmandlar, savdogarlar. Bu tizim Chjou davrida yaratilgan oddiy marosimlardan
kelib chiqqan. O'sha davr uchun eng muhim vazifa yozma axloqiy me'yorlarni
yaratish edi.
Konfutsiyning (milodiy 551-479) paydo bo‘lishi mamlakat tarixidagi notinch
bosqichlardan biriga to‘g‘ri keldi. Bu o tish davri bo lib, sulolalar o zgargan va
ʻ ʻ ʻ
mustaqil knyazlar o rtasidagi hokimiyat uchun kurash Xitoy tarixida tez-tez uchrab
ʻ
turadigan hodisa edi. Konfutsiy ta'limoti va uning nazariyalari keyinchalik
Konfutsiylik deb nomlanadi . Uning asarlaridagi umumiy mavzu - bu insoniyat
g'oyasi, uning fikricha, zamondoshlari orasida juda kam edi. Konfutsiy jangari
hukmdorlarga ta'sir o'tkazish umidida doimo sayohat qilgan. Butun mamlakat bo'ylab
unga o'z g'oyalarini rivojlantirishda davom etgan talabalar qo'shildi. Uning o'limidan
so'ng, ular hozirgi kungacha Osiyo jamiyatiga ta'sir qilishda davom etayotgan
Konfutsiylik deb ataladigan narsaga asos soldi.
Chjou faqat rasmiy geografik shaxsga aylanganidan keyin knyazlar o rtasida
ʻ
hokimiyat uchun kurash kuchaydi. Ulardan eng mashhurlari "Yetti Lord" dir. Har bir
qirollik o'zining o'ziga xosligini ta'kidlash va namoyish etishga intildi - bu safar
islohotlar va kutilmagan strategik qadamlar bilan to'ldirildi. O'zgarishlarning
iqtisodiy, siyosiy va texnik natijalari yaqqol namoyon bo'lgan Qing qirolligida
islohotlar eng muvaffaqiyatli bo'ldi.
Chjou davrida madaniyat o'lchovi hukmron zodagonlar edi. Urushayotgan
davlatlar davrida, o'zining qo'zg'olonlari bilan, intellektual elitaning ijtimoiy
chegaralarini xiralashtirgan yangi Pundit qatlami paydo bo'ldi. Ular qandaydir
qudratli hukmdorning saroyiga maslahatchi sifatida taklif qilinish umidida o‘zlarining
falsafa maktablarini tuzdilar va shu orqali o‘z ta’sirini kuchaytirdilar. Shunday qilib,

tizimlashtirilgan ta'limotlarning boshlanishini ko'rsatadigan "Yuz maktab" paydo
bo'ldi.

2. Q ADIMGI X ITOY FALSAFASI
Qadimgi Xitoy falsafasi Konfutsiyning axloqiy va siyosiy ta'limotiga asoslanadi
- uning asoschisi vafotidan bir necha yuz yil o'tgach paydo bo'lgan "Konfutsiylik".
Konfutsiy tomonidan yaratilgan falsafiy qarashlar tizimi ikki ming yildan ortiq vaqt
davomida Xitoyning ijtimoiy va siyosiy tizimi, shuningdek, ma'naviy madaniyati
rivojlanishiga sezilarli ta'sir ko'rsatdi.
Buyuk Xitoy falsafiy maktablari orasida ko'pincha dinlar deb ataladigan
buddizm va daoizm mavjud. Birinchisi, to'rt ezgu haqiqatga asoslanadi: azob-
uqubatlar, azob-uqubatlarning kelib chiqishi va sabablari, azob-uqubatlarning
to'xtashi, azob-uqubatlarning oxirigacha bo'lgan haqiqiy yo'llar. Buddistlar ruhiy
uyg'onishni targ'ib qilishadi. Ikkinchisi buyuk Dao, umuminsoniy Qonun va Absolyut
oldida ta'zim qiladi. Daochilarning fikricha, Dao borliqning o'ziga xos boshlanishi,
dunyoning umumbashariy birligidir.

