Qadimgi yozuv yodgorliklari - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	86.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Qadimgi yozuv yodgorliklari

Купить

MAVZU: QADIMGI YOZUV YODGORLIKLARI
(XORAZM, SO’GD, BAQTRIYA YOZUVLARI)
MUNDARIJA:
KIRISH ……………………………………………………………………..…….3
I.BOB. O’RTA ASRLAR DAVRI………………………………………….……6
1.1. O’rta asrlar davri arab mualliflarining asarlari ………………………….……6
1.2. O’lkashu nos likga oid ma’lumotlar ……………………………………..…….8
II . BOB . QADIMGI YOZUV YODGORLIKLARI ( XORAZM ,
SO ’ GD , BAQTRIYA YOZUVLARI )…………………………………… . …….11
2.1. Qadimgi yozuv yodgorliklari so’g’d, baqtriya va xorazm yozuvlari …..……..
11
2.2. O’rta osiyoning IX-XV asrlar tarixiga oid yozma manbalar …………...……22
XULOSA …………………………………………………………………………
30
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………………………….
……….32

KIRISH
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi . Sizga ma’lumki, o`rta asrlar davri
olamshumul voqealarga juda boy bolishi bilan birgalikdago`yatda qiziqarli hamdir,
Ming yildan oshiqroq muddatni qamrab olgan bu davrda jahonda va yurtimizda
siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy hayotda keskin o`zgarishlar sodir bo`ldi. Jahon
tarixida o`rta asrlar davri Rim imperiyasining qulashi bilan, ya’ni milodiy V asr
oxiridan boshlab XVII asr o`rtalariga qadar davom etgan. Vatanimizda esa bu davr
milodning IV asridan XVI asrigacha bo`lgan voqealar bayonini o`z ichiga oladi. 1

O`rta asrlarda odamlar qanday yashaganliklari haqida biz tarixiy manbalar orqali
xabardormiz. Ayniqsa, jahon muzeylarida saqlanayotgan mehnat qurollari, qurol
yaroqlar, pullar, ro`zg`or buyumlari, shuningdek, uylar, ko`priklar, ibodatxonalar
va qal’a devorlari kabi ko`plab ashyoviy yodgorliklar mavjud. Ular o`rta asr
kishilaring kundalik hayot tarsi haqida ko`p malumotlar berishi mumkun 1
.
Arxivlarda hukmdorlarning qonun va farmonlari, sud qarorlari, mulk
tavsiflari va boshqashunga o`xshash yozma manbalar mavjud. Yilnomalarda esa
qaysi yilda mamlakatlar va xalqlar xayotida ro`y bergan muhim voqealar haqida
bayon etiladi. O`rta asr olimlarining badiiy adabiyoti asarlarida va yozishmalarida
o`sha davr kishilarining ichki dunyosi ularning ijodiy, ilmiy izlanishlari ochib
berilgan. Ertaklar, afsonalar, qo`shiqlar va rivoyatlar bizga o`rta asr kishilarining
dunyo qurilishini hamda undagi o`z o`rinlarini qanday tasavvur etishlari anglab
olishimiz imkonini beradi.
Kurs ishining maqsadi va vazifasi. Jahon sivilizatsiyalari tarixini o'rganish
orqali dunyo hamjamiyati bilan yaqindan aloqa bog'lash, hamkorlik qilishda
boshqa xalqlarning urf – odat, an`analarini bilishga va ma'naviy – madaniy
rivojlanish darajasini o'rganish orqali munosabatlarni umuminsoniy manfaatlar
asosida o'rnatishga xizmat qiladi.
Shuni unutmaslik kerakki, turli sivilizatsiyaga mansub kishilar jamiyatdagi
ijtimoiy, iqtisodiy jarayonlarda, xalqlarning shakllanishida o'ziga xos urf-odat,
an'analarga ega bo'lib, ular yuz yillar davomida shakllanadi. Bu tushunchalar
1
Nabiev A. Tarixiy o`lkashunoslik. — T., 1996.
2. Istoricheskoe kraevedenie. - M., 1980.
3

siyosiy tartiblar, mafkuralarga qaraganda bardoshli bo'ladi. Shuning uchun jahon
sivilizatsiyalari tarixi bilan yaqindan tanishish dunyo sivilizatsiyalari, ularning
umuminsoniy asoslari, taraqqiyot darajasi va yutuqlaridan chuqur bilim va
ko'nikmalar hosil qilish, kishilarni vatanparvarlik, umuminsoniy g'oyalarga sadoqat
ruhida madaniyatli qilib tarbiyalashda yordam beradi deb hisoblaymiz.
Mavzuning o’rganilish darajasi. Ilk o‘rta asrlar tarixiga oid arab tilidagi
manbalarni shartli ravishda 2 guruxga bo‘lish mumkin. Birinchi guruxga sayyoxlar
va jug‘rofik olimlarning asarlari, ikkinchi guruxga esa tarixiy asarlar kiradi. IX asr
arab jug‘rofik olimi al-YA’kubiy o‘zining "Kitob albuldon" asarida Eron,
Movarounnaxr, Xuroson va Seyistonda xukmronlik qilgan podshoxlar xaqida
ma’lumotlar beradi. Ilk o‘rta asrlarda yurtimiz ga tashrif buyurgan sayyoxlarning
asarlari ayniqsa, muxim axamiyatga egadir. Masalan, ibn Fadlan (X asr) "Risola"
nomli asarida o‘z sayyoxatlari davomida yaqindan tanishgan mamalakatlar va
ularning xalqlari xaqida qiziqarli ma’lumotlar yozib qoldirgan. SHu jumladan u
O‘rta Osiyo xalqlari masalan xazarlar xaqida e’tiborga loyiq axborotlar yozib
qoldirgan. Ibn al-Fakix (X asr) "Kitob axbor al-buldon" nomli asarida Balx,
Samarqand singari shaxarlar xaqida ma’lumotlar beradi.
Bu davr tarixini o‘rganishda arab tilida bitilgan tarixiy asarlarning axamiyati
g‘oyat muximdir. Ayniqsa, Utbiy, Abu Rayxon Beruniy, Ibn al-Asir, SHaxobuddin
Nasaviylarning qalamiga mansub asarlar diqqatga sazovardir. Abu Nasr
Muxammad ibn Abdujabbor Utbiy asli Ray shaxridan bo‘lib, badavlat va zodogon
oilaga mansubdir. Utbiy o‘z xayoti davomida Somoniylar, Ziyoriylar va
/aznaviylar saroyida xizmat qilgan. Bizgacha Utbiyning «Tarixiy YAminiy» asari
etib kelgan. Bu asarda muallif Sabuqtagin va Sulton Maxmudlar zamonida
/aznaviylar davlatida ro‘y bergan siyosiy voqealarni bayon etadi. Asar xukmron
feodal sinf manfaatlarini ximoya qiladi. Lekin ayrim xollarda muallif mexnatkash
xalq ommasining og‘ir axvoliga nazar tashlaydi. Asarning arabcha matni va forsiy
tarjimalari bir necha marotaba nashr qilingan. Buyuk qomusiy olim Abu Rayxon
Beruniy tarix faniga oid bir necha asarlar yozib qoldirgan. Bulardan biri «Osor ul-
bokiya al-kurun jaxoliya», («Kadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar») asari
4

bo‘lib, bu asarni u 1000 yilda Gurgonda, shu shaxar xukmdori Kobus ibn
Vishmagin, Ziyoriy saroyida xizmatda bo‘lgan chog‘ida yozadi. «Osor ul-bokiya»
asari shu bilan xam qimmatliki, unda oldingi davrlarda yaratilgan va keyinchalik
yo‘qolib ketgan ko‘pgina manbalardan foydalanilgan. Beruniy o‘z asarida folklor
va etnografiyaga doir qiziqarli ma’lumotlar keltiradi. Biz uchun kitobda keltirilgan
Iskandar Zulqarnayn, Moniy, Zardusht, Muqanna kabi tarixiy shaxslar xayotiga
doir ma’lumotlar qimmatlidir. Bu asar eng qadimgi davrdan to islomiyatgacha
bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Beruniyning bizgacha etib kelmagan «Tarixi
Xorazm» nomli asarida Xorazmning Gaznaviylar davlati tarkibidagi tarixi (1017-
1043) bayon etiladi bu asarning ayrim parchalari Bayxakiy va Xamaviy asarlarida
saqlanib qolgan. Yirik arab tarixchisi Ibn al-Asir (1160-1234) bir necha tarixiy
asarlar yozib qoldirgan. Biz uchun uning «Al komil fi-t-tarix» nomli 12 jildlik
asari muximdir. Asarning I-VI jildlari komnilyasiya bo‘lib, muallif Tabariy, ibn
Miskavayx, As-Sulamiy va boshqalarning asarlaridan keng foydalangan. Asarning
VII-XII jildlari muxim axamityaga ega bo‘lib, 924-1031 yillar orasida SHarq
mamlakatlari, jumladan O‘rta Osiyoda bo‘lib o‘tgan voqelarni o‘z ichiga oladi. Bu
qism asosan qo‘lyozma manbalar, shuningdek tarixni yaxshi bilgan kishilar bergan
axborot xamda muallifning shaxsiy kuzatishlari bilan to‘plangan faktik materiallar
asosida yozilgan.
5

