Qadimgi Yunoniston va Rimda arxiv ishi tarixi

Информация о документе

Цена	25000UZS
Размер	77.2KB
Покупки	1
Дата загрузки	15 Февраль 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

154 Продаж

Qadimgi Yunoniston va Rimda arxiv ishi tarixi

Купить

fanlari bir-biri bilan bohliq, bir-birini to’ldirsa-da, ularning har birining o’z
maqsadva vazifalari o’z yo’nalishi, usullari va uslublari mavjud.
Yordamchi tarix fanlarining har birining alog’ida fan va tadqiqot prеdmеtiga
ega. Masalan: Xronologiya – turli xalqlarda va turli tarixiy davrlarda vaqtni qanday
hisoblashganini, ularni bir-birlari bilan qanday bog’lash, taqqoslash mumkinligini,
tarixiy voqеalarning sanalarini aniqlaydi. Numizmatika – tangalar tarixi bilan
shug’ullanadi, gеnеologiya – shajara va sulolalar tarixini, mеtrologiya – uzunlik,
og’irlik o’lchovlvri va o’lchov birliklarini, palеografiya yozuvlarning paydo
bo’lishi va rivojlanishini, arxеografiya – hujjatlarni chop etish usullari va
uslublarini, tomonimika – joy nomlari tarixini, tarixiy gеografiya - sfragistika –
muhrlar tarixi bilan shug’ullanadi. Ushbu fanlarning har biri o’z o’rganish
yo’nalishiga ega bo’lsa-da, ular bir-birlari bilan uzviy bog’langan va
manbashunoslikni tashkil etadi, ular manbalarni chuqur o’rganishga qaratilgan.
Mavzuning dolzarbligi. Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov o’zining
“Yuksak ma’naviyat – engilmas kuch” asarida yosh avlod qalbida yuksak
ma’naviyatni shakllantirishda ta’lim-tarbiya tizimining o’rni yuksakligiga alohida
e’tibor qaratib “... farzandlarimizni mustaqil va keng fikrlash qobiliyatiga ega
bo’lgan, ongli yashaydigan komil insonlar etib voyaga etkazish – ta’lim-tarbiya
sohasining asosiy maqsadi va vazifasi bo’lishi lozim, deb qabul qilishimiz kerak” 1
,
- deb ta’kidlab o’tadi.Ma’lumki, axborot va bilimlar doirasi tez sur’atlar bilan
kengayib borayotgan hozirgi sharoitda barcha ma’lumotlarni faqat dars
mashg’ulotlari paytida talabalarga etkazish vaqt nuqtai nazaridan amalga oshirish
mushkul vazifa hisoblanadi.
Tajribalar shuni ko’rsatadiki, talaba mustaqil ravishda shug’ullansa va o’z
ustida tinimsiz ishlasagina bilimlarni chuqur o’zlashtirishi mumkin. Talabalarning
asosiy bilim, ko’nikma va malakalari mustaqil ta’lim jarayonidagina shakllanadi,
mustaqil faoliyat ko’rsatish qobiliyati rivojlanadi va ularda ijodiy ishlashga
qiziqish paydo bo’ladi.Shuning uchun talabalarning mustaqil ta’lim olishlarini
1
O'zbekiston respublikasi birinchi prezidenti I.A.Karimov
2

