Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 73.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qadimgi yunon yozuvining paydo bo’lishi

Купить
TARIX FAKULTETI Tarix (mamlakatlar va yo’nalishlar bo’yicha) Yo’nalishi Jahon tarixi fanidan KURS ISHI MAVZU: QADIMGI YUNON YOZUVINING PAYDO BO’LISHI Toshkent-2025 1 MUNDARIJA KIRISH ......................................................................................................................... 3 I.BOB. QADIMGI YUNON YOZUVINING VUJUDGA KELISHI SABABLARI VA O’RGANILISH TARIXI ...................................................................................... 6 I.1. Qadimgi Yunoniston hududida yozuvning shakllanish tarixi ................................. 6 I.2. Qadimgi yunon yozuvlarining o‘rganilishi va uning o‘qilishi .............................. 11 II.BOB. QADIMGI YUNON YOZUVI NAMUNALA RI TOPILGAN HUDUDLAR VA ULARNING TARIXIY AHAMIYATI HAQIDA .................... 17 II.1. Qadimgi yunon yozuvi topilgan Osiyo va Yevropadagi yodgorliklarning o‘rganilishi ................................................................................................................... 17 II.2. O‘rta Osiyo hududidan topilgan antik davr yunon yozuvidagi yodgorliklarning o‘rganilishi ................................................................................................................... 22 XULOSA ..................................................................................................................... 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ............................................. 36 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Qadimgi yunon yozuvining o’rganishdagi yuzaga keladigan muammolarni bartaraf etishda olimlarning olib borgan tadqiqotlarini o’rganib chiqish, ularni tahlil qilish va ular to’g’risidagi tanqidiy xulosalarni to’g’ri baholay olish muhimdir. Jahon tarixidan bizga ma’lumki, yuksak ma'naviyat va boy madaniyatga ega bo’lgan har bir xalqning o’z yozuvi mavjud bo’lgan. Bugungi voqeligimiz, hayotning taraqqiyot oqimi, o’tmish merosni har tomonlama chuqur o’rganishni taqozo etmoqda. Kurs ishining maqsadi : Mazkur kurs ishining maqsadi qadimgi yunon yozuvining vujudga kelgan davr tarixini, yozuvning yunon ijtimoiy-iqtisodiy hayotida tutgan o’rnini, yunon yozuvining vujudga kelish sabablari, qaysi yozuv asosida shakllanib rivoj topganligi, undagi tarixiy rivojlanish jarayonlar haqida ma’lumotlarni tarixiy va ilmiy asosda yoritish, ushbu yozuv asosida yaratilgan adabiyotlarni tahlil qilish orqali yuqoridagi jarayonlarni haqqoniylik va ilmiy asosdagi manbalar, adabiyotlar, ijtimoiy tarmoqdagi ishlar orqali tahlil etish va kelajak avlodga qoldirish muhim maqsadlardan biri hisoblanadi. Kurs ishining vazifasi: Ushbu kurs ishi o’z tarkibiga bir qancha vazifalarni qamrab olishi bilan ahamiyatli. Unda dastlabki vazifalardan biri - yunon yozuvining paydo bo’lishini ochib berish, yunonlarda ilk yozuvning paydo bo’lish sabablari va oqibatlari - qadimgi yunon yozuvini tarixchi olimlar tomonidan qay darajada o’rganilganligi va yozuvning paydo bo’lishiga doir qarashlarini tahlil qilish - turli ilmiy qarashlar orqali qiziqarli va haqqoniylik asosida, ilmiy tarixiy nuqtai nazardan qadimgi yunon yozuvi namunalari topilgan tarixiy yodgorliklar haqida ma’lumotlarni topish va o’rganish 3 - O’zbekiston hududidan topilgan qadimgi yunon yozuvlarining namunalari asosida ushbu yozuvning nafaqat Yunoniston hududida balki yurtimiz va yana boshqa ko’plab davlatlar hududida ham uchrash sabablarini tushunturib berishdan iborat. Shuningdek, ushbu kurs ishini o’rganayotgan kishida savol tug’ilmasligi uchun barcha ma’lumotlarni ravon va aniq yoritib bera olishdan iboratdir. Kurs ishining obyekti: Mazkur kurs ishining obyekti qadimgi yunon yozuvi va uning rivojlanish davri tashkil etadi. Kurs ishining predmeti: Yozuvning yunonlar ijtimoiy – iqtisodiy hayotini va shuningdek o’sha davr muhitini ochib berishda yoritilgan manba va maxsus adabiyotlar, dissertatsiyalar, ilmiy ishlar va maqolalar kabi umumiy ilmiy ishlarni o`rganish tashkil etadi. Mavzuning o’rganilganlik darajasi: Ushbu tadqiq etilayotgan kurs ishini tadqiq etib o’rgangan bir qancha olimlar bo`lib, ularni quyidagi satrlarda munosib ishlari bilan ketma ketlikda yoritiladi. Dastlabki o`rgangan С.И Соболевский 1 , О.С. Широков 2 , М.Н. Славятинская 3 , К.П. Нерознак 4 ,С. Й. Шарипкин 5 kabilarni ko`plab ilmiy ishlarida o`z aksini topdi. Bundan tashqari o’zbek tarixchilari ham yunon yozuvvi haqida bir qancha ilmiy ishlar olib boradi. Jumladan, Shuhrat Ergashev 6 , Ravshan Rajabov 7 , D. Urakov 8 , A. 1 Соболевский С.И. “Древнегреческий”. M.: 1948; Древний грек-российский словарь, Komp. I.X. Butler. M., “Учитель” 1958-C.34-36 2 Широков О.С.“История греческого языка”. M.: 1983; “Моменты древнегреческого языка”. L., “Учитель”,. 1983.- C 89 3 Славятинская М.Н.Учебник на древнегреческом языке. Культурный и исторический аспект. –M,. “Наука”,1988.-C. 45 4 Нерознак К.П., Шарипкин С. Й.“Древний греческий сценарий. Доступ к микроэлологии.-M,. “Наука”.1988.- C.67 5 Шарипкин С. Й.“Древний греческий сценарий. Доступ к микроэлологии.M,. “Учитель” 1988.-C. 23 6 Shuhrat Yergashev. Qadimgi sivilizatsiyalar. – T.: O’zbekiston, 2016. 17-21 b.. 7 Rajabov Ravshan. Jahon tarixi. -T.: Yangi asr avlodi, 2015. – B. 94-96. 8 D.Urakov. A. Biykuziyev. R. Tursunov. B.B. Xaynazarov. Qadimgi Sharq tarixi, Qadimgi Yunoniston va Qadimgi Rim tarixi. – T.: Ma’naviyat, 2020. 122-128 b 4 Biykuziyev 9 kabi bir qancha tarixchilarning ko`plab adabiyotlar orqali o`rganilib tadqiq etildi. Yuqoridagi barcha olimlar va ularning asarlari yunonlar tarixini o’rganishda asosiy qo`llanma vazifasini bajaradi. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi: Mazkur kurs ishi kirish qismi, ikkita bob, to’rtta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar qismidan iborat. 9 D.Urakov. A. Biykuziyev. R. Tursunov. B.B. Xaynazarov. Qadimgi Sharq tarixi, Qadimgi Yunoniston va Qadimgi Rim tarixi. – T.: Ma’naviyat, 2020. 122-128 b 5 I.BOB. QADIMGI YUNON YOZUVINING VUJUDGA KELISHI SABABLARI VA O’RGANILISH TARIXI I.1. Qadimgi Yunoniston hududida yozuvning shakllanish tarixi Qadimgi dunyoning ko’plab davlatlari tarixining o’ziga xos xususiyati mustamlakachilik siyosati edi. Ana shunday davlatlardan biri bu - Finikiya shahar davlati bo’lib, qadimgi O’rta Yer dengizi tarixida Finikiya va yunon mustamlakasi ayniqsa katta rol o’ynagan. Miloddan avvalgi II ming yillikda Krit va Miken savdogarlari Siro - Finikiya sohillariga tashrif buyurishgan, finikiyaliklar esa Egeyda joylashishgan va hattoki katta ehtimol bilan, Sitsiliyaga suzib ketishgan, ammo kritlar dengizida hukmronlik qilish, keyin esa axaylar Finikiya ekspansiyasini to’xtatgan. Miloddan avvalgi II ming yillikning oxirida vaziyat o’zgardi. Bu vaqtda Sharqiy O’rta Yer dengizi ushbu mintaqaning buyuk kuchlarining pasayishi va xalqlarning kuchli harakatlari tufayli kuchli zarbalarni boshdan kechirdi 10 . Yirik davlatlarning tanazzulga uchrashi sharoitida kichiklar tezroq kuchini tikladilar. Ilgari G’arb bilan aloqalarda ishtirok etgan Tir endi mag’lub bo’lgan Ugaritdan estafetani to’liq qabul qildi. Sidoniyaliklarning Tirga ko’chib o’tishi, bir tomondan, bu shaharning kuchayishiga olib keldi, boshqa tomondan, unda demografik keskinlikni keltirib chiqardi, bu esa ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanishining ancha past darajasi bilan faqat aholining bir qismi dengizdan chiqib ketishi bilan olib tashlanishi mumkin edi. Mikena Yunonistonning qulashi bunday imkoniyatni taqdim etdi. Tirning hukmron doiralari vaziyatdan chet ellarda ushbu mamlakatlar bilan savdoni tiklash va kengaytirish va metropoldan eng norozi elementlarni chiqarib yuborish uchun zarur bo’lgan kuchli nuqtalarni yaratish uchun foydalanganlar. Tirning mustamlaka faoliyatining birinchi bosqichi XII asrning ikkinchi yarmini - XI asrning birinchi yarmini qamrab oladi. Finikiyaliklar Rodos oroliga, so’ngra Egey dengizi bo’ylab Kichik Osiyoning g’arbiy qirg’og’i bo’ylab oltin bilan to’ldirilgan Fasos oroliga, 10 Ражабов Р. Кадимги дунё тарихи. “Фан ва техника нашриёти ". -Тошкент.: 2009.