I.BOB. O’RTA ASRLAR DAVRI
1.1. O’rta asrlar davri arab mualliflarining asarlari
Arab manbalari. Ilk o‘rta asrlar tarixiga oid arab tilidagi manbalarni shartli
ravishda 2 guruxga bo‘lish mumkin. Birinchi guruxga sayyoxlar va jug‘rofik
olimlarning asarlari, ikkinchi guruxga esa tarixiy asarlar kiradi. IX asr arab
jug‘rofik olimi al-YA’kubiy o‘zining "Kitob albuldon" asarida Eron,
Movarounnaxr, Xuroson va Seyistonda xukmronlik qilgan podshoxlar xaqida
ma’lumotlar beradi. Ilk o‘rta asrlarda yurtimiz ga tashrif buyurgan sayyoxlarning
asarlari ayniqsa, muxim axamiyatga egadir. Masalan, ibn Fadlan (X asr) "Risola"
nomli asarida o‘z sayyoxatlari davomida yaqindan tanishgan mamalakatlar va
ularning xalqlari xaqida qiziqarli ma’lumotlar yozib qoldirgan. SHu jumladan u
O‘rta Osiyo xalqlari masalan xazarlar xaqida e’tiborga loyiq axborotlar yozib
qoldirgan. Ibn al-Fakix (X asr) "Kitob axbor al-buldon" nomli asarida Balx,
Samarqand singari shaxarlar xaqida ma’lumotlar beradi. Ibn Xurdodbekning (IX-X
asrlar) "Kitob misolik ul-manolik" asarlarida sug‘d shaxarlari Samarqand,
Kushoniya, Samarqand atrofida joylashgan shaxarlar, Ustrushona, SHaxriston,
Qadimgi SHosh, Isfijob, xaqida ularga olib boradigan yo‘llar to‘g‘risida
Movarounnaxr shaxarlaridagi pul muomalasi, bu erda istiqomat qilgan turkiy
qabilalar xususida qimmatli ma’lumotlar keltirilgan. Eron jug‘rofik olimi va
sayyox al-Istaxriy (IX-X asrlar) «Kitob maosilik ul-mavorix» ------nomli asarida
musulmon mamlakatlari, shu jumladan O‘rta Osiyoning chegaralari, iqlimi,
ma’muriy bo‘linishi, shaxarlari axolisi va uning mashg‘ulotlari, mashxur kishilari,
savdo-sotiqning axvoli va boshqa masalalar bayon etilgan Ibn Xavkal esa (X esr)
Movarounnaxrni xar tomonlama tavsiflab, o‘zining "Kitob surat al-arz" kitobiga bu
o‘lkaning xaritasini ilova qiladi. 2
Xaritada Jayxun daryosi, Buxoro, Samarqand,
SHosh, Isfijob singari shaxarlar, Ustrushona va Xorazm viloyatlari tasviri
tushirilgan. YUqorida nomi tilga olingan al-YA’kubiy nafaqat jug‘rofiya, balki
tarix ilmi soxasida xam qalam tebratgan olim xisoblanadi. Uning «Tarix» asari
SHarq mamlakatlari, shu jumladan O‘rta Osiyoning VIIIX asrlardagi tarixi
bo‘yicha muxim manbalardan biridir. Yirik arab tarixchisi Madoiniy V-IX
6

asrlarning "Kitob al-magoziy" xamda Xuroson xokimlari Asad ibn Abdullox va
Nasr ibn Sayyorga bag‘ishlangan asarlari arablar istilosi va VIII asrning birinchi
yarmidagi siyosiy tarix bo‘yicha muxim manbalardan biri xisoblanadi.
Madoniyning mazkur asarlari bizgacha etib kelmagan, lekin ayrim parchalari
Balazuriy va Tabariy kitoblarida saqlanib kolgan.
IX asrda yashab o‘tgan eronlik yirik tarixchi va jug‘rofik olim Balazuriyning
"Kitob futux al-buldon" asari arab istilolari tarixi bo‘yicha eng yaxshi manbalardan
biri xisoblanadi. Balazuriy "Kitob ansob al-sharif" nomli asarining xam muallifidir.
Yirik ensiklopedist olim Tabariy asli eronlik bo‘lib, iloxiyot, xadis, tafsir, fikx va
tarix soxasida 10 dan ortiq asar yozgan. Biz uchun uning "Tarix ar-rusul va ul-
muluk" asari muximdir. Bu asar umumiy tarix tipida yozilgan bo‘lib o‘zining
mukammalligi va faktik materiallarga boyligi bilan ajralib turadi. Asarda
"olamning yaratilishidan" to 912 yilga qadar SHarq mamlakatlari, shu jumladan
O‘rta Osiyoda bo‘lib o‘tgan ijtimoiy-siyosiy voqealar xikoya qilinadi. Arab
manbalari yurtimizning ilk o‘rta asrlar tarixini o‘zida nisbatan to‘liqroq aks etgan
muxim manbadir. Ulardan tanqidiy foydalanish bu davr tarixini o‘rganish uchun
g‘oyat muximdir.
7

1.2. O’lkashu nos likga oid ma’lumotlar
Vatan haqidagi teran fikrlar turkiy tasavvuf she'riyatining atoqli vakili xoja
Ahmad Yassaviy xikmatlaridan birida quyidagicha talqin etiladi: Boshim tuproq,
o'zim tuproq, jismim tuproq, Haq vasliga etarman deb ruhim mushtoq. Binobarin,
tuproq — inson tug'ilib o'sgan o'lka, makon, tuproq Vatan. Tuproq necha yuz
yillardan buyon ne ne ulug' farzandlarini ardoqlab kelayotgan Zamin. SHuning
uchun biz uni e'zozlab ona tuproq deymiz. Demak, barcha ishlar o'z ona tuprog'ini,
o'z ona o'lkasini qadrlashdan boshlanadi. Ona tuprog'ini, ona o'lkasini sevgan
kishini el qadrlaydi, dunyo taniydi... O'z tarixini ona yurtdan — ona tuproqdan
qidirgan insongina haqiqiy inson bo'la oladi. Tarixga nazar tashlasak, o'z o'lkasini
sevmagan va uning tuprog'ini ardoqlamagan biron ham zotni uchrata olmaymiz.
SHuning uchun ham Vatanni sevmoq iymondandir, deymiz. Zotan, ona yurt
farzandlari uchun Vatanni sevish, uning tarixini o'rganish, dilga jo etish muqaddas
burchdir. 1. O'lkashunoslikning turlari O'lkashunoslik uch turga bo'linadi: 1) ilmiy,
ya'ni davlat o'lkashunosligi; 2) jamoat o'lkashunosligi; 3) maktab o'lkashunosligi.
O'lkashunoslikning har uchala turi o'zaro bir-biriga aloqador bo'lib, biri
ikkinchisini to'ldiradi. Davlat o'lkashunosligi bilan respublika tarixiy va madaniy
yodgorliklarni muhofaza qilish hamda ulardan foydalanish qo'mitasi, muzeylar,
respublika Fanlar akademiyasi qoshidagi tarih arxeologiya ilmiy-tadqiqot
institutlari shug'ullanadi. Jamoat o'lkashunosligi qishloq, ovul, qo'rg'on, tuman,
shahar, viloyat hududidagi tarixiy obidalarni saqlash va asrash ishlariga boshchilik
qilish bilan birga joylarda istiqomat qilib turgan xalqlarning kelib chiqishlari
(etnogenezi), urfodatlarini o'rganadi hamda ilg'or mehnatkashlar, Mehnat
qahramonlari xotirasini abadiylashtirish uchun haykallar, mangu olovlar, hurmat
taxtalari tashkil qiladi. Bundan tashqari jamoat o'lkashunosligiga mustaqil ravishda
tanga pullarni o'rganuvchi mutaxassislar — numizmatlar, muhrlarni o'rganuvchilar
sfragistlar, tamg'a (gerb)larni o'rganuvchilar — geraldistlar, tosh, metall, sopol va
yog'ochdagi yozuvlarni o'rganadigan olimlar-epigrafistlar, eski asbob-uskunalar va
qurol-aslaha hamda shu kabi narsalarni to'plovchilar ham uyushadi. 3

8

Maktab o'lkashunosligi esa maktablarda tarih inson va jamiyat fani
o'qituvchilarining bevosita rahbarligida tashkil qilinadi. Maktab
o'lkashunosligining a'zolari V-X (XI) sinflarning eng intizomli va a'lochi
o'quvchilaridan tuzilib, ular o'lka materiallarini tort guruhga bo'lingan holda
to'playdilar. To'plangan arxeologik, etnografik, toponimik va arxiv hujjatlari
maktab o'lkashunoslik va tarix muzeylarida namoyish qilinadi. Maktab
o'lkashunosligi ta'lim-tarbiyani turmush, ishlab chiqarish, yangi jamiyat qurish
tajribasi bilan uzviy bog'liq holda o'rganadi. O'qitish jarayonida o'lka
materiallaridan o'rinli foydalanish o'quvchilarning o'z o'lkasi tarixini bilib olishga,
chuqur bilim olishga, mustaqil ijod qilishga bo'lgan qiziqishini orttiradi va kelgusi
hayot yo'lini tanlab olishga yordam beradi. Maktab o'lkashunosligi fanlar
o'rtasidagi aloqani mustahkamlaydi hamda o'qituvchi zimmasiga katta mas'uliyat
yuklaydi. U dastur asosida, o'z a'zolarining bilim darajasi hamda ijodiy
qobiliyatlarini hisobga olgan holda (iloji boricha mutaxassislarning maslahatlari va
ko'rsatmalari asosida) tadqiqot o'tkazish ishining rejasi va ish hajmi hamda
uslubini ishlab chiqadi. O'lkashunoslikning butun muvaffaqiyati shu ishga
raxbarlik qilayotgan o'qituvchining bilimiga va tashkil qila olishiga bog'liq.
Agar o'qituvchi o'z o'lkasini yaxshi bilsa, bu haqdagi og'zaki va yozma
manbalarni muntazam o'rganish bilan birga o'quvchilarning ota-onalari, keksalar,
o'lkashunoslik tashkilotining xodimlari bilan suhbatlar olib borib, pedagogik
mahoratini ishga solsa, o'quvchilarning faolligi ortib boradi, o'tilgan materiallarni
to'liq o'zlashtirish bilan birga uni hayotga xam tatbiq qila boshlaydi. Natijada
o'quvchilarning puxta bilim olish bilan birga o'z o'lkasiga bo'lgan mehr-muhabbati
ortadi va tarixiy tasavvuri hamda tarixiy tushunchasi shakllanib boradi. Maktab
o'lkashunosligi ikkiga bo'linib, o'quv jarayonida (o'quv dasturi asosida) va
dasturdan tashqari (maktabning tarbiyaviy ishlar rejasiga asoslangan holda) amalga
oshiriladi. O'quv jarayonida (sinfda) olib boriladigan o'lkashunoslik ishlari ham
ikki maqsadni ko'zlaydi. Biri - o'z o'lkasining o'tmishini arxeologik, etngorafik,
toponomik, qo'lyozma asarlar va arxiv xujjatlari asosida o'rganish va
o'lkashunoslik materiallarini bir tizimga solish; ikkinchisi — to'plangan
9

o'lkashunoslik materiallaridan tarix hamda inson va jamiyat darslarida
foydalanish 2
.
Sinfda olib boriladigan o'lkashunoslik ishlariga barcha o'quvchilariing
ishtirok etishi majburiydir. Maktabdan tashqari olib boriladigan o'lkashunoslik
ishlari, ya'ni sayohatlar, arxeologik ilmiy safarlarda O'zbekiston Fanlar
akademiyasi tarix hamda arxeologiya institutining tavsiyasi bilangina shu ishga
layoqatli o'quvchilar ixtiyoriy ravishda ishtirok etadilar. Maktab o'lkashunosligi
tarix hamda inson va jamiyat fanlaridan olgan bilimlarni oydinlashtiradi,
kengaytiradi hamda har xil fanlarning o'zaro aloqasini ta'minlaydi. Maktab
o'lkashunosligi tarixiy obidalarni saqlash va himoya qilish, qadimiy manzilgohlarni
topishda ham katta rol’ o'ynaydi. U jamoa bo'lib yashash, ishlash va ijod qilishga
o'rgatadi. 4
O'quvchilarda sinchkovlik, tirishqoqlik, tevarak-atrofga havas bilan
boqish, tadqiqotga qiziqish, Vatanni sevish va uni ardoqlash hislari shakllanib
boradi. Darhaqiqat, maktab o'lkashunosligi o'quvchilarda o'z Vataniga mehr
uyg'otish bilan birga, ularni estetik ruhda tarbiyalashga xdm munosib hissa
qo'shadi. Vatanga bo'lgan mehr tuyg'usi o'z o'lkasini o'rganishdan boshlanadi.
Maktab o'lkashunosligida ana shunday tuyg'u shakllanadi.
2
Nabiev A. Tarixiy o`lkashunoslik. — T., 1996. .
10

