Qadimgi xitoyda sotsiologik taʼlimotlarning shakllanishi - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	170.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Qadimgi xitoyda sotsiologik taʼlimotlarning shakllanishi

Купить

MAVZU: QADIMGI XITOYDA SOTSIOLOGIK
TA LIMOTLARNING SHAKLLANISHIʼ
REJA:
Kirish.
I BOB. Asosiy qism
1.1 Qadimgi Xitoyda ijtimoiy hayot.
1.2 Qadimgi Xitoyning sharq va g arbdagi o rni.
ʻ ʻ
II BOB. Xitoy madaniyati
2.1 O rta asrlarda Xitoy madaniyati, axloqiy qarashlari, va turmush tarzi.
ʻ
2.2 Qadimgi Xitoy madaniyatining o ziga xos jihatlari uning boshqa
ʻ
madaniyatlarga tasiri
Xulosa

1

KIRISH

Biz Xitoy deb ataydigan mamlakatni xitoylarning o'zlari goh Chjuna Go
(O'ta podsholik), goh Chjunx va (O'rta ravnaq) deb yoki biron sulola nomi bilan
masalan Sin deb ataydilar. Keyingi nom ba'zi o'zgarishlar bilan G'arbiy Yevropa va
Sharqning geografik nomlar uyxatiga ham kiritilgan.
Xitoy davlati avval boshda xuanxe havzasida tashkil topib,
keyinchalik hozirgi chegaralarigacha sekin-asta kengayib borgan
Xitoy adabiyotida Xuanxe Yurakni ezadigan daryo " deb tilga
olingan. Bu daryo o’zanini tez-tez o'zgartgan, qirg oqning yumshoq tuprog ini
yorib o'tib, keng maydonlami suv bosib ketish xavtidan xalos qilingan. Xitoy xalq
ertaklarida Yuy degan afsonaviy podsho daryo qirg'oqlarini mustahkamlash
ishlarini tashkil qilishgani uchun ko'klarga ko'tarib maqtalganligi tasodifiy hol
emas. Shimoliy Xitoyning (sariq tuproq) yerlari juda unumdordir.
Qadimgi Xitoyda qalin o'rmonlar ko'p bo'lgan (hozir ko'p joylarda
kesilib yo'q bo'lib ketgan, faqatgina chekka-chekkalaridagina qolgan). Qadimgi
Xitoy yozuvchilarining tasvirlariga qaraganda, bunda yovoyi hayvonot va
o'simliklar juda ko'p bo'lgan, buni arxeologik qazishmalar ham tasdiqlaydi.
Hozir odamlar zich yashayotgan joylarda ilgari bug'ular o'tlab yurgan.
Qadimgi Xitoy qo'shiqlari to'plami (Shi Szin) da har yili bo'ladigan ommaviy ov
tasvir etilgan, bunda to'liq. yonut, yovvoyi mushuk ovlaganlar: bu ommaviy ovlar
hozirgi vaqtda yovoyi hayvonlar deyarli qolmagan Xuanxe havzasida qilingan.
Xitoy tog'larida ruda va boshqa foydali qazilmalarning ko'pligi mamlakat
ekonomikasining taraqiyitida muhim rol o'ynagan.
Mavjud ma'lumotlarga qaraganda Xitoyning juda qadim zamondagi
aholisi etnik jihatidan juda xilma-xil bo'lgan. Asil Xitoyliklarning o'zi 0'z tarixlari
tongida Xuanxe daryosining o'rta oqimidagi havzada yashaganlar, xullas,
keyinchalik esa sekin –asta daryoning boshi va etagiga yilib borganlar. Millodan
avvalgi 1ming yillikda va yangi era boshlaridagina ularming asosiy teritoriyasidan
tashqariga ko‘chib borib joylashishi keng tus olgan.Bu ko‘chishlar vaqtida
2

xitoylar shimolo-sharqda manjur-tungus qabilalari,shimoli -g‘arb va g‘arbda
turk va mo‘gul , janubi-g‘arbda esa sintibet qabilalari va bashqalar bilan goh
dushmanlik munosabatida , goh do‘stona munosabatda bo‘lganlar.Xitoylar ko‘p
asrlar davomida xorijiy xalqlardan syun-nu degan xalqlarga qarshi kurash
olib borganligi asl nusxa manbalarda ayniqsa ko‘p eslatiladi.Kiyinchalik ular
(eramizning IV asrida) Yevropaga ham yetib kelishgan va bunda ularning
nomini o‘zgartirib gunnlar deb ataganlar.
Xitoylar bilan qo‘shni yashagan etnik guruhlarning anchagina
qismi xitoylar ichida singib, ularning tili va madaniyatini o‘zlashtirganlar.
Lekin hozir ham janubiy Xitoyning ba‘zi joylarida va g‘arbiy Xitoyning
ancha qismida aholi xitoy tilidan o‘zga tilda gapiradi, ularni zo‘rlik yo‘li
bilan xitoylashtirish uchun ko‘p marta urninilishiga qatamay, o‘zlarining
mahalliy madaniy an‘analarini saqlab qolganlar.
3

QADIMGI XITOYDA IJTIMOIY HAYOT.
Qin imperiyasi davridagi oddiy xitoyliklarning og'ir hayoti keng norozilikni
keltirib chiqardi. Qo'zg'olonlar ko'tarildi. Keyin oliy hokimiyat Xan sulolasiga
o'tdi. Xitoy qo'shnilari bilan qiyin va o'jar urushlarni boshladi. Xionnu qabilalari
mamlakat chegaralaridan ancha uzoqqa quvilgan. Xitoylar o'z ta'sirini g'arbga,
O'rta Osiyoga qadar kengaytirdilar. Xitoyning g'ayrioddiy tovarlari Yevropaga
yetib kela boshladi. To'g'ri, davomli urushlar mamlakatni charchatdi. Yirik xalq
qo zg olonlari Xitoyni larzaga keltirdi. Ular xalq hayotining qismanʻ ʻ
yaxshilanishiga olib keldi.
Qadimgi Xitoy jamiyati. Xitoyliklar o'zlarini qo'shnilaridan yaxshiroq deb
bilishardi. Ularni "dunyoning to'rt burchagidagi varvarlar" deb atashgan. Keng
tarqalgan e'tiqod bor edi: "Varvarlar - shoqollar va bo'rilar, ularga yon berish
mumkin emas. Faqat qarindoshlar muammoga duch kelmasin”.
Imperator ilohiy kelib chiqishi, u "Osmon O'g'li" ekanligiga ishonishgan.
Uning kuchi cheksiz edi. Imperatorlar: "Odamlar orasida men yagonaman",
dedilar. Ular jamiyatni ma'lum huquq va majburiyatlarga ega bo'lgan darajalarga
bo'lishdi.
Unvon meros orqali saqlanib qolgan. U davlat oldidagi xizmatlari va pul
kompensatsiyasi uchun ko'tarilishi mumkin edi. Individual darajalarning
pozitsiyasidagi farq din tomonidan himoyalangan.
Qullarning pozitsiyasi . Ammo dehqonlar uchun qanchalik og‘ir bo‘lmasin,
qullarning ahvoli bundan ham og‘ir edi. Ko'p dehqonlar o'zlarini qullikda topdilar.
Qarzni to'lamaslik, soliq to'lamaslik kifoya edi. Ochlik ota-onalarni oilani boqish
uchun farzandlarini qullikka sotishga majbur qildi. Davlat nafaqat mahkumlarni,
balki ularning oilalarini ham qul qilgan. Butun mamlakat bo'ylab yangi qul
bozorlari paydo bo'ldi, ular hayvonlar kabi saqlangan. Qul bo'lishi mumkin
yuzida va qirqqan boshida brend tomonidan tan.
Yozish. Xitoy yozuvi ierogliflardan foydalanadi. Harfdagi har bir belgi butun
so'zni ifodalaydi. Bu juda og'ir yozish tizimi. Uni o'zlashtirish uchun ko'p yillar
o'qish kerak edi.
4