-Б 132-133 6 ikkinchisi — Rodosdan Egey arxipelagining Janubiy chekkasi bo’ylab Sitsiliyaga, u yerdan Afrikaning Shimoliy qirg’og’iga va nihoyat, Afrika qirg’oqlari bo’ylab Janubiy Ispaniyaga borishadi. Dastlab finikiyaliklar ko’proq dengiz va qirg’oqlarni talon-taroj qilish ishlari bilan shug’ullanishgan. Ushbu bosqichda Finikiya mustamlakasi asosan savdo xususiyatiga ega edi. Finikiyaliklarning eng muhim maqsadi qimmatbaho metallar edi. Ular uchun go’sht, bezak, mato, mayda dengiz mahsulotlarini berishdi. Finikiyaliklar savdo qilish yoki uning xavfsizligini ta'minlash uchun oddiy tayanch punktlar, doimiy aholisiz faktoriyalar, langar to’xtash joylarini ham tashkil etishgan. Gades va Liksda bo’lgani kabi, ko’pincha shaharlar tashkil etilishidan oldin bo’lgan ibodatxonalar muhim rol o’ynagan: o’sha paytda xalqaro huquq bo’lmagan taqdirda, ibodatxonalar savdogarlarga ilohiy homiylik va xavfsiz bozor tuyg’usini bergan. Ba'zi ibodatxonalar, Fasosdagi kabi, ishlab chiqarishni tashkillashtirgan bo’lishi mumkin. Ammo bu vaqtda doimiy aholisi bo’lgan haqiqiy shaharlar yaratildi. Bunday shaharlar Gades va Utika edi. Shu bilan birga, imperiyalar oddiy quruqlik savdosiga to’sqinlik qilib, uning yo’llarini to’sib qo’yishdi va yuk tashish punktlarini talon-taroj qilishdi. Shuning uchun, masalan, kichik Osiyo savdosining bir qismi dengizga — Kilikiyadagi Tare, Finikiyadagi Sidon va Tir orqali o’tadi 11 . Miloddan avvalgi II ming yillikning oxiridan boshlab Tir nafaqat yaqin Sharq, balki kichik Osiyo va uzoq G’arb o’rtasidagi savdo-sotiqning asosiy nuqtasiga aylandi. Sharqiy O’rta dengizda Finikiya ekspansiyasi imkoniyatlari cheklangan edi. Bu yerda yirik markazlashgan davlatlar yana kuchga kirdi va Egey havzasida yunonlar va frakiyaliklarning harakati finikiyaliklarni ular egallab olgan orollardan IX–VIII asrlardan kechiktirmay haydab chiqarishga olib keldi 12 . Yunonistonning o’zida polis shakllana boshlagan sharoitda Finikiya mustamlakasi uchun joy yo’q edi. Shuning uchun u yerda finikiyaliklar ba'zan shaharlarga joylashdilar, ammo mustaqil 11 Шарипкин С. Й.“Древний греческий сценарий. Доступ к микроэлологии.M,. “Учитель” 1988.-C. 23 12 Чеккосова Е.А, Редер Д.Г. Кадимги дунё тарихи. “Укитувчи “ нашриёти. -Тошкент.: 1974.-Б 34-36 7 tashkilotlar tuzmadilar. Boshqa hollarda, ular Misrning Memfisdagi Tir lageri kabi alohida kvartallarni-faktoriyalarni yaratish bilan cheklangan. Va faqat Kiprning janubida va Kilikiyada finikiyaliklar koloniyalarni erta tashkil etishdi. Finikiya mustamlakachiligining asosiy maydoni G’arbiy O’rta Yer dengizi edi 13 . Yunon mifologiyasida finikiyaliklarning hatto materik Yunoniston hududida paydo bo’lishi haqida ko’p narsa aytilgan. Masalan, afsonaviy Kadmus Finikiyaliklar guruhini Boeotiyaga qanday olib kelganini bilib olamiz. Bu hikoya Gerodotda ham uchraydi. Miloddan avvalgi 800-700 yillarda yunonlarga finikiyaliklar tomonidan olib kelingan xat (Finikiya savdogarlari orqali) taqdim etilgan, ammo bu hodisaning aniq holatlari noaniq bo’lib qolmoqda. Gerodot ushbu jarayonning eng mashhur versiyalaridan birini keltiradi: Kadmus bilan Gretsiyaga kelgan finikiyaliklar oxir- oqibat bu yerga joylashdilar va yunonlarga bir qator yutuqlar bilan tanishdilar, eng muhimi, men aytishim mumkinki, yunonlar bundan oldin bo’lmagan yozuv. Dastlab ular ishlatgan harflar barcha finikiyaliklar bilan bir xil edi, ammo vaqt o’tishi bilan ular ovoz bilan birga harflarni yozish usulini ham o’zgartirdilar. O’sha paytda ularning yunon qo’shnilarining aksariyati ioniyaliklar edi. Shunday qilib, finikiyaliklardan yozuvni o’rgangan ioniyaliklar edi; ular bir nechta harflarning shaklini o’zgartirdilar, ammo baribir ular ishlatadigan alifboni "Finikiya alifbosi" deb atashdi, bu yagona to’g’ri edi, chunki uni Yunonistonga olib kelgan finikiyaliklar edi. Arxeologik qazishmalar osiyoliklarning Gretsiyaga kirib borishini tasdiqlaydi va bu yagona emas 14 . Afsonalarga ko’ra, Finikiya aholi punktlari O’rta Yer dengizining deyarli butun sharqiy qirg’og’ida va hatto Qora dengizda topilgan, ammo biz arxeologiya ma'lumotlari bilan tasdiqlangan joylarga e'tibor qaratamiz. Keling, Kiprdan boshlaylik, uning sharqiy uchi Suriya sohilidagi eng yaqin nuqta Ras Shamradan 100 kilometrdan kamroq masofada joylashgan. Shubhasiz, kiprliklar qadim zamonlardan beri materik bilan savdo 13 Шарипкин С. Й.“Древний греческий сценарий. Доступ к микроэлологии.M,. “Учитель” 1988.-C. 23 14 Кадимги дунё тарихи. II киcм. Ю.С. Крушкол тахрир остида “Укитувчи" нашриёти. -Тошкент.:1975.-Б 89-94 8 qilishgan, ammo topilgan keramika va silindrsimon muhrlar kabi boshqa narsalar miloddan avvalgi XV va XIV asrlarga tegishli. Topilgan buyumlar uslubining o’xshashligi orolning materik bilan bog’liqligini aniq ko’rsatib turibdi. XIII asrdan boshlab Kipr va Finikiya o’rtasidagi aloqalar finikiyaliklar tomonidan emas, balki Mikenliklar tomonidan amalga oshirilgan deb taxmin qilish tabiiy, ammo mifologiya va tarix bunday taxminni rad etadi 15 . Ser Jon Myrs Kitiyadagi (Larnaka) Bambula tepaligidagi kichik aholi punktining qoldiqlarini topdi, uning fikricha, miloddan avvalgi 1000-750 yillarda Finikiya va keyinchalik katta, yaxshi mustahkamlangan shahar. Biroq, 1959-yildan boshlab, V. Karageorgisning uzoq davom etgan qazishmalaridan so’ng, Kitiy tarixi butunlay yangi nurda paydo bo’ldi. Hozirgi kunda hozirgi Larnaka joyida – Mayrs tomonidan ochilgan aholi punktigacha – bronza asrining oxirida, kamida XIV asrdan boshlab mustahkamlangan shahar mavjud bo’lgan deb hisoblanadi. XIII va XII asrlarda bu yerga axey kolonistlari to’planishgan va shahar faqat miloddan avvalgi 1000-yillarda tark etilgan. Keyinchalik shahar markazi dengizga yaqinlashdi va aynan shu yangi joyda, Karageorgisning fikricha, birinchi finikiyalik ko’chmanchilar koloniyani IX asrdan oldin tashkil etishgan. Yaqinda eski joyda XI asrda tashlab ketilgan va Finikiyaliklar tomonidan Astarta ibodatxonasi sifatida qayta tiklangan kamida bitta Mikena ibodatxonasining qoldiqlari topildi. Ehtimol, Ma'bad miloddan avvalgi IV asrning oxirigacha ishlatilgan. Bu koloniya Ossuriya manbalarida eslatib o’tilgan Kartihadashti bo’lishi kerak, uning shohi yana sakkizta Kipr hukmdorlari bilan birga 709-708-yillarda Sargonga soliq to’lagan va boshqa manbalarga ko’ra, Tir bilan yaqin aloqada bo’lgan. Shubhasiz, IX asrdan beri bu orolning asosiy Finikiya bazasi bo’lgan, Salamis esa yunonlarning asosiy bazasi bo’lgan 16 . 15 Шарипкин С. Й.“Древний греческий сценарий. Доступ к микроэлологии.M,. “Учитель” 1988.-C. 23 16 Rojer D. Vudard " Greek dialect "-T.:”Paris”. 2008.p.51 9 O’sha vaqtdan boshlab Kipr-Finikiya aloqalari mustahkamlandi va Kipr- Finikiya kemalarining oraliq to’xtash joyiga aylandi. IX asr va undan keyingi Kipr- Finikiya keramika buyumlarining aksariyati Miken keramika buyumlariga o’xshaydi, ammo ba'zi ko’zalarda Finikiyaning o’ziga xos xususiyatlari taxmin qilinadi. Bambula tepaligidagi qazishmalarda Sharqiy va g’arbiy Finikiya aholi punktlarining keramikasiga o’xshash qizil loyli loy idishlarning maxsus turi uchraydi. Kilikiyaning g’arbiy qismida Janubiy kichik Osiyo qirg’oqlari bo’ylab ko’plab Finikiya joylari bo’lishi kerak, ammo – qo’shni xalqlarning afsonalaridan tashqari na qadimiy matnlar, na zamonaviy arxeologik qazishmalar natijalari to’g’ridan-to’g’ri mustamlaka haqida taxmin qilishga imkon bermaydi. VIII asr oxiridagi ikki tilli yozuvlar qora tepa, ieroglif xet va Finikiya yozuvlari mustamlakachilikning isboti emas, garchi ular Finikiya savdogarlari borligini ko’rsatadi 17 . Arxeologik ma lumotlarga ko ra, Yunoniston hududida odamlar paleolitʼ ʻ davridan yashab kelmoqda. Xalkidika yarim orolidan neandertal odamining bosh suyagi chiqqan. Neolit davrida Yunoniston aholisi dehqonchilik, chorvachilik bilan shug ullanib, o troq hayot kechirgan ʻ ʻ 18 . Yunonistonning jez davri madaniyati shartli ravishda Kritmiken madaniyati yoki Egey madaniyati deb atalgan.Yunon yozuvi finikiy yozuvidan kelib chiqqan alifboli (harf—tovushli) yozuv hisoblanib, taxminan miloddan avvalgi IX—VIII-asrlarda paydo bo lgan. Yunon yozuvli ʻ qadimiy yodgorliklar miloddan avvalgi VIII—VII-asrlarga mansubligi aniqlangan. Turi va harflar to plami jihatidan qadimiy frigiy alifboli yozuviga ʻ (miloddan avval Yunon yozuvining bir necha turlari, ko rinishlari bo lgan: tosh, ʻ ʻ metall, sopol kabi qattiq jismlarga bitilgan monumental yozuv (qat iy kvadrat shaklli, ʼ qirrador yozuv; miloddan avvalgi VIII asrdan), unsial yozuv (dumaloqroq shaklli, nolmoqsimonyozuv; miloddan avvalgi. IV-asrdan papirusda, milodiy II asrdan 17 Шарипкин С. Й.“Древний греческий сценарий. Доступ к микроэлологии.M,. “Учитель” 1988.-C. 23 18 Rojer D. Vudard " Greek dialect "-T.:”Paris”. 2008.p.78 10 pyergamentda), kursiv yozuv (tez yoziladigan, qo lyozma shaklidagi yozuv, milodiyʻ III asrdan). XIII asrdan kichik minuskul (kichik harflardan iborat yozuv) barqarorlashib, dastlabki yunon bosma shrifti (XV-asr) uchun asos, andoza bo ladi. ʻ Hozirgi yunon bosmacha harflari esa XVII asrda yaratilgan 19 . I.2. Qadimgi yunon yozuvlarining o‘rganilishi va uning o‘qilishi Yunon tarixini o’rganishda yozuvlar muhim ahamiyat kasb etadi. Asosan XIX asrning 70-yillaridan papirus topilmalarni o’rganish natijasida yangi ―papirologiya faniga asos solindi. Yunon jamiyatiga papirusning kirib kelishi Misr tarixi bilan uzviy bog’liqdir. Qadimgi mashhur yunon – lirik shoirlari Alkey, Sapfo, Korin, Pindar va mashhur fojeanavislar Sofokl va Evripid, hamda mashhur hajviy asarlar muallifi Menandrlar o’z asarlarini papiruslarga yozishgan. Papirusga ko’chirilgan eng yirik asar Arastuning ”Afina politiyasi”asaridir 20 . Keyinchalik qog’ozning kashf etilishi bilan papiruslar o’z ahamiyatini yo’qotgan, ularni faqat hukmdor saroyidagi arxivlardan topish mumkin. Qadimgi Yunoniston tarixini o’rganishda logograflarning asarlari muhim o’rin tutadi. Logograflar mil.avv.VII asrda yashaganlar. Mil.avv.VI-V asrlarda yashagan logograflar o’sha davr voqea-hodisalarini hech qanday izoh bermay tasvirlaganlar. Ular tarixni afsonalar bilan aralashtirganlar, afsonalarga tarixiy voqealar deb qarab, unga ishonganlar. Logograflardan miletlik Gekateyni, Kadi, Evgeon, Deiox, Damokl va boshqalarni ko’rsatish mumkin. Mil.avv. VI asrning ikkinchi yarmida yashagan logograf Miletlik Gekatey o’zining asarida Yunonistonning jug’rofik xaritasini chizadi. Shuningdek, qadimgi yunon yozuvining vujudga kelishi to’g’risida ko’plab olimlar o’z fikr-mulohazalarini bildirib o’tadilar. Shu jumladan Pauell, yunon yozuvining kelib chiqishi to’g’risidagi ayrim fikrlarni rad etib, uni "o’tmishdagi voqealarga aniq vaqt berishga intilayotgan rivojlanayotgan tarixiy fikrlash" deb hisoblaydi va voqealarni mifologiklashtirishga Finikiyaning buyuk qahramoni- Thebesga asos solgan Shahzoda Kadmus figurasi orqali e'tibor beradi. Gerodotdan 19 Шарипкин С. Й.