II.BOB. QADIMGI YOZUV YODGORLIKLARI (XORAZM,
SO’GD, BAQTRIYA YOZUVLARI)
2.1. Qadimgi yozuv yodgorliklari so’g’d, baqtriya va xorazm yozuvlari
Ushbu yozuvdan finkiylar, karfagenlar qadimiy yahudiylar tomonidan
finikiya, Suriya, Falastin va qisman Misr , Kipr, Kiliniya(kichik osiyodagi viloyat),
Karfagen kabi qadimiy davlatlar foydalanganlar. Finikiy yozuvga daxldor katibalar
miloddan avvalgi 2- 4 ming yilliklarga taalluqlidir. Bu yozuvning paydo bo’lishi
sarchashmasi haligacha aniq emas. Taxmin qilishlaricha finikiy yozuv qadimiy
Qan’onning bo’g’in va undosh yozuvi asosida vujudga kelgan. Finikiyyozuvda 22
ta undsh harf mavjud edi . Keyinchalik qattiq unlilar uchun maxsus alomatlar
ishlab chiqildi. Keyinchalik qariyb hamma harfi va ovozli xatlar sistemasi,
jumladan yozuvlarning ikki katta bo’g’ini - yunon va yozuvlar ham finikiy
yozuvidan ibtido oldi. 5

Oromiy yozuv. Ushbu yozuv undosh tovushlardan iborat bo’lib, 22 ta harfi
bor edi. Miloddan oldingi birinchi ming yillikning avvallarida finikiy yozuv
zaminida vujudga keldi. Oromiy yozuvning qadimiy osori Bar – Xadod( shimoliy
Suriya) va Zokir (Xamodan) katibalardir. Keyinchalik oromiy yozuvni boshqa
somiy xalqlar, yahudiylar, oshriylar, bobiliylar qabul qildilar. Miloddan avvalgi 3-
2 asrlarda ushbu yozuv bir necha shoxaga - yahudiy yozuvning murabba xili
palmir va nabatiy yozuvlariga bo’lindi.
Mazkur yozuv Baynannahrga mixsimon bobil va akkad yozuvlari o’rnini
egalladi.
Haxomanishiylar davlati (imperiyasi) davrida ham oromiy yozuvi qadimiy
fors yozuvi bilan baravar qo’llangan. Jamshid taxtidan 500 taga yaqin oromiy
katibalar yozilgan loy taxtachalar topilgan. O’rta eroniy yozuvlarning aksariyati-
pahlaviy, forsiy, so’g’diy, monaviy, xorazmiy yozuvlari oromiy xatdanpaydo
bo’gan.
So’g’d yozuvi. Bu yozuv oromiy yozuv asosida eramizdan avvalgi birinchi
ming yillikda qadimiy So’g’d zaminida yaratilgan. U 23 alomatni o’z ichiga olar
11

edi. So’g’d yozuviga mansub birinchi yozma yodgorlik eramizdan oldingi I asrga
taalluqlidir.
So’g’d yozuvining alomatlarini birinchi bor frnsuz olimi R. Goto
fransliteratsiya qilgan edi. So’g’d yozuvida avvallari bir – biriga ulangan harflar
(ligaturalar) juda kam bo’lgan. Har bir harf o’zining alohida yozma shakliga ega
bo’lib, ularni bemalol bir- biridan farq qilishi mumkin edi. VI –asrning
boshlarida ,,sutra yozuvi’’ nomukammal finik so’g’d yozuvi taraqqiy etdi va X
asrda keng qo’llanildi. Bu yozuv bilan budda dinining yozma yodgorliklari
yozilgan. Mukammal finik so’g’d yozuvi sakkizinchi asr o’rtalarida vujudga keldi.
Bu yozuv bilan Mug’ tog’ Afrosiyob va panjakent katibalari yozilgan Siniq so’g’d
yozuvida ulangan harflar ko’proq ishlatilgan va alomatlarni bir – biridan farqlash
ancha qiyin bo’lgan. Mutaaxir siniq so’g’d yozuvi ( bu yozuvni “uyg’uriy so’g’d “
yo “ uyg’uriy” ham deganlar) IX - XI asrlarda taraqqiy etgan. Uyg’uriy yozuvida
harflarni bir- biridan farq qilishi uchun dlakritik alomatlarni ishlatish kotiblar
ixtiyorida edi.
Bu umumso’g’d yozuvlaridan tashqari yana ikki xil so’g’d yozuvi taraqqiy etgan
edi. Bularning bittasiga Buxoriy va ikkinchisiga istaravshaniy nomini berish
mumkin.
Miloddan avvalgi II – III asrlarda shakllangan so’g’d yozuvi ulkamiz
madaniyati tarixida muhim rol o’ynaganini isbotlovchi dalillar juda ko’p topilgan.
Dalillarning guvohlik berishicha bu yozuv ijtimoiy va madaniy hayotning hamma
sohalarida keng qo’llangan. Shu murakkab jarayonda so’g’d yozuvining tashqi
shakli takomillasha brogan hamda ichki mazmuni - til tovush sistemasi tobora aniq
ifodalanishi tomon o’say brogan, muyyan orfografik normalar vujudga kela
boshlagan.
Bu qadimiy so’g’d yozuvi orqali eramizning boshlaridan to X – XI asrlarga
qadar yozilgan ko’plab noyob yodgorliklar bizgacha yetib kelgan. Bu yodgorliklar
orasida ko’plab nimizmatik materiallar ( tanga yozuvlari) metall, spool, yog’och,
charm, qog’oz va boshqa buyumlarga bitilgan matnlar, shaxsiy maktublar, diniy,
axloqiy falsafiy matnlarning parchalari, xo’jalik huquqiy va diplomatoik hujjatlar
12

mavjud.
Shunday noyob yodgorliklarning katta guruhi Panjakent yaqinidagi mug’ tog’I
tepasidagi qadimgi qasr xarobalaridan tipilgan so’g’d hujjatlaridir. Mazkur
yodgorlik majmuasi “ Mug’ tog’I so’g’d tarixi” deb nomlangan va o’z ichiga VII
asr oxiri VIII asr boshlarida oid ga yaqin noob hujjatlarni qamrab oladi. Bu
hujjatlar so’g’d podsholigida tobe Panj hokimiligi saroyi hamda turli viloyat
hokimligi va ayonlariga tegishli hujjatlar yig’indisidan iborat.
Arab istilosi kunlarida , xususan, 722 – yilda Panj hokimi, bir muddat So’g’d
podshosi taxtiga da’vogar sifatida ish ko’rgan Devashtich boshliq guruh mug’ tog’I
joylashgan mudofaa qasrga chekingan. 6
Shu sababli saroy hujjatlari qasrga
keltirilgan. Tarix kitobisahifalaridan ayonki 722 yili arablar qasrni bosib olib,
vayron qildilar.
Mug’ qasri xarobalarida qolib ketgan so’g’d arxivi oradan 1210 yil o’tgach,
1932- 1933 yilarda topilgan. Bu hujjatlar shu vaqt davomida ancha o’rganildi,
barcha matnlarning izohli nashrlari e’lon qilinmoqda va ularning til xususiyatlari
o’rganlmoqda. Qadimgi so’g’d yozuvi bo’yicha paleografik tadqiqotlar
bajrilmoqda. Bir turkum so’g’d hijjatlarining o’zbek tiliga tarjimasi va izohlri 1992
–yil Mirsodiq Is’hoqov tomonidan nashr etildi.
Yunon yozuvi: Bu yozuvdan qadimgi yunonliklar miloddan avvalgi X- VIII
asrlarda foydalanganlar. Ayni damda u hozirgi yunon tilida ham ba’zi bir
tadqiqotlar bilan foydalanildi. Finkiy yozuvdan paydo bo’lgan yunoniklar finkiy
yozuvni o’z tillariga mohirlik bilan tadbiq etdilar. Yozuv tarixida birinchi bor
unlilar uchun alohida harflar joriy qildilar va undoshlar uchun bir necha harf ilova
qildilar. Finikiylar rostdan chapga qarab yozardilar. Yunonliklar ham avval shu
usulni qo’llagan. Keyinchalik bir qatorni o’ngdan chapga , ikkinchi qatorni
chapdan unga qarab yoza boshladilar. Miloddan oldingi VII – VI asrlardan boshlab
chapdan unga qarab yozishni joriy qildilar. Yunon alifbosi 24 harfdan iborat bo’lib,
jahonning ko’pgina tillari alifbosi, jumladan lotin, slaviyan, arman, gruzin, got
tillarning alifbosi o’z asosini yunon alifbosidan oldi.
13

Avesto yozuvi: ( Zand yozuvi ham deyiladi) III- IV asrlarda pahlaviy yozuvi
asosida ixtro qilingan va Avesto kitobini yozish uchun qo’llangan. Unda 48 ta harf
va 3 ligatura ( birlashgan harflar) mavjud edi. Ushbu yozuv Avestoni bexato va
to’g’ri o’qish uchun ixtro qilingan. Avesto yozuvi sosoniylar zamonida “ din –
dabura”, ya’ni diniy matnlarni zabt etish uchun yaratilgan yozuv nomi bilan
yuritilgan. 7