3. Q ADIMGI X ITOY HUQUQI
Xitoylarning o'zlari o'z mamlakatlari nomi uchun bir nechta variantga ega
edilar, lekin ko'pincha uni hukmronlik qilayotgan sulolalar nomi bilan atashgan: Shan,
Chjou, Qin, Xan va boshqalar.
Davlatdan oldingi davrda urug‘larni oqsoqollar kengashlari boshqargan, qabila
boshlig‘i ular bilan maslahatlashgan. Oqsoqollar kengashi qarori bilan qabila va
qabila boshliqlari o‘z vazifalaridan chetlatilishi mumkin edi. Miloddan avvalgi 3-
ming yillikning oxirida. saylanish an'anasi meros huquqi bilan almashtirildi. Qabila
boshliqlari endi saylanmadi, otadan o'g'ilga o'tadigan irsiy hokimiyat paydo bo'ldi;
Rahbarning oilasi boshqa qabilalardan ajralib, vaqt o'tishi bilan qirol (van)
hokimiyatining tashuvchisiga aylanadi. Hozirgi vaqtda oqsoqollar kengashi hali ham
mavjud, ammo uning huquqlari cheklangan va qarorlar merosxo'r qabila boshliqlari
uchun umuman majburiy emas.
3-ming yillikning oxirida Shan qabilasi Xitoy hududida hal qiluvchi rol o'ynadi,
u boshqalarni bo'ysundirdi va Qadimgi Xitoy tarixida birinchi Shang qirolligini
tashkil etdi (ieroglifik jihatdan Shang In deb atalgan, shuning uchun tarixan qo'sh
ism). tarixning ushbu davriga tayinlangan).
6-asrda. Miloddan avvalgi. Uyg'unlik, ezgulik va tartib g'oyalarini ilgari surgan
buyuk faylasuf Konfutsiy o'z ta'limotini yaratdi. Konfutsiyning fikricha, odamlarning
hukmdorlar va boshqariladiganlarga bo'linishi inson tabiatiga xosdir, u abadiy va
o'zgarmasdir. Konfutsiy uchun adolatli tartibni saqlash vositasi qonun emas, balki urf-
odatlarga, axloqiy me'yorlarga (li), oqsoqollarni hurmat qilish, ota-onalarni hurmat
qilish, shuningdek, ierarxik zinapoyadan yuqori bo'lganlarni hurmat qilishdir.
Konfutsiychilik qadimiy urf-odatlarni saqlashni, tobelarni hokimiyatga, kichiklarni
oqsoqollarga bo'ysundirishni targ'ib qilgan, haddan tashqari boylikni qoralagan,
hokimiyatdan kambag'allarga g'amxo'rlik qilishni talab qilgan.
Qonunchilar vakillari yangi, mulkdor zodagonlarning manfaatlarini ifoda

etdilar. Xitoy tarixida birinchi marta huquqshunoslar hukumatning quroli sifatida
"huquqiy huquq" g'oyasini ilgari surdilar. An'ana va urf-odatlarga amal qilgan
konfutsiychilardan farqli o'laroq, "legistlar" hukumatning asosi hamma uchun
majburiy bo'lgan qat'iy qonunlar bo'lishi kerak, deb hisoblardi.
Legalizm mafkurachilaridan biri Szin imperiyasining davlat arbobi Shan Yang
(miloddan avvalgi 390-338) bo lib, davlatda davlat hokimiyatini mustahkamlashgaʻ
yordam bergan qator islohotlarni amalga oshirgan.
Shan Yan islohotlari - yer oldi-sotdi, garov ob'ektiga aylandi, - yer
uchastkalarining hajmi cheklanmagan, - ko'p bolali oilalar o'z xo'jaliklarini
bo'lishlariga to'g'ri keldi: "Agar oilada 2 o'g'il bo'lsa, mol-mulkni bo'lishmagan. keyin
ulardan ikki baravar soliq undirildi”, - tarozi va o‘lchovlarning yagona tizimi joriy
etildi, - aholi o‘zaro javobgarlikka bog‘liq bo‘lgan o‘nlab va beshta oilalarga
birlashtirildi, ular o‘z a’zolarining noto‘g‘ri qilmishlari uchun javobgar bo‘ldilar, –
yangi jadval. jazolar joriy etildi, - imperiya imperator amaldorlari boshchiligidagi
hududiy bo'linmalarga bo'lindi, - qon to'qnashuvi taqiqlandi - oldingi qabila odatlari
o'rniga qonun hukmronlik qila boshladi (bojxona amal qilishda davom etdi, lekin
yozma qonun ustuvor edi, Sh.Ya urf-odatlarga nisbatan shubhasini yashirmadi, buni
har xil talqin qilish mumkin va har bir joyda o'ziga xos bo'lgan), - qo'shinning qayta
qurollanishi sodir bo'ldi, janglarda o'zini ko'rsatganlarga kelib chiqishi emas, balki
unvonlari berila boshlandi. lekin shaxsiy jasorat hisobga olindi va hokazo... quldorlik
hali ko'p asrlar davomida saqlanib qolgan bo'lsa-da, bozor iqtisodiyotini rivojlantirish,
feodalizm sari qadam tashlandi.
Tsin imperiyasida “legistlar” qarashlari o rnatildi, qonuniylik rasmiy mafkuraga
ʻ
aylandi, konfutsiychilar ta qib qilindi, ammo Xan sulolasi davrida qadimgi Xitoy
ʼ
huquqi shakllanishining so nggi bosqichida konfutsiylik va leqalizm g oyalari
ʻ ʻ
birlashdi. Natijada, axloqiy me'yorlar ko'proq majburiylik va rasmiyatchilikka ega
bo'ldi, ko'plab axloqiy normalar qonunga o'tdi. Huquq mulk, egalik va tasarruf
tushunchalarini bilar edi. Yer, qoida tariqasida, davlat mulki hisoblangan, ammo u