“Древний греческий сценарий. Доступ к микроэлологии.M,. “Учитель” 1988.-C. 23 20 Сулаймонова Ф.” Шарқ ва Ғарб”. -Т.: 1997.-Б 45-49 11 oldin va keyin turli yozuvchilar yunon alifbosining paydo bo’lishi haqida o’z versiyalarini taklif qilishgan, ammo ularning barchasi uning Finikiya alifbosidan kelib chiqishi haqida kelishib olishgan 21 . Pauell, shuningdek, Finikiya yozuvi 22 bo’g’inli belgidan iborat bo’lib, ularning har biri undosh va noaniq unli (yoki unsiz) edi. Bu xat, ehtimol, Misr ierogliflaridan kelib chiqqan va miloddan avvalgi 1000-yilda Finikiyada va undan keyin Suriya va Mesopotamiyada keng tarqalgan. Miloddan avvalgi 3500-yillarda shumerlar tomonidan yaratilgan murakkab mixxat yozuvi 600 ga yaqin belgidan iborat bo’lsa-da, Finikiya yozuvi oddiyroq alifbo edi 22 . Bu yozuvning rivojlanishidagi muhim qadam edi va yunonlar tomonidan, ehtimol Finikiya tilini bilish orqali qabul qilindi. Miloddan avvalgi VIII-VII asrlar oralig’ida yunonlar yozuvni o’zlashtirib, uni nafaqat yozuvlarni yuritish va ro’yxatlar tuzish uchun ishlatishni boshladilar. Qorong’u asrlarda shakllangan va dunyoning yaratilishi, xudolarning tug’ilishi va buyuk qahramonlarning ekspluatatsiyasi haqidagi afsonalarni o’z ichiga olgan og’zaki an'ana endi yozma ravishda qayd etilishi mumkin edi. Ko’rinishidan, bu yunonlarga alifbo taqdim etilgandan keyin juda tez sodir bo’ldi. Olim Tomas R. Martinning ta'kidlashicha, yozma tilni bilish qadimgi yaqin Sharqning qorong’u asrlardan chiqish davrida Yunoniston rivojiga qo’shgan eng muhim hissalaridan biri bo’lgan. Ehtimol, yunonlar dastlab alfavitni finikiyaliklardan ishbilarmonlik yozishmalari va savdo-sotiq qilish uchun o’zlashtirgan, chunki finikiyaliklar bu sohada usta bo’lgan Biroq, tez orada yunonlar undan adabiy asarlarni, xususan, Gomerning epik she'riyatini yozib olish uchun ham foydalanishni boshladilar. Garchi o’qish va yozish qobiliyati qadimgi Yunoniston qishloq xo’jaligi jamiyatida ixtiyoriy mahorat bo’lib qoldi va ta'lim yetishmasligi tufayli keng tarqalmadi, yozuvchilar madaniyatni shakllantirishda muhim rol o’ynadilar. Ularning asarlari yunon jamiyatining siyosiy shakllarini shakllantirishda 21 Сулаймонова Ф.” Шарқ ва Ғарб”. -Т.: 1997.-Б 45-49 22 Shuhrat Ergashev. Qadimgi sivilizatsiyalar. – T.: O zbekiston, 2016.-B 12-14 ʻ 12 muhim rol o’ynagan ijtimoiy qadriyatlar va to’g’ri xulq-atvor tushunchalarini yetkazdi. Taxminan shu vaqtda shoir Gesiod o’zining Teogoniyasini yaratdi va keyinchalik xudolarni adolatsiz sudyalarga qarshi uning tarafida bo’lishga chaqirib, "Mehnat va kunlar" ni yozdi. Shunga o’xshash janrlar Misr va Mesopotamiya kabi qadimgi Sivilizatsiyalarda mavjud bo’lgan bo’lsa-da, yunonlar uchun ular yangi hodisa edi. Ushbu asarlarning yunon madaniyatiga ta'siri juda katta edi. Alifbo, shuningdek, aloqa va madaniy almashinuvning yangi shakllarini keltirib chiqardi. Nestor kubogidagi uch qatorli yozuv misolidan foydalanib, oddiy matn qanday qilib epik qahramonlar va xudolar bilan birlashishga olib kelishi va tinglovchini yuksaltirishi mumkin. Yunon alifbosi tufayli yaratilgan gomerik dostonlar va boshqa asarlarning madaniy ta'siri juda katta edi va yunon sivilizatsiyasining shakllanishida muhim rol o’ynadi. Qadimgi yunon adabiyotining kelib chiqishi uzoq o’tmishga borib taqaladi 23 . Yunon adiblari ajoyib afsona, rivoyat, sher, qo’shiq, doston, tragediya va komediyalar yaratishgan. Yunon baxshilari esa qadimgi afsona va rivoyatlarni og’zaki tarzda ijro etib avloddan-avlodga yetkazganlar. «Gerakl», «Didal va Ikar», «Argonavtlar», «Iliada» va «Odisseya» kabi afsona, doston va rivoyatlar Yunon adabiyotining eng nodir asarlaridan hisoblanadi. Yunon adabiyotining eng mashhur namoyandalaridan biri Gomer bo’lib, u miloddan avvalgi VIII asrda, boshqa malumotlarga qaraganda XII asrdayashagan ekan. Gomer «Iliada» va «Odisseya»dostonlarining muallifidir. Dostonlarda yunonlarning Kichik Osiyodagi Troya shahriga qilgan yurishlari, qahramonlarning kurashlari va boshlaridan o’tkazgan sarguzashtlari hikoya qilingan 24 . Yunon adabiyotining yirik namoyandalaridan biri Gesiod bo’lib, u miloddan avvalgi VIII asr oxiri –VII asr boshlarida yashagan. Uning «Mehnat va kunlar»poemasi yunon mehnatkashlariga mehr-muhabbat, tekinxo’r aslzodalarga nafrat ruhida yaratilgan. Gesiod o’z asarida mehnat ahlini ulug’lagan. Miloddan avvalgi VI–IV asrlardaYunonistonda Esxil, Sofokl, Evripid kabi mashhur shoir-dramaturglar ijod 23 Сулаймонова Ф.” Шарқ ва Ғарб”. -Т.: 1997.-Б 45-49 24 Кадимги дунё тарихи. II киcм. Ю.С. Крушкол тахрир остида “Укитувчи" нашриёти.- Тошкент.:1975.-Б 84-86 13 etganlar. Ularning har biri o’lmas qo’shiq, she’r va tragediyalar yozib qoldirganlar. Ularning eng mashhuri Esxil bo’lib, umiloddan avvalgi 525-456-yillarda yashagan. U 90 dan ortiq tragediya yozgan. U «Tragediya otasi» hisoblanadi. Uning eng mashhur tragediyalari «Zanjirband Prometey» va «Forslar»dir. «Zanjirband Prometey» asarida pahlavon Prometeyning xudo Zevs irodasiga qarshi borib, odamlarga qamish poyasida osmondan olov keltirib beradi. Rivoyatga ko’ra u odamlarga uy-joy qurishni, hayvonlarni qo’lga o’rgatishni, kema yasashni, «hisob ilmi» va xat-savodni o’rgatgan ekan. Bu ishlar Zevsni g’azablantirib Prometeyni tog’ qoyasiga zanjirband qilishni buyuradi. Zevs temir tumshuqli qushga Prometeyning jigarini choqib yeyishni buyuradi. Prometey kelajakda kimlar Zevsni hokimiyatdan mahrum qilajagini biladi 25 . Ammo u bu sirni Zevs yuborgan Germesga aytmaydi. Shunda Zevs Prometeyga shunday g’azab qiladiki, zanjirband Prometey qoya bilan yer qariga tushib ketadi. Esxilning «Forslar» tragediyasi miloddan avvalgi 492–449-yillardagi Yunon- Eron urushlari voqeasiga bag’ishlangan. Yunonistonning yana bir shoir dramaturgi Sofokldir. U miloddan avvalgi 496–406-yillardayashab ijod etgan tragedik shoirdir. U 120 dan ortiq tragediya yozgan bo’lib, uning «Shoh Edip» va «Antigona» tragediyalari mashhurdir. Yunon adiblari komediya sohasida ham shuhrat qozonganlar 26 . Yunon komediyasining yirik namoyandalaridan biri Aristofan bo’lib, u miloddan avvalgi 480–388-yillardayashab ijod etgan. U «Tinchlik», «Ayollar xalq yig’inida» va «Suvoriylar» kabi komik –kulgili pyesalar yaratgan. Yunoniston tarixini o’rganishda yunon adabiyotining hissasi beqiyos darajada kattadir. Qadimgi Yunonistonda fanning turli sohalari bo’yicha mashhur olimlar yetishib chiqqanlar. Qadimgi Yunon olimlari Misr, Bobil va Kichik Osiyo xalqlarining bilimlaridan ko’p bahramand bo’lganlar. Qadimgi Sharq fani yunon dunyosi ilm-fanining rivojiga barakali ta’sir ko’rsatdi. Miloddan avvalgi VII–VI asrlarda Yunoniston Gomer, Gesiod, Gerodod, Demokrit, Protagor, Gippokrat, Suqrot, Aflotun va Arastu 25 Сулаймонова Ф.” Шарқ ва Ғарб”. -Т.: 1997.-Б 45-49 26 Кадимги дунё тарихи. II киcм. Ю.С. Крушкол тахрир остида “Укитувчи" нашриёти.- Тошкент.:1975.-Б 84-86 14 (Aristotel)kabi ulug’ siymolarni yetkazib berdi. Miloddan avvalgi VI–Vasrlarda Kichik Osiyoning g’arbiy sohilidagi Milet shahri ilm-marifat markaziga aylangan. Bu shaharda o’sha zamonning mashhur olimlari, tarixchilari to’plangan edi. Ularning biri miloddan avvalgi 490–424-yillarda Kichik Osiyodagi Balikarios shahrida yashab o’tgan Gerodotdir 27 . U juda bilimli olim bo’lib, miloddan avvalgi 477–455-yillarda Misr, Bobil, Suriya, Kichik Osiyo va Qora dengiz sohillaridagi mamlakatlarga sayohat qilgan. Gerodot «Yunoniston-Eron urushlari tarixi» va ko’p jildli «Tarix» kitobining muallifidir. Gerodotning zamondoshi Fukidid miloddan avvalgi 470– 400-yillarda yashab ijod etgan. U Peloponnes urushi ishtirokchisi va u haqida asar yozgan tarixchilardandir. Mashhur yunon qomusiy olimlaridan biri Frakiyaning Abder shahrida tug’ulib ijod etgan Demokritdir. Miloddan avvalgi 460–370-yillarda yashab ijod etgan Demokrit o’sha davrda mavjud bo’lgan hamma fanlar bilan shug’ullangan tengi yo’q olim edi. U tabiatda mavjud narsalarning hammasi zarracha –atomlardan tu- zilgan degan dohiyona fikrni ilgari surgan. Atoqli yunon faylasuf-donishmandlaridan biri Suqrot bo’lib umiloddan avvalgi 471-yili Afinada dunyoga kelgan. Rivoyat qilinishicha, u kitob yozmagan, maktablarda dars bermagan. U odam gavjum bo’lgan joylarda o’z shogirdlarini haqiqatni bilishga undagan. Suqrot haqiqatni bilish mumkin emas deb o’ylovchilarga qarama-qarshi, uni bahs-munozara orqali bilish mumkin deb hisoblagan. U odamlarni tenglashtirishga qarshi chiqib, ularni haqiqatni bilganlar va bilmaganlarga ajratgan. U adolatga xilof bo’lgan davlatni boshqarishning hamma shakllarini ya’ni monarxiya, tiraniya, aristokratiya va demokratiyani tanqid qilgan. Uning bu fikrlari Afina quldorlik demokratiyasi namoyandalariga yoqmagan. U demokratiya tuzumining dushmani sifatida sudga berilgan. Sud uni o’lim jazosiga hukm qilgan. Sud hukmiga muvofiq u giyohdan tayyorlangan zahar ichib o’lgan 28 . 