Pahlaviy yozuv: III asrda oromiy yozuv asosida yaratilgan. Pahlaviy tilning
qadimiy kotibalari shu yozuvda bitilgan . Ushbu yozuv 22 alomatdan iborat edi.
Keyinchalik tez yozish ( kursiv ) usuli qo’llanilgach alomatlar miqdori 14 – 15 ta
bo’ldi. Pahlaviy yozuvda faqat uzun unlilar o’z alomatiga ega edi. Ushbu yozuv
o’ngdan chapga qarab yozilar edi.
Baqtriya yozuvi yodgorliklari
Tangalardagi yozuvlarga asoslanib aytish mumkinki, Kanishka davrida
yunon alifbosi baqtriya tiliga moslashtirilgan. Tangalarning yuzasiga yunon
tilidagi yozuvlar o‘rniga baqtriya tilidagi yozuvlar yozdirilgan. Yunon alifbosi
asosida baqtriya yozuvining shakllanishi Kanishka davridan avvalroq Vima Kadfiz
davrida paydo bo‘lgan deyish hanuzgacha o‘z tasdig‘ini topgani yo‘q.
Baqtriya tilidagi so‘zlarni yozishda yunon alifbosining tanlanishi eramizning
birinchi asrlarida Baqtriyada ellinistik an’analarning, yunon madaniyati va tilining
mustahkam o‘rin topganligidan dalolat beradi. Baqtriya nomlarini yunon harflari
orqali aks ettirishga bo‘lgan urinish Kanishkagacha bo‘lgan davrdayoq
boshlangan. Yunon harf lari dan nafaqat nomlarni va mansablarni yozishda, balki
yunon tilida bo‘lmagan so‘zlarni yozishda foydalanila boshlangan. Natijada yunon
harflari orqali yunon tilida bo‘lmagan tovushlarni aks ettiradigan bel gilar tizimi –
baqtriya alifbosi yaratilgan.
X.Yunker, E.Xersfeld va R.Kyuriel asarlarida baqtriya yozuvi yunon kursiv
yozuvlaridan kelib chiqqan deb e’tirof qilingan edi. Baqtriya yozuvi
paleografiyasiga R.Kyuriel, A.Marik, X.Xumbax, R.Gyobl, I.Gershevich va
V.A.Livshislarning asarlarida maxsus bo‘lim lar ajratilgan. Baqtriya yozuvining
ikki turi – monumental va kursiv turlari ajratib ko‘rsatiladi. Monumental
14

yozuvlarga belgilarning o‘zaro ulanmasligi, harflarning burchakli (qirrali) va
dumaloq shaklda yozilishi xos bo‘lib, bu so‘zlarni o‘qishda yengillik tug‘diradi.
Kursiv yozuv so‘zdagi harflar biri ikkinchisiga ulanib yozilish uslubidir. Bun da
o‘qish ancha mushkullik tug‘diradi. Monumental yozuv kushon lar davri
yodgorliklari uchun xosdir. Bu yozuv namunalarini Surx-ko‘tal va Dilberjindan
topilgan matnlarda ko‘rish mumkin. Kursiv usulda yozish tendensiyasi
monumental yozuvlarga nisbatan kuchayib boradi. Va nihoyat, Eftaliylar davriga
kelib, kursiv yozuv uslubi tamoman g‘alaba qiladi. Ba’zi muhrlarda ham kursiv,
ham qirrali yozuv shakli qo‘llanilgan. Rivojlangan baqtriya kursiv yozuvi Eski
Termez - Qora-tepa budda monastir devorlarida, kushon-sosoniy va eftaliy tangala -
rida, Uruzgandagi devor yozuvlarida va Tochi vodiysidan topilgan bitik larda
uchraydi.
Buyuk Kushonlardan keyingi davr tangalardagi yozuvlarda kursiv usulga
o‘ta boshlagan. Bu yozuvlarni o‘qish nihoyatda qiyin edi. Ku shon-sosoniy
skifat 2
tangalaridagi, kidariy va eftaliylar tangalari da gi, soso niy tangalaridagi
eftalit va arab-eftalit tangalaridagi yunon alif bosiga borib taqaluvchi kursiv yozuvli
yozuvlar turlicha talqin qili na di. Tangalardagi unvonlar va shaxs nomlari o‘rta
eroniy til holatini aks ettiradi, boshqalari esa hind va turk tilidan kelib chiqqan.
Mavjud yozuv lar orqali eftaliylar tili to‘g‘risida aniq fikr aytish qiyin, lekin shunga
qara masdan tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, baqtriya tili efta liylarga qa rashli
bo‘lgan Toxariston viloyatida ham ma’muriy bosh qaruv doira sida amal qilgan.
Toxariston esa turkiy yobg‘ular tomo nidan boshqarilgan.
Kushon-sosoniy tangalari Cunningham 1893, Herzfeld 1930, Lu ko nin
1967), A.Bivar (Bivar 1968) kabi olimlar tomonidan o‘rganil gan. Keyingi paytda
o‘zbek olimlaridan G‘aybulla Boboyorov bu soha da ish olib bormoqda.
Muhrlarda va gemmalarda 3
baqtriya yozuvlari saqlanib qolgan. Bularning
na’munalari Angliya, Afg‘oniston, Pokiston, Hindiston va boshqa mamlakatlarning
muzeylarida va kolleksiyalarida saqlanmoq da. Mazkur matnlarni Bivar “Korpus
ironayazichnix nadpisey” kito bining jildlaridan birida nashr qildirgan(Bivar 1968).
Leningraddagi Ermitajda saqlanayotgan gemma-muhrda bitilgan baqtriya
15

yozuvlarini B.Ya.Staviskiy 1961, 1962-yillarda nashr qildirgan edi. Aksariyat
yozuv lar kursivda bitilgan, lapidar yozuvlari juda kam. Quyida baq triya yozuvli
gemma na’munalaridan bir nechtasida o‘qilgan ismlarni va mansablarni keltiramiz:
Asbarobido - “kavaleriya boshlig‘i”, ahmoniylarning ma’muriy boshqaruv tilidagi
asbar tarixan aspabara “otda yuruvchi”, “suvoriy” so‘zidan olingan. Borsogoigo –
“Burzgo o‘g‘li” atamasi V.A.Livshisning fikriga ko‘ra kushonshoh Varaxran
davriga taalluqli. Findofarris – “zabt etuvchi, g‘olib farr”. Farr tushunchasi farrax -
lik, baxtlilik demakdir. Zero, Farr samoviy, ilohiy baxt ma’nosidagi farishtaning
nomidir. Freixoadeo (freya-xvatavea – fdtcn. Frey- azizam, yoqimtoygi nam, dr.ir.
xva-tavya- hukmdor). Gemmalardagi ba’zi unvonlar g‘arbiy erondan olinganligi
aniq lan gan.
Baqtriya yozuvli muhr va gemmalarni A.Bivar bilan X.Xumbax to‘plagan.
Unga qadimgi Panjikent xarobalaridan topilgan kursiv yozuvdagi oltita bulla
parchalaridagi yozuvni ham qo‘shish mumkin.
Syuan Szyan va XII asr arab muallifi as-Sama’nining ma’lumot lariga ko‘ra,
baqtriya tilida juda ko‘p adabiyotlar va yozma manbalar bo‘lgan. Bu qo‘lyozma
boyliklardan faqat bir nechta bo‘laklargina, ham masi bo‘lib 50 qatorcha yozuv
saqlanib qolgan, lekin u ham bo‘lsa to‘liq emas. Paleografik va arxeologik
ma’lumotlarga ko‘ra, eng qadimgi yozuv bu IV asrga taalluqli “London parchasi”
yoki “Lou-Landan topil gan fragment” deb nomlanib, u A.Steyn tomonidan Sharqiy
Turkiston dagi Lou-Lan xarobalaridan topilgan va F.Tomas nashr qildirgan. Bu
bo‘lak o‘n qator yozuvdan iborat, uning na boshi va na oxiri bor.
QADIMGI XORAZM YOZUVI – O’rta Osiyo xalqlarining eng qadimgi
yozuvlaridan biri. Xorazmdagi Katta Oybuyirqal a‟ shahar xarobasidan topilgan
xum sirtiga yozilgan yozuv hozirgi paytda ushbu hududda topilgan yozuvlarning
eng qadimgisi deb hisoblanmoqda. Arxeologik ma’lumotlarga ko`ra bu yozuv
miloddan avvalgi V-IVAsrlarga tegishlidir. 3

3
Istoricheskoe kraevedenie. - M., 1980.
16

Miloddan avvalgi IV-III asrlarga oid yana bir qadimgi Xorazm yozuvi
Qo’yqirilganqal’adan topilgan sopol idishining sirtida
saqlangan. Bu manba yagona “aspabarak” – “otliq”, “chavandoz” ma nosida‟
tarjima qilingan.
XV asrda yashab ijod etgan Hofiz Abruning arabcha yozilgan jo’g’rofiya
asari «Kitob al-masolik va almomolik» (Yo’llar va mamlakatlar kitobi) deb
atalgan, uni «Ashkon al-aqolim» (Iqlimlar surati) deb ham nomlangan. Eng yirik
shaharlar Hirot, Marv, Balh, Mashhad va boshqalarni ta’riflagan.
Rivojlangan o‘rta asrlarda O‘rta Osiyoda sodir bo‘lgan ijtimoiy-siyosiy
voqealar arab va fors-tojik tilida bitilgan juda ko‘p tarixiy manbalarda o‘z aksini
topgan. X-XV asrlarla O‘rta Osiyoga bir necha ajnabiy, asosan arab sayyoxlari
tashrif buyurib bu erda ko‘rgan-kechirganlarini o‘z asarlarida yozib qoldirganlar.
Bu sayyoxlar qatoriga Abu Dulaf, al-Muqaddasiy, al-Idrisiy, YOqut Xamaviy
singari arab olimlarini kiritish mumkin. Abu Dulaf (X asr) o‘z asarlarida
o‘lkamizning tarixiy geografiya sini o‘rganish uchun muxim bo‘lgan ma’lumotlar
mavjud. Abu Dulaf qator SHarq mamlakatlari, shu jumladan Movarounnaxrga
safar qilib, ma’lum muddat davomida bu erdagi xukmdorlar saroyida xizmat
qilgan. Safarlari chog‘ida yiqqan materiallari asosida u "Risolat ul-avval"
("Birinchi risola") va "Risolat ul-uxro" ("Ikkinchi risola") nomli asarlar yaratgan.
Abu Dulafning xar ikkala asarining qo‘lyozmasi 1923 yilda Mashxad
kutubxonalarining biridan topilgan. Mazkur qo‘lyozmani atroflicha taxlil etgan I.
YU. Krachkovskiy Abu Dulaf asarlarida keltirilgan fakt va dalillar ob’ektiv
ekanligini ta’kidlaydi. X asrda yashab o‘tgan yana bir arab geograf olimi al-
Mukaddasiy 947 yilda Quddus shaxrida tug‘ilib, 1000 yilda vafot etgan. Al-
Mukaddasiy sayoxatlari vaqtida to‘plagan va boshqa manbalardan olingan
materiallar asosida "Axsan at-takosim fi ma’rifat al-akolim" ("Iqlimlarni o‘rganish
uchun eng yaxshi qo‘llanma") nomli asar yozgan. Mazkur asarning ikkinchi
kismida Ajam mamlakatlari, shu jumladan Xuroson, Movarounnaxr va
Seyistonning jug‘rofik xolati mashxur shaxarlari, osoru-atiqalari, axolisi va uning
mashg‘ulotlari, diniy e’tiqodi xamda urf-odatlari, viloyatlarning va mashxur
17