jamoaga tegishli edi. Dirijyor: Sh.Ya. agrar islohot yer aylanmasini va u bilan tuzilgan
bitimlar sonini oshirdi. 1-asrdagi manbalarga ko'ra. Miloddan avvalgi. Ham ayollar,
ham davlat qullari erni sotish va sotib olish bo'yicha shartnomalar tuzishlari mumkin
edi. Oldin-sotdi bitimlari bilan bir qatorda yer ijarasi shartnomalari, odamlarni yollash
shartnomalari, sudxo‘rlik ssudalari keng tarqalgan bo‘lib, ularning shartlari umumiy
qonunlar bilan tartibga solingan.
Jinoyat va jazolar (Chjou qonunchiligiga 500 ga yaqin jinoyat turlari ma'lum
bo'lgan) - davlat jinoyatlari (qo'zg'olon, imperatorga xiyonat va boshqalar) - mulkiy
jinoyatlar (diniy ashyolarni o'g'irlash, ibodatxonalardan o'g'irlik va boshqalar) -
tuhmat, qochqinlik, - oqsoqollarga hurmatsizlik (konfutsiylik ta'siri), - mansabsizlik
va boshqalar.

4. Q ADIMGI X ITOYNING DAVLAT TIZIMI
Davlat paydo bo'lishining eng muhim sharti qishloq xo'jaligi iqtisodiyotining
rivojlanishi edi. Neolit davrida, miloddan avvalgi 5-ming yillikda Xitoyda birinchi
qishloq xo'jaligi aholi punktlari paydo bo'lgan, masalan, Sian shahri yaqinidagi
Banpo. Undan dehqon mehnat qurollari, kulolchilik buyumlari, xususan, ishlab
chiqarish siri noma’lum qora kulolchilik buyumlari topilgan; tokarlik dastgohlarida
qayta ishlangan nefrit idishlar va kosalar topilgan. Miloddan avvalgi 3-ming yillikda
protoxitoyliklar g ildirak, kulol g ildiragi, mis va qalayni eritish, bronza qotishmasiʻ ʻ
ishlab chiqarish texnologiyalarini ixtiro qildilar.
Afsonaviy an'anaga ko'ra, Xitoyda davlat asoschisi Xuan Di, sariq imperator,
go'yo u miloddan avvalgi 2698 yildan 2597 yilgacha hukmronlik qilgan.
Ba'zan ular tog'larni, Xuang Di tashrif buyurgan ko'llarni va uning qabrini
ko'rsatadilar. Biroq, bu afsonaviy shaxsning tarixiyligini tasdiqlovchi ishonchli
dalillar hali topilmagan. Xitoyda Shan sulolasi hukmronligi davrida, miloddan avvalgi
18-asrdan boshlab davlatning paydo bo lishi haqida gapirish haqiqatga yaqinroq.
ʻ
Keyin to'g'ri muntazam binolar, hukmdorning saroy majmuasi va ibodatxonalar bilan
birinchi mustahkamlangan shaharlar paydo bo'ldi. Eng qadimgi poytaxt Chjenchjou
shahri (Xenan provinsiyasining zamonaviy markazi), keyin miloddan avvalgi 14-
asrdan boshlab Yin sulolasining o rnatilishi bilan poytaxt Anyang shahriga
ʻ
ko chirilgan. Kelajakda davlatning yangi tasavvufiy markazini belgilash, yangi sulola
ʻ
barpo etish va poytaxtni u yerga ko chirish qoidasi o rnatiladi.
ʻ ʻ
Davlat boshida hukmdor - Van bo'lgan, uning unvoni ieroglif bilan ifodalangan
bo'lib, u koinotning uchta sohasini: er osti shohligini, erni, osmonni va ularga kirib
boradigan suverenning irodasi ramzi edi. Vang hamma narsaga qodir, er dunyosi va
samoviy dunyo o'rtasidagi vositachi hisoblangan; nafaqat barcha xitoylar, balki
vahshiylar va Yerning boshqa barcha xalqlari ham unga itoat qildilar. Van tabiiy
elementlarga bo'ysungan. U muqaddas ahamiyatga ega bo'lgan, marosimlarda,