rejalashtirish, tashkil qilish va buning uchun barcha zaruriy shart-sharoitlarni
yaratish, dars mashg’ulotlarida talabalarni o’qitish bilan bir qatorda ularni ko’proq
o’z ustida mustaqil ta’lim olish uchun yo’llanma berish oliy ta’lim tizimida
faoliyat olib borayotgan professor-o’qituvchilarning asosiy vazifalaridan biri
hisoblanadi.
Kurs ishi maqsadi: Qadimgi Yunoniston va Rimdagi arxiv ishlari bilan tanishish.
Qadimgi Yunonistondagi arxiv ishi haqidagi ma’lumotlar uning rivojlanish tarixini
izchil va izchil qayta qurishga hali imkon bermaydi. Manbalarda ko’proq yoki
kamroq ta’kidlangan individual lahzalar boshqalar bilan almashadi, ularni
hozirgacha faqat taxmin qilish mumkin. Bu ma’noda bizdan eng uzoqda bo’lgan
Egey dunyosi davri - Krit-Miken madaniyati davri eng yorqin tarzda tasvirlangan,
undan "Minos saroyi" deb ataladigan arxivning ko’plab qoldiqlari mavjud. Krit,
1900 yilda Evans qazishmalari paytida topilgan va keyinchalik Ventris Chadwick
tomonidan o’rganilgan. Arxiv saroyda 2 ta xonani egallagan bo lib, u yerda shakliʻ
va mazmuni jihatidan qadimgi Shumer xo jalik arxiviga o xshash loy lavhalar
ʻ ʻ
saqlanadi. Keyinchalik, shunga o’xshash topilmalar, ya’ni. Pylos va Mycenae
qazishmalarida maishiy lavhalar topilgan; ular miloddan avvalgi 1000 yilga to’g’ri
keladi. Biroq, arxivlarning ushbu qoldiqlari ko’rinishi uchun ularning tashkil
etilishi haqida ko’p gapirish mumkin emas. Oxir-oqibat, ular kimga tegishli
ekanligi hali ham noma’lum, chunki lavhalar topilgan tuzilmaning mohiyatini - bu
ma’badmi yoki qirol saroyimi yoki qandaydir shakl ekanligini aniqlashning imkoni
yo’q. kommunal turar joy.
Kurs ishi tuzilishi: Kurs ishi kirish, 2 ta bob, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar ro’yxatidan iborat.
I BOB. Qadimgi yunonistonda arxiv ishlari haqida umumiy ma’lumotlar
1.1 Qadimgi Yunonistonda arxivning eng muhim turlari
Qadimgi Yunonistonda arxivning eng muhim turi bu polis arxivi bo lib, u,
ʻ
shubhasiz, alohida muassasalar va amaldorlar arxivlari bilan birga mavjud bo lgan.
ʻ
3

U yuqorida aytib o’tilganidek, shahar ibodatxonalaridan birida joylashgan edi,
bundan tashqari, hokimiyat aristokratiyaga tegishli bo’lgan shaharlar odatda o’z
arxivlarini Apollon ibodatxonasiga joylashtirdi va demokratik tuzilishga ega
siyosat xudolar ibodatxonalarini afzal ko’rdi, ko’proq. mehnatkash aholi orasida,
ayniqsa uning qishloq xo’jaligi qatlamlari orasida mashhur - ko’pincha Demeter.
Bunday arxivlarga Afina polisining arxivi kiradi, ular haqida manbalarda boshqa
ma’lumotlarga qaraganda ko’proq ma’lumotlar saqlangan. Uning tarixi miloddan
avvalgi 7-asrga borib taqaladi, o’shanda Solon davrida nomofilaklar idorasi -
qonun soqchilari tashkil etilgan bo’lib, ularning vazifalari xalq yig’ilishining
qarorlarini saqlash va, ehtimol, ishlarini yuritish edi. Areopag, uning binosida bu
hujjatlar saqlangan. Keyinchalik, Afinaning gullagan davrida, asosiy arxiv
"Xudolar onasi" - Metroone ibodatxonasida joylashgan bo’lib, u o’z nomini oldi.
Metroon ham Xalq majlisi maydoni, ham Besh yuzlar kengashi binosi yaqinida
joylashgan edi. Metroonda Afina davlatining eng muhim hujjatlari: qonunlar,
boshqa davlatlar bilan tuzilgan shartnomalar, yuqori mansabdor shaxslar, shu
jumladan strateglar va navarxlarning hisobotlari, davlat daromadlari va xarajatlari
ro yxatlari, davlat mulkini boshqarish bo yicha materiallar saqlangan. Sudʻ ʻ
xarakteriga ega bo’lgan ishlardan u faqat siyosiy sud ishlari bo’yicha sud ishlarini
oldi (masalan, Sokrat sudida). Qizig’i shundaki, bu erda Esxil, Sofokl va Evripid
fojialarining rasmiy nusxalari ham saqlangan bo’lib, ular teatr tomoshalarini
tayyorlashda "rejissyor nusxalari" ni majburiy tekshirish uchun namuna bo’lib
xizmat qilgan. Shunday qilib, Metroon kutubxonaning ba’zi funktsiyalarini ham
bajargan, garchi Gretsiyada so’zning o’zi yozma materiallarning har qanday
omborini anglatardi.
Jismoniy shaxslar va muhim hujjatlar xavfsizligi va qonuniy kuchini ta’minlash
uchun siyosatlar arxivida saqlanishi mumkin edi. Ellinistik monarxiyalar arxivlari
ellinistik davlatchilik va madaniyatning boshqa elementlari kabi qadimgi Sharqiy
yunon an analari xususiyatlarini o zida mujassam etgan. Iskandar Zulqarnayn
ʼ ʻ
saroyida yurishlarda unga hamrohlik qiladigan idora bor edi. Unda, xususan, o’ziga
4