kishilari to‘g‘risida ma’lumotlar beradi. O‘lkamizning XII asrdagi tarixiy-
geografiyaga doir ma’lumotlar AlIdrisiyning «Nusxat al-mushtok» (asarning to‘liq
nomi «Nuzimat al-malok faxtiran ulofok» , ya’ni «Jaxon bo‘ylab kezib xoldan
toygan kishining ovunchog‘i», ayrim xollarda mazkur asar Sitsiliya qiroli Rojerga
bag‘ishlanganligi sababli «Kitob alrujoriy» deb ataladi) va YOqut Xamaviy
«Mu’jai ul buldon» («Mamlakatlar ro‘yxati») nomli asarlarida xam uchraydi
Bu davr tarixini o‘rganishda arab tilida bitilgan tarixiy asarlarning axamiyati
g‘oyat muximdir. Ayniqsa, Utbiy, Abu Rayxon Beruniy, Ibn al-Asir, SHaxobuddin
Nasaviylarning qalamiga mansub asarlar diqqatga sazovardir. Abu Nasr
Muxammad ibn Abdujabbor Utbiy asli Ray shaxridan bo‘lib, badavlat va zodogon
oilaga mansubdir. Utbiy o‘z xayoti davomida Somoniylar, Ziyoriylar va
/aznaviylar saroyida xizmat qilgan. Bizgacha Utbiyning «Tarixiy YAminiy» asari
etib kelgan. Bu asarda muallif Sabuqtagin va Sulton Maxmudlar zamonida
/aznaviylar davlatida ro‘y bergan siyosiy voqealarni bayon etadi. Asar xukmron
feodal sinf manfaatlarini ximoya qiladi. Lekin ayrim xollarda muallif mexnatkash
xalq ommasining og‘ir axvoliga nazar tashlaydi. Asarning arabcha matni va forsiy
tarjimalari bir necha marotaba nashr qilingan. Buyuk qomusiy olim Abu Rayxon
Beruniy tarix faniga oid bir necha asarlar yozib qoldirgan. Bulardan biri «Osor ul-
bokiya al-kurun jaxoliya», («Kadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar») asari
bo‘lib, bu asarni u 1000 yilda Gurgonda, shu shaxar xukmdori Kobus ibn
Vishmagin, Ziyoriy saroyida xizmatda bo‘lgan chog‘ida yozadi. «Osor ul-bokiya»
asari shu bilan xam qimmatliki, unda oldingi davrlarda yaratilgan va keyinchalik
yo‘qolib ketgan ko‘pgina manbalardan foydalanilgan. Beruniy o‘z asarida folklor
va etnografiyaga doir qiziqarli ma’lumotlar keltiradi. Biz uchun kitobda keltirilgan
Iskandar Zulqarnayn, Moniy, Zardusht, Muqanna kabi tarixiy shaxslar xayotiga
doir ma’lumotlar qimmatlidir. Bu asar eng qadimgi davrdan to islomiyatgacha
bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Beruniyning bizgacha etib kelmagan «Tarixi
Xorazm» nomli asarida Xorazmning Gaznaviylar davlati tarkibidagi tarixi (1017-
1043) bayon etiladi bu asarning ayrim parchalari Bayxakiy va Xamaviy asarlarida
saqlanib qolgan. Yirik arab tarixchisi Ibn al-Asir (1160-1234) bir necha tarixiy
18

asarlar yozib qoldirgan. Biz uchun uning «Al komil fi-t-tarix» nomli 12 jildlik
asari muximdir. Asarning I-VI jildlari komnilyasiya bo‘lib, muallif Tabariy, ibn
Miskavayx, As-Sulamiy va boshqalarning asarlaridan keng foydalangan. Asarning
VII-XII jildlari muxim axamityaga ega bo‘lib, 924-1031 yillar orasida SHarq
mamlakatlari, jumladan O‘rta Osiyoda bo‘lib o‘tgan voqelarni o‘z ichiga oladi. Bu
qism asosan qo‘lyozma manbalar, shuningdek tarixni yaxshi bilgan kishilar bergan
axborot xamda muallifning shaxsiy kuzatishlari bilan to‘plangan faktik materiallar
asosida yozilgan. Asarning mug‘ullar istilosiga bag‘ishlangan XII jildi aloxida
qimmatga egadir. Ibn al-Asirning "Al komil fi-t-tarix" asari Xivada Muxammad
Raximxon II xukmronligi davrida o‘zbek tiliga tarjima qilingan. XIII asrning
ko‘zga ko‘ringan tarixchilaridan biri SHaxobuddin Muxammad Nasaviy shaxsan
mug‘ullarga qarshi janglarda ishtirok etgan edi. 1224-1231 yillarda Nasaviy sulton
Jaloliddin Manguberdining xizmatida bo‘ldi va 1241 yilda o‘zining "Sirot us-
sulton Jaloluddin Menkburni" nomli asarini yozib qoldirdi. Asar muqaddima va
108 bobdan iborat. Asarning I-IV boblarida Mug‘ullar davlatining tarixi bayon
etiladi. V-XXII boblar xorazmshox Alouddin Muxammadning xayoti va
faoliyatiga bag‘ishlangan. XXIII bobdan boshlab kitobning to oxirigacha mug‘ul
istilosi va xorazmshox Alouddin Muxammadning o‘z yurtini sharmandalarcha
tashlab qochishi, sulton Jaloliddinnnng xayoti va uning mug‘ul istilochilari bilan
olib borgan kurashi, uning Ozarboyjon xamda Iroqdagi faoliyati va nixoyat fojiali
xalokati xikoya qilinadi. "Sirot us-sulton"ning, ayniqsa, 1224-1231 yillar
voqealarini o‘z ichiga olgan boblari original axamiyatga ega. CHunki bayon
qilingan voqealarning ko‘pchiligida muallif shaxsan ishtirok etgan. Fors-tojik
tilidagitarixiy asarlar. X asrdan boshlab fors-tojik tilida xam ilmiy tarixiy asarlar
yozila boshlandi. Bora-bora arab tili ilm soxasida siqib chiqarildi. XV asrga kelib
Movarounnaxr tarixiga bag‘ishlangan asarlar asosan davlat tili vazifasini bajargan
fors-tojik tilila yoziladigan bo‘ldi. Oldingi davrlarda arab tilida yozilgan qator
tarixiy asarlar xam fors tiliga tarjima qilinar edi. Arabchadan fors tiliga o‘girilgan
dastlabki tarixiy asar Narshaxiyning "Buxoro tarixi" nomli kitobi edi. Bu asar 944
yilda yozilib, 1128 yilda ibn Nasr Axmad al-Kuboviy tomonidan fors tiliga tarjima
19

qilingan. U «arab tilidagi nusxada so‘zlangan keraksiz va o‘qiganda kishi tabiatida
malollik orttiradigan narsalarni» qisqartirib yuborgan. Undan yarim asr o‘tgandan
keyin asar yana qaytadan taxrirga uchragan. 1178-1179 yillarda Muxammad ibn
Zufar ibn Umar fors tilidagi tarjimani ikkinchi marotaba qisqartirib bayon etgan.
Asarning bizning zamonamizgacha etib kelgan barcha nusxalarida 1178-1220
yillar voqealari xam bayon qilinadi.10 SHunga qaraganda, Narshaxiyniig "Buxoro"
tarixi" kitobi uchinchi marta noma’lum muxarrir tomonidan taxrir qilinganligi va
to‘ldirilganligini bilib olish mumkin. Asarning asl nusxasi va al-Kuboviy tarjimasi
xamda Muxammad ibn Zufar taxrirlari bizgacha etib kelgan. Tarjimon Abu Nasr
Axmad al-Kuboviy va muxarrir Muxammad ibn Zufar o‘z ishlariga mustaqil tus
berganlar. Ular Narshaxiyni tarjima va taxrir qilish bilan bir qatorda asarni yangi
manbalar asosida boyitganlar va keyingi yillar voqealari bilan to‘ldirganlar.
"Buxoro tarixi" islom dini va xukmron sinflar pozitsiyasidan yozilganligi sababli
mavjud tuzumga qarshi xarakatlar, jumladan Muqanna qo‘zg‘olonini qoralash
pozitsiyasidan yozilgan. Biroq, shunga qaramay asarda katta tarixiy qimmatga ega
bo‘lgan ma’lumotlar keltirilgan va ularni ilmiy ob’ektiv ravishda taxlil qilish tarix
fani uchun g‘oyat muximdir XI asrda yashab o‘tgan yirik olim va davlat arbobi
Nizomulmulk asl ismi Abu Ali al-Xasan ibn (Ali ibn Xasan at-Tusiy) Saljuqiy
sulton Alp Arslon xamda sulton Malikshox 1 larning bosh vaziri bo‘lgan.
Nizomulmulk Saljuqiylar davlatining ijtimoiy-siyosiy xayotida katta rol o‘ynagan.
U feodal tarqoqlikka barxam berish, markaziy davlat appartini mustaxkamlash,
davlatning moliyaviy ishlarini tartibga solish uchun kurash olib bordi. Uning
Nizomulmulk, ya’ni "Mamlakatni tartibga soluvchi" deb atalishi xam shu
sababdan. Nizomulmulk 1092 yilda Isfaxonda Bag‘dodga ketayotganda ismoiliylar
(shia mazxabi oqimi) tomonidan o‘ldiriladi. Nizomulmulk davlatni idora qilish
masalalariga bag‘ishlangan "Siyosatnoma" asari bilan nom qoldirgan. Asar 51
bobdan iborat bo‘lib, unda markaziy davlat apparatining tuzilishi va uning
moliyaviy xisob-kitob ishlari, qo‘shinning tuzilishi, yuqori davlat mansablari va
ularga tayinlash tartibi, qabul qilish marosimlari xamda ularni tayyorlash va
o‘tkazish tartibi, mansabdorlar faoliyati ustidan nazorat qilish kabi umumdavlat
20

masalalari o‘rtaga qo‘yilgan. "Siyosatnoma"da O‘rta Osiyo tarixi xaqida xam
muxim va qimmatli ma’lumotlar bor. Somoniylar zamonida turk g‘ulomlarining
mamlakat ijtimoiy-siyosiy xayotida tutgan o‘rni, Turkiston xonlari (Koraxoniylar)
saroyida xizmat qiluvchi xodimlarning maishiy axvoli, Somoniylar xizmatida
bo‘lgan amirlarning unvonlari, xorazmshox Oltintosh (11017-1032) bilan sulton
Maxmud G`aznaviyning vaziri Axmad ibn Xasan o‘rtasidagi yozishmalar shular
jumlasidandir. Bulardan tashqari asarda karpatiylar, botiniylar xarakati, Muqanna
qo‘zg‘oloni xaqida diqqatga sazovor ma’lumotlar bor. SHarqshunos olim R. D.
Zaxoderning fikricha, "Siyosatnoma"ning 43 ta bobi Nizomulmulk tomonidan
so‘nggi 8 ta bobi esa qariib 20 yildan keyin uni qaytadan taxrir qilgan noma’lum
olim tomonidan yozilgan. Asar bir necha xorijiy tillarga, shu jumladan o‘zbek
tiliga tarjima qilnib, nashr etilgan. XI asrla yashab o‘tgan yirik tarixchilardan yana
biri Abulxay Gardiziy xisoblanadi. Gardiziy o‘zining "Zayn ul-axbor" ("Xabarlar
bezagi') nomli asari bilan shuxrat qozongan. Asarda islomiyatdan oldingi Eron
podshoxlaridan to 1041 yilgacha Xurosonda bo‘lib o‘tgan voqealar xaqida so‘z
yuritiladi.
Olimlarning hisoblashlaricha miloddan avvalgi III asrda oromiy alifbosi negi
zida mustaqil xorazm yozuvi kashf etiladi va bu yozuv uzoq yillar mobaynida
muoma-lada bo’ladi. Xorazm tili qadimgi forsiy tilning Sharqiy eron lahjasiga
yaqin
bo’lgan. Eramizning VI-VII asrlaridan boshlab bu til va yozuv asta sekin
iste moldan chiqa‟ borib, VIII-IX asrlarga kelganda umuman tushunarsiz o lik tilga ‟
aylangan.
Qadimgi
Xorazm tilidagi ba zi
‟ bir so zlar ‟ hozirgi Xorazm shevasida saqlab qolgan.
21

2.2. O’rta osiyoning IX-XV asrlar tarixiga oid yozma manbalar
O’rta asrlar davri mualliflari «Turon» geografik tushnunchasini turlicha
tasvirlaydilar. Ba’zi tarixchilar va geograflarning aytishicha, Turon – bu turklar,
turkiy qabilalarning yurti degan ma’noni bildirib, keyinchalik «Turkiston»
tushunchasiga aylangan. XVI–XVII asrlarga qadar tarixiy geografik adabiyotlarda,
turkiston o’lkasi sifatida noaniq tasvirlaganlar. XIX–XX asr boshlarida
adabiyotlarda Turkiston ikki geografik qismga bo’lib ko’rsatilgan. Sharqiy
Turkiston (Sinszyan - uyg’ur o’lkasi) va Farbiy Turkiston (O’rta Osiyo).
Birinchi bor ishonchli geografik ma’lumotlar arablar hukmronligi davri (IX–X
asrlar)ga to’g’ri kelib, ular Orol dengizi, Amudaryo va Sirdaryoning quyi
oqimidagi yerlarni yaxshi bilganlar. XI asrdayoq alloma Abu Rayhon Beruniy
meridianlar o’zgarishining yangi yo’lini kashf etgan. Uchta yangi kartografik
proyeksiyalar ishlab chiqib, uzunlik va kenglikni aniqlashning yangi uslubini
tadbiq etgan. 9

Abu Rayhon Beruniy fanning deyarli barcha yo’nalishlari bo’yicha buyuk
kashfiyotlar qilgan olimdir. U kishilik jamiyati, tarixida ilk bor yerning jumaloq
shaklda ekanligini aniqlab, globusni yaratadi. Beruniyning yirik asarlaridan biri
«Al asorul boqiya oqil qurunil xoliya» («Qadimgi xalqlardan qolgan
yodgorliklar»)da alloma o’zining hayotiy kuzatuvlari asosida yunonlar, rimliklar,
arablar va boshqa xalqlarning yilnoma (kalendar tizimlarini) bir-biriga taqqoslab,
ularning kelib chiqish tarixini tahlil qilib beradi. Bu asarda yana Turon zamin
xalqlarining urf-odati va madaniyatiga oid masalalar ham o’z ifodasini topgan.
XI asrda yashab ijod etgan Mahmud Qoshg’ariyning umumiy turkiy tillarni
o’rganish, turkiy til shevalarining qiyosiy grammatikasini tuzish, folklor va
etnografiya sohasidagi xizmatlari juda kattadir. Shu bilan birga u tabiiy fanlar
terminologiyasini yaratishga va geografiya faniga ham katta hissa qo’shgan.
Qoshg’ariyning geografik merosi quyidagilarni o’z ichiga oladi:
1. «Davon»da berilgan tabiiy geografik terminlar va ularning izohi;
2. «Devoni lug’otit turk»ga ilova qilingan dunyo kartasi;
3. «Devon»da uchraydigan joy nomlari va ularning izohi;
22

4. O’rta Osiyoda ayrim qabilalarning joylashish haqidagi «aholi
geografiyasi»ga doir ma’lumotlar;
5. «Devon»dagi astronomik ma’lumotlar, kalendar sistemasi - lug’atlar va
ularning tarixi.
O’rta Osiyo Mahmudning tasviriga, O’rta Osiyo yer yuzasi jihatidan tog’lik
va tekislik qismlaridan iborat: uning tog’lik qismi hozirgi Qozog’iston va
O’zbekiston o’lkalariga to’g’ri keladi. Shimoli-g’arbda faqat bitta tog’ - Jabali
Qorachuk yozilgan boshqalarning yozuvi yo’q. Yer yuzini ng markazi qilib
Qoraxoniylar davlatining poytaxti, siyosiy, ilm-madaniyat markazi Bolosog’un
shahri olingan.
Yusuf Xos Xojibning «Qutadg’u bilig» (Saodatga boshlovchi bilim)
asaridan ham biz ancha narsani o’rganishimiz mumkin. Turkiy tilda yozilgan
didaktik pandnoma - falsafiy «Qutadg’u bilig» asari muqaddima va xotimadan
tashqari 73-bobdan iborat, unda ahloq, odob, ilm-ma’rifat, bola tarbiyasi, jamoat
joylarida o’zini qanday tutish, so’zning a3amiyati va qadri, mehmondorchilik
qoidasi, turmush tarzi va yana ko’pgina masalalar qalamga olingan.
XV asrda yashab ijod etgan Hofiz Abruning arabcha yozilgan jo’g’rofiya
asari «Kitob al-masolik va almomolik» (Yo’llar va mamlakatlar kitobi) deb
atalgan, uni «Ashkon al-aqolim» (Iqlimlar surati) deb ham nomlangan. Eng yirik
shaharlar Hirot, Marv, Balh, Mashhad va boshqalarni ta’riflagan.
Rivojlangan o‘rta asrlarda O‘rta Osiyoda sodir bo‘lgan ijtimoiy-siyosiy
voqealar arab va fors-tojik tilida bitilgan juda ko‘p tarixiy manbalarda o‘z aksini
topgan. X-XV asrlarla O‘rta Osiyoga bir necha ajnabiy, asosan arab sayyoxlari
tashrif buyurib bu erda ko‘rgan-kechirganlarini o‘z asarlarida yozib qoldirganlar.
Bu sayyoxlar qatoriga Abu Dulaf, al-Muqaddasiy, al-Idrisiy, YOqut Xamaviy
singari arab olimlarini kiritish mumkin. Abu Dulaf (X asr) o‘z asarlarida
o‘lkamizning tarixiy geografiya sini o‘rganish uchun muxim bo‘lgan ma’lumotlar
mavjud. Abu Dulaf qator SHarq mamlakatlari, shu jumladan Movarounnaxrga
safar qilib, ma’lum muddat davomida bu erdagi xukmdorlar saroyida xizmat
qilgan. Safarlari chog‘ida yiqqan materiallari asosida u "Risolat ul-avval"
23

("Birinchi risola") va "Risolat ul-uxro" ("Ikkinchi risola") nomli asarlar yaratgan.
Abu Dulafning xar ikkala asarining qo‘lyozmasi 1923 yilda Mashxad
kutubxonalarining biridan topilgan. Mazkur qo‘lyozmani atroflicha taxlil etgan I.
YU. Krachkovskiy Abu Dulaf asarlarida keltirilgan fakt va dalillar ob’ektiv
ekanligini ta’kidlaydi. X asrda yashab o‘tgan yana bir arab geograf olimi al-
Mukaddasiy 947 yilda Quddus shaxrida tug‘ilib, 1000 yilda vafot etgan. Al-
Mukaddasiy sayoxatlari vaqtida to‘plagan va boshqa manbalardan olingan
materiallar asosida "Axsan at-takosim fi ma’rifat al-akolim" ("Iqlimlarni o‘rganish
uchun eng yaxshi qo‘llanma") nomli asar yozgan. Mazkur asarning ikkinchi
kismida Ajam mamlakatlari, shu jumladan Xuroson, Movarounnaxr va
Seyistonning jug‘rofik xolati mashxur shaxarlari, osoru-atiqalari, axolisi va uning
mashg‘ulotlari, diniy e’tiqodi xamda urf-odatlari, viloyatlarning va mashxur
kishilari to‘g‘risida ma’lumotlar beradi. O‘lkamizning XII asrdagi tarixiy-
geografiyaga doir ma’lumotlar AlIdrisiyning «Nusxat al-mushtok» (asarning to‘liq
nomi «Nuzimat al-malok faxtiran ulofok» , ya’ni «Jaxon bo‘ylab kezib xoldan
toygan kishining ovunchog‘i», ayrim xollarda mazkur asar Sitsiliya qiroli Rojerga
bag‘ishlanganligi sababli «Kitob alrujoriy» deb ataladi) va YOqut Xamaviy
«Mu’jai ul buldon» («Mamlakatlar ro‘yxati») nomli asarlarida xam uchraydi
Bu davr tarixini o‘rganishda arab tilida bitilgan tarixiy asarlarning axamiyati
g‘oyat muximdir. Ayniqsa, Utbiy, Abu Rayxon Beruniy, Ibn al-Asir, SHaxobuddin
Nasaviylarning qalamiga mansub asarlar diqqatga sazovardir. Abu Nasr
Muxammad ibn Abdujabbor Utbiy asli Ray shaxridan bo‘lib, badavlat va zodogon
oilaga mansubdir. Utbiy o‘z xayoti davomida Somoniylar, Ziyoriylar va
/aznaviylar saroyida xizmat qilgan. Bizgacha Utbiyning «Tarixiy YAminiy» asari
etib kelgan. Bu asarda muallif Sabuqtagin va Sulton Maxmudlar zamonida
/aznaviylar davlatida ro‘y bergan siyosiy voqealarni bayon etadi. Asar xukmron
feodal sinf manfaatlarini ximoya qiladi. Lekin ayrim xollarda muallif mexnatkash
xalq ommasining og‘ir axvoliga nazar tashlaydi. Asarning arabcha matni va forsiy
tarjimalari bir necha marotaba nashr qilingan. Buyuk qomusiy olim Abu Rayxon
Beruniy tarix faniga oid bir necha asarlar yozib qoldirgan. Bulardan biri «Osor ul-
24

bokiya al-kurun jaxoliya», («Kadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar») asari
bo‘lib, bu asarni u 1000 yilda Gurgonda, shu shaxar xukmdori Kobus ibn
Vishmagin, Ziyoriy saroyida xizmatda bo‘lgan chog‘ida yozadi. «Osor ul-bokiya»
asari shu bilan xam qimmatliki, unda oldingi davrlarda yaratilgan va keyinchalik
yo‘qolib ketgan ko‘pgina manbalardan foydalanilgan. Beruniy o‘z asarida folklor
va etnografiyaga doir qiziqarli ma’lumotlar keltiradi. Biz uchun kitobda keltirilgan
Iskandar Zulqarnayn, Moniy, Zardusht, Muqanna kabi tarixiy shaxslar xayotiga
doir ma’lumotlar qimmatlidir. Bu asar eng qadimgi davrdan to islomiyatgacha
bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Beruniyning bizgacha etib kelmagan «Tarixi
Xorazm» nomli asarida Xorazmning Gaznaviylar davlati tarkibidagi tarixi (1017-
1043) bayon etiladi bu asarning ayrim parchalari Bayxakiy va Xamaviy asarlarida
saqlanib qolgan. Yirik arab tarixchisi Ibn al-Asir (1160-1234) bir necha tarixiy
asarlar yozib qoldirgan. Biz uchun uning «Al komil fi-t-tarix» nomli 12 jildlik
asari muximdir. Asarning I-VI jildlari komnilyasiya bo‘lib, muallif Tabariy, ibn
Miskavayx, As-Sulamiy va boshqalarning asarlaridan keng foydalangan. Asarning
VII-XII jildlari muxim axamityaga ega bo‘lib, 924-1031 yillar orasida SHarq
mamlakatlari, jumladan O‘rta Osiyoda bo‘lib o‘tgan voqelarni o‘z ichiga oladi. Bu
qism asosan qo‘lyozma manbalar, shuningdek tarixni yaxshi bilgan kishilar bergan
axborot xamda muallifning shaxsiy kuzatishlari bilan to‘plangan faktik materiallar
asosida yozilgan. Asarning mug‘ullar istilosiga bag‘ishlangan XII jildi aloxida
qimmatga egadir. Ibn al-Asirning "Al komil fi-t-tarix" asari Xivada Muxammad
Raximxon II xukmronligi davrida o‘zbek tiliga tarjima qilingan. XIII asrning
ko‘zga ko‘ringan tarixchilaridan biri SHaxobuddin Muxammad Nasaviy shaxsan
mug‘ullarga qarshi janglarda ishtirok etgan edi. 1224-1231 yillarda Nasaviy sulton
Jaloliddin Manguberdining xizmatida bo‘ldi va 1241 yilda o‘zining "Sirot us-
sulton Jaloluddin Menkburni" nomli asarini yozib qoldirdi. Asar muqaddima va
108 bobdan iborat. Asarning I-IV boblarida Mug‘ullar davlatining tarixi bayon
etiladi. V-XXII boblar xorazmshox Alouddin Muxammadning xayoti va
faoliyatiga bag‘ishlangan. XXIII bobdan boshlab kitobning to oxirigacha mug‘ul
istilosi va xorazmshox Alouddin Muxammadning o‘z yurtini sharmandalarcha
25

tashlab qochishi, sulton Jaloliddinnnng xayoti va uning mug‘ul istilochilari bilan
olib borgan kurashi, uning Ozarboyjon xamda Iroqdagi faoliyati va nixoyat fojiali
xalokati xikoya qilinadi. "Sirot us-sulton"ning, ayniqsa, 1224-1231 yillar
voqealarini o‘z ichiga olgan boblari original axamiyatga ega. CHunki bayon
qilingan voqealarning ko‘pchiligida muallif shaxsan ishtirok etgan. Fors-tojik
tilidagitarixiy asarlar. X asrdan boshlab fors-tojik tilida xam ilmiy tarixiy asarlar
yozila boshlandi. Bora-bora arab tili ilm soxasida siqib chiqarildi. XV asrga kelib
Movarounnaxr tarixiga bag‘ishlangan asarlar asosan davlat tili vazifasini bajargan
fors-tojik tilila yoziladigan bo‘ldi. Oldingi davrlarda arab tilida yozilgan qator
tarixiy asarlar xam fors tiliga tarjima qilinar edi. Arabchadan fors tiliga o‘girilgan
dastlabki tarixiy asar Narshaxiyning "Buxoro tarixi" nomli kitobi edi. Bu asar 944
yilda yozilib, 1128 yilda ibn Nasr Axmad al-Kuboviy tomonidan fors tiliga tarjima
qilingan. U «arab tilidagi nusxada so‘zlangan keraksiz va o‘qiganda kishi tabiatida
malollik orttiradigan narsalarni» qisqartirib yuborgan. Undan yarim asr o‘tgandan
keyin asar yana qaytadan taxrirga uchragan. 1178-1179 yillarda Muxammad ibn
Zufar ibn Umar fors tilidagi tarjimani ikkinchi marotaba qisqartirib bayon etgan.
Asarning bizning zamonamizgacha etib kelgan barcha nusxalarida 1178-1220
yillar voqealari xam bayon qilinadi. 10
SHunga qaraganda, Narshaxiyniig "Buxoro"
tarixi" kitobi uchinchi marta noma’lum muxarrir tomonidan taxrir qilinganligi va
to‘ldirilganligini bilib olish mumkin. Asarning asl nusxasi va al-Kuboviy tarjimasi
xamda Muxammad ibn Zufar taxrirlari bizgacha etib kelgan. Tarjimon Abu Nasr
Axmad al-Kuboviy va muxarrir Muxammad ibn Zufar o‘z ishlariga mustaqil tus
berganlar. Ular Narshaxiyni tarjima va taxrir qilish bilan bir qatorda asarni yangi
manbalar asosida boyitganlar va keyingi yillar voqealari bilan to‘ldirganlar.
"Buxoro tarixi" islom dini va xukmron sinflar pozitsiyasidan yozilganligi sababli
mavjud tuzumga qarshi xarakatlar, jumladan Muqanna qo‘zg‘olonini qoralash
pozitsiyasidan yozilgan. Biroq, shunga qaramay asarda katta tarixiy qimmatga ega
bo‘lgan ma’lumotlar keltirilgan va ularni ilmiy ob’ektiv ravishda taxlil qilish tarix
fani uchun g‘oyat muximdir XI asrda yashab o‘tgan yirik olim va davlat arbobi
Nizomulmulk asl ismi Abu Ali al-Xasan ibn (Ali ibn Xasan at-Tusiy) Saljuqiy
26

sulton Alp Arslon xamda sulton Malikshox 1 larning bosh vaziri bo‘lgan.
Nizomulmulk Saljuqiylar davlatining ijtimoiy-siyosiy xayotida katta rol o‘ynagan.
U feodal tarqoqlikka barxam berish, markaziy davlat appartini mustaxkamlash,
davlatning moliyaviy ishlarini tartibga solish uchun kurash olib bordi. Uning
Nizomulmulk, ya’ni "Mamlakatni tartibga soluvchi" deb atalishi xam shu
sababdan. Nizomulmulk 1092 yilda Isfaxonda Bag‘dodga ketayotganda ismoiliylar
(shia mazxabi oqimi) tomonidan o‘ldiriladi. Nizomulmulk davlatni idora qilish
masalalariga bag‘ishlangan "Siyosatnoma" asari bilan nom qoldirgan. Asar 51
bobdan iborat bo‘lib, unda markaziy davlat apparatining tuzilishi va uning
moliyaviy xisob-kitob ishlari, qo‘shinning tuzilishi, yuqori davlat mansablari va
ularga tayinlash tartibi, qabul qilish marosimlari xamda ularni tayyorlash va
o‘tkazish tartibi, mansabdorlar faoliyati ustidan nazorat qilish kabi umumdavlat
masalalari o‘rtaga qo‘yilgan. "Siyosatnoma"da O‘rta Osiyo tarixi xaqida xam
muxim va qimmatli ma’lumotlar bor. Somoniylar zamonida turk g‘ulomlarining
mamlakat ijtimoiy-siyosiy xayotida tutgan o‘rni, Turkiston xonlari (Koraxoniylar)
saroyida xizmat qiluvchi xodimlarning maishiy axvoli, Somoniylar xizmatida
bo‘lgan amirlarning unvonlari, xorazmshox Oltintosh (11017-1032) bilan sulton
Maxmud G`aznaviyning vaziri Axmad ibn Xasan o‘rtasidagi yozishmalar shular
jumlasidandir. Bulardan tashqari asarda karpatiylar, botiniylar xarakati, Muqanna
qo‘zg‘oloni xaqida diqqatga sazovor ma’lumotlar bor. SHarqshunos olim R. D.
Zaxoderning fikricha, "Siyosatnoma"ning 43 ta bobi Nizomulmulk tomonidan
so‘nggi 8 ta bobi esa qariib 20 yildan keyin uni qaytadan taxrir qilgan noma’lum
olim tomonidan yozilgan. Asar bir necha xorijiy tillarga, shu jumladan o‘zbek
tiliga tarjima qilnib, nashr etilgan. XI asrla yashab o‘tgan yirik tarixchilardan yana
biri Abulxay Gardiziy xisoblanadi. Gardiziy o‘zining "Zayn ul-axbor" ("Xabarlar
bezagi') nomli asari bilan shuxrat qozongan. Asarda islomiyatdan oldingi Eron
podshoxlaridan to 1041 yilgacha Xurosonda bo‘lib o‘tgan voqealar xaqida so‘z
yuritiladi. Asarda O‘rta Osiyoning turkiy axolisi xaqida Xuroson va
Movarounnaxrning arablar istilosidan to X I I a srgacha bo‘lgan siyosiy tarixi
to‘g‘risida keng ma’lumotlar beriladi. Faxriddin Muborakshox Marvarrudiy
27

o‘zining "Tarixi Muborakshox" nomli asari bilan mashxurdir. 11
Asar 1206 yilda
yozib tugatilgan. Asar 136 bobdan iborat bo‘lib, Muxammad payg‘ambardan
boshlab /aznaviylar va Guriylar xukmronlari davrigacha bo‘lgan voqealar bayon
qilingan. Asarning yana bir qimmatli tomoni shundaki, unda Turkistonning
sarxadlari va Turkistonda ishlab chiqarilgan mollar va matolar, ularning xorijiy
mamlakatlarda e’tibor qozongan navlari, turk qabila va urug‘lari, ularning tili va
madaniyati xaqida boy faktik ma’lumotlar keltiriladi. "Tarixi Muborakshox"
asarining yagona qo‘lyozma nusxasi Angliyada saqlanmoqda. 12