marosimlarda va armiyaga rahbarlik qilgan. Dastlab furgon keksa avlod vakillaridan
saylangan. Chjou davrida taxtga vorislik an anasi shakllangan bo lib, hukmdor o zʼ ʻ ʻ
vorisini o g illari, jiyanlari, nabiralari yoki boshqa yaqin qarindoshlari orasidan
ʻ ʻ
atagan. Vanning ilohiy qudratining ramzi sariq rang bo'lib, undan boshqa hech bir
inson foydalana olmagan. Uning kuchining asosi erkak aholini davriy ravishda
chaqirish yo'li bilan tuzilgan doimiy armiya edi. Davlat boshqaruvi ko'plab
mansabdor shaxslar - chen vositachiligida amalga oshirildi, ular ieroglif bilan
belgilandi, bu ularning qullik kelib chiqishini ko'rsatadi. Ular aholini ro'yxatga olish,
soliq yig'ish, jamoat ishlarini taqsimlash va boshqalarni amalga oshirdilar.
Ruhoniylar - si va bu - hukumatda alohida rol o'ynagan, chunki biron bir davlat
harakati suyaklar yoki toshbaqa qobig'ida dastlabki bashoratlarsiz va folbinliksiz
amalga oshirilmagan.
Chjou davrida hukmdorning kuchi ortdi. U Tianzi unvonini oldi - "Osmon
o'g'li". Tyan-ming g'oyasi - "samoviy mandat" - kuchga kirdi. Bu "mandat" Osmon
Xudosi tomonidan maxsus sinovlardan o'tgan, bashoratni e'lon qilgan va ikkinchisi
amalga oshishi kerak bo'lgan tanlangan kishiga berilgan. Tyan Ming ta limotiga
ʼ
ko ra, har qanday martaba va maqomga ega bo lgan, hattoki har qanday millatga
ʻ ʻ
mansub kishi suveren bo lishi mumkin edi. Osmon mamlakatni boshqarish uchun
ʻ
"mandat" ni topshirib, uni olib qo'yishi mumkinligiga ishonishgan. Tabiiy
anomaliyalar, tabiiy ofatlar va harbiy mag'lubiyatlar Tianzi jannatdan rad etishning
belgisi edi. Bunday sharoitda xalq nohaq Tyanszini ag'darish huquqiga ega bo'ldi.
"Osmonga hujum", ya'ni hukmdorning poytaxti va saroyi bo'ldi. Hujumni boshqargan
va muvaffaqiyatga erishgan kishi yangi haqiqiy Tianzi lavozimiga nomzod bo'ldi .
Davlatning mustahkamlanishiga Shan Yan (miloddan avvalgi 390 - 338 yillar)
islohotlari yordam berdi. Hukmdor mutlaq, cheksiz hokimiyatga ega edi.
Bemorlarning xatti-harakati va hatto kayfiyati ustidan umumiy nazorat o'rnatildi.
Hududiy ma'muriy boshqaruvning qat'iy ierarxik tizimi o'rnatildi. Shtat 9 viloyatga
bo lingan bo lib, ularga bo-vanlar boshchilik qilgan; Eng quyi ma'muriy birlik "besh
ʻ ʻ