27 Кадимги дунё тарихи. II киcм. Ю.С. Крушкол тахрир остида “Укитувчи" нашриёти.- Тошкент.:1975.-Б 84-86 28 Ражабов Р. Кадимги дунё тарихи. “Фан ва техника нашриёти ". -Тошкент.: 2009.-Б 136-139 15 Sharq dunyosida «muallimi avval» –«birinchi muallim» nomi bilan mashhur olimlardan biri Aristoteldir. Uni Arastu ham deyishadi. Umiloddan avvalgi 384- yilda tug’ulib 322-yilda vafot etgan. U keng bilimli olim bo’lib, mashhur Iskandarning ustozi, juda ko’p asarlar yozgan. Uning «Siyosat», «Metodika» kabi asarlari mashhur. U o’sha davrdagi ilmiy bilimlarni alohida sohalariga bo’lib chiqqan va ularning har birini botanika, fizika, tarix, siyosat kabi nomlar bilan atagan. U Yer shar shaklida bo’lib, butun koinotning markazidir, Quyosh va yulduzlar Yer atrofida aylanadi, deb hisoblagan. Aristotel o’zi va hamma davrlarning buyuk allomasi bo’lib qolgan. Yunon yozuvi yunon adabiyoti bizga katta tarixiy ma’lumotlarni taqdim etdi desak hech ham xato bo’lmaydi. Yunon tarixchilari, olimlarining qoldirgan ilmiy meroslari bizga nafaqat Yunoniston balki, butun qadimgi dunyo tarixini bilishimizga asos bo’lib xizmat qildi. Bu mavzuga to’xtalib yunon tarixini qisqacha bo’lsa-da yoritishga harakat qildik, ammo yunon tarixining boy o’tmishi va madaniyatining o’rganilmagan jihatlari qancha. Keyingi ilmiy izlanishlar davomida aynan shu tomonlarini inobatga olgan holda yunon tarixiga atroflicha to’xtalamiz 29 . 29 Ражабов Р. Кадимги дунё тарихи. “Фан ва техника нашриёти ". -Тошкент.: 2009.-Б 136-139 16 II.BOB. QADIMGI YUNON YOZUVI NAMUNALARI TOPILGAN HUDUDLAR VA ULARNING TARIXIY AHAMIYATI HAQIDA II.1. Qadimgi yunon yozuvi topilgan Osiyo va Yevropadagi yodgorliklarning o‘rganilishi Sharqiy O’rtayer dengizi hududining eng katta madaniy yutug’i alfavitli yozuv- ning yaratilishi edi. Mil.avv. II ming yillikda Sharqiy O’rtayer dengizi shaharlarida savdo-hunarmandchilik, dengiz yo’li orqali savdo aloqalari barcha ishlarni tez yuritishga imkon beradigan oddiy yozuvni yaratishni talab qildi. Mil.avv. XV- XII asrlardayoq Ugaritda 30 belgili mixxat alfaviti qo’llanildi. Finikiya yozuvining shakllanishi mil.avv. II ming yillik o’rtalariga to’g’ri keladi. Finikiyada qulay O’rtayer dengizi portlarining mavjud bo’lishi boshqa xalqlar bilan gavjum savdo aloqalarini o’rnatishga va dengizchilikning rivojlanishiga sabab bo’ldi. Savdo-sotiq yozuvlari va hisob-kitoblarni olib borish zaruriyati o’qish, o’rganish uchun qulay bo’lgan yozuvni yaratishni tezlashtirdi. Finikiya yozuvining eng qadimgi yodgorliklari (Xiram, Azer- bal, Abibal, Elibal, Shafatbal yozuvlari) mil.avv. XI-X asrlarga tegishli. Yozuv 22 grafik belgidan iborat bo’lib, har bir harf ma'lum bir undosh yoki yarim undosh tovushdan tashkil topgan edi. Dunyo tarixida ilk sof tovushli yozuv paydo bo ldi. ʻ Nisbatan kam sonli belgilar yordamida har qanday so’zni uzatish mumkin edi. Finikiya yozuvining paydo bo’lishi insoniyat ma'naviy taraqqiyotida tub burilish yasadi. Endilikda yozuv faqat ayrim toifalar foydalanadigan tushunarsiz, sirli san'at bo’lmay qoldi. U jamiyat uchun zarur va unga tegishli, hamma foydalanishi mumkin bo’lgan boylikka aylanadi. Ana shu sababli, finikiya yozuvi tez va jadal suratda boshqa xalqlar o’rtasida mil.avv. IX asrdan boshlab tarqaladi. Hisoblarga ko ra, bizga ma'lum alfavitli ʻ yozuv tizimlarining 4/5 qismi bevosita yoki bilvosita finikiya yozuvidan kelib chiqadi. Qadimgi finikiya yozuvi asosida oromiy, yunon, janubiy arab, yahudiy, karfagen, braxma yozuvlari kelib chiqdi 30 . 30 Ражабов Р. Кадимги дунё тарихи. “Фан ва техника нашриёти ". -Тошкент.: 2009.-Б 136-139 17 Eng qadimgi yunon yozuvi, quyoshda quritilgan loyga qalam bilan chizilgan bo’g’in belgilari Knossos, Pilos va Mikena (miloddan avvalgi 1400-1200) da topilgan chiziqli B lavhalariga tegishli. Miloddan avvalgi 8-asr oxirigacha ishlatilgan alifbo yozuvi birinchi marta Afinada mukofot sifatida berilgan ko’zadagi tirnalgan yozuvda topilgan. 1962-yilda Makedoniya dagi Derveni (Dhervénion ) da topilgan karbonlashtirilgan papirus rulosi (Arxeologiya muzeyi, Saloniki, Gretsiya) yunon qo’lyozmasining eng qadimgi namunasini va Yunoniston yarim orolida saqlanib qolgan yagona namunadir (miloddan avvalgi 4-asr oxiri). Misrda topilgan va ba’zi istisnolardan tashqari, u yerda yozilgan bu matnlar o’sha davr qo’lyozmasi haqidagi bilimlar uchun mustahkam poydevor berdi. Misrdan tashqarida Gerkulanumda dafn etilgan yunon kutubxonasi bor, milodiy 79-yil; va papirus va pergamentlar, Kurdiston, Ovram, miloddan avvalgi 1-asr; Furot daryosidagi Dura-Evropadan miloddan avvalgi 3-asrdan milodiy 3-asrgacha; Nessanadan, milodiy 6-asr; va O lik dengiz hududidanʻ (Qumron, miloddan avvalgi 1-asr va miloddan avvalgi; Murabba at va En Gedi, ʼ ʻ milodiy 2-asr). Sinay tog’idagi Avliyo Ketrin monastiri kabi kutubxonalarda saqlanib qolgan bir qator asl parrak qo’lyozmalari eramizning IV asridan beri saqlanib qolgan. Kelib chiqishi xilma-xil bo’lgan bu materiallar yunon qo’lyozmasining shakllari va shakli butun yunon olamida, qayerda yozuv bo’lishidan va qanday materialdan foydalanilganidan qat'iy nazar, o’zgarmasligidan dalolat beradi 31 . 1900-yilda Kritda chiziqli yozuvning birinchi matnlari topilgan. Ularni boshqa qarindoshlarning yodgorliklari bilan birga qadimgi Knossos shahridagi saroyning ulkan xarobalarini qazish boshlanishida taniqli ingliz arxeologi Artur Evans topgan. Evansning ko’p yillik arxeologik tadqiqotlari miloddan avvalgi III— II ming yillarga oid bronza asrining noma'lum madaniyatini kashf etishga olib keldi 32 . Bu madaniyat Gomer va boshqa yunon mualliflari tomonidan eslatib o’tilgan Krit shohi Minosning 31 Ражабов Р. Кадимги дунё тарихи. “Фан ва техника нашриёти ". -Тошкент.: 2009.-Б 136-139 32 Ражабов Р. Кадимги дунё тарихи. “Фан ва техника нашриёти ". -Тошкент.: 2009.-Б 136-139 18 nomi bilan "Minoan" deb nomlangan, uning mifologik qiyofasida ellinlar va boshqa Egey xalqlarining, Krit tarixining eng qadimgi davri haqidagi noaniq xotiralari birlashtirilgan. Ushbu madaniyatning rivojlanishining ayrim bosqichlari erta minoan (miloddan avvalgi 2800-2000 yillar), o’rta minoan (miloddan avvalgi 2000-1600 yillar) va kech minoan (miloddan avvalgi 1600-1100 yillar) davrlarining nomlarini oldi 33 . Bundan oldin, 1870-yillarda mashhur nemis arxeologi-entuziast Genrix Shliman va yunon olimi Panagiotis Stamatakis tomonidan Mikenadagi eng boy qabr buyumlari va boshqa qadimiy inshootlar bilan shoh qabrlari qazilgan. 1884-yilda Tirinfdagi kuchli qal'a devorlari va saroyining xarobalari (xuddi shu Argolidda, Mikena yaqinida), so’ngra boshqa saroy majmualari va bir vaqtning o’zida ochilgan monumental qabrlar (1870-yillarning oxiri, 1880-yillar yillar) Yunonistonning turli joylarida. Biroq, o’sha paytda bu yerda yozuv izlari hali topilmagan edi. Ammo Kritda o’ttiz yildan ko’proq vaqt davomida Knossosda qazish ishlarini davom ettirgan A. Evans bir vaqtning o’zida "minoan" yozuvining bir-biri bilan chambarchas bog’liq bo’lgan uchta turining yodgorliklarini topdi. Ulardan birinchisi, qadimgi Misr ierogliflari singari, chizilgan xarakterga ega bo’lgan va aniq narsalarni tasvirlaydigan belgilarni o’z ichiga olgan. Evans uni "Krit ierogliflari"deb atagan. Ieroglif yozuvlarinin g aksariyati 34 materiallar bilan to’ldirilgan idishlar va boshqa omborxonalarni muhrlash paytida qilingan tosh muhrlar va loydan yasalgan muhrlarda topilgan. Xuddi shu Krit ieroglif yozuvida yozilgan xo’jalik yozuvlari bilan loy taxtachalar ham uchraydi. Qadimgi kritliklarning yana ikkita yozuv turi, umumlashtirilgan kontur belgilari bilan, aksariyat hollarda o’zlarining vizual prototiplari bilan to’g’ridan-to’g’ri o’xshashligini yo’qotgan, "chiziqli xat A" va "chiziqli xat B" nomlarini olgan. Knossosda topilgan uy-ro’zg’or plitalarining asosiy qismi chiziqli b harfi bilan yozilgan (ular nafaqat chiziqli a tomonidan yozilgan yozuvlardan yoshroq, balki tashqi tomondan ham farq qiladi, chunki bu "loy sahifalar" 33 Москати Сабатино. цивилизация Древного Востока. – М.: ЗАО Издателство Тсентрполиграф, 2010. – С. 27 34 Кадимги дунё тарихи. II киcм. Ю.С. Крушкол тахрир остида “Укитувчи" нашриёти.- Тошкент.:1975.