Fors tojik tilidagi jug‘rofiy va adabiy asarlar, nasabnomalar. 25 XI asrning yirik
tilshunos olimlaridan biri Maxmud Qoshg‘ariydir. Uning «Devoni lugatit at-turk »
asari turkiy xalqlarning tili, shevalari, shuningdek ularning etnik tarkibini
o‘rganishda muxim manba xisoblanadi. «Lugat»ning tarix fani uchun axamiyati
shundaki, unda turkiy qabilalar-bijanak, qipchok, ukuz, boshqird, yabogu, tatar,
qirg‘iz, chigil, yagmo, uyg‘ur va boshqalarning turarjoylari xamda ijtimoii-siyosiy
xayotda tutgan o‘rni atroflicha ko‘rsatib berilgan. Asarda turklarning madaniy-
maishiy, iqtisodiy xayotiga doir juda ko‘p ma’lumotlar keltiriladi. Jumladan,
ayollar va erkaklarning kiyinishlari, ayollarning qanday bezangani, xalkning urf
odatlari, bolalarning uyinlari to‘g‘risidagi malumotlarni olish mumkin. Asarda
turklarning kasbu-kori, taomlari, xar-xil ichimliklar tayyorlash texnologiyasi,
tabobatchilikka doir materiallari xam bor. Xullas. "Devonu lugat at-turk" boy
etnografik ma’lumotlari bilan tarixchilarning e’tiborini o‘ziga jalb qiladi. Mashxur
tarixchi, biograf va sayyox as-Sam’oniy (XII asr) mashxur Marvlik olimlar
sulolasiga mansubdir. Sam’oniyning bizgacha etib kelgan asarlaridan "Kitob al-
Ansob" aloxida o‘rin tutadi. Bu asarda O‘rta Osiyoning tarixi, madaniyati va
tarixiy geografiyasiga oid muxim va qiziqarli faktlar keltiriladi. Kitobda
islomiyatdan to muallifning zamonigacha musulmon mamlakatlarda, ko‘proq Eron
va Movarounnaxrda o‘tgan mashxur kishilar to‘g‘risida ma’lumotlar beriladi. O‘rta
Osiyoning IX-XP asrlardagi siyosiy tarixi va madaniy xayotiga oid manbalardan
biri Nizomi Aruzi Samarqandiyning "Majma’ an-navodir" yoki "CHaxor makola"
nomli asaridir. "CHaxor makola"da muallif oldingi davrlarda o‘tgan va o‘ziga
28

zamondosh bo‘lgan ko‘plab olimlar, shoirlar va tarixnafislar xaqida baxs yuritiladi.
Asarda Firdavsiy, Beruniy, Umar Xayyom, Ibn Sino va boshqa mashxur kishilar
xaqida ma’lumot beriladi. XI-XP asr yirik qomusiy olimlaridan biri Najmuddin
Umar ibn Muxammad an-Nasafiydir. U Fikx, xadis, tafsir, adabiyot, til, tarix va
boshqa soxalarga oid 100 ga yaqin asar yozgan. An-Nasafiyning muxim
asarlaridan biri "Kitob al-kand fi zikri Ulamoyi Samarqand" xisoblanadi. Asarning
asl arabcha matni yaqin kunlargacha bizgacha etib kelingan deb xisoblanar edi.
Asarning qisqartirilgan forscha tarjimasi va taxriri ("Kandiyai-kurd") ma’lum edi.
Bir necha yil oldin anNasafiy kitobining asl nusxasi topilganligi va Saudiya
Arabistonida shu erlik vatandoshimiz Nazar Muxammad al-Farobiy tomonidan
nashr etilganligi ma’lum bo‘ldi. "Kitob al-kand"da o‘rta asrlarda Samarqandda
yashagan mingdan ortiq diniy va dunyoviy olimlar xaqida ma’lumotlar beriladi.
29

XULOSA.
IX asrgacha. arablarning mustaqil geografik asari yo'q edi, lekin IX asrda
Ptolemeyning geografik asarlari bilan tanishish suriyalik mualliflarning
tarjimalarida va qadimgi yunonlarning boshqa asarlarida Almagest va Geografiya
sifatida boshlanadi. Ayni vaqtda ularni qayta ishlashga bo'ysundirish orqali
arablarning ilmiy va tavsifiy geografiyasini shakllantirish tugallanadi. Arab
geografik adabiyotining asosiy ahamiyati nazariyaga kirmasdan, yangi faktlar, u
yetkazgan ma’lumotlarga asoslangan edi. Arablar o zlarining geografik tavsiflaridaʻ
uzoq shimol, Osiyoning janubiy yarmi, Shimoliy Afrika va Sharqiy Afrika
qirg oqlaridan tashqari butun Yevropani qamrab olgan. Arablar Ispaniyadan tortib
ʻ
Turkistongacha va Hind daryosining og zigacha bo lgan barcha mamlakatlarning
ʻ ʻ
to liq tavsifini aholi punktlarini batafsil sanab o tgan, madaniy joylar va cho llarni
ʻ ʻ ʻ
tavsiflagan holda madaniy o simliklarning tarqalishi, foydali qazilmalarning
ʻ
joylashishini ko rsatgan. Ular nafaqat jismoniy-geografik yoki iqlim sharoiti, balki
ʻ
kundalik hayot, sanoat, madaniyat, til va diniy ta'limotlarga ham qiziqdilar.
Ularning ma'lumotlari xalifalik hududlari bilan cheklanib qolmadi va yunonlar
uchun ma'lum bo'lgan dunyo chegaralaridan sezilarli darajada tashqariga chiqdi.
Ikkinchisi Kaspiy dengizining sharqidagi mamlakatlarni yaxshi bilmas edi,
Hindistonning shimolidagi Osiyoning sharqiy qirg'oqlari haqida deyarli tasavvurga
ega emas edi. Arablar esa quruqlik orqali Irtish va Yeniseyning yuqori oqimiga,
Osiyoning dengiz qirg'oqlaridan Koreyagacha bo'lgan yo'l haqida ma'lumot
beradilar 4
.
9-10-asr arab mualliflari ma lumotlari Buyuk Ipak yo‘lining Markaziy
ʼ
Osiyodan o‘tuvchi barcha tarmoqlari bilan bir qismini ko‘rib chiqilayotgan davr
uchun katta yoki kamroq aniqlik bilan qayta qurish imkonini beradi. Ushbu
segmentning asosiy yo'nalishi Bag'doddan - Abbosiylar xalifaligining poytaxti -
dunyoning ko'plab mamlakatlari bilan bog'liq bo'lgan butun musulmon Sharqining
eng yirik madaniyat va savdo markazidan boshlandi.
4
Alimuhamedov A. Antik adabiyot tarixi, T. 1975.
30

Tabiiyki, boshqa davlatlar bilan savdo aloqalari davlatlararo
munosabatlarning jadalligiga, shuningdek, savdo yo'lida joylashgan hududlardagi
barqarorlikka bog'liq edi.
Bu davrda O rta Osiyoda shaharlar, hunarmandchilik va savdoningʻ
rivojlanishi bilan bog liq bo lgan o ziga xos savdo yuksalishi sodir bo ldi, savdo
ʻ ʻ ʻ ʻ
predmeti turli mamlakatlardan olib kelingan, O rta Osiyo bozorlarida, xususan,
ʻ
katta talabga ega bo lgan keng turdagi tovarlar edi. matolar, zargarlik buyumlari va
ʻ
metall buyumlar va boshqalar .d. O rta Osiyodan eksport qilinadigan tovarlar
ʻ
qatorida boshqa mamlakatlar bozorlarida ham talab katta bo lgan farg ona otlari,
ʻ ʻ
charm, mo yna, shisha buyumlar, zargarlik buyumlari, gilamlar, qishloq xo jaligi
ʻ ʻ
ekinlari va boshqalarni hisobga olish kerak 5
.
5
Alimuhamedov A. Antik adabiyot tarixi, T. 1975.
31

FOYDALANILADIGAN RO`YXATI:
Asosiy adabiyotlar
1. Nabiev A. Tarixiy o`lkashunoslik. — T., 1996.
2. Istoricheskoe kraevedenie. - M., 1980.
3. Istoricheskoe kraevedenie: vopros periodizatsii i izucheniya. – Tver, 1992.
4. Alekseev V.P., Askarov A.A., Xodjayov T.K. Istoricheskaya
antropologiya.
Sredney Azii. - T.: 1990.
5. Belenitskiy A.M., Bentovich I.B., Bolshakov O.G. Srednevekovy gorod
Sredney Azii. - L., 1973.
6. Jabborov I. M. O`zbek xalqi etnografiyasi. — T., 1994.
7. Jabborov I. M. Jahon xalqlari etnografiyasi. - T., 1985.
8. Kabirov A., Sagdullaev A.S. O`rta Osiyo arxeologiyasi. - T., 1990.
9. Artsixovskiy A. V. Arxeologik asoslar. — T., 1970.
10. Asanova G., Nabixanov M., Safarov I. O`zbekistonning
iqtisodiy va ijtimoiy jug`rofiyasi. — T., 1994.
11. Nafasov T. O`zbekiston toponimlarining izohli lug`ati. T.,1988.
12. Alimov I., Ergashev F., Butaev A. Arxivshunoslik. - T1997.
Qo’shimcha adabiyotlar
13. Eshov B. Sivilizatsiya tizimida ilk shaharlar. Toshkent, 2005.
14. Jumayev A. Qadimgi dunyo tarixi. T. 2005.
15. Rajabov R. Qadimgi Sharq, Yunoniston, Rim. T. 2015.
16. Alimuhamedov A. Antik adabiyot tarixi, T. 1975.
17. Qadimgi dunyo tarixi. YU.S. Krushkol taxriri ostida. 2-j. T., 1975.
18. Ostrovskiy A.V. Istoriya sivilizatsiy. Sankt-Peterburg. 2000
19. “Drevnie sivilizatsii”. Pod obshey redaktsiey Bangarda-Levina
20. Хрестоматия по истории Древнего Рима. Под. Ред. С.Л.Утченко.
М., 1962.
21. Немировский А.И., Ильинская Л.С., Уколова В.И. История
Древнего мира. Греция и Рим. 2 т. – М.: Дрофа, 1996.
32

22. Пaстернак А.В. История древней Греции и древнего Рима.
Учебное пособие. – М.: 1999. 3. Ковалев С.И. История Рима. – Л.: 1948, 1986.
23. Машкин Н.А. История древнего Рима. – М.: «Высшая школа»
2006.
Моммзен Т. История Рима – М.: 1999.
24. Грант М. Цивилизация древнего Рима. – М.: 2003.
25. Дементьева В.В. Римская магистратура военных трибунов с
консульской властью. Ярославль. 2000.
26. Сергеенко Н. Е. Жизнь Древнего Рима. Очерки быта. – М., – Л.:
1964.
33

QADIMGI YOZUV YODGORLIKLARI.docx

Купить