Birinchi yozuvlar hayvonlarning suyaklariga qilingan. Keyin ular bambuk
planshetlarga yozishni boshladilar. Taxtalar arqon bilan bog'langan. Kichkina
kitobni ham ko'tarish uchun siz haqiqiy kuchli odam bo'lishingiz kerak edi. Qin
imperiyasida ular ipakda yozishni bilishgan. Ammo bu juda qimmat material edi.
1-asrda Miloddan avvalgi e. Xitoyliklar qog'ozni ixtiro qildilar. U latta, bambuk va
daraxt po'stlog'idan yasalgan. Arzonligi tufayli ular faqat undan foydalanishni
boshladilar.
Adabiyot va san'at. Qadimgi xitoyliklar she'riyatni juda yaxshi ko'rishgan.
Ko‘plab she’riy to‘plamlar bizgacha yetib kelgan. Har bir o'qimishli xitoylik ko'p
she'rlarni eslashi kerak edi. Musiqa ostida she’rlar o‘qildi. Bu ibora saqlanib
qolgan: "So'zlar aldashi mumkin, odamlar o'zini ko'rsatishi mumkin, lekin musiqa
yolg'on gapira olmaydi".
Uylar va saroylar saqlanib qolmagan. Ular yog'ochdan qurilgan. Ammo loy
va bronza modellardan biz ularning qanday ko'rinishini bilamiz. Imperator
saroylarini qazish ishlari ham ular haqida tasavvur beradi. Ular erdan ko'tarilgan
tosh poydevorga qurilgan. Uning ustiga tom yopish uchun ustunlar o'rnatilgan.
Ustunlar orasiga loydan, keyin esa g'ishtdan devor qurilgan. Tomi kafel bilan
qoplangan.
Xitoy rangtasviri ham saroylarda rivojlana boshladi.
Ilmiy bilim. Kundalik hayotda eng zarur narsa matematika edi. “To‘qqiz
kitobda matematika” to‘plami saqlanib qolgan. Undan bilib olamizki, xitoyliklar,
masalan, Pifagor teoremasi va tenglamalar yechimini bilishgan.
Astronomiya matematikaga yaqin edi. Xitoylik olimlar quyosh yili vaqtini
juda aniq hisoblab chiqdilar - 365,25 kun. Ular 783 ta yulduzni bilishgan.
Astronomiya qishloq xo'jaligida ham qo'llanilgan. Qishloq xo'jaligi ishlari kalendar
davrlari bilan bog'liq bo'lgan maxsus kitoblar yozilgan. Agrotexnika ishlari ham
bor edi.
Hozirgi vaqtda Xitoy tibbiyoti butun dunyoda keng tarqalgan. Qadimgi kelib
chiqishi bor. Xitoyliklar akupunkturni kashf etdilar. Xitoylik shifokorlar choyni
dori sifatida ishlatishgan. Keyin butun aholi uni eyishni boshladi.
5

Xitoy savdogarlari ko'plab mamlakatlarga tashrif buyurishdi. Ularning
bilimlari geografiyani yuzaga keltirdi, “Tog‘lar va dengizlar kitobi” to‘plami
tuzildi. Qadimgi xitoyliklar allaqachon kompas va seysmografni bilishgan.
Konfutsiylik va daosizm. Eng mashhur xitoylardan biri Kong Qiu (miloddan
avvalgi 551-479) . Yevropaliklar uni Konfutsiy deb bilishadi. U tarqatgan dunyo
haqidagi g'oyalar tizimi - konfutsiylik - uning nomi bilan atalgan.
Uning fikricha, qadimgi davrlarda odamlar donishmand podshohlar
hukmronligi ostida yashab, xudolarga qurbonlik qilishgan. Shuning uchun ular
bilan hamma narsa yaxshi edi. Konfutsiy inson donoligi eski kunlarni qaytarishi
mumkinligiga ishongan. Ammo buning uchun odamlar xudolarga vijdonan sajda
qilishlari va eski urf-odatlarga rioya qilishlari kerak. Konfutsiychilikda ajdodlarga
sig‘inish alohida o‘rin tutadi.
Davlat bir oila kabi quriladi. Agar kattasi oila boshlig'i bo'lsa, imperator
davlat boshida turadi. Oqsoqolning so'zi butun oila uchun qonun bo'lgani kabi,
imperatorning buyrug'i ham butun mamlakat uchun qonundir. Tez orada
konfutsiylik davlat diniga aylandi.
Lao Tszi daosizm asoschisi hisoblanadi. Afsonaga ko'ra, u Konfutsiyning
zamondoshi bo'lgan. U katta kulrang soqolli, buqa minadigan keksa odam sifatida
tasvirlangan. Ammo bu odam haqiqatan ham mavjudmi yoki yo'qmi, aniq ma'lum
emas.
Taoistlarning fikricha, butun dunyo hayoti "Tao" - "yo'l" da mavjud. Inson
Taoni tushunolmaydi, uni o'zgartirmaydi: "So'z bilan ifodalanishi mumkin bo'lgan
Tao haqiqiy Tao emas".
Shuning uchun, Taoistlar, inson dunyoga ta'sir o'tkaza olmagani uchun, bunga
harakat qilmaslik yaxshiroqdir.
Shunday qilib, ikkala ta'limot ham odamdan mavjud davlat buyurtmalariga
to'liq bo'ysunishni talab qildi.
6

Sholi yetishtirish
U botqoq o'simlikidir. Buning uchun dalalar maxsus tayyorlangan. Suv
o'tkazmaydigan loy qatlamiga tuproq qatlami yotqizilib, dala tuproqli qo'rg'on
bilan o'ralgan. Keyin dala suv bilan to'ldiriladi. Bundan oldin, guruchning yosh
kurtaklari alohida to'shaklarda o'stirildi. Ular faqat oqadigan suv bilan to'ldirilgan
tuproqqa ko'chirildi. O'simlik 1,2 m balandlikda o'sganda, donalar to'ldirila
boshlaydi. Keyin sholi tez pishishi uchun dalalardan suv chiqariladi.
Askarning kampaniyadan qaytishi
O'n besh yoshida u qo'shinlar bilan yurishga chiqdi va faqat sakson yoshida
uyiga qaytishga muvaffaq bo'ldi. Qishloqqa kirishi bilan u dehqondan so'radi:
"Menga ayting-chi, mening oilamda kim tirik?" "O'zingizni qidiring - sizning
uyingiz sizga ko'rinadi." Qat-qator sarv daraxtlari o‘sgan qabr tepaligi. Men tezda
bulyon va bo'tqa tayyorladim , lekin kim uchun? Kim men bilan ovqatlanish uchun
o'tiradi? Men uydan chiqib, sharqqa burilib ketaman va achchiq ko'z yoshlarim
kiyimimdagi changni yuvadi.
Konfutsiyning fikrlari
Odamlar sizni tanimaydi deb xafa bo'lmang, lekin siz odamlarni
tanimasligingizdan xafa bo'l.
To'g'ri harakat qilganingizda
Ular sizning orqangizdan buyruqsiz ham kelishadi;
O'zingizni noto'g'ri tutganingizda
Buyurtma qilsangiz ham, ular tinglashmaydi. O'zingiz uchun xohlamagan
narsani boshqalarga ham qilmang.
Inson yo'lni buyuk qilishi mumkin
Ulug‘ insonni yo‘l emas. Yagona xato - bu tuzatib bo'lmaydigan narsa.
Bu noto'g'ri tushuncha emasmi:
Tanangizni unutish
Va ota-onangiz
G'azab portlashi tufaylimi? Harom dema , Tilingni hech kim tutmaydi, So'z
o'lmaydi.
7

1.2 QADIMGI XITOYNING SHARQ VA G ARBDAGI O RNI.ʻ ʻ
Kishilik jamiyati paydo bo'libdiki, uning taraqqiyot jarayoni hech
qachon aloqalarsiz bo'lmagan. Odamlar, urug' jamoalari, qabilalar, elatlar, xalqlar
va nihoyat ularni hududiy-iqtisodiy va siyosiy birlishtirgan mamlakatlar o'rtasida
doimo aloqalar bo'lgan va bu aloqalar tufayli yo' llar paydo bo'lgan. Biz qadimgi
davr tariximizga nazar tashlar ekanmiz, kishilik jamiyatining bronza davridan
e'tiboran, ba'zi joylarda undan ham ancha avval, ma' lum ixtisoslashgan yo'llar
paydo bo'lganligini bilamiz. Ularning paydo bo'lishida qabilalar, xalqlar va
davlatlararo aloqalardan kelib chiqqan iqtisodiy, etnik, siyosiy va madaniy
ehtiyojlar sabab bo'ldi. Tarixda miloddan avvalgi VI-IV asrlarda Eron ahmoniylari
saltanati davrida uning hududi bo'ylab «shoh yo'li» tarkib topganligini bilamiz.
Lekin unga qadar O'rta va Yaqin Sharqda Badaxshon lazuritiga bo'lgan ehtiyoj
«Lazurit yo'li»ning vujudga kelishiga olib kelgan. Ana shunday qadimgi yo'llardan
biri, G'arb bilan Sharqni bir necha ming yillar davomida bir-biriga bog'lab kelgan
«Buyuk ipak yo'li» edi. Bu yo'l orqali Sharqdan (Xitoydan) G'arbga (Vizantiyaga)
oqib borgan savdo mollari, asosan, Xitoy ipagi bo'lsa-da, bu yo'l fanga atigi XIX
asrning 70 yillarida nemis olimi K.Rixtgofen tomonidan Ipak yo'li» nomi bilan
kiritildi. Unga qadar «Ipak yo'li» «G'arbiy meridional yo'li» deb kelinardi. «Buyuk
Ipak yo'li» haqidagi ilk yozma ma'lumotlar miloddan avvalgi 138 yilga to'g'ri
keladi: Xitoy imperatori Vu Di topshirig'i bilan Markaziy Osiyoga yuborilgan
elchi va sayyoh Chjan Syan «Buyuk ipak yo'li»ni o'rganadi va bu to'g'rida o'z
tasnifini beradi. Shu davrda xunnlar Xitoyning shimoliy tumanlarini talon-taroj
qilar edilar va imperator Chjan Syanni ko'chmanchi xunn qabilalariga qarshi
kurashda ittifoqchi va hamkorlar topish uchun jo'natadi. Elchi xunnlar qo'liga asir
tushadi va o'n yilcha hibsda yotadi. U asirlikdan qochib, Markaziy Tyan'shan
dovonlari orqali Issiqko'lga chiqadi. Norin daryosi bo'ylab Farg'ona vodiysiga
keladi. Bu erda o'zi uchun vodiydagi shaharlarni kashf qiladi. Bu shaharlar
Farg'ona podshohligiga qarashli ekanligini bilib oladi. Tabiiyki, clchi xitoyning
xunnlarga qarshi kurashda Farg'ona hukmdorining yordamini olmoqchi bo'ladi.
Lekin Farg'ona hukmdori faqat savdo aloqalarini o'rnatish istagini bildiradi. CHjan
8