hovli", ya'ni beshta dehqon xo'jaligiga aylandi.
Miloddan avvalgi 3-asrda Xitoy davlati Tibet, Koreya, Hindxitoy va boshqa
ba zi hududlarni qamrab olgan imperiyaga aylandi. Oliy hukmdorga huang di -ʼ
"ilohiy hukmdor" unvoni berildi. Bunday unvonni birinchi bo'lib Qin Shi Huangdi
(miloddan avvalgi 259 - 210) nomi bilan taxtga o'tirgan hukmdor Ying Chjen qabul
qildi va Qin sulolasi va imperiyasining asoschisi bo'ldi. U markaziy boshqaruvning 5
ta bo limini tuzdi: Chjun-guan — saroy bo limi; Chun-guan — marosimlar bo limi;
ʻ ʻ ʻ
Sya-guan - harbiy bo'lim; Qiu-guan - adliya bo'limi; Dongguan - jamoat ishlari
bo'limi. U 12 marta mansabdor shaxslarni kiritdi: 1-3 - san-gun, imperatorni qoralash
huquqiga ega bo'lgan eng oliy mansabdor shaxslar; 4-6 - jiu-qing, taxt vorisi ustozlari;
7-12 - buyurtma boshliqlari. U o'lchov standartlarini, pul tizimini birlashtirdi, davlat
yo'llarining keng tarmog'ini yaratdi, Buyuk Xitoy devori va Buyuk Xitoy kanalini
qurdi, bu Xitoyning yagona siyosiy butunlikka birlashishiga hissa qo'shdi; asrlar
davomida Xitoyning tsivilizatsiya asoslarini oldindan belgilab bergan yozuv va
qonunchilik islohotlarini amalga oshirdi. 1974 yilda arxeologlar tomonidan topilgan
Qin Shi Xuan qabri ham chinakam mahobatli. Mahkamada 6 ming haqiqiy
o'lchamdagi terakotadan jangchilar va jangovar otlarning figuralari topilgan.
Shu bilan birga, Qin Shi Huang davlat bojlarini oshirdi, xalq noroziliklarini
qattiq bostirdi va o'z hukmronligining siyosiy raqiblarini va umuman, barcha
dissidentlarni jismoniy yo'q qildi. Qin Shi Huangning faoliyati jamiyatning yanada
parchalanishiga yordam berdi, erkin jamoa dehqonlari harbiy zodagonlarga qaram
bo'lib qoldi. Bu mamlakatdagi ijtimoiy keskinlikni kuchaytirdi .
taxtga uning kenja o g li Er Shi Huang
ʻ ʻ ( miloddan avvalgi 209-207 yillar)
o tirdi. Uning otasining siyosatini davom ettirishga urinishlari tez orada keng ko'lamli
ʻ
ijtimoiy portlashga olib keldi. Aholining turli qatlamlarining noroziligi haqiqiy
fuqarolar urushiga olib keldi. Chen Sheng boshchiligidagi dehqonlar qo zg oloni
ʻ ʻ
bilan boshlandi. O'z imtiyozlari buzilganidan norozi bo'lgan zodagonlar ham
markaziy hokimiyatga qarshi qurolli kurash boshladilar, bir vaqtning o'zida dehqon

qo'zg'olonchilariga qarshi kurashdilar. Natijada Qin sulolasi qulab tushdi, Qin Shi
Xuang g'urur bilan bashorat qilganidek, 10 ming avlod emas, faqat o'n yarim yil
davomida mavjud bo'ldi.

X ULOSA
Shunday qilib, Xitoy antik davrining tahlili neolit davrining oxiridan boshlab
Qin va Chu davlatlarining genetik ildizlarini aniqlash imkoniyatini va Chjouning
kelib chiqishini tushunish qiyinligini ko'rsatdi. Chu va Qin ikkalasi ham turli darajada
Yin an'analarining davomchilaridir. O'z navbatida, Shan-Yinning qudratli davlat
shakllanishi, ehtimol, janubiy Qu-jia-ling va Lyan-chhu etnik-madaniy tuzilmalari
elementlarini o'z ichiga olgan Long-Shanning janubiy modifikatsiyasi asosida
shakllangan bo'lishi mumkin. shimoliy Hong-shan. Long Shan va Shang Yinning
o'ziga xos hodisasi dafn etilgan inson qurbonlarining boshini kesish bilan dafn
marosimi edi. Qurbonlarning boshlarini kesib o'ldirish, ehtimol, antropomorfik yoki
zoomorfik yuz niqobining eng keng tarqalgan tasviriy motivi bilan bog'liq. Bu
yuzlarning dafn marosimi bilan aloqasi ularning qurbonlarning boshlarini kesish
uchun boltalarda majburiy bo'lishidan aniq ko'rinadi. Shan-Yin davrida janubiy
madaniy markazlar, xususan, Sichuan provinsiyasida joylashgan Shu qirolligi bilan
ittifoqda bo'lgan Xubey hududida joylashgan Jing qirolligi ahamiyatli bo'lib qoldi. In
davridagi Sichuan qazishmalarida umumiy yin va o ziga xos xususiyatlarga egaʻ
bo lgan qadimgi Shu madaniyati topilgan.
ʻ
Long Shan va Yindan tarixan izchil o'tishning nisbiy davomiyligi Chu va Qin
shtatlariga o'tish bilan davom etgan ko'rinadi. Xitoyga o'zgarishlar va konfutsiylik
kanonini bergan Chjou fenomeni Shan davridan eng sirli va tubdan farq qiladigan
ko'rinadi. Chjouning inson haqidagi tushunchasi inson ruhlari va ruhlarining
gipostazalari - hun, po, jun, gui, lab va ruhning o'limidan keyingi nomi - shining
yozma ravishda qayd etilishining muqaddas ahamiyatini ko'p bosqichli tushunishda
o'z aksini topdi. Chjou ajdodlar kulti haqiqatan ham urug'lar uzluksizligiga sig'inish
edi, bu erda vafot etgan har bir kishi, bir tomondan, tirik nabirasi bilan, ikkinchi
tomondan, birinchi ajdod bilan tanilgan.
Chjou dunyoqarashi shunchalik nozik ediki, u butun Osmon imperiyasini

qamrab ololmadi, u erda, Yin an'analariga ko'ra, ular odamlarni qurbon qilishda va
"ilohiy yuzlarga" sig'inishni davom ettirdilar. Biroq, asta-sekin, Yin an'analariga
asoslanib, g'oyalarni hisobga olgan holda
Chjou yangi madaniy hodisa - Chuni yaratdi, u inson qurbonliklarini odatiy
plastik o'xshashlik bilan almashtirdi va bambuk plastinkalarda tarixiy va falsafiy
kitoblarni yarata boshladi.
Madaniyatni umumiy insonparvarlashtirish jarayoni taxminan 8-asrdan
boshlanadi. Miloddan avvalgi V-III asrlarda jamiyatdagi sifat o'zgarishlarini
tezlashtiradi va olib boradi. Miloddan avvalgi. (Barcha dunyo tsivilizatsiyalari uchun
burilish nuqtasi, eksenel vaqt, erning turli hududlarida bir vaqtning o'zida tektonik
madaniy o'zgarishlar boshlangan). Bir-biri bilan chambarchas bog'langan, ammo
mustaqil davlatlarning hayoti ularning aholisi uchun katta mustaqillikni
rag'batlantirdi. Sayyor savdogarlar, olimlar, jamoat va'zgo'ylari va o'qituvchilar paydo
bo'lib, shtatdan shtatga ko'chib, mahalliy hukmdorlarning siyosiy, iqtisodiy va
madaniy maslahatchilariga aylandilar. Insonning mavjudligi ko'p jihatdan uning
shaxsiy fazilatlari va qobiliyatlariga bog'liq bo'la boshladi, buning natijasida
shaxsning asta-sekin avtonomlashuvi sodir bo'ldi. Tez orada ko'plab falsafiy
maktablar paydo bo'ldi, ular bir-biri bilan ochiq bahslashdilar. Ular orasida etakchi
o'rinlardan birini axloqiy hokimiyat, shaxsiy javobgarlik va olijanob erning axloqiy
ideali tushunchalarini shakllantirgan konfutsiylik egalladi.
Asta-sekin, Chun-qiu-Chjan-guo davrida Xitoy madaniyati simvolizm va
ramziylikni saqlab qolgan holda, shunga qaramay, muayyan shaxsga yaqinlashdi va
uning umumiy va individual xususiyatlarini o'rganishga e'tibor qaratdi (Konfutsiylik).
Bu jarayon ong va ijtimoiy tuzilmaning umumiy ratsionalizatsiyasi (Shang Yang),
taqdirning oldindan belgilanishini inkor etish (Mo Tzu, Xun Tzu) va o'ziga ishongan
"duxoborizm" bilan bir vaqtda sodir bo'ldi . Shu bilan birga, san'at ham odamlarga
alohida e'tibor qaratib, haqiqiy hayot shakllarining timsoliga aylandi. Bronza va lak
idishlarda, ipak matolarda, haykaltaroshlikda jonli tasvirlar, jumladan, janr sahnalari

taxminan VI asrda paydo bo'ldi. Miloddan avvalgi. Bu insonga nisbatan ustuvor
munosabat, insonning haqiqiy hayotiga ko'proq qiziqish natijasi bo'ldi. Chu qirolligi
bu erda birinchi rolni o'ynadi, keyin estafetani Qin imperiyasiga topshirdi.
Jing va Xubey Long-shan va Qu-jia-dingning vorisi bo'lgan janubiy Chu
qirolligi Xitoyga son-sanoqsiz kashfiyotlar va yangiliklarni taqdim etdi: bambukdan
yasalgan va ipakdagi kitoblar, ipakda rasm, yog'och haykaltaroshlik va lak bilan
bo'yash. , ehtimol fiziognomiya va tabiiy falsafa beshta asosiy element, lekin eng
muhimi - mualliflik she'riyati va daoizm, ijtimoiy vazifalar va ijtimoiy hodisalarga
emas, balki hayotning ikkalasiga ham zid bo'lmagan Yagona bilan birlikni shaxsiy
izlashga qaratilgan. yoki o'lim. Chu geografik jihatdan individualizm va tasviriy
san at beshigi bo ldi. O'z shaxsiy tajribasi birinchi marta Lao Tzu va Zhuang Tzuningʼ ʻ
Taoistik matnlarida qayd etilgan. U erda birinchi marta hayot va o'lim qarama-
qarshiligini engib o'tgan g'ayritabiiy shaxs g'oyasi shakllantirildi.
G'arbiy Qin qirolligi, asosan, arxeologiya va dafn marosimlarida va Chjou
an'analarini bekor qilgan birinchi Qin imperatori Shi Huang Dining dasturiy
ko'rsatmalarida ifodalangan Yin an'analarining davomchisi edi. Yinga murojaat qildi.
Biroq, Qin Shi Huang Di maqbarasida Yin dafn marosimi Chu an'anasi tomon qadam
tashladi va tirik odamlarni birgalikda dafn etish qisman plastik o'xshashlarni
birgalikda dafn etish bilan almashtirildi.
Biroq, bu Qing Chuning yagona ta'siri emas edi. Chu manbalarida eng qadimgi
eslatib o'tilgan odam qiyofasi bo'yicha fol ochish majmuasi o'ziga xos tirik shakllarni
o'rganish uchun asos bo'ldi. Natijada, Chjan-guo davrining oxiriga kelib, san'at
allaqachon inson qiyofasining xilma-xilligini takrorlash bo'yicha ma'lum nazariy va
amaliy tajriba to'plagan edi. Boshqa tomondan, birinchi marta daosizmda
shakllantirilgan g'ayritabiiylik g'oyalari katta ahamiyatga ega edi, bu ham 3-asr
oxirida yuz bergan yutuqga hissa qo'shdi. Miloddan avvalgi, Xitoy erlarini
Superpersonal Birinchi Imperator boshchiligidagi birinchi mo'rt Qin imperiyasi
birlashtirganda. Chu super shaxsiy individualizm va tasviriy san'atning Qin

davlatchilik kulti bilan uyg'unligi, uning manbai Qin qonuniyligi bo'lgan,
shaxsiylashtirilmagan realizmning ulkan asari - imperatorning "guruh portreti"
shaklida noyob natijalarni keltirdi. armiya, birlashgan samoviy imperiya xalqlarining
etnik xususiyatlarini takrorlash bilan.