-Б 84-86 19 allaqachon boshqacha shaklga ega edi). Yozuvli barcha Krit loy taxtachalarining mazmunini, umuman olganda, bir xil vertikal va gorizontal chiziqlar guruhlari ko’rinishidagi aniq raqamli belgilar mavjudligi tufayli osongina taxmin qilish mumkin edi. Evans Knossos ulamolari tomonidan qo’llaniladigan hisob tizimini o’rnatishga muvaffaq bo’ldi. Bu o’nlik printsipga asoslangan juda oddiy bo’lib chiqdi. Evans, shuningdek, Krit yozuvlarining qadimgi 35 Kipr orolining aholisi tomonidan qo’llanilgan yozma tizimlar bilan shubhasiz o’xshashligi va qarindoshligini ta’kidlaydi. Shunday qilib, Evans Egey yozuvlarining yagona nomini olgan Egey yozuvlarining eng qadimgi Krit va ular bilan bog’liq bo’lgan Egey yozuv tizimlarini (Egey dengizi havzasi va Sharqiy O’rta dengizning qo’shni viloyatlari) o’rganish davom etayotgan yo’llarni umumiy ma'noda belgilashga muvaffaq bo’ldi 36 . Bizning davrimizga qadar saqlanib qolgan eng qadimgi yozuvlar - Fera, Melos, Teos va boshqalarning yozuvlari, mutaxassislarning fikriga ko’ra, 40- Olimpiadadan (taxminan miloddan avvalgi 620-yil) katta emas. Bizga ma'lum bo’lgan eng qadimgi Attika yozuvi mutaxassislar tomonidan miloddan avvalgi VII asrning boshi yoki VIII asrning oxiriga to’g’ri keladi. VII asrning bir nechta yozuvlari mavjud; VII yoki VI asrning boshlarida Nubiyadagi ikkita haykalning oyoqlarida yunon yollanma askarlari tomonidan yozilgan yozuv; ba'zilarning fikricha, u miloddan avvalgi 635-yilda Shoh Psammetix I davrida, boshqalarning fikricha, miloddan avvalgi 590-yillarda Shoh Psammetix II davrida yozilgan yozuv namunalaridir. Xersones yozuvlarining topilmalari, nashrlari va saqlash joylari Xersonesdagi yunon yozuvlarining dastlabki topilmalari haqida akademik P. Pallas va sudya P. Sumarokov xabar berishadi. P. Pallas 1793-1794-yillarda Rossiyaning janubida sayohat qilganida, Qrim qo’shilganidan ko’p o’tmay, qadimgi Xersones xarobalarini ziyorat qildi. U ko’rgan narsalarini batafsil bayon qilib, 1793-yilda topilgan relyefi va yozuvi bo’lgan 35 Ражабов Р. Кадимги дунё тарихи. “Фан ва техника нашриёти ". -Тошкент.: 2009.-Б 136-139 36 Кадимги дунё тарихи. II киcм. Ю.С. Крушкол тахрир остида “Укитувчи" нашриёти.- Тошкент.:1975.-Б 84-86 20 teagen va uning rafiqasining marmar qabr toshini eslatib o’tadi. Imperator Zeno (milodiy 488-yil) sharafiga yozilgan katta yozuv ham uning e'tiborini tortdi. Teagenning qabr toshini birinchi bo’lib 18-asrning oxirida Xersonesga ikki marta tashrif buyurgan P. Sumarokov tasvirlab bergan. shuningdek, 1794-yilda topilgan haykaldan marmar poydevorga o’yilgan Agasikl sharafiga u yerda ko’rilgan faxriy yozuv haqida gapirdi. Biz ushbu ikkita yozuvni Xersonesning yunon epigrafik yodgorliklarining eng qadimgi topilmalari deb hisoblashimiz kerak, ularning topilgan yili aniq ko’rsatilgan. Ikkala yozuv ham, shuningdek, imperator Zenon sharafiga yuqorida aytib o’tilgan 488-yilgi qurilish yozuvi 1797 va 1798-yillarda N. S. L. Veksel tomonidan Xersonesda ko’zdan kechirildi va nusxa ko’chirildi. 1838-yilgi "Odessa xabarnomasi" jurnalida admiral Greygning farmoyishi bilan o’tkazilgan razvedka paytida Xersonesda sport musobaqalarida g’oliblar ro’yxati bilan marmar plita parchalari topilganligi haqida xabar joylashtirilgan. Ishonch bilan taxmin qilish mumkinki, bu topilma 1827-yilda admiral Greyg tomonidan Xersonesga yuborilgan va u yerda qazish ishlarini olib borgan (ehtimol kapitan Berch boshchiligida), uchta o’rta asr ibodatxonasini ochgan leytenant Kruse tomonidan qilingan 37 . Odessaga olib kelingan tosh keyinchalik yo’qolgan, ammo Odessa muzeyida muzey direktori I. P. Blaramberg tomonidan yozilgan yozuvning nusxasi topilgan, unga ko’ra uni V. V. Latishev nashr etgan. Ko’rinib turibdiki, "Odessa xabarnomasi" dagi ushbu yozuv haqida ma'lumot, Latishevning taxminlariga ko’ra, Blarambergga ham tegishli edi. 1853-yilda graf A. S. Uvarov Neapol skif va Xersonesda qazish ishlarini olib bordi. Xersonesning Shimoliy qirg’og’idagi katta o’rta asr ibodatxonasini qazish paytida, Afrodita ibodatxonasidan katta marmar ko’rnishdagi va Rim davridagi yozuvlar bilan marmar ustunlarning bir nechta parchalari topildi 38 . Monastir egallab turgan Xersones hududida muntazam qazish ishlari boshlanishidan oldin (1888-yildan) binolar qurilishi, 37 D.Urakov. A. Biykuziyev. R. Tursunov. B.B. Xaynazarov. Qadimgi Sharq tarixi, Qadimgi Yunoniston va Qadimgi Rim tarixi. – T.: Ma’naviyat, 2020. –B 58-61 38 Сулаймонова Ф.” Шарқ ва Ғарб”. -Т.: 1997.-Б 45-49 21 bog’ va sabzavot bog’i uchun yer qazish paytida ko’pincha turli arxeologik yodgorliklar topilgan. Ular orasida dastlab monastirda saqlangan, so’ngra qisman 1892-yilda K. K. Kostsyushko-Valjinich tomonidan yaratilgan qadimiy buyumlar omboriga ko’chirilgan yozuvlari bo’lgan plitalar mavjud. Inqilobdan so’ng ularning barchasi Xersones muzeyiga tushdi (ba'zilari ilgari Odessa, Peterburg va Moskvaga olib ketilgan). Ko’pgina hollarda, ushbu yozuvlarni topish shartlari (vaqt va joy) haqida aniq ma'lumot yo’q. Dastlabki topilmalarga jami 45 ta yozuv, shu jumladan yigirmadan ortiq dekretkalar va faxriy yozuvlar, 10 ta qurilish, 11 ta qabr usti va boshqalar kiradi. 1888-yildan 1907-yilgacha Xersonesda arxeologik ishlarni K. K. Kostsyushko-Valjinich boshqargan. U turar joy kvartallari va nekropolning turli uchastkalarini qazgan, mudofaa inshootlarini o’rgangan. Olingan epigrafik materiallarning ko’pligiga 90-yillarda Vladimir sobori qurilishi boshlanganligi va poydevor ostida qazilgan ulkan chuqur qadimiy shaharning Markaziy maydonida joylashganligi yordam berdi, u yerda bir vaqtlar ko’plab plitalar farmonlari, faxriy va bag’ishlov yozuvlari bo’lgan 39 . II.2. O‘rta Osiyo hududidan topilgan antic davr yunon yozuvidagi yodgorliklarning o‘rganilishi Miloddan avvalgi 330-yilda ahamoniylar Eroni davlati hukmronligiga barham byergan makedoniyalik Aleksandr Makedonskiy boshchiligidagi grek makedon qushinlari 329- yildan Transoksianiya (Oks va Yaksart daryolari oralig’idagi hudud) ga yurish boshlaganlar. Miloddan avvalgi 329-327-yillarda Spitamen boshchiligidagi sug’d va baqtriyaliklarning qattiq qarshilik ko’rsatishiga qaramasdan, Oks va Yaksart daryolari oralig’idagi hudud makedoniyalik Aleksandr Makedonskiy qo’shinlari tomonidan egallangan 40 . Makedoniyalik Aleksandr Makedonskiy boshchiligidagi grek-makedon qo’shinlarining Sug’d va Baqtriya o’lkalariga yurishi katta vayronagarchilik va halokati bilan ajralib turadi. Bu jarayonni Sug’d va 39 Сулаймонова Ф.” Шарқ ва Ғарб”. -Т.: 1997.-Б 45-49 40 D.Urakov. A. Biykuziyev. R. Tursunov. B.B. Xaynazarov. Qadimgi Sharq tarixi, Qadimgi Yunoniston va Qadimgi Rim tarixi. – T.: Ma’naviyat, 2020. –B 58-61 22 Baqtriyada mavjud bo’lgan shaharlarning grek-makedon qo’shinlari tomonidan egallanishi (Afrosiyob—Maroqand), bu o’lkalardagi aksariyat qishloq va shaharlarda hayot izlarini batamom so’nishiga olib kelgan. Birgina, Surxon vohasida Aleksandr Makedonskiy bosqini arafasida mavjud bo’lgan 40 dan ortiq qishloq, qal'a va shaharlarning aksariyati grek-makedon qo’shinlarining harbiy bosqinidan so’ng batamom halokatga yuz tutgan 41 . Aleksandr Makedonskiyning yurishi davomida qayta tiklangan va yangidan asos solingan shahar va shahar-qal'alar o’zining ilk bosqchida grek-makedon qo’shinlariga harbiy tayanch bo’lib xizmat qilgan. Iqtisodiy va madaniy hayotning qayta tiklanib izga tushishi esa Salavkiylar hukmronligi davrida sodir bo’la boshlagan. Yunon-Baqtriya davlati shakllangan davrda (miloddan avvalgi III asrning 50 yillarida) bu o’lkalarda iqtisodiy va madaniy taraqqiyot jarayoni yanada jadallashgan, ilgor yunon va mahalliy (Baqtriya, sug’d) madaniyatlarining o’zaro birikuvi va hamkorligi sodir bo’lgan1 O’zbekiston hududidagi qadimgi o’lkalarning (Baqtriya, Sug’d, Xorazm) miloddan avvalgi IV asrning oxiri va miloddan avvalgi I asrga qadar mavjud bo’lgan yozuvlar tarixiga murojat etsak (tarixchi lingvist olim V.A. Livshis, E.V. Rtveladze va h.k.) ahamoniylar Eroni davlatining makedoniyalik Iskandar boshchiligidagi yunon-makedon qo’shinlari tomonidan zabt etilishidan so’ng ham idora ishlarini oromiy tilida yurgizish davom etganligini ko’ramiz. Ayni bir vaqtda davlat ishlari yuritilishda qadimgi yunon tili va yozuvi ham qo’llanilgan. O’zida yunon shaharsozlik xususiyatlarini to’la mujassam etgan Oyxonim o’rnidagi shaharda (Oyxonim qunduz daryosining Amudaryoga qushilish joyida joylashgan ellinizm davri shahri. Dastavval bu shahar taniqli fransuz arxeolog olimi P.Bernar tomonidan Oksdagi Iskandariya deb aniqlangan edi 42 . Keyinchalik P.Bernarning shogirdlari F.Grene, K.Rapenlar bu shaharni Yunon-Baqtriya shohi Evkratid nomi bilan bog’lab Evkratidiya deb ataganlar) qadimgi yunon yozuvi namunalarining juda ko’plab topilishi Yununon- 41 Чеккосова Е.А, Редер Д.Г. Кадимги дунё тарихи. “Укитувчи “ нашриёти. Тошкент.: 1974. –Б 34-36 42 Сулаймонова Ф.” Шарқ ва Ғарб”. -Т.: 1997.