Syan janub sari sayyohatini davom ettiradi. Oloy vodiysidan o'tib, yana xunnlar
qo'liga tushadi. Bir yildan keyin vataniga qaytadi. Elchi Xitoy imperatoriga
«sayyohati» haqida gapirib beradi. U Xitoyga Farg'ona otlaridan birini va beda
urug'idan olib borgan edi. Bu otni xitoyliklar samoviy deb ataganlar. Imperator Vu
Di o'z saroyi yaqinida beda ektiradi. Keyinchalik u Xitoyning butun shimoli
bo'ylab ekiladigan bo'ladi. Xitoyliklar anor, uzum, bodring va yong'oq ekishni ham
yo' lga qo’yadilar.
Shunday qilib, CHjan Syan yurgan yo'l bo'ylab miloddan avvalgi I1-I
asrlarda Xitoyni Markaziy va G'arbiy Osiyo bilan bog'lovchi jahon ahamiyatiga
ega Buyuk ipak yo'li deb ataluvchi narvon yo'li o'tadigan bo'ldi.
«Ipak yo'li» Xitoyning qadimgi markazi Siandan boshlanib, Lanchjou
orqali Dunxuanga keladi. Dunxuanda u ikkiga ajraladi. «lpak yo'li»ning janubi-
g'arbiy tarmog'i Takla-Makon sahrosi orqali Xotanga, undan Yorkentga kelib,
Pomir tog'ining daralari orqali Vaxonga, undan Baqtriyaning bosh shahri
Zariaspga (Balx) kelgan, Balxda yo'l uch tarmoqga ajralib, uning g'arbiy tarmog'i
Marvga, janubiy tarmog'i Hindistonga, shimoliy tarmog'i Termiz orqali Darband,
Nautak, Samarqandga qarab ketgan. «Ipak yo'li»ning shimoli-g'arbiy tarmog'i esa
Dulxuandan Bami Kuchi, Turfan orqali Tarim vohasiga - Qashg'arga borgan.
Undan Toshqurg'on orqali O'zgan, O'sh, Quva, Axsikent, Ponga, undan Asht dashti
orqali Xo'jand, Zomin, Jizzaxga, so'ngra Samarqandga Nautaka yo'li bilan
birlashgan. Yo'l Samarqanddan g'arbga - Dobusiyaga, Malik cho'li orqali Buxoro
va Romitanga, undan Varaxsha orqali Paykent va Forobga borib Amul' shahriga
o'tgan. Amulda Marvdan Urganch tomon Amu bo'ylab ketayotgan yo'lga
qo'shilgan. Qadimda Marv shahri o'zining qadimiy an'analari va har tomonga
ketuvchi savdo karvon yo'llari tutashadigan geografik qulayliklariga ko'ra ipak
yo'lidan eng yirik shahar edi. SHuningg uchun ham Marvda mahalliy din -
zardushtiylik ibodatxonalaridan tashqari Hindistonning budda, Vizantiya xristian
olamining tayanchlari bor edi. Qadimgi ipak yo'li ungacha shu mintaqadan o' tgach
«lazuriyot yo'li», «shoh yo'li» asosida Marvdan G'arbga tomon katta karvon, savdo
yo'li bo'lib Xitoy, Hindiston va O'rta SHarqni YAqin SHarq va O'rta er dengizi
9

mamlakatlari bilan bog'lab turardi. Tarixiy yozma manbalar va arxeologik
materiallarning guvohlik berishicha, Marvdan g'arbga tomon ketgan ipak yo'li
Eronning Gekotolepil, Apaliya va Ekbatana (Xamadon) shaharlariga va ulardan
o'tib Mesopotamiyaning Ktesafon va Bag'dod shaharlariga borgan. Undan Dajla
(Tigr) daryosining o'ng sohili bo'ylab shimolga ketib, Anjioxiya (Antokiya) orqali
Damashqqa, undan Tir va Quddus shaharlari orqali Misrga o'tib ketgan. Marvdan
chiqqan shimoliy yo'l esa Amul' orqali Urganchga, undan SHimoliy Kaspiy bo'ylab
SHimoliy Kavkazga, so'ngra Qora dengizning shimolidan Konstantinopolga borib,
Bosfor va Dardanel orqali O'rta Er dengiziga o'tib, Vizantiya shaharlarini aralagan.
Xitoy imperatorlari Ipak yo'li g'arbda joylashgan mamlakatlar bilan
savdo va diplomatik aloqalar qilganlar. Ular o'z elchilarini katta sovg'a- salomlar
bilan O'rta Osiyo, Eron, Misopotamiya va Kichik Osiyo davlatlariga yuborgan.
Masalan, Xitoy sayyoxi Gap In milodiy 97 yilda fors qo'ltig'igacha etib borgan.
Makedoniyalik May Tisian esa 100 yilda Lanchjougacha etib borgan. Ammo
Markaziy Osiyoliklar hamda eronliklar hech qachon Xitoy bilan Vizantiya yoki
Xitoy bilan YAqin Sharq davlatlari o'rtasida bevosita savdo aloqalarining
shakllanishidan manfaatdor emas edilar. CHunki bu harakatning «ostida» juda
katta iqtisodiy siyosat etar edi. Ayniqsa, Ipak yo'li uchun kurash IlI asrdan boshlab
Eron bilan O'rta Osiyo o'rtasida hayot-mamot kurashi tusini olgan. Bu borada Eron
bilan Parfiya o'rtasida qattiq kurashlar ketgan.
Markaziy Osiyo orqali Xitoydan g'arbga o'tadigan savdo karvon
yo’llari doimo sug'dlar nazoratida bo'lgan. Sug'd savdogarlari o'zlarining bu
yo'ldagi hukmronligini saqlab qolish uchun SHarqiy Turkistonda, Yettisuvda,
Oltoydan to Enisey sohillariga qadar bo'lgan hududlarda, Shimoliy Xitoyning
Shansi viloyatida, Dunxuan kabi qator shaharlarda o'z karvonsaroylarini va
qishloqlarini barpo etganlar.
III-VII asrlarda Markaziy Osiyo va O'rta SHarq orqali o'tgan «Ipak
yo'li»ning nazorati sug'dlarning qo'lida bo'lgan bo'lsa, VIII asr o'rtalariga kelib
xalqlararo munosabatlar tizimida tub o'zgarishlar yuz berdi.
10