xos davlat va harbiy yilnoma bo’lgan kundalik jurnallar yuritilgan, shuningdek,
barcha fuqarolik va harbiy muassasalar va mansabdor shaxslarning hisobotlari
to’plangan va saqlanadi. Biroq Iskandarning mardonavor hayoti va uning vorislari
o’rtasidagi hokimiyat uchun kurash uning taqdiri noma’lum bo’lgan arxivining
barqarorligi va xavfsizligiga hissa qo’shmadi. Biroq, shubhasiz, bir vaqtlar uning
materiallari Aleksandrning tarjimai holini tuzishda ishlatilgan. Iskandarning
vorislari - ellinistik monarxlarning saroylarida idoralari va arxivlari bo’lgan, ammo
ular haqida juda kam ma’lumot saqlanib qolgan. Ammo ellinistik dunyoning
mashhur kutubxonalari - Iskandariya, Pergamon va Antioxiya - dunyoga mashhur.
Iskandariya kutubxonasi miloddan avvalgi 3-asrda tashkil etilgan. va
Iskandariyaning ilmiy va madaniy markazi Museion bilan bog’langan. Demetriy
Falerskiy kutubxonani tashkil etish va sotib olishda ishtirok etgan, uning
kuratorlari esa taniqli olimlar Zenodot, Kallimax, Eratosthen va boshqalar edi. Rim
davrida ba’zi manbalar undagi jildlar sonini 700 ming deb belgilagan. Unda yunon,
lotin va sharq yozuvchilari va olimlarining o’sha paytda ma’lum bo’lgan barcha
asarlari mavjud edi. Ular bo’yicha kataloglar tuzildi. Shunday qilib, Kallimachus
120 kitobdan iborat mashhur yozuvchilar va ularning asarlari katalogini tuzdi.
Musseiondagi kutubxona 273 yilda Rim va Palmira o’rtasidagi urush paytida yonib
ketgan. Iskandariyadagi ikkinchi kutubxona - Serapis ibodatxonasi - 391 yilda
mahalliy cherkov hokimiyati tomonidan qo’zg’atilgan fanatik nasroniylar to’dasi
tomonidan vayron qilingan. Shunga o’xshash arxivlar, lekin mahalliy miqyosda,
nomlar hukmdorlari tomonidan tuzilgan. Keyin qadimgi Misr arxivlarining ko’p
sonli va, ehtimol, eng qadimiy guruhi ruhoniylar qo’lida bo’lgan ma’bad arxivlari
edi. Bular aralash tarkibli saqlash joylari bo’lib, ularda ma’badga tegishli er
uchastkalari va boshqa mol-mulkni boshqarish uchun iqtisodiy hujjatlar, ruhoniylar
tashkilotining ma’muriy ishlari, siyosiy xarakterdagi hujjatlar, shu jumladan
ma’badga tez-tez joylashtiriladigan hujjatlar saqlanadi. fir’avnning o’zi tomonidan
saqlanishi, shuningdek, barcha turdagi diniy, adabiy va ilmiy matnlar va
yilnomalar, ya’ni bu erda "arxiv-kutubxona" atamasini qo’llash imkonini beradi.
Ushbu turdagi eng katta omborlarga Karnakdagi ibodatxonalar, Luksor, Fibadagi
5