-Б 45-49 23 Baqtriya davlatining rasmiy boshqaruvi yunon tilida yuritilganligidan darak beradi. Fransuz olimlarining Oyxonim yodgorligida ko’p yillar davomida amalga oshirgan arxeologik tadqiqotlari natijalariga ko’ra, Oyxonim o’rnida miloddan avvalgi IV asrning oxiridan Ellin davri shahri vujudga kelgan bo’lib, bu shahar qariyb miloddan avvalgi II asrning oxiriga qadar mavjud bo’lgan Oyxonim (Oksdagi Iskandar yoki Evkratidiyada) shahar aholisining bir qismi yunonlar bilan bir qatorda mahalliy aholi ya’ni baqtiyaliklar bo’lgan 43 . Oyxonim yodgorligida topilgan yunon yozuvlari orasida baqtriyalik amaldorlar ismlarining qayd etilishi bunga misol bo’la oladi. Oyxonim yozuvlari tarkibida miloddan avvalgi II asrning o’rtalariga oid sopol idish bo’lagiga oromiy uslubida bitilgan xat uchragan. Xat xo’jalik ma'nosida yaratilgan bo’lib, uch to’liq bo’magan qator ko’chirmasidan iborat. Oyxonim yodgorligidan topilgan bu xat bo’lagni olimlar — P.Bernar va V.A. Livshis, oromiy emas, baqtriya tilidagi yozuv deb aniqlangan. Oromiy alifbosi asosida shakllangan bu xatni olimlar (P.Bernar, V.A. Livshis, E.V.Rtveladze) oromiy-baqtriya yozuvi deb nomlaganlar. Bu yozuv Yunon- Baqtriya davlati hukmronligi davrida yunon tili va yozuvi bilan bir qatorda mahalliy Baqtriya aholisi bilan bog’liq ma'muriy idora ishlarini yurgizishda qo’llanilgan 44 . Qadimgi dunyo tarixida Sharq bilan G’arbni bir-birlari bilan bog’lab turgan karvan yo’llari (ular tarixda “Lojuvard yo’l”, “Shoh yo’li”, “Buyuk ipak yo’li”, “Nefrit yo’li” va boshqalar) mamlakatlar iqtisodiy hayotida katta o’rin tutgan. Ana shu yo’llarning muayyan qismini nazorat qilish va nazorat hududlarini kengaytirish maqsadida turli bahonalar va sabablar qidirilib, asosiy maqsad yo’lida mamlakatlararo urushlar bo’lib turgan. Ana shunday jangu-jadallardan biri miloddan avvalgi VI-IV asrlarda qadimgi forslar bilan yunonlar o’rtasida olib borilgan urushlar edi. Qadimgi dunyoning bu ikki buyuk imperiyalari (Ahamoniylar va Yunoniston) o’rtasida 43 Чеккосова Е.А, Редер Д.Г. Кадимги дунё тарихи. “Укитувчи “ нашриёти. Тошкент.: 1974. –Б 34-36 44 Ражабов Р. Кадимги дунё тарихи. “Фан ва техника нашриёти ". -Тошкент.: 2009.-Б 131-134 24 boshlangan urushlarda O’rta Osiyoning qadimgi xalqlari ham qatnashganlar. Shu munosabat bilan yunon muarrixlari O’rta Osiyo xalqlari haqida tarix uchun qimmatli ma’lumotlar qoldirganlar. Ayniqsa, qadimgi Yunonistonning yuksak ilmiy va madaniyat markazlaridan bo’lgan Kichik Osiyoshaharlari, ulardan chiqqan olimu fuzalolar: tarixchilar, geograflar va tarix bilan qiziqqan turli soha yilnomachilari Eron va Turonzaminning qadimgi xalqlari haqida ko’p qiziqarli ma’lumotlar beradilar. Manbalardan ma’lum bo’lishicha qadimgi yunonlar tarixi Ioniyaning Milet shahrida shakllanib, tarix so’zi ioniya tilida “tadqiqot”, “izlanish” ma’nosini beradi 45 . Milet tarix maktabining miloddan avvalgi VI asrda o’tgan vakillaridan biri Gekatey bo’lib, u o’zining “Yer kurrasining tasviri” asarini Osiyoga bag’ishlangan qismida xorasmiylar haqida birinchi bor ma’lumotlar byergan. Shuningdek, Gekatey ma’lumotlariga asoslanib, xorasmiylar va ularning Amudaryo quyi havzalariga ko’chib borgan avlodlari haqidagi ilk xabarlarni Kichik Osiyolik tarixchi Gerodotning “Tarix” asarida o’qiymiz 46 . Bu haqda Afiney, Stepan va boshqalar ham yozishgan. Masalan, Afiney yozadi: “Miletlik Gekatey Osiyoni tasvirlab shunday deydi: “... parflarning sharqida tekisliklar va tog’larni ishg’ol qilgan xorasmiylar yashaydi. U tog’larda yovvoyi daraxtlar, tol, yulg’un, tikanlik kinara o’sadi”. Stepan esa “Xorasmiya: parflarning sharqidagi shahar. Gekatey Osiyoni tasvirlab, shunday deydi: “Ularning shahri Xorasmiya” 47 . Gerodot (mil. avv. 484-425 yillar oralig’ida yashagan) Kichik Osiyo shaharlari, Vavilon, Finikiya, Kipr oroli, Makedoniya, Markaziy Gretsiya (Afina), Qora dengiz sohillari, Egey dengizi orollari, umuman qadimgi dunyo mamlakatlari va shaharlarining ko’pchiligida bo’lgan U o’zining 10 yillik sayohati davomida (mil.avv.455-445) Liviya, Misr, Ossuriya, Bobil, Ekbatanada bo’lib, to’plagan barcha materiallari asosida 9 jildli “Tarix” asarini yozgan. Gerodotning O’rta 45 Чеккосова Е.А, Редер Д.Г. Кадимги дунё тарихи. “Укитувчи “ нашриёти. Тошкент.: 1974. –Б 34-36 46 Пьянков И.В. Хорасмии Гекатея Мимлетского. ВДИ, № II,- M.:1972.-C 12-15 47 D.Urakov. A. Biykuziyev. R. Tursunov. B.B. Xaynazarov. Qadimgi Sharq tarixi, Qadimgi Yunoniston va Qadimgi Rim tarixi. – T.: Ma’naviyat, 2020. –B 58-61 25 Osiyo xalqlari tarixi haqidagi ma’lumotlari “Tarix” asarining I, III, VII, IX jildlarida o’z aksini topgan. Asarda tarixiy voqea va hikoyalar ketma-ket, afsona, mif, naql, rivoyat, ertak, masal va ularning asosiy mazmuni orasiga kiritilgan qistirma hikoyalar tarzida beriladi. (Masalan, To’maris va Kirning halokati haqidagi hikoya va boshqalar). Gerodotning “Tarix” asarida bizni qiziqtirgan masala sak (skif), massaget, xorasmiy va Xorazm, issedon va day, farf va margush, sug’d va parikan kabi O’rta Osiyoda qadimda yashagan o’troq va ko’chmanchi xalqlar haqidagi ma’lumotlardir. U Kirning massagetlar ustiga yurishi va halokati sabablarini yoritadi. Skif xalqlari haqidagi ma’lumotlar “Tarix” kitobining 4-jildida beriladi. U Sharq xalqlarini mensimay, “varvar” deb qaramaydi. Uning uchun Sharq insoniyat madaniyati, donishmandlikning o’chog’i, uning fikricha geometriya, oftob soati, qonuniyat, qurollar, yozuv madaniyati kabilar Sharqdan kelgan. Gerodotning qadimgi O’rta Osiyo to’g’risidagi asosiy fikrlari forslarning sak- massagetlarga qarshi yurishlari, Kir II va To’maris o’rtasidagi siyosiy munosabatlar, Ahomaniy harbiy qo’shinlari safida ajdodlarimiz jangchilarining faol ishtiroki, ularning qurol-aslohalari, yo’lboshchilari, janglarda ularning ko’rsatgan jasoratlari, ajdodlarimizning Ahomaniylar asoratiga tushib katta xiroj to’lashlari, Akes (Xilmend) daryosi suvlaridan foydalanish masalasida tug’ilgan mojarolar va boshqalar haqida boradi. Gerodot hech qachon O’rta Osiyo viloyatlari va shaharlarida bo’lmagan. Shuning uchun uning O’rta Osiyoni tarixiy geografiyasi haqidagi ma’lumotlari ilmiy izlanishlarni talab qiladi. Masalan, Gerodot massagetlarning hududiy joylashuvi haqida bunday yozadi: “Ular sharqda, quyosh chiqishi yo’nalishida, Araks daryosining narigi yog’ida joylashganlar... Araks daryosi Matiyona tog’laridan boshlab oqadi”. Tadqiqotlardan ma’lumki, Araks – bu Amudaryo. Matiyona tog’lari – Pomir yoki Hindiqush tog’laridir. Chunki, Gerodotning yozishicha, Matiyona tog’larida Hind daryosi boshlanadi. Gerodot “Tarix” asarining III – kitobida (117- bob) Akes suvi mojarosida Skilak va Gekateydan olgan ma’lumotlariga asoslanib quyidagilarni xabar qiladi: “Osiyoda har tarafidan tog’ bilan qurshalgan bir vodiy bor, tog’da beshta dara bor. Bir vaqtlar bu yerlar xorasmiylarga qaragan va xorasmiy girkan, parfyan, sarang 26 va famaneylarga chegaradosh bo’lgan Ana shu vodiy atrofidagi tog’lardan Akes deb ataluvchi katta daryo oqib tushgan. Shu daryo besh irmoqqa bo’linib, yuqoridagi xalqlar yerlarini sug’organ... Ammo, forslarga qaram bo’lgandan keyin bu xalqlar mana qanday ahvolga tushdilar 48 . Shoh tog’ daralarini berkittirib, to’g’on darvozalar qurdiradi. Vodiyda sun’iy ko’l hosil bo’ladi. Ilgari shu suvlardan foydalanib kelgan kabilalar endi bu imkoniyatlardan mahrum bo’lib, dahshatli holatga tushadilar. Qishda, albatta, boshqa joylardagidek, ilohiyat ularga ham namgarchilik yuboradi, yozda esa ular ekadigan tariq va kunjut doim suvsiz qoladi. Mutlaqo suvsiz qolganda ular xotin, bola - chaqalari bilan Parsuaga boradilar, shoh saroyi qarshisiga turib olib baland ovozlar bilan achinarli holda faryod qiladilar. Ulardagi suv tanqisligini ko’rgan shoh arzgo’ylar tomonidagi to’g’on darvozalarini ochishni buyuradi. Yerlar sug’orilgach, yana to’g’onni berkitishni buyuradi, endi boshqa suvga tashna qabila yerlariga suv ochadilar. Biroq, men bildimki, to’g’on darvozasini ochish uchun shoh katta pul (bojlardan tashqari) olar ekan. Ishlar ana shunday 49 » Gerodot asarida keltirilgan bu epizoddan Ahamoniylar hukmronligi ostida ajdodlarimiz, ayniqsa, oddiy mehnatkash jamoalar ahvoli qanchalik og’ir bo’lganligini guvohi bo’lamiz. Gerodot keltirgan mana shu epizoddan kelib chiqib, Tarn, Altxaym, Xenning, Pyankov, G’ofurov va boshqalar xorazmliklar dastlab Marv – Xirot atrofida yashaganlar, keyinchalik Axomaniylar siquvi natijasida hozirgi joylariga ko’chib kelgan bo’lsalar kerak, deb fikr yuritganlar. Tadqiqotchilar, ayniqsa V.A.Livshis qadimgi Xorazm tili Avesto tiliga yaqin, degan xulosaga keladi. Shu fikrdagi olimlar (V.V.Struve, I.M.Dyakonov, V.G.Lukonin, M.Meri Boys, S.P.Tolstov, M.Is’hoqov va boshqalar) Avestoning eng ko’hna qismlari, ya’ni Gat madhiyalari Xorazmda yaratilgan, deydilar. Ehtimol, Gat madhiyalari Xoroyevada (Hirotda) yaratilib, xorasmiylar uni o’zlari bilan (miloddan avvalgi VI asrning oxirgi choragida) Amudaryo quyi havzalariga olib kelgan, deyish to’g’riroqdir. 48 Чеккосова Е.А, Редер Д.Г. Кадимги дунё тарихи. “Укитувчи “ нашриёти. Тошкент.: 1974. –Б 34-36 49 Rajabov Ravshan. Jahon tarixi. -T.: Yangi asr avlodi, 2015.-B 94-96 . 