«Ipak yo'li»ning g'arbiy qismi arablar nazoratiga o'tdi. XIII asrga kelib
Chingizxon ipak yo' lining barcha tarmoqlari bo'ylab nazoratni o'z qo'liga kiritdi.
Bu holat to XIV asr o'rtalarigacha davom etdi. Mug'ullar hukmronligi davrida
Xorazmning Mahmud yalovoch doirasidagi savdogarlari asosiy rolni o'ynadilar.
Agar «lpak yo'li» orqali Xitoydan G'arb mamlakatlariga, asosan, ipak,
ilk o'rta asrlardan boshlab, qog'oz eksport qilingan bo'lsa, bu mamlakatlardan
Xitoyga shisha,jundan ishlangan har xil gazlamalar, gilam, palos, oyna, metall,
zeb-ziynat bezapklari, qimmatbaho toshlar, har xil dorivorlar, arg'umoq otlar
keltirilgan. Ana shu savdo yo'llari orqali Xitoyning bronza oynalari va kvadratikli
tangalari Farg'ona vodiysi va Sirdaryoning o'rta havzasi rayonlariga keng
tarqalgan.
Buyuk Ipak yo'li birgina iqtisodiy ahamiyat kasb etmay, balki u diniy,
madaniy meros yutuqlarini tarqatuvchi, mamlakatlararo diplomatik aloqalarni
ta'minlovchi yo'l ham edi. Mas, Hindistonning budda dini shu yo'l bilan Xitoyga
Markaziy Osiyo orqali kirib kelgan. IV-VIII asrlarda Xitoyning tashqi olam bilan
savdo aloqalari kengaydi. Ilk feodalizm davrida Xitoyda ipakchilik rivojlanib ketdi
va ipaklar arzon narhda Markaziy Osiyoga Sug'd savdogarlari orqali kirib borgan.
Ular faqat mol olib, mol sotuvchi va undan foyda oluvchi jamiyatning boy qatlami
hisoblanmay, balki o'zoq safarlarga katta savdo karvoni bilan ketuvchi savdogar,
diplomatlar, ziyo tarqatuvchilar, u yoki bu hududdan yangi joylarga ilg'or xo'jalik
ixtirolarini olib boruvchi nufuzli kishilar hisoblanardi. Ular bir vaqtning o'zga
mamlakatlar urf- odatlari, kuch va qudrati, xududiy joylashishi, tabiati va davlatni
boshqarish tizimini chuqur bilishda o'ta xushyor davlat ayg'oqchilari vazifasini
ham o'tar edilar. Davlat boshliqlari ularning kuzatish mahorati va bergan
ma'lumotlari asosida o'z tashqi siyosatlarini rejalashtirar edilar. Bunday ulkan va
zaruriy ishlar ana shu savdo-karvon yo'llari tufayli amalga oshirilar edi. Melodiy
eradan boshlab to IX asrgacha so'g'd tili ipak yo'llari doirasida jahon savdo tili
darajasiga ko'tarildi.
«Ipak yo'li» O'rta Osiyo sharq bilan g'arb o' rtasida vositachilik rolini
o'ynar ekan, bu erda migrasiya jarayoni kuchayib, turkiy etnik unsurlarning katta-
11

katta guruhlari paydo bo'ldi va ularning Markaziy Osiyoning ichki rayonlariga
kirib borishi tezlashdi. Erli eron tillar guruhi olamida turkiyzabon xalqlar hissasi
ko'chayib, X-XI asrlarga kelib Movarounnahr, Xorazm va Sharqiy Xurosonda
(Turkmaniston hududida) turkiy til muhiti hukmron bo'lib qoldi.

12

II BOB. XITOY MADANIYATI
2.1 O RTA ASRLARDA XITOY MADANIYATI, AXLOQIYʻ
QARASHLARI, VA TURMUSH TARZI.
Xitoy madaniyatining yoshi 5000 yildan oshadi. San'at, ilm-fan va tibbiyot
murakkab Xitoy sivilizatsiyasida rivojlangan . Me’morchilik an’analari butun
dunyoda yuksak hurmatga sazovor bo‘lgan. Uning o'ziga xosligi 19-asrning
o'rtalariga qadar saqlanib qoldi, keyinchalik Evropa madaniyati kuchli rivojlana
boshladi.
O'rta asrlarda Xitoy boshqa ko'plab etakchi mamlakatlarga qaraganda ancha yuqori
turmush darajasiga ega bo'lgan mamlakat hisoblangan. O'rta asrlardan beri Xitoy
o'z turmush darajasini qurishda davom eta olganining sababi shundaki, u shunchaki
mamlakatni zaiflashtiradigan ko'plab asosiy omillardan (urush, hukumat o'zgarishi
va davlatning bo'linishi) qochgan.
Diniy yo'nalishlar
Xitoy dini, falsafasi va siyosati Xitoy madaniyati va an'analariga katta ta'sir
ko'rsatdi.
Xitoyda uchta asosiy din:
 konfutsiylik;
 daosizm;
 Buddizm.
Konfutsiylik jamiyat va ijtimoiy ierarxiyaga hurmatni bildiruvchi "Ren" (Sevgi)
va "Li" (marosimlar)ni ilgari surdi. Bu yo'nalish din emas, balki falsafiy
maktabdir.
Daoizm munozarali harakatsizlik falsafasini yoqladi. Buddizm ezgu ishlar orqali
o'z-o'zini ozod qilishga erishish zarurligini ta'kidlagan.
Buddizm
Buddizm Xitoyda eng muhim din hisoblanadi. U eramizning 67-yillarida Xitoyda
keng tarqalgan deb ishoniladi . Xan sulolasi davrida ( miloddan avvalgi 206-220).
Xitoyda rivojlanishi davomida u an'anaviy Xitoy madaniyatiga katta ta'sir ko'rsatdi
13

Bu dinning uch xil shakli turli davrlarda va turli yo'llar bilan rivojlangan. Har bir
joyning ijtimoiy va etnik kelib chiqishi bu shakllarning har birining rivojlanishiga
ta'sir ko'rsatdi va ular oxir-oqibat Xan, Tibet va Janubiy Buddizm deb nomlandi .
O'zining uzoq tarixi davomida buddizm Xitoy sivilizatsiyasiga doimiy ta'sir
ko'rsatdi. Ko'p so'z va iboralar Buddist ildizlariga ega .
Adabiyotda buddizm izlari yaqqol ko‘rinadi. Tang sulolasida Bay Juyi kabi bir
qancha mashhur shoirlar oddiy buddistlar edi . Zamonaviy Xitoyda Buddistlar
ibodatxonasi g'orlari va g'orlari, ayniqsa milliy yoki provinsiya tarixiy va madaniy
yodgorliklari ro'yxatiga kiritilganlar turizmning issiq joylariga aylandi. Ko'pincha
ma'badning daromadi butun tuman yoki tuman xarajatlarini qoplaydi.
Taoizm
"tao" so'zi "yo'l" degan ma'noni anglatadi , fikrlash yoki yashash tarzini
bildiradi. Miloddan avvalgi 6-asrda paydo bo'lgan , Lao Tzu ismli odamga
tegishli g'oyalar ta'sirida , daoizm "yo'l" ga aylandi . Konfutsiylik singari, u
Xitoy madaniyatining barcha jabhalariga ta'sir ko'rsatdi.
Taoistlar uchun hayotning maqsadi Tao bilan mistik munosabatlarni
rivojlantirishdir. Shuning uchun, fidoyilar boylik, kuch yoki bilimga intilish orqali
o'z kuchlarini sarflashdan qochishadi. Dunyodagi barcha chalg'itadigan narsalardan
qochib, Taoist hayotning o'ziga e'tibor qaratishi mumkin. Dindorning umri
qanchalik uzoq bo'lsa, inson shunchalik muqaddas hisoblanadi.
Konfutsiylik
Konfutsiy Xitoyning eng mashhur faylasufi edi. U Chjou sulolasi davrida
Qadimgi Xitoyda yashagan . Olim kuchayib borayotgan tartibsizlik va tartibsizlik
tizimda yotadi, deb hisoblardi. Balki o‘zi ko‘rgan g‘ala-g‘ovur va adolatsizlik
tufayli hurmat, halollik, ta’lim-tarbiya, mehr-oqibat va mustahkam oilaviy
rishtalarga asoslangan yangi axloq kodeksini ishlab chiqishga qaror
qilgandir. Keyinchalik uning ta'limoti butun Xitoyning diniy va axloqiy
hayotining asosiga aylandi.
O'rta asrlarda Xitoyning rivojlanishi
14

Xitoy har doim eng ilg'or mamlakatlardan biri hisoblangan va uning shunday deb
hisoblanishining sababi shundaki, u hozirgi kunda qo'llanilayotgan ko'plab
insoniyat yutuqlarini rivojlantirishga yo'l ko'rsatgan. Buning yorqin misoli qog'oz
puldir. Ba'zi mamlakatlar tanga pul birligiga yopishib qolgan bo'lsa, Xitoy o'rta
asrlarda qog'oz pullarni yaratdi va uni ishlatgan birinchi davlat bo'ldi. Bu juda katta
rivojlanish edi, chunki u pul chop etish uchun arzonroq muqobil taqdim etdi.
O'rta asrlardan oldin Xitoyda har qanday ommaviy ishlab chiqarish uchun
kitoblarni loyihalash juda qiyin edi. Xitoyning Song sulolasi davrida yaratgan
qog'oz ishlab chiqarish qobiliyatlari nihoyat osonlik bilan tashish mumkin bo'lgan
kitoblarni ishlab chiqarish usulini yaratdi.
matematika va fan olamida ko'plab o'zgarishlarga duch keldi . Insoniyat
fraksiyalarning paydo bo'lishi uchun bu buyuk mamlakatga minnatdorchilik
bildirishi kerak.
O'rta asrlarda oy taqvimining yaratilishi ham xitoyliklarning xizmatlaridir.
Art
Inson qiyofasi katta ahamiyatga ega bo'ldi va peyzaj rasmi rivojlandi .
Rasmlarning sirti, cho'tka urish uslubi va xilma-xilligi muhim ahamiyatga ega
bo'ldi. Natyurmort kompozitsiyalari va bambuk rasmi ayniqsa ahamiyatli bo'ldi.
Quyidagi yo'nalishlar ishlab chiqildi:
 chinni;
 to'qimachilik;
 haykaltaroshlik;
 arxitektura;
 emal.
Ipak yo li ochilgandan ʻ keyin savdo-sotiq keng rivojlandi. Tang sulolasi davrida
Xitoy ko'plab yangi texnologiyalarga ega bo'ldi . Moda, kulolchilik va
temirchilik g'oyalari qo'shni mamlakatlardan (Hindiston, Fors va Markaziy Osiyo)
kelgan.
15

Yaqin Sharqda islom dunyosi Xitoy tovarlari, jumladan , ipak, chinni va lak
buyumlariga qiziqish uyg'otdi . Qo'shiqlar, raqslar va cholg'u asboblari mashhur
bo'ldi. Bularga quyidagilar kiradi:
 goboy;
 naylar;
 barabanlar;
 idishlar.
Imperator saroyida butun Osiyo musiqasini ifodalovchi to qqizta musiqiy ansamblʻ
bo lgan.
ʻ
Song sulolasi
Bu sulola davri 960-yilda boshlanib, 1279-yilgacha davom etgan. Bu davrda paydo
bo'ldi:
1. Milliy darajadagi qog'oz pullar.
2. Doimiy flot.
3. Kukun.
4. Kompas.
San'at va adabiyot
Song sulolasi davridagi xitoy rangtasviri manzara rasmining yanada rivojlanishi
bilan yangi nafosat darajasiga ko tarildi. Rasm uslubi
ʻ shan shui — tog degan ʻ
ma noni anglatuvchi “ shan ”
ʼ va daryo ma nosini anglatuvchi “ shui ” — Xitoy ʼ
landshaft san atining muhim xususiyatiga aylandi.
ʼ
Sirli va shaffof chinni va seladon buyumlarini sirlardan kompleks foydalangan
holda yaratish ham Song davrida yanada rivojlandi.
Olijanob elita san'at bilan shug'ullangan. Bularga quyidagilar kiradi:
rasm chizish, she'r yozish va xattotlik yozish . Tarixshunoslikka oid ulkan
ensiklopedik jildlar va texnik fanlarga oid risolalar tuzildi. Bunga "Ziji" universal
tarixiy matni kiradi Tongjian 1000 jildda 9,4 million yozma xitoycha belgilar
bilan. Xitoy sayohat adabiyoti janri geograflar Fan Chengda (1126–1193) va
Su Shi asarlarida ham mashhur bo‘ldi .
16

Teatr san'ati rivojlanmoqda . Kaifengning "ko'ngilochar tumanlari" da
joylashgan ellikta teatrdan to'rtta katta tomoshabinlarni tomosha qilish uchun
etarlicha katta muassasalar mavjud edi. Bu erda bir necha ming kishidan iborat
katta olomon to'plangan.
2.2. QADIMGI XITOY MADANIYATINING O ZIGA XOS JIHATLARIʻ
UNING BOSHQA MADANIYATLARGA TASIRI
Qadimgi Xitoy o'ziga xos betakror madaniyat bilan jahon madaniyatini
rivojlanishiga hissasini qo'shdi . Uning ta’siri Janubiy Sharqiy Osiyo
mamlakatlarining ma’daniyati shakllanishi va riovjlanishida kuchliroq aks etdi.
Xitoy tili va yozuvi. Xitoy tili murakkab tillar oilasiga mansub bo'lib,
ko'plab saqlanib qolgan o'z arxaik tillar oilasiga kiradi. Xitoy tili Xitoy-Tibet tillar
oilasiga mansub bo'lib, 7ta asosiy shevalarga bo'linadi:
1. Shimol shevasi;
2.Vu shevasi;
3.Sian shevasi;
4. Gang shevasi;
5. Hakka shevasi;
6.Yue shevasi;
7. Ming shevasi;
Bundan tashqari asosiy va to'g'ri talaffuz qilinadigan shevalar han mavjud
bo'lib, bular quyidagilar:
1. Pekin shevasi; 2. Chiziyan shevasi;
3. Kantong shevasi; 4. Fuziyan shevalairdir.
Xitoy tili Xitoy Xalq Respublikasining rasmiy tili bo'lib, unda davlatning 95%
aholisi gaplashadi. Undan tashqari Tayvan, Indoneziya, Kombodji, Laos, Vetnam,
Birma, Malayziya, Tayland va Singapur kabi davlatlarning xitoylik va unga
mansub bo' Imagan millatlar ham so' zlashadi.
Xitoy tilining rivojlanish tarixi bir necha bosqichlarni o'z ichiga oladi.
1. Mifik - ya'ni, turli mif va afsonalar asosida vujudga kelgan til. Bu til faqat
og'zaki nutqda mavjud bo'lgan.
17

2. Arxaik - qadimiy suyaklarga o'yib yozilgan yozuvlardir. Bu eramizdan
avvalgi XIV-XI asrlarga to'g'ri keladi. Bu yozuvlar qadimda Shanin va Ziyan deb
atalgan.
3. IIk klassikagacha bo'lgan davr - buning asosini bronza idishlarga
tushirilgan yozuvlar tashkil etadi va ular ermaizdan avvalgi X-VII asrlarga
tegishlidir. Ushbu yozuvlar "Jinven" deb nom olgan.
4. So'nggi klassikagacha bo'lgan davr - bu toshlarga bitilgan yozuvlar bo'lib,
"Tarix kitobi" va "Qo'shiq kitobi'larida saqlanib qolgan. Bu yozuvlar eramizdan
avvalgi VIl-VI asrlarga tegishlidir .
5. Erta klassik davr - bular tarixiy va xronologik yozuvlar bo'lib,
Konfutsiychili va Daosizm klassikasi hisoblanadi. Ular eramizdan avvalgi V-III
asrlarda mavjud bo'lgan.
6. So'ggi klassik davr - bu davrga oid yozuvlar Sima Chianning "Tarixiy
yozuvlar" asarida saqlanib qolgan. Bu davr eramizdan avvalgi II asri va eramizning
II asrini o'z ichiga oladi.
7. Post klassik davr - eramizning IlI-V asriga to'g'ri keladi. Bu davrda esa turli
shoirlar, faylasuflarning turli she'r va qo'shiqlari paydo bo'la boshlagan. Ushbu
davrlar ichida eramizdan avvalgi V-II asrga doir yozma yodgorliklar eng muhimi
hisoblanadi.
Qadimda hali qog'oz paydo bo'lib ulgurmagan bir paytda, barcha
ma'lumotlar, taxminiy yozuvlar va yozma yodgorliklar bronzaga, toshga, turli
hayvon suyaklariga va toshbaqa kosalariga o'yib yozilgan. Bu yozma yodgorliklar
miloddan avvalgi 2000 yillikdan beri dunyoni hayratga solib kelmoqda. Quyidagi
yozuvlar saqlanib qolgan Xitoyning qadimiy "Shujing" ("Tarix kitobi'") va
"Shijing" (Qo'shiq kitobi") kabi yodgorliklar eramizdan avvalgi 1000-yilning
birinchi yarmiga mansubdir. O'sha davrdagi mavjud shevatlar asosini qadimiy
xitoy adabiy tili tashkil qilgan. U "vengan" deb atalib, uzoq vaqt mobaynida
muloqot vositasi bo' lgan va asta-sekin og'zaki nutqdan chiqa boshlagan.
Eramizning 1000-yillariga kelib esa so’zlashuvchilar orasida umuman tushunarsiz
tilga aylangan. Bu adabiy til o'zida qadimiy xitoy tili me'yorlarini o'zida aks
18

ettirgan va XX asrgacha adabiy til sifatida foydalanilgan. Bu vaqt mobaynida til
bir qator o'zgarishlarga uchragan. Buni birgina - yu - yomg'ir ieroglifi misolida
ko'rishimiz mumkin.
Qadimgi Xitoy tili me'yoriy adabiy xitoy tili miloddan avvalgi XIV asrda
Huanghe daryolari bo'yida paydo bo'lgan. Keyinchalik butun Xitoy bo'ylab
tarqalgan. Qadimgi xitoy yozuvi esa o'zining yozuv shakli bilan nafaqat Xitoy
balki, unga chegaradosh bo'lgan davlatlarga o'z ta'sirini o'tkazgan. Jumladan,
Sharqiy Osiyodagi Yaponya, Korea va Vetnam davlatlarini aytib o'tish mumkin.
Ushbu davlatlar uchun ham qadimgi xitoy adabiy tili asosiy til bo'lib hisoblanadi.
Bu holat esa XX asning boshlariga qadar davom etib kelgan. 1919-yilning 4-
mayidagi harakatlardan so'ng, Xitoyda adabiy til deb "Baihua" Tushunarli til")
e'lon qilindi. "Baihua" Xitoyning shimoliy sheva asosida vujudga kelgan.
Xitoy ierogliflari dunyodagi eng qadimiy yozuvlardan hisoblanib, dunyo
tillari ichida o'zining yozuv belgilari soni bo'yicha birinchi o' rinda turadi.
Belgilarning soni hozirgi kunda 85000 dan ortiq va ularning 6000 ga yaqini
umumqo'llaniladigan ierogliflar hisoblanadi. Xitoy ierogliflari tarixi
"Piktogramma"larga borib taqaladi. Piktogramma - bu biror narsa yoki hodisa
ifodalangan belgili surat. Hozirgi kunga kelib bunday yozuv faqat 3400 yillik
tarixga ega toshbaqa kosalarida saqlanib qolgan. Bundan shu ma' lum bo'ladiki, o'
sha paytlardayoq ma'lum me' yorlarga asoslangan yozuv mavjud bo'lgan
Piktogrammalar to hozirgi davrga qadar o'zgarib, yozuv belgilariga aylangan.
Toshbaqa kosalariga yozilgan yozuvlar davridan to hozirgi zamonaviy yozuvlarga
qadar 10 xil yozuv turi mavjud bo'lgan. Ulardan asosiylari 5ta, bu usullar ham 2ga
bo'linadi va 3tasi hozirda ham qo'llaniladi. 2tasi qadimiy yozuv hisoblanib, ularni
faqatgina kalligrafiya san'atida uchratish mumkin. Quyida ularning 5tasiga to'xtalib
o'tamiz:
1. Kaishu - bu namunaviy yozuv usuli bo'lib, 1000 yildan beri qo'llaniladi va
zamonaviy xitoy ieroglif yozuvida keng qo'llaniladigan asosiy usul hisoblanadi. Bu
usul komputer shriftlari va tepografiyada ishlatiladi. Uning o'ziga xos xususiyati
19

belgilarning aniq tartibidir, ya'ni ieroglifdagi har bir belgi aniq ko'rinib turadi va
sekin yoziladi.
2. Sinshu - bu yozuv turiga "yuruvchi yoki yuguruvchi xatf" nomi berilgan.
Bu usulning o'ziga xosligi ieroglifdagi nuqta yoki boshqa belgilar bir-biriga
birikkan holda ifodalanadi. Bu usul tez yozilishi bilan ham boshqa yozuv turlaridan
farq qiladi.
3.Tsao shu - ushbu yozuv turi ham tez yozuv usuli bo'lib, bu usulda ko'pincha
ba'zi bir belgilar tushib qolishi ham mumkin. Shuning uchun ham bu usuldagi
yozuvlarni tushunish biroz qiyin.
4. Juangshu - bu yozuv qadimiy bo'lib, "qayd etuvchi yoki ish yozuvi" deb
nom olgan. U toshbaqa kosalari va turli hayvon suyaklariga bitilgan yozuvdir. Bu
yozuv usulidagi belgilarda hech qanday ilgaklar bo'lmaydi. Bu usul faqat
kalligrafiya va qadimgi san'at asarlarida saqlanib qolgan.
5.Lishu - qadimda ma'lum bir davlat hodimlarining qayd etish usuli bo'lib,
bunda ko'proq davlat ishlari olib borilgan. Bu usul Xan sulolasi davrida qo'llanilib,
eramizdan avvalgi I asrning o'rtalarida mavjud bo'lgan.Bu shriftlarning barchasi
hozirgi zamon komputer yozuvlari orasida keng tarqalgan.
Xitoy dini . Miloddan avvalgi II ming yillikning boshlarida Qadimgi
Xitoy dini vujudga kelgan. Qabila ittifoqi davlatga o'sib o'tishi natijasida hukmron
In qabilasining homiysi Shandi bosh xudo sifatida qabul qilingan. Qudratli
xudolarga sig'inish urug'- qabila dinlari negizida shakllanganligi sababli unda
totemiz va animizmning ta'siri kuchli bo'lgan. Xitoyliklar Shandini ulug' ajdod
sifatida qadrlaganlar. U elat farovonligining himoyachisi, ajdodlar an'analariga
amal qilinishining nazoratchisi sifatida mazkur tar- tibni buzganlarni jazolagan.
Odamlar unga o'z kundalik muammolarini hal etishda ko'mak so'rab sig'inganlar.
Shandining ulug' ajdod sifatidagi vazifasi keyinchalik ajdodlar ruhiga sig'inishning
mamlakatda keng yoyilishiga shart-sharoit yaratgan.
Miloddan avvalgi XI asrda Xitoyda Chjou sulolasining hukmronligi
davrida Shandiga e'tiqod Osmon xudosi va ajdodlar ruhiga sig'inish bilan
20

almashgan. Shu bilan birga, hukmdorning Osmon xudosi bilan nasliy bog'liqligi
g'oyasi vujudga kelgan va Xitoy «osmonosti imperiya» deb ataladigan bo'lgan.
Osmon xudosi borliqni belgilovchi o'zgarmas koinot tartibini ifodalaydi.
Koinotda amal qiluvchi tartib jamiyatda axloq normalarida namoyon bo'ladi.
Fozillikka intilish Osmon qonuniyatlariga amal qilish bilan ayniylashtirilgan.
Bunda kishining asosiy vazifasi Osmon bilan to'g'ri munosabatda bo'lish, jahoniy
tartibga mos kelishdir. Jahoniy tartib borliqda, tabiatda o'zini namoyon iladi. Zero,
borliq va tabiat ilohiy mukammallikning bir ko'rinishi ekan, inson bu tartibni
buzishga haqli emas. Kishi tabiat bilan uyg'un yashashi, undagi mukammallikka
intilishi kerak. Tabiatdagi mukammallikka intilish odamlar o'rtasidagi
munosabatlarga ta'sir etgan. Xitoyliklar har bir odamda ijtimoiy ahvolidan qat'i
nazar mukammallik mavjud deb qaraydilar.
Qadimgi Xitoy dinining xususiyatlaridan yana biri shundaki, kohinlar
tabaqasi jamiyatda kuchli mavqega ega, lekin bu yerda kohin va davlat
xizmatchisining vazifasi bir bo'lgan. Osmon xudosining yerdagi vakili, birinchi
kohin sifatida diniy marosimlarni bajarish vazifasini davlat xizmatchilarining
zimmasiga yuklagan. Ularning asosiy vazifasi davlatning barqarorligini ta'minlash
bolganligi sababli Osmon xudosiga sig'inish rasmiy-byurokratik mazmun kasb
etgan.
Shandi, Osmonga va ajdodlar ruhiga sig'inish Qadimgi Xitoy
madaniyatining asosi vazifasini bajargan. Ularning asosida daosizm va
konfutsiylik diniy-falsafiy ta'limotlari shakllangan.
Qadimgi Xitoy diniy falsafiy talimotlardan biri daosizmdir. U falsafiy
ta'limot sifatida miloddan avvalgi VII asrda vujudga kelgan. Miloddan avvalgi IV-
II asrlarda diniy ta'limot sifatida mustahkamlangan. Daosizm ta'limotning asoschisi
- mutafakkir murabbiy Lao-szti.
Mazkur diniy ta'limotning asosini Dao to'g'risidagi qarashlar tashkil
etadi. Dao borliq, koinot to'g'risidagi qonun, dunyoning universal birligi, ilohiy
absolut (lotincha absoluts cheklanmagan, so'zsiz, shubhasiz degan ma'nolarni
anglatadi, borliqning abadiy ibtidosi)dir. Daoni hech kim yaratmagan, borliq undan
21

boshlanadi va unga qaytadi. Dao ilohiy ibtido va ayni bir vaqtda ilohiy «yo'l»dir.
Dunyodagi barcha narsa va hodisalar, jumladan buyuk Osmon ham shu yo'ldan
boradi. Baxtga erishishni orzu qiladigan barcha odamlar shu yo'ldan borishi, Daoni
anglashi va unga qo'shilishi kerak. Odam mikrokosm, Dao makrokosm va
abadiydir.Uning o'limi bu ruhning tanadan ajralib chiqishi va makrokosmga singib
ketishidir. Odamning vazifasi ruhning jahon tartibi bilan qo'shilib ketishiga harakat
qilishdan iborat. Bunga quyidagicha erishiladi. Dao ta'limotiga ko'ra, Dao yo'liga
De kuchi xosdir. De orqali har bir kishida Dao namoyon bo'ladi. De odamlarni
maqsadga erishishlarida faollikka undamaydi. De ularni tabiat tartiblarini
buzishdan saqlaydigan faolsizlikka chorlaydi. Odam o'zligini anglashdan borliqni
bilish sari boradi. Daoning ideali tabiat bilan uyg'unlikda, uning maromiga monand
yashaydigan kishilar.
Doasizm Qadimgi Xitoy diniy tizimining diniy mistik sohasi
rivojlanishiga katta hissa qo'shgan bo'lsa, konfutsiylik diniy e'tiqoddagi hayotiylik,
ijtimoiylik va axloqiylik jihatlarini rivojlantirishda kata ahamiyatga ega bo'lgan.
Koniylikning asoschisi Qadimgi Xitoy mutafakkiri Kun-sztidir. Konfutsiy
qarashlarini shogirdlari bilan o'zaro suhbatlarda bayon qilganligi sababli yozma
manbalarni qoldirmagan. Uning goyalarini shogirdlari va do'stlari yozib borgan.
Mazkur hujjatlar asosida keyinchalik «Lun'-yuy» («suhbat va mulohazalar») nomli
kitob chop qilingan.
O'sha davrda davlatda o'zaro urushlar kuchayib, ijtimoiy barqarorlik
yo'qolgan. Shu bois Konfutsiy jamiyatni mustahkamlashning diniy- axloqiy
asoslarini ishlab chiqishga, ijtimoiy barqarorlikka esa qadimgi e'tiqod va
an'analarni qayta tiklash bilan erishishga intilgan. Mutafakkir kishilarni osmonga
va ajdodlar ruhiga sig 'inishning ilgarigi ahamiyatini qayta tiklashga da'vat etgan.
Qadimgi an'analarga ko'ra, dunyo tartibli va o'zaro aloqador abadiy
ibtido bo'lib, bir xil qonuniyatlar asosida spiralsimon rivojlanadi. Odam o'zaro
aloqador va tartibli olamda o'z o'rnini topishi kerak. Buning uchun u
mukammallikka intilishi zarur. Konfutsiy mukammallikka intiluvchi «ideal kishi»
to'g'risidagi g'oyani ishlab chiqqan. Olam bilan hamohang yashashga qodir bo'lgan
22

insonni «oliyjanob yer», uning antipodini «past kishi» deb atagan. Ideal kishiga
quyidagi beshta sifat xos: hissiylik, burch, bilim, me'yorni bilish hissi va ishonch.
Oliyjanob inson burch va qonunga itoat etadi. Past kishi «yog'li» joyni
egallashga va ko'proq foyda olishga intiladi. Birinchisi o'ziga ikkinchisi odamlarga
talabchandir. Olijanob inson to'g'risida uning mayda ishlariga qarab baho berib
bo'lmaydi, lekin katta ishlarni unga ishonib topshirish mumkin. Past kishiga kata
ishlarni ishonib topshirib bo'lmaydi, uning mayda ishlariga qarab xulosa chiqarsa
bo'ladi. Birinchisi odamlar bilan kelishib yashaydi, lekin ularga taqlid qilmaydi.
Past kishi boshqalarga ergashadi, lekin ular bilan kelishib yashay olmaydi.
Olijanob insonga xizmat qilish oson, lekin uni xursand qilish qiyin, chunki u
zaruratdan shodlanadi. Ikkinchisini xursand qilish oson, lekin unga xizmat qilish
qiyin. Olijanob inson insonparvarlik va zarurat sababli o'limga tik boradi, ammo
past kishi umrini o'z joniga qasd qilish bilan yakunlaydi. Olijanob inson uch
narsadan: Osmon amridan, buyuk insonlardan va aqlli so'zlardan qo'rqadi. Past
kishi Osmon amrini bilmaydi va undan qo'rqmaydi, amali katta aqlli odamlardan
nafratlanadi, ularning maslahatlariga amal qilmaydi.
Barqaror jamiyat to'g'risidagi goyalar ijtimoiy tartibotning asosiy
tamoyilini ishlab chiqilishiga asos bo'lgan. Ota otaligini, farzand farzandligini,
hukmdor hukmdorligini, xizmatchi xizmatchiligini qilsin, ya'ni har bir kishi o'z
vazifasi va huquqini bilsin hamda talab qilingan ishni bajarsin. Jamiyat shu asosda
yuqori (boshqaruvchi) va past (mehnatkash) tabaqalarga ajratilgan. Tabaqalar
o'rtasidagi tafovut nasl- nasabi, davlati bilan emas, balki bilimi va fazilatlari bilan
belgilangan. Bu past tabaqa vakillarining iste'dodi va fazilatlari bilan mansab
shohsupasidan imperatorgacha ko'tarilishiga imkon bergan. Xitoy tarixida past
tabaqa vakillarining imperator taxtini egallab, o'z sulolasiga asos solgan yoki
davlat boshlig'i lavozimiga ko'tarilganligi to'g'risida ko'plab misollar keltirish
mumkin.
Konfutsiylikda ajdodlar ruhiga sig'inish marosimlari asosiy o'rinni
egallagan va ularning aniq bajarilishiga katta e'tibor berilgan. Marosim orqali har
bir kishi koinotning cheksiz oqimida o'z o’rnini topadi deb hisoblangan.
23

Diniy etikada «syao» ta'limoti qabul qilingan. Unga ko'ra, har bir
farzand ota onasini hurmat qilishi va doimo ularga sodiq qolishi talab qilinadi. Oqil
farzand ota-onasi kim bo'lmasin, ulardan voz kechishga haqli emas. Xitoy diniy
rivoyatlarida ota-onasi och qolganda, ularga tanasini kesib, undan taom tayyorlab
bergan farzandlar to'g'risida hikoya qilingan.
Ajdodlar ruhiga sig'inish va «syao» ta'limoti oilaviy qadriyatlarning
jamiyatda mustahkamlanishiga yordam bergan. Oila jamiyatning negizini tashkil
qilgan va shaxs manfaatlaridan oila manfaatlari ustun qo'yilgan. Oilaviy
munosabatlarni tashkil etishda hissiyot, tuyg'ular muhim emas. Muhabbat
o'tkinchidir.Uning yo'qligi er-xotinning asosiy burchi hisoblanuvchi ko'p farzandli
bo'lish va ularga tarbiya berish vazifasining bajarilishiga xalaqit bermasligi lozim.
Ajdodlar ruhiga siginishning muhim jihatlaridan biri - kattalarga so'zsiz
bo'ysunish. Har qanday katta kishiga, ota-ona, davlat xizmatchisi yoki hukmdorga
kichik, xodim yoki fuqaro so'zsiz itoat etishi lozim. Yoshlarni kattaga ko'r-ko'rona
bo'ysunishi fozillik hisoblangan.
Xitoy san'ati. Qadimgi Xitoy san'ati tarixi eramizdan avvalgi 4-3
minginchi yillardan eramizning asrigacha bo'lgan davmi o'rganadi, lahlil etadi.
Eramizdan avvalgi 4-3 minginchi yillarda Xuanxe daryosi vohasida odamlar
dehqonchilik bilan shug'ullana boshladilar, ayrim qabilalar esa o'troq hayot kechira
boshladilar. Bu davrda odamlar yashaydigan uylar dumaloq shaklda va ko'proq
yerto'la tipida bo'lgan, ular yerni 3-4metr qazib ishlangan. Asta-sekin yarim
yerto'la tipida va nihoyat, yer ustida karkas uslubidagi uylar yuzaga kelgan. Ular
to'rtburchak yoki kvadrat shaklida qurila boshlangan. Tepa tomi shox-shabbalar
yoki loydan pishirilgan plitalar bilan yopilgan. Ustun-to'sin sistemasi ham keng
qo'llanila boshlangan. shu davrlarda me'morlikda.
Xitoyning eng qadimgi san'at namunalari bizgacha kulolchilik
buyumlari orqali yetib kelgan. Qo'lda, dastgohsiz yasalgan turli xum, ko'za, tovoq,
vazalar rangdor naqshlar bilan bezab chiqilgan. Bu kulolchilik buyumlarining
yuzasi spiralsimon, to'lqinsimon, tursimon chiziqlar bilan bezalgan,
soddalashtirilgan odam, xayvon va qushlar rasmi ham ishlangan. (Bunday
24

kulolchilik yodgorliklari Yanshao manzilidan topilgani uchun ham ular «Yanshao
madaniyati yodgorligi»deb yuritiladi. Shu madaniyat keyingi Xitoy kulolchiligi
rivojida ham muhim o'rinni egalladi. Xitoyning ayrim viloyatlarida kulolchilik
buyumlari qora loydan dastgohda ishlangan. Bu buyumlar nafisligi va
nisbatlariping qat'iyligi bilan ajralib turadi. Bunday idishlar Lunshan manzilidan
topilgani uchun «Lunshan madaniyati yodgorliklari» deb yuritiladi. Eramizdan
avvalgi 4-3 minginchi yillarda Xitoyda loydan ishlanib, olovda toblab pishirilgan
odam haykallari (terrakotalar), odam boshini eslatuvchi ko' zalar, toshdan
ishlangan turli badiiy buyum va haykallar uchraydi. Bular qadimgi Xitoy
madaniyatining boy va rang-barang bo'lganligidan dalolat beradi.
Hunarmandchilik. Boy-zodagonlar, qahramonlarga atab qurilgan
maqbaralar serhasham bo'lgan. Maqbaralar minoralar (pilon) bilan boshlanib,
ularga bezak berilgan, old tomoniga haykallar o'rnatilgan. Maqbaraning yer osti
qismi ham pishiq g'isht yoki tosh bilan pardozlangan.
Sag'anaga ko'milgan marhumning buyumlari ham qo'yilgan. Ayrim
sag'analarda juda ko'plab haykaltaroshlik va rassomlik namunalari mavjud bo'lgan.
Maqbaralardan loydan ishlab pishirilgan va bo'yalgan ko'p qavatli uy va
minoralarning modellari ham topilgan. Dastlabki san'at asarlari birmuncha sodda,
qo'pol ishlangan bo'lsa ham, haqiqiy hayot to'g'risida tasavvur bera oladi. Loyan
yaqinidagi Shandun va Sichuan maqbaralari, ayniqsa, tasviriy san'atga boy.
Shandundagi zodagon U Lyan-tsi maqbarasining releflarida afsonaviy
qahramonlar, podsholar orasidagi janglar, ov va bazm paytlari, farzandlarning o'z
ota-onalariga muxabbati va shunga o'xshash voqealar tasvirlangan. Bo'rtma
tasvirlar friz...... tarzida bo'lib, ular ustma-ust joylashtirilgan. Har bir voqeaga
tushuntirish yozuvi berilgan. Kompozitsiyada xudo va podsholar tasviri oddiy
ommadan kattaroq qilib ishlangan.
Sichuandagi maqbara releflari birmuncha dinamik xarakterga ega
bo'lib, u yerda ov manzaralari, yig'im-terim ko'rinishlari tasvirlangan. Xan davri
maqbaralarida ko'plab devoriy surat namunalari uchraydi. Xan davrida portret
rassomligi ham rivojlandi. Maqbara va saroy devorlariga portretlar ishlash keng
25

odat tusiga kirdi. Devorga ishlangan shunday portretlardan biri Loyan yaqinidagi
Xan davri maqbarasida saqlanib qolgan. Shunday portret ishlashda tanilgan
rassomlardan biri eramizdan avvalgi I asr oxirlarida yashab ijod etgan Mao-Yan-
shou bo'lgan. U odamlarni o'ziga juda o'xshatishga, hatto ideallashtirishga usta
bo'lgan. Uning portretlaridan tasvirlanuvchi odamning yoshi va hatto, xulqini
bilish mumkin bo'lgan. Maqbaralardan topilgan terrakotalar ham diqqatga sazovor.
Ular o'zining ifodali va hayotiy ishlanganligi bilan qatni tortadi .Xan davrida
amaliy-dekorativ san'atda ham jiddiy o'zgarish yuz berdi, buyumlarning foydali
tomoniga e'tibor ortdi, bezak va relefli tasvirlar kamaydi.
Bronzadan ishlangan jimjimador ko'zgular ham keng tarqalib, bu
ko'zgular inkrustatsiya qilingan, oltin, kumush va qimmatbaxo toshlar bilan
bezatilgan. Bu davrda bronzadan ishlangan buyumlar, idishlar avvalgi davrga
nisbatan yanada nafis va jimjimador bo'Igan, ayniksa inkrustatsiya uslubi keng
qo'llanilgan. Turli xildagi amaliy buyumlar-idishlar, muzika asboblari, lak bilan
bezatilgan buyumlar ham boylar xonadonini bezagan.
Kulolchilikda rang keng qo'llanila bordi. Badiiy kashtachilik va
to’qimachilik G’abiy Osiyo va Yevropa mamlakatlarida yuqori baholandi.
Nefritdan ishlangan turli buyum va haykalchalar ko'pchilikka manzur bo'ldi.
Buyuk xitoy devori. Buyuk Xitoy devori haqida eshitmagan kishi bo'
lmasa kerak. Uni chet elliklar uchun ham, xitoyliklar uhun ham mamlakat ramziga
aylangan desak mubolag' a bo' lmaydi. Devorning ta'mirlangan qismiga kirishda
Mao Tsze Dun yozdirgan xatni o'qish mumkin: "Buyuk Xitoy Devorida
bo’lmading-mi, demak sen haqiqiy xitoylik emassan". O' ylab qarasangiz
haqiqatdan ham shundayligiga amin bo’lasiz.
Agar tarixga nazar tashlaydigan bo' lsak, Xitoyning butun tarixi
mobaynida uchta asosiy devoir bo'lganligi oydinlashadi. Ularning har biri 10 000
m (5 000 km) uzunlikda bo'lgan. Xitoy an'analariga ko'ra 10 000 raqami alohida
mazmunga ega bo'lgan.
Devor umumiy hisobda 2000 yil mobaynida qurilgan (eramizgacha Ill
asrdan to eramizning XVII asrigacha). Birinchi devor "Xitoy zaminini
26

birlashtiruvchi" deb ataluvchi imperator Tsin Shi Xuan nomi bilan bog liq. Uning
qurilishiga 500 ming odam jalb qilingan. Minglab olimlar ham devor qurilishiga
o'z hissalarini qo' shishgan. Devor o'z vaqtida muhim harbiy-strategik ahamiyatga
ega bo'lgan.
Qurilishga jalb qilinganlarning ahvoli nihoyatda og'ir bo 1gan.
Holsizlikdan yoki biror boshqa sabab bilan o'lganlar to'g'ridan-to'g'ri devorga
"qalab" ketaverilgan. Shuning uchun bu "Buyuk qurilish" xalq tilida "Qayg'u
devori" deb ham nom olgan.
Ikkinchi devor Tsin Shi Xuan tomonidan qurilgan devorni buzib,
xitoyliklar ustiga muntazam hujum uyushtirib turgan xunnlardan himoya qilish
uchun qurilgan.
Uchinchi devor qurilishida millionga yaqin odam ishtirok etgan.
Qurilishda har bir minora ikki tomondagi minoradan ko'rinib turishiga katta
ahamiyat berilgan. Bu turli xabarlarni tutun yoki nog'ora ovozi yordamida bir-
biriga yetkazish uchun kerak bo' lgan. Bundan tashqari xabarchi markaziy
shaharga axborotni o'z vaqtida yetkazishi uchun otlarni almashtiruvchi tayanch
nuqtalari qurilgan.
Pekin atrofida devorning bir qancha qismi sayyohlar uchun ochib qo'
yilgan. Bu yerda ta' mirlanmagan Simatay qismi ancha qiziqarli. Devorning ta'
mirlangan, ya'ni bo' yalgan qismlarini ko' rib, uni ming yillardan beri yashab
kelayotganligiga ishongingiz kelmaydi. Simatay qismida esa o'zingizni huddi
mo'jizaga duch kelganday his qilasiz.
27

XULOSA
Xitoy qadimdan rivojlanib kelmoqda.Qadimgi xitoy davlatining
rivojlanishini asosini savdo aloqalari tashkil etgan.Qadimgi xitoy ko'plab
g'arb davlatlari bilan savdo aloqalari olib borib, o'zini dunyoga tanitib
kelmoqda.Qadimgi xitoy savdo borasida ko'p mahsulotlarni sotishgan va
ayirboshlashgan bu mahsulotlar masalan : dengiz mahsulotlari ,
dehqonchilik ,kulolchilik ,zib-ziynat va boshqa mahsulotlarni ham sotib o'z
davlati rivojiga ko'p hissa qo'shgan.
Qadimgi xitoyning asosiy dehqonchilik mahsuloti bu sholi va
ko'plab dorivor o'simliklar tashkil etgan.
Qadimgi xitoyning savdo aloqasida , buyuk ipak yo'lini ahamiyati
juda katta bo'lgan.Bu yo'lning paydo bo'lishi va rivojlanishi haqida yuqorida
aytib o'tdik.Keynchalik bu yo'l o'z ahamiyatini yo'qotib borgan va bunga
sabab dengida va havoda savdo aloqalarining paydo bo'lishidir.
Xitoy hozirgi kunda ham rivojlanishning eng yuqori cho'qqisiga
chiqib bormoqda .Bunga sabab bu davlat qadimdan rivojlanib kelgan va
kelmoqda ham. Xitoy davlati rivojlanishni har qanday sohasida rivojlanib
o'zini ko'rsatib kelmoqda .

28

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR :
1.Abdiyev . Qadimgi dunyo tarixi.
2.Sagdullayev . Qadimgi dunyo tarixi.
29

Qadimgi xitoyda sotsiologik taʼlimotlarning shakllanishi

Купить