A DABIYOTLAR RO ' YXATI
1. Andreev Yu.V. Yevroosiyodan Yevropaga. Bronza va ilk temir asrlarida Krit
va Egey dunyosi. Sankt-Peterburg: Dmitriy Bulganin, 2002. - 862 p.
2. Qadimgi Xitoyning ateistlari, materialistlari, dialektiklari Trans. L.D. Kechki
davr. M.: Nauka, 2007. - 404 b.
. Bokshanin A.A. Xitoy imperiyasidagi davlat institutlari tarixiga oid insho
Sharq despotizmi hodisasi. M.: Nauka, 2003, 273-333-betlar.
. Vasilev K.V. Xitoy sivilizatsiyasining kelib chiqishi. M.: Rossiya Fanlar
akademiyasining Sharq adabiyoti, 2008. - 320 b.
. Vasilev L.S. Sharq tarixi. T.1-2. M.: Oliy maktab, 2001 yil
. Gorodstskaya O.M. Qadimgi Chuning madaniy hodisasi. Sharqiy Xitoy
rasmining kelib chiqishi. M., 2003 yil, 1-son, 62-72-betlar.
. Qadimgi Xitoy falsafasi. M .: O'yladim. T.1, 1972.364 dan t.2, 2003. - 384 b.
. Qadimgi Xitoy falsafasi. Xan davri. M.: Nauka, 2000. - 524 b.
. Xitoyning qadimgi madaniyatlari: paleolit, neolit va metall davri. Novosibirsk:
Nauka, 1985. - 120 p. kasaldan.
. Qadim zamonlarda Sharq. M.: Rossiya Fanlar akademiyasining Sharq
adabiyoti, 1997. - 688 xaritadan.
. Xitoy. Tarix, madaniyat, tarixshunoslik. M.: Nauka, 1977. - 248 b. ZO. Xitoy
falsafasi. Ensiklopedik lug'at. M.: Mysl, 1994.574 b.
. Kobzev A.I. Van Yangming ta'limoti va klassik Xitoy falsafasi. M.: Nauka,
1983. - 352 b. ZZ. Kobzev A.I. Xitoy klassik falsafasida ramzlar va raqamlar haqidagi
ta’limot. M.: Nauka, 1994. - 432 b.
. Kobzev A.I. Xitoy tarixi. M.: Rossiya Fanlar akademiyasining Sharq adabiyoti,
2002.
. Kravtsova M. E. Qadimgi Xitoyda etnomadaniy xilma-xillik XXI "Xitoyda
jamiyat va davlat" ilmiy konferentsiyasi. 1-son, 1990 yil, 11-16-betlar.

. Krol Yu.L. Qadimgi Xitoyning sulolaning "tanasi" tushunchasi. “ Sharq
xalqlari madaniyati tarixining yozma yodgorliklari va muammolari” o‘n birinchi ilmiy
anjumani . M., 1975. T.1, b.42-47.194
. Krol Yu.L. Qadimgi Xitoyning Osiyo va Afrika xalqlari madaniyati. 1987, 2,
24-34-betlar.
. Krol Yu.L., Romanovskiy B.V. Xitoyning an'anaviy metrologiyasini
tizimlashtirish tajribasi Sharq mamlakatlari va xalqlari, jild. XXIII. M., 2002, b. 209-
243.
. Kryukov V.M. Matn va marosim: Yin-Chjou davrining qadimgi Xitoy
epifafiklarini talqin qilish tajribasi. M.: Tarixiy fikr yodgorliklari, 2000. - 464 b.
kasaldan.
. Kryukov M.V., Perelomov L.S., Sofronov M.V., Cheboksarov N.N.
Markazlashgan imperiyalar davridagi qadimgi xitoylar. M.: Nauka, 2003.415 b.
kasaldan.
. Kryukov M.V., Sofronov M.V., Cheboksarov N.N. Qadimgi Xitoy. Etnogenez
muammolari. M.: Nauka, 1978. - 342 b.
. Lisevich I.S. Antik davr va o'rta asrlar boshidagi Xitoy. M., 2009. - 206 b.
. Lukyanov A.E. Lao Tzu va Konfutsiy. Tao falsafasi. M.: Rossiya Fanlar
akademiyasining Sharq adabiyoti, 2000. - 384 p.52. LYUSHI chunqiu/Trans. G.A.
Tkachenko. M.: Mysl, 2001. - 528 b.
. Malyavin V.V. Chuang Tzu. M.: Nauka, 2005. - 310 b.
. Perelomov L.S. Qin imperiyasi Xitoydagi birinchi markazlashgan davlat edi.
M.: Nauka, 2002.244 b.
. Rubin A.I. Qadimgi Xitoyda shaxsiyat va kuch. M. Rossiya Fanlar
akademiyasining Sharq adabiyoti, 2009. - 384
26. Torchinov E.A. "Xitoyda jamiyat va davlat" o'n uchinchi ilmiy
konferentsiyasining ilk daochilarning o'lmaslik haqidagi taoistik ta'limoti va falsafasi
o'rtasidagi bog'liqlik to'g'risida. M., 2002, b. 153-160.

Qadimgi Xitoy tarixining asosiy bosqichlari fan

Купить