27 Bu variantda ham Avestoning “Gatlari” xorazmliklar jamoasida yaratilganligini tasdiqlaydi. Gerodot Baqtriyani ko’p tilga oladi. Kir II ning harbiy yurishlariga “Bobil, Baqtriya xalqi, saklar va misrliklar to’siq bo’lib turganlar” deb yozadi Gerodot 50 . Gerodot ma’lumotlarida berilgan “Baqtriya xalqi” tushunchasi ma’lum bir etnik birlikni anglatadi. Xalq ma’nosini beruvchi “etnos” so’zi Gerodot “Tarix”ida ko’p uchraydi. Gerodotning yozishicha, Doro I Ahamoniylar davlatini 20 ta satrapliklarga bo’lib boshqargan. Shundan 3 tasi O’rta Osiyo hududlari bilan bog’liq joylardir. Masalan, “Tarix” kitobida quyidagilarni o’qiymiz: Baqtriyaliklardan egllargacha bo’lgan xalqlar 300 talant (bir talant 33,655 kg kumushga teng) soliq to’laganlar. Bu – o’n ikkinchi o’lka”. “Saklar va kaspiylar 250 talant to’laganlar. Bu o’n beshinchi o’lka. Parfyanlar, xorasmiylar, sug’dlar va ariylar 300 talant to’laganlar. Bu o’n oltinchi o’lka”. Gerodot ajdodlarimizning etnik tarkibi, ularni kiyim-boshi, harbiy qurollari haqida ham ma’lumotlar beradi, ya’ni “Baqtriyaliklarning boshlariga kiygan qalpoqlari midiyaliklarnikiga juda o’xshagan, ular trostnikdan yasalgan o’q va kalta nayzalar bilan qurollanganlar. Saklar (skif qabilasi) uzun cho’qqili qalpoqlar kiygan. Ular keng shalvar kiyganlar, sak kamoni va hanjarlari bilan qurollanganlar. Bulardan tashqari ularda yana sagarislar, ya’ni ikki tig’li jangovar oyboltalar bo’lgan. Ushbu qabila (aynan skif qabilasi) amyurgiya saklari deb nomlangan. Forslar skiflarning hammasini saklar deb ataydilar. “Parfyanlar, xorasmiylar, sug’dlar, gandariylar va dadiklar baqtriyaliklarning qurollariga o’xshagan yarog’-aslahalar bilan harbiy yurishga kirganlar. Ularning yo’lboshchilari: parfyon va xorasmiylarda Farnakning o’g’li Artabaz; sug’dlarniki-Artey o’g’li Azan bo’lgan”. “Baqtriya chavandozlarining qurollari piyoda askarlar qurollariga o’xshagan, xuddi kaspiylarnikini o’zi edi.... Kaspiylar va parikaniylar ham xuddi piyoda askarlardek qurollangan edilar. Arablar 50 Бикерман Э. Хронология древнего мира. Москва.: «Наука» 1976 год.-C.39-42 28 ham xuddi piyoda askarlardek qurollangan edilar, ammo ularning barchasi tuyalarda shunday tez chopar edilarki, ular tez yurishda sipohiylardan qolishmas edilar” 51 . Gerodot O’rta Osiyoning qadimgi xalqlari haqidagi hikoyalarini aynan massagetlardan boshlaydi: “Bu xalqlarni o’ziga tobe qilgandan so’ng,- deydi Gerodot – Kir massagetlarni istilo qilish maqsadini o’z oldiga maqsad qilib qo’ygan. Bu massagetlar, aytishlaricha, jasur va behisob qabiladir. Ular sharqda, quyosh chiqishi yo’nalishida, Araks daryosining narigi yog’ida issedonlarga ro’para bo’lib joylashganlar. Ba’zilar ularni skif qabilasi deb hisoblaydilar”. “Ba’zilarning aytishiga ko’ra, Araks Istradan katta; boshqalar esa, aksincha, bu daryoni kichik deb hisoblaydilar. Araks daryosida orollar ko’p... Bu orollarda yashovchi odamlar yozda mevali daraxt hosilini yig’ib, qishga quritadilar... Massagetlar gulhan atrofiga yig’ilishib, pishgan mevalarni olovga otadilar. Ulardan chiqqan hiddan, ellinlar vino ichib mast bo’lganlaridek, kayf qiladilar 52 . Olovga qancha ko’p meva tashlansa, undan chiqadigan hid ko’payib, badmast bo’ladilar. So’ng, o’rinlaridan turib o’ynashadilar, ashula aytishadilar. Bu qabilalarning turmush tarzi haqida shunday hikoya qiladilar. Araksning bir o’zani ...Kaspiy dengiziga quyiladi. Kaspiy dengizi boshqa suv omborlari bilan bog’lanmagan dengizdir. “Massagetlarning kiyim-kechaklari skiflarnikiga o’xshaydi va turmush tarzi ham o’xshash. Ular otda va piyoda yuradilar. Odatda, ularning qurollari kamon, nayza va jangovar oyboltalardan iborat. Ularning hamma narsalari oltin va misdan ishlangan. Ammo, barcha sanchiq, o’q va harbiy boltalarning metall qismi misdan ishlangan (bronzadan demoqchi-A.Asqarov), bosh kiyimlari, bel kamari oltin bilan naqshlangan. Ular otlarining egar-jabduqlarini ham ust-boshlari kabi oltin bilan bezatadilar. Temir va kumushdan yasalgan buyumlar ularning ro’zg’orida 51 Гудкова А.В. Ток-кала. Ташкент.: «Фан», 1964 год.-C.56-57 52 Чеккосова Е.А, Редер Д.Г. Кадимги дунё тарихи. “Укитувчи “ нашриёти. Тошкент.: 1974. –Б 34-36 29 ishlatilmaydi, chunki bu metallar massagetlarning yerlarida umuman uchramaydi. Ammo, ularda oltin va mis juda ko’p” 53 . Massagetlar bug’doy ekmaydilar, chorvachilik va baliqchilik bilan shug’ullanadilar (Araksda baliq ziyotidan ortiq) hamda sut ichadilar. Massagetlarda ulug’langan yagona xudo – bu Quyoshdir. Quyoshga ular otni qurbonlik qiladilar. Chunki, xudoga dunyodagi eng chaqqon, tez chopar jonlikni qurbon qilish lozim deb o’ylaydilar” 54 . Miloddan avvalgi 530-yilda Kir II massagetlar ustiga yurish qiladi. Gerodotni yozishicha, shu kezlarda massagetlar podshosi o’lgan bo’lib, uning o’rniga beva xotini – To’maris podsholik qilardi. Gerodot ushbu voqeani quyidagicha hikoya qiladi: “Massagetlarning podshosi o’lgan shohning bevasi edi. Uning nomi To’maris edi. Kir II uni xotinlikka olish bahonasida, unga sovchilar yuboradi. Ammo, To’maris Kirni unga uylanish uchun emas, balki massagetlar podsholigini egallash uchun shunday qilganini tushunib qoladi va unga rad javobini beradi. Kir ayyorlik yo’li bilan o’z maqsadiga yeta olmagach, massagetlar yurtiga ochiq urush e’lon qiladi. Daryodan (Araksdan) qo’shinni o’tkazish uchun podsho sol-ko’prik qurishga buyuradi, ko’prik ustiga esa minora qurdiradi. Kir qo’shinlari bu ishlar bilan bandligida To’maris Kirga vakil yuborib, “Midiyaliklar podshosi! Ko’prik qurishni to’xtat! Sen oldindan bilmaysanku, bu ishlaring senga foyda keltiradimi yoki yo’q. Shashtingdan qayt, o’z mamlakatinga podsholik qilaver, boshqalar yurtiga ko’z olaytirma. Lekin sen, albatta, maslahatimga ko’nmaysan, tinchlikni uylamay, o’z bilganingdan qolmaysan. Agar sen massagetlar ustiga harbiy yurish qilishni juda istayotgan bo’lsang, daryoga ko’prik qurishni to’xtatginda, daryodan biz tomonga bemalol kechib o’taver, men qo’shinlarimni sohildan uch kunlik yo’l nariga olib ketaman. Agar sen istasang, 53 D.Urakov. A. Biykuziyev. R. Tursunov. B.B. Xaynazarov. Qadimgi Sharq tarixi, Qadimgi Yunoniston va Qadimgi Rim tarixi. – T.: Ma’naviyat, 2020. –B 58-61 54 Чеккосова Е.А, Редер Д.Г. Кадимги дунё тарихи. “Укитувчи “ нашриёти. Тошкент.: 1974. –Б 34-36 30 sohildan uch kunlik yo’l nariga qo’shiningni olib ket, men daryodan kechib o’tay, sening yurting chegaralarida jang qilaylik” 55 . Shundan so’ng Kir amaldorlari bilan maslahat kengashi o’tkazadi va To’marisni qo’shinlari bilan o’z yerlarida qarshi olishga kelishadilar. Ammo, yig’inda qatnashganlardan biri - lidiyalik Krez bunday qarorga kelish kata xatolikka yo’l qo’yish bilan barobar ekanligini shohga isbotlaydi va deydiki, “Agar dushmanni o’z yeringga kiritsang, senga katta xavf tug’iladi: mag’lubiyatga uchrab, mamlakating boshiga ofatlar keltirasan. Chunki, massagetlar g’alabadan so’ng o’z yurtlariga osonlikcha qaytib ketmaydilar, aksincha mamlakating ichqarisiga bosib boraveradi. Agar sen g’olib chiqsang, sening yutug’ing unchalar katta bo’lmaydi. Bu yutuq ularning yerlarida yuz bersa, sen ularni o’z yurtlarida quvlaysan. Men har ikki holatni tahlil qilib, shunday xulosaga keldimki, sen dushmanni o’z yerida yengib, to’g’ridan-to’g’ri To’maris ortiga kirib borasan. Menimcha, daryodan o’tib, ular yurtiga kirib olaylik, qani dushmanlarimiz qanchaga chekinar ekan, so’ng ular ustidan g’olib chiqish yo’llarini o’ylaylik” deb, Krez o’z rejasini bayon qiladi. “Bilsam, massagetlar aslzodalarga xos fors turmush tarzidan mutlaqo bexabar va ular (massaget jangchilari-A.Asqarov) shohona dasturxon ko’rmagan ekanlar 56 . Harbiy lagerda ko’pgina qo’ylar so’yilib, to’kin dasturxon yasalib, kichik bir guruh bilan keragidan ortiq vino ichimliklari qoldirish rejalashtiriladi. Asosiy qo’shin esa daryo tomon chekinishi kerak. Agar men adashmasam, - deydi Gerodot, dushman lagerida qoldirilgan qismni massagetlar yengib, lagyerda tuzalgan to’kin dasturxonga tashlanadilar, maishat boshlanib ketadi. Mo’l-ko’l vinolardan badmast bo’lgan dushman ustiga Kir qo’shinlari yopirilib tashlanadilar va buyuk g’alabaga erishish imkoniyatlari yaratiladi. “Kir birinchi maslahatdan voz kechib, Krez taklifini qabul qiladi. So’ng, shoh To’marisga xabar yuborib, uni chekinishga, daryodan o’tib olib, uning yerida jang qilishga tayyor ekanligini bildiradi. Malika va’dasiga binoan o’z 55 D.Urakov. A. Biykuziyev. R. Tursunov. B.B. Xaynazarov. Qadimgi Sharq tarixi, Qadimgi Yunoniston va Qadimgi Rim tarixi. – T.: Ma’naviyat, 2020. –B 58-61 56 Чеккосова Е.А, Редер Д.