Ramessey ibodatxonasi egalik qilgan. Diodor tomonidan yetkazilgan
ma’lumotlarga ko’ra, Ramzes II kutubxonasi Memnon ibodatxonasida saqlangan.
Edfudagi Horus ibodatxonasi kutubxonasi haqida saqlangan ma’lumotlar - 37
nomdagi katalogdan parcha. Agalkasining to’g’ridan-to’g’ri Misr ibodatxonalari
arxivi qoldiqlariga murojaat qilsak, bu erda biz asosan Kaxundagi ibodatxona
arxivini nomlashimiz kerak bo’ladi, ularning bir nechta saqlanib qolgan
materiallari orasida ish hujjatlari, xatlar, vasiyatnomalar, ma’bad ruhoniylarining
ro’yxatlari va boshqalar mavjud. mansabdor shaxslar, ma’bad foydasiga turli
ishlarni va boshqa vazifalarni bajarish to’g’risidagi bayonotlar, kun yozuvlari,
tushumlar, bayramlar ro’yxati, namuna xatlari. Misrda, shuningdek, oila va shaxsiy
arxivlarning oz sonlari va izlarida saqlangan. Ulardan eng muhimi Elephantinedagi
oilaviy arxivdir (Rim davriga oid); uning materiallarida mulkiy va maishiy
munosabatlarning ko’plab rasmlari keltirilgan, xususan, ular merosxo’rlar
o’rtasidagi sud jarayonini aks ettiradi. Olimpiya yil hisobi birinchi bo’lib,
eramizdan avvalgi 264 yilda kadimgi grеk tarixchisi Timе tomonidan qo’llanildi va
bu hisob VII asrcha davom etadi. 394 yili impеrator Fеodosiy I Olimpiya
o’yinlarini bеkor qiladi. Shunday bo’lsa-da Olimpiya yil hisobi darhol yo’q bo’lib
kеtmadi. Olimpiya yil hisobida tartib raqami va to’rt yilning tartib raqamidan
foydalanilgan, masalan: grеklar va forslar o’rtasida bo’lib o’tgan Salamin jangi
75,1 (ya’ni 75 olimpiadaning birinchi yili) bo’lib o’tgan. Grеk kalеndari yil
hisobini zamonaviy yil hisobiga aylantirish juda qiyin, chunki, turli grеk
shaharlarida turli xildagi yangi yil har xil vaqtda boshlangan kalеndarlardan
foydalanilgan . Yunonlarda ilk kalеndar qachon va kim tomonidan yaratilganligi
ma’lum emas.
Mikеn va Konеk tеkstlarda saqlanib qolgan ba’zi oy nomlarini o’qishning iloji
bo’lmagan. Ularda oy hisobi mavjud bo’lib, yangi oylarning kеlishi bayram bilan
kutib olingan.
Dastlab grеklar oylar nomlarini va yilda nеcha oy borligini hisoblamaganlar.
Er.avv. VII asrda Yunonistondagi polislardan biri Dеlfada kalеndarlar rеformasi
6

o’tkazilgan dеgan ma’lumotlar mavjud. Bu Dеlfalik Frakul ijodida uchrab, undagi
oy nomlari bayramlar nomi bilan bog’lih holda ko’rsatilgan.Grеk polislari oy -
quyosh kalеndarlaridan foydalanganlar. Afina va Dеlfada yil hisobi yangi oyning
chiqishi bilan boshlangan. Sparta, Rados, Krit va Milеtda kuzdagi tеngkunlikdan
yil boshlangan. Grеklarda oylarning nomlanishi alohida e’tiborli bayramlar va
aynan fasllar almashinuvi bilan bog’liq bo’lgan. Grеklarda qishloq xo’jaligi ishlari
ham yulduzlarni kuzatuv asosida olib borilgan. Bunda yil boshi bo’lib yozgi
quyosh tushishi iyundan olib borilgan. Ularda 7 kunlik hafta bo’lmagan, ular hafta
dеgan vaqt hisoblash birligini tushunishmagan. Eramizgacha VI -V asrlarda
Attikada oktaеdriklar sistеmasi mavjud bo’lib, sakkiz yil uy embolinistik yilda
o’tgan. Shuning uchun yillar orasidagi farqlar har sakkiz yilda uch kunni tashkil
qilgan. Bu gеrklarga xos vaqt hisoblash tizimi ularda kalеndarning shakllanishi
uchun aniq xulosaga kеlish imkonini bеrgan. Afinaliklarda kalеndar 12 oydan
iborat bo’lgan. Oylarning qachon boshlanishi bеlgilanmagan. Bu kalеndar boshqa
grеk polislaridagi kalеndarlarga nisbatan ancha mashhur bo’lgan. Undagi oylar 29
yoki 30 kundan iborat bo’lib, yil 354 sutkani tashkil qilgan. Afinada yilning
boshlanishi gеkatabеon oyi iyul - avgustga to’g’rikеlgan. Afinada yilni to’g’rilash
uchun ikkinchi Posеydon oyi 29-30 sutkali oy kiritilgan edi. Eramizgacha 432
yilda Afinalik astronom Mеtan 235 oy yili oylarini 19 quyosh yiliga tеng dеb, 19
yillik sikl 7 embolistik yil dеgan g’oyani olib chiqdi. Bu Mеtan sikli nomini oldi. U
aniqligi bilan ajralib turardi. Afinada voqеalarni hisoblash mansabdor - arxontlar
nomi bilan olib borilardi. Bu Mеtan siklida ham o’z ifodasini topgan bo’lib, bu
qaqiqatga yaqin edi.
1.2.Qadimgi Yunonistondagi yozma manbalarning ahamiyati va ularning
turlari
Tarixiy asarlar. Manbalar. Qadimgi Yunoniston tarixiga oid manbalar
ko’pligi va yaxshi saqlanib qolganligi bilan boshqa hududlar tarixidan farq qiladi.
Bu manbalar ichida qadimgi yunon yozuvchilarining asarlari muhim o’rin tutadi.
Ilk bor yunon prozaik asarlari yunoncha logos – hikoya deb atalgan. Logograflar
7

$yunon viloyat, shaharlari tarixini geografik o’rni, turmush tasviri va mifologiyada berganlar. Logograflar mil.avv. VII asrda yashaganlar. Ulardan miletlik Gekateyni, Kadi, Evgeon, Deiox, Damokl va boshqalarni ko’rsatish mumkin. Fuki did Gerodotni ham logograflar safiga qo’shadi. Logograflar asarlarining ayrim parchalari keyingi antik mualliflar asarlarida biz gacha yetib kelgan. Mil.avv. VI–V asrlarda Yunonistonda qator tarixiy asarlar yaratilgan. Bu davrda tarix bo’yicha ilk yunon yozuvchilari Gerodot, Fukidid va Ksenofontni ko’rsatish mumkin. Gerodot (mil.avv. 484–431\ 25) Kichik Osiyoning janubi g’arbidagi Kariya viloyatidagi Galikarnas shahrida tug’ilgan. U qarindoshi Paniasid bilan Galikarnas shahri Tirani Ligdamidga qarshi siyosiy kurashda qatnashadi. Natijada Paniasid o’ldirilib, Gerodot Galikarnasdan qochib ketadi. U Misr, Mesopotamiya, Eron, Shimoliy Qoradengizbo’yi, Sitsiliya va Egey orollariga safar qiladi. Afinada Perikl bilan yaqinlashadi, janubiy Italiyadagi Furiya shahriga boradi. Gerodotni vafot etgan joyi noma’lum. Uning qo’lyozmalari mil.avv. III asrda Aleksandriyalik olimlar tomonidan 9 jildga keltiriladi. Gerodot asari dunyodagi birinchi tarixiy asar emas. Ungacha 4 ming yillik tarixga ega bo’lgan qadimgi sharq mamlakatlarida ko’plab tarixiy asarlar yaratilgan, lekin ular bizgacha yetib kelmagan. Sitseron uni tarixning otasi deb atagan. Bu ibora hozirgacha kitobdan kitobga ko’chib yuradi. Gerodot Ahmoniylar Eroni bostirib kirgan mamlakatlar hududlari to’g’risida hikoya qiladi. Uning hikoyalari tizimga solinmagan bo’lib, ilmiy ahamiyatga ega emas. Gerodotning kichik zamondoshi Fukidid (mil.avv. 460\ 51–396-yillar) frakiyalik bo’lib, Afinada yashadi. Fukidid Afinada strateg etib saylangan. Harbiy yurishlarda qatnashadi, Afina uning faoliyatini salbiy baholab, natijada u umrbod Afinadan quvg’in qilinadi. Frakiyada yashab, o’zining tarix asarini yozadi. Uning asari keyinchalik antik mualliflar tomonidan 8 kitobga, bob va paragraflarga bo’linadi. Ushbu 8 kitob Fukididga tegishli ekani shubha qilinadi. Fukidid Peloponnes urushi tarixini o’ziga ma’lum bo’lgan ma’lumotlar asosida tahlil qiladi. Bu ilmiy-tarixiy tanqidning boshlanishi edi. Ksenofontning Yunon 8$