Г. Кадимги дунё тарихи. “Укитувчи “ нашриёти. Тошкент.: 1974. –Б 34-36 31 qo’shinlari bilan chekinadi. Kir esa o’g’li Kambisni vale’ahd qilib tayinlab, unga Krezni hurmat qilishga va (urushda biron hol yuz bergudek bo’lsa) doimo g’amxo’rlik qilib yurishni topshiradi. Shundan so’ng, Kir Krez bilan Kambizni Persidaga jo’nashga ruxsat beradi, o’zi esa qo’shinlari bilan daryodan kechib o’ta boshladi. Araksdan o’tgach, massagetlar yerida Kir tush ko’radi. Tushida u kattao’g’li Gistaspni yelkasida qanotlar va u qanotlarni biri Osiyoni, ikkinchisi Ovro’pani yoritib turgan emish. Arsam o’g’li Gistaspning eng katta farzandi, Ahamoniylar urug’idan bo’lgan Doro o’sha vaqtda 20 yoshlarda bo’lgani uchun harbiy xizmatga olinmay Persiyada qolib ketgan edi. Uyg’onib Kir ko’rgan tushi ustida o’ylay boshlaydi. So’ng, u huzuriga Gistaspni chaqirib, guvohlarsiz deydi: « Gistasp! Sening o’g’ling menga va mening davlatimga xavf solmoqda. Bu menga aniq ma’lum bo’ldi. Chunki, xudolar mening haqimda qayg’urmoqdalar. Xullas, tushimdan ma’lumki, sening o’g’ling mening jonimga qasd qilmoqchi. Shuning uchun Persidaga tezroq qaytginda o’g’lingni jazoga tort, men massagetlar yurtini taslim etgach, uyga qaytaman” deydi 57 . Kirning tushida ilohlarning ma’lum qilishicha, massagetlar bilan bo’ladigan jangdauning halokati, podsholik esa Doroga o’tishi ayon bo’ladi. Qattiq tashvishga tushgan Kirni ko’nglini ko’tarish maqsadida, “ey olam panoh!, Seni o’limingni istagan kimsani fors bo’lib tug’ilgandan ko’ra, tezroq o’lgani yaxshi edi. Sen forslarni qullikdan ozod etib, barcha xalqlar ustidan hukmronlik qilishni ta’minlading. Agar sening tushlaring mening o’g’limni isyonkor ekanligini ayon qilgan ekan, men uni sening qo’lingga topshiraman, uni nima qilishlikni o’zing hal qil!” deb, Persidaga jo’naydi 58 . Kir esa o’z qo’shinlari bilan Araksdan o’tib, bir kun yo’l bosadi va Krez maslahatiga ko’ra, lager qurib, eng zaif qo’shinlaridan bir qismini to’kin dasturxon 57 Сулаймонова Ф. Шарқ ва Ғарб. Т.: 1997.-Б .87-89 58 Чеккосова Е.А, Редер Д.Г. Кадимги дунё тарихи. “Укитувчи “ нашриёти. Тошкент.: 1974. –Б 34-36 32 bilan qoldirib, o’zi yana asosiy qo’shin bilan Araks bo’yiga qaytadi. “Massagetlar armiyasining uchdan bir qismi bilan Kir II qoldirgan qo’shin o’rtasida qattiq jang bo’ladi. Jangda forslar qo’shini yengiladi. G’alabadan xursand massagetlar tuzab qo’yilgan to’kin dasturxonga tashlanadilar, maishat boshlanadi. Massagetlar badmast bo’lishib, barchasi uyquga ketgan paytda, Kir qo’shinlari paydo bo’lib, bir qism massagetlarni qiradi, qolganlarini osongina asir oladilar. Asirlar orasida malika To’marisning o’g’li, massagetlar sardori Sparganis ham bo’lgan edi”. Gerodot o’z hikoyalarini davom ettirib: “ Malika To’maris o’z qo’shini va o’g’li bilan yuz byergan voqeadan xabar topgach, Kirga elchi yuboradi va dediki, “Qonxo’r Kir! Quvanma, bu yutug’ing bilan. Uzum vinosini ichganda sizlar ham es- xushingizni yo’qatasiz, so’zlaganda ma’nisiz, noloyiq iboralar ishlatasiz, xalol jangda qurol kuchi bilan emas, balki shunday iflos yo’llar bilan o’g’limni qo’lga olding. Endi mening so’zimga quloq sol: o’g’limni ber va yaxshilikcha mening yerlarimdan ket, qo’shinimni uchdan bir qismini yakson qilishga erishding. Agar sen shunday qilmasang, massagetlar ilohi - Quyosh xudosi oldida qasamyod qilamanki, men seni – qonxo’r jallodni, qoningga to’ydiraman” 59 . Ammo, Kir elchi so’zlariga e’tibor bermadi, jangga otlandi. Malika To’maris o’g’li Sparganis esa mastlikdan xushiga kelgach, yomon ahvolga tushib qolganini tushunadi, zanjirbandlikdan ozod qilishlikni Kirdan iltimos qiladi. Vale’ahd qo’llari kishandan ozod etilgach, nodonlik qilib qo’yganligidan oriyat qilib, o’zini-o’zi o’ldiradi” 60 . «Kir To’maris taklifini e’tiborga olmagach, malika bor kuchi bilan forslar ustiga tashlandi. Bu jang, mening nazarimda varvarlar bilan bo’lgan to’qnashuvlarning eng dahshatlisi edi. Jangni borishi bilishimcha bunday bo’lgan Avvalo, har ikki tomon bir-birlariga qarama-qarshi turib olib, uzoqdan kamondan o’q otishgan. O’qdonlar bo’shagach, nayza va hanjarlar yordamida olishuv boshlangan. Tomonlar uzoq olishadilar, hech kim chekinishni istamaydi. Nihoyat, 59 Чеккосова Е.А, Редер Д.Г. Кадимги дунё тарихи. “Укитувчи “ нашриёти. Тошкент.: 1974. –Б 34-36 60 Чеккосова Е.А, Редер Д.Г. Кадимги дунё тарихи. “Укитувчи “ нашриёти. Тошкент.: 1974. –Б 34-36 33 massagetlarning qo’li baland keladi. Deyarli fors qo’shinlari va Kir ham jangda halok bo’ladi. U 29 yil podsholik qilgan edi. To’maris Kir tanasini o’liklar ichidan topdirib, uning kallasini odam qoniga to’ldirilgan charm meshga solishni buyuradi. So’ng, mag’rur ona matomida o’z qo’shini va asirlar oldida nutq so’zlaydi: «Sen o’g’limni hiylayu-nayrang ishlatib qo’lga tushirding va nobud qilding. Men esa hayotman va seni jangda yengdim. Shuning uchun senga men aytgan edim, qoningga to’ydiraman” 61 . Bu xabarlarning oxirida Gerodot bunday xulosaga keladi: “ Kirning o’limi haqidagi ko’pdan-ko’p hikoyalar orasida menimcha, bu hikoya eng ishonchlidir”. Gerodotdan avval ajdodlarimiz haqida ilk xabarlar keltirgan boshqa bir yunon tarixchisi miletlik Gekatey bo’lib, u miloddan avvalgi VI-V asrlarda yashab, yurtimiz qadimgi xalqlari va Ahomaniy imperiyasi o’lkalari ro’yxati haqida xabar byergan. Uning ma’lumotlaridan Gerodot va Ktesiylar o’z asarlarida foydalanganlar. Xorasmiyalar va ularning Amudaryo quyi havzalariga ko’chishi haqidagi ma’lumotlarni esa u Skilakning “Sayohatnoma”sidan olib, o’zining “Yer kurrasining tasviri” asarida bayon etgan. 61 Геродот. “Тарих” , том I, том III, том VII.-C 12. 34 XULOSA Miloddan avvalgi VIII-VII asrlar orasida yunon alifbosi jamiyatning turli jihatlarini rivojlantirishda asosiy omil bo’ldi. Yozuvning ushbu yangi usuli o’tmish saboqlarini saqlab qolishga imkon berdi va falsafa, fan, tibbiyot, din, siyosat, madaniyat va ijtimoiy tizimlarning rivojlanishiga hissa qo’shdi. Yunonistonda demokratiya tushunchasi allaqachon tushunilgan va qorong’u asrlarda qo’llanilgan, ammo keyingi arxaik va klassik davrlarda u taniqli boshqaruv tizimiga aylandi. Alifbo odamlarga o’z e’tiqodlarini yozma ravishda taqdim etilgan ob’yektiv haqiqat bilan uyg’unlashtirishga imkon berdi. Yunon alifbosining soddaligi tufayli savodxonlik oshdi, bu esa maktablarning yaratilishiga va ob’yektiv haqiqatlarni tan oladigan yanada yaxlit jamiyatga olib keldi, hatto ularning talqinlari bahsli bo’lsa ham. Bu, shuningdek, savodxonlikni demokratlashtirishga yordam berdi, chunki har kim yunon alifbosini o’qishni o’rganishi mumkin edi. Yunon alifbosi zamonaviy alifbo va ob’yektiv haqiqat g’oyasini shakllantirish uchun asos bo’ldi. Alifbo paydo bo’lishi bilan hikoyalar standartlashtirildi va haqiqat sifatida qabul qilindi. Shuningdek, u innovatsion g’oyalarni rivojlantirishga va turli sohalarda bilimlarni uzatishga yordam berdi. Alifbo paydo bo’lgandan so’ng, faktlar fikrlardan ko’ra muhimroq bo’ldi. III va II ming yilliklar oralig’ida Krit orolida ierolifik yozuv paydo bo’ldi. II ming yillikning o’rtalarida u chiziqli yozuv bilan almashtirildi. Orol doriylar qabilalari tomonidan bosib olingandan so’ng, Krit yozuvi yo’q bo’lib ketdi va olimlar uni hali ham hal qila olmaydilar. Xulosa qilib aytganda, har bir xalq qadimda o’z yozuvlariga ega bo’lgan Tarixiy taraqqiyot natijasida ularning yozuvlari ham asta-sekinlik bilan ozgarib borgan. Qadimgi yozuvlarning ko’pchiligi unutilib ketilgan, ammo ulardan hozirgi kungacha saqlanib qolgan shakllari ham mavjud. Dastlab insonlar o’z fikrlari bayon qilish uchun yozuvdan foydalanishgan. Albatta birinchi galda bu yozuvlar rasmli yani piktografik yozuvlardan iborat bo’lgan Insonlar rasmlarda korsatilgan. hayvonlar, voqealar orqali 35 o’z fikrlarini bayon qilishga harakat qilishgan. Asta-sekinlik bilan inson ongining rivojlanishi natijasida rasmli yozuvlardan harfli yozuvlarga o’ta boshlashgan. Darhaqiqat insoniyat asta-sekin taraqqiy etib borishi ham ular orasidagi fikr almashinish vositasi bo’lmish til va yozuvlarga bog’liq bo’lgan. 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1.Гудкова А.В. Ток-кала. Ташкент.: «Фан», 1964 год. -C.56-57 2.Пьянков И.В. Хорасмии Гекатея Мимлетского. ВДИ, № II, M.: “Наука”.1972. -C.12-15 3.Чеккосова Е.А, Редер Д.Г. Кадимги дунё тарихи. “Укитувчи “ нашриёти. Тошкент.: 1974. –Б 34-36 4.Кадимги дунё тарихи. II киcм. Ю.С. Крушкол тахрир остида “Укитувчи" нашриёти. -Тошкент.:1975.-Б 84-86 5.Бикерман Э. Хронология древнего мира. Москва.: «Наука» 1976 год. -C.39- 42 6.Геродот. “Тарих” ,том I, том III, том VII.1994. -С 56 7.Сулаймонова Ф. Шарқ ва Ғарб. Т.: 1997.-Б 87-89 8.История Древней Греции / Под ред. В.И. Кузищина. М.:, “Наука “2008. –-С 98-100 9.Rojer D. Vudard " Greek dialect "-T.:”Paris”. 2008.p.78 10.Ражабов Р. Кадимги дунё тарихи. “Фан ва техника нашриёти ". Тошкент.: 2009. -B 136-139 11.Rajabov Ravshan. Jahon tarixi. -T.: Yangi asr avlodi, 2015. –B 94-96 12.Shuhrat Yergashev. Qadimgi sivilizatsiyalar. – T.: O zbekiston, 2016.-B 17-18 ʻ 13.D.Urakov. A. Biykuziyev. R. Tursunov. B.B. Xaynazarov. Qadimgi Sharq tarixi, Qadimgi Yunoniston va Qadimgi Rim tarixi. – T.: Ma’naviyat, 2020. –B 58- 61 Internet resurslari: 1. 2. 3. 4. 37

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. QADIMGI YUNON YOZUVINING VUJUDGA KELISHI SABABLARI VA O’RGANILISH TARIXI

I.1. Qadimgi Yunoniston hududida yozuvning shakllanish tarixi

I.2. Qadimgi yunon yozuvlarining o‘rganilishi va uning o‘qilishi

II.BOB QADIMGI YUNON YOZUVI NAMUNALARI TOPILGAN HUDUDLAR VA ULARNING TARIXIY AHAMIYATI HAQIDA

II.1. Qadimgi yunon yozuvi topilgan Osiyo va Yevropadagi yodgorliklarning o‘rganilishi

II.2. O‘rta Osiyo hududidan topilgan antik davr yunon yozuvidagi yodgorliklarning o‘rganilishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить