Qahramonaviy-dramatik mavzudagi L.Betxoven simfonik musiqasi - Musiqa - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	2.5MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	25 Oktyabr 2025
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Musiqa

Qahramonaviy-dramatik mavzudagi L.Betxoven simfonik musiqasi

Sotib olish

KURS ISHI
Qahramonaviy-dramatik mavzudagi L.Betxoven
simfonik musiqasi

Reja:
Kirish.
I BOB. UCHINCHI SIMFONIYASINING Y ARATILISH TARIXI VA
KINEMATOGRAFIYA HAQIDA TUSHUNCHA.
1.1. Qahramonlik uchinchi simfoniyasining y aratilish tarixi .
1.2. Kinematografiyada musiqadan foydalanish.
II BOB. “QAHRAMONLIK” SIMFONIYANING QISMLARGA
BO’LINISHI VA SIMFONIYANING MUSIQA TOVUSHLARI HAQIDA
MA’LUMOT.
2.1. Simfoniyaning to’rt qismga bo’linishi haqida.
2.2. Betxoven 3-sonli “Qahramonlik” simfoniyasi.
2.3. “Qahramonlik” simfoniyasining musiqa tovushlari va fanfare haqida
ma’lumot.
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar.

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Insоnning mа’nаviy vа mаfkurаviy jihаtdаn
rivоjlаnishigа bаrchа imkоniyatlаrni yarаtib bеrishgаn. Hоzirgi kundа yosh аvlоdni
mаktаb pаrtаsidаn bоshlаb milliy аn’аnаlаrni o’rgаnish vа uni qаdrlаshgа o’rgаtib
bоrish bеnihоya muhim аhаmiyat kаsb etmоqdа.
O’zbеk хаlqining аn’аnаviy bisоti shu dаrаjаdа kаttаki, kаmdаn-kаm
milliy ulkаn mеrоsgа egа. Bunchаlik kаttа mеrоsgа egа bo’lgаn хаlq dunyodа kаm
tоpilаdi. Shuning uchun hаm bu bоrаdа jаhоnning sаnоqli mаmlakаtlаriginа biz
bilаn bеllаshа оlishi mumkin dеb dаdil аytа оlаmiz.
Shundаy ulkаn bisоtning kichik аmmо muhim bir qismini nоtа yozuvidа
tushirilgаn musiqа аsаrlаri, хаlq fоlklоrlаri, аvjli аshulаlаr vа mаqоmlаr tаshkil
qilаdi.
Аl Fаrоbiy, А.Jоmiy, K. Хоrаzmiy vа bоshqаlаr tоmоnidаn nоtа
yozuvlаrigа tushirib qоldirilgаn musiqiy mеrоs А.Fеruz аkаdеmik Yunus Rаjаbiy,
M.Yusupоv vа bоshqаlаr tоmоnidаn dаvоm ettirilgаn vа hоzirgi kundа hаm bu
ishning dаvоmchilаri mаvjud bo’lgаn bu bitiklаrni bilish o’zini mаdаniyatli dеb
bilgаn hаr bir insоn uchun birinchi dаrаjаli zаrurаt hisоblаnаdi.
Jаhоn musiqа mаdаniyatidа chuqur iz qоldirgаn buyuk kоmpоzitоrlаr
hаli o’z аsаrlаrini yarаtishdа хаlq musiqаsidаn ilhоmlаnib. Хаlq musiqаsi
аn’аnаlаridаn оhаnglаrgа suyanib, o’z o’rnidа ijоdiy fоydаlаnib kеlаyotgаnliklаri
bеjiz emаs. Buyuk rus kоmpоzitоri U.Glinkа “Musiqаni хаlq yarаtаdi biz ungа tus
bеrаmiz хоlоs” dеgаnidа ming kаrrа hаq so’zni аytgаn edi. Аsаr nаqаdаr buyuk
istе’dоd egаsi tоmonidаn yarаtilmаsin u хаlq diligа, ruhiyatigа, аn’аnаlаrigа yot
bo’lsа bundаy аsаrni хаlq hеch qаchоn qаbul qilmаydi. Shu o’rindа hоzirgi kundа
o’zbеk zаmоnаviy musiqаsining ilk nаmunаsi bo’lishi birinchi o’zbеk musiqа
drаmmаsi (Lаyli vа Mаjnun, Fаrhоd vа Shirin)ni оpеrаlаrini (Burhоn, Lаyli vа
Mаjnun, Dilоrоm).
Shuningdеk хоr аsаrlаrni (birinchi jоnsiz хоrlаr) eslаsh kеrаk. Ulаrni
tаhlil qilаr ekаnmiz, kоmpоzitоr bаdiiy оbrаzlаrni yarаtishdа o’zbеk хаlq

musiqаsidаn kеng fоydаlаngаnligi guvоh bo’lаmiz. Hоzirgi kundа eng mаshhur
estrаdа хоnаndаlаrining hаli хаlq musiqаsigа tаkrоr-tаkrоr murоjааt
qilаyotgаnliklаri bеjiz emаs.
Shuning uchun hаm, hоzirgi kundа yosh аvlоdni milliy musiqаmiz bilаn
chuqur vа hаr tоmоnlаmа tаnishtirib bоrish vа хаlq musiqаsini sеvish, аrdоqlаsh,
kеlgusidа ungа hаqiqiy vоrislik qilа оlаdigan mа’nаviy yetuk shахslаr qilib
tаrbiyalаsh umumiy tа’lim tizimi оldidа turgаn, хususаn, musiqiy tа’lim vа
tаrbiyaning eng muhim dоlzаrb vаzifаlаridаndir. Shuning uchun hаm biz
o’zimizning bitiruv mаlаkаviy ishimizning mаvzusini “Fаrg’оnа-Tоshkеnt maqom
musiqа uslublаri” dеb оldik.
“Аn’аnа o’tmishning yakuni emаs, bаlki yangi zаmоnni ilhоmlаntiruvchi
jоnli kuchdir” - dеgаn edi XX аsrning buyuk kоmpоzitоri Igоr Strаvinskiy.
Dаrhаqiqаt musiqа mеrоsidаn хаlq ijоdiyotigа tеgishli kuy-qo’shiqlаrdаn ilhоm
оlmаgаn zаmоnаviy musiqаning birоr bir sоhаsini tоpishi оmmа estrаdаdа
qo’shiqlаridаn tоrtib, musiqаning yirik vа murаkkаb jаnrlаri bo’lishi, хоr,
simfоniya, оpеrа, bаlеt, оritоriya musiqаli drаmmа kаbi jаnrlаrni O’zbеkistоngа
kirib kеlishi, rivоjlаnishi vа hаttо hоzirgi tаrаqqiyotni хаlq musiqа ijоdiyotimizsiz
tаsаvvur etib bo’lmаydi.
Kurs ishi maqsadi: L.Betxovenning hayoti va tarixini o’rganib chiqish
va “Qahramonlik” 3-simfoniyasini bilan tanishish.
Kurs ishi vazifalari:
1. L.Betxovenning hayot va ijod yo’llarini o’rganish.
2. Kinematografiya haqida tushuncha.
3. L.Betxovenning “Qahramonlik” 3-simfoniyasi haqida ma’lumotlarni tahlil
qilish.

I BOB. UCHINCHI SIMFONIYASINING Y ARATILISH TARIXI VA
KINEMATOGRAFIYA HAQIDA TUSHUNCHA.
Lyudvig van Betxoven 3-simfoniya “Qahramonlik”
Betxovenning “Qahramonlik” uchinchi simfoniyasi klassik davrdan
romantizm davriga qadar musiqiy rivojlanishning eng muhim bosqichlaridan
biridir. Asar bastakorning yetuk ijodiy yo‘lini boshlab berdi. Siz qiziqarli faktlarni
bilib olishingiz, afsonaviy insho qanday yaratilganligini o‘qishingiz va asarni
bizning sahifamizga tinglashingiz mumkin.
1.1. Qahramonlik uchinchi simfoniyasining y aratilish tarixi .
Betxoven ijodining markaziy davrini va shu bilan birga Yevropa
simfoniyasining rivojlanish davrini ochadigan qahramonlik simfoniyasi bastakor
hayotidagi eng qiyin davrda tug'ildi. 1802 yil oktyabrda 32 yoshli, kuch va ijodiy
g'oyalarga to’la, aristokratik salonlarning sevimli odami, Venaning birinchi
virtuozi, ikkita simfoniya, uchta fortepiano konserti, balet, oratoriya, ko’plab
fortepiano va skripka sonatalari, triolar, kvartetlar va boshqa kamera ansambllari
muallifi. Billboardda har qanday chipta narxida to’liq auditoriyani kafolatlaganida,
u dahshatli hukmni bilib oladi: bir necha yildan beri uni tashvishga solayotgan
eshitish qobiliyati yo’qoladi. Uni muqarrar karlik kutmoqda. Poytaxt shovqinidan
qochib, Betxoven tinch Geyligenstadt qishlog’ida nafaqaga chiqadi. 6-10 oktyabr
kunlari u hech qachon jo’natilmagan xayrlashuv maktubini yozadi: «Yana bir oz
ko’proq, va men o’zimni o’ldirgan bo’lardim. Faqat bitta narsa meni ushlab turdi -
mening san’atim. Qani, men chaqirgan narsamni bajarmaganimdan oldin, o’ldirgan
bo’lardim. Faqat bitta narsa meni ushlab turdi - mening san'atim. Qani, men
chaqirgan narsamni bajarmaganimdan oldin, dunyoni tark etish aqlga sig'maydigan
narsa bo’lib tuyuldi ... Hatto yozning go’zal kunlarida meni ilhomlantirgan yuksak
jasorat ham g'oyib bo’ldi. Providens! Menga kamida bir kun toza quvonch baxsh et
... "

U uchinchi simfoniyaning ulug’vor dizaynini o’zida mujassam etgan holda,
o’z san’atida Quvonch topdi - shu paytgacha mavjud bo’lgan har qanday narsadan
farqli o’laroq. "U Betxoven asarlari orasida ham biron bir mo’jizadir", deb yozadi
R. Rolland. - Agar u keyingi ishida davom etgan bo’lsa, darhol u hech qachon
bunday katta qadam tashlamagan. Ushbu simfoniya ning ajoyib kunlaridan biridir.
U bir davrni o’zi ochadi."
Ajoyib dizayn yillar davomida asta-sekin kamol topdi. Do’stlarning
guvohliklariga ko’ra, u haqida birinchi fikrni 1798 yil fevralda inqilobiy
Frantsiyaning elchisi sifatida Venaga kelgan frantsuz generali, ko’plab janglarning
qahramoni JB Bernadotte tashlagan. Iskandariyadagi frantsuzlar bilan jangda (1801
yil 21-mart) olgan jarohatlaridan vafot etgan ingliz generali Ralf Aberkombi
vafotidan ta’sirlanib, Betxoven dafn marosimining birinchi qismini eskiz sifatida
tasvirlab berdi. Va 1795 yilgacha paydo bo’lgan final mavzusi, orkestr uchun 12 ta
mamlakat raqsining yettinchisida yana ikki marta ishlatilgan -"Prometeyning
yaratilishi" baletida va fortepiano o’zgarishlari, op. 35.
Betxovenning barcha simfoniyalari singari, Sakkizinchidan tashqari,
Uchinchisi ham tashabbusga ega edi, ammo darhol yo'q qilindi. Uning shogirdi
buni qanday esladi: «Men ham, uning boshqa eng yaqin do’stlari ham ushbu
simfoniyani uning stolidagi yozuvda qayta yozilganini ko’p ko’rganmiz; yuqorida,
sarlavha sahifasida "Buonapart" so’zi, pastroqda "Luidji van Betxoven” so’zi bor
edi va bundan boshqa so’z ham yo’q edi ... Men unga birinchi bo’lib Bonapart
o’zini imperator deb e'lon qilgan xabarni yetkazdim. Betxoven g'azablanib; "Bu
ham oddiy odam! Endi u barcha inson huquqlarini oyoq osti qiladi, faqat o’z
ambitsiyalariga amal qiladi, o’zini hamma boshqalardan ustun qo’yadi va zolim
bo’ladi! "Betxoven stol yoniga borib, sarlavha varag'ini ushlab, yuqoridan pastga
yirtib tashladi va yerga uloqtirdi." Va simfoniyaning orkestr ovozlarining birinchi
nashrida (Vena, 1806 yil oktyabr) italiyalik ushbu bag'ishlov quyidagicha o’qiydi:
«Buyuk inson xotirasini sharaflash uchun yaratilqan va Luiji van Betxovenning
oliy martabali shahzodasi Lobkovitsga bag'ishlangan qahramonlik simfoniyasi, op.
55, No III ".

Taxminlarga ko’ra, simfoniya birinchi marta 1804 yil yozida taniqli vena
xayriyachisi knyaz F. I. Lobkovitsning mulkida ijro etilgan bo’lsa, birinchi jamoat
tomoshasi keyingi yilning 7 aprelida poytaxtning "an der Vin" teatrida bo’lib o’tdi.
Simfoniya muvaffaqiyatli bo’lmadi. Vena gazetalaridan biri yozganidek,
"tomoshabinlar va dirijyor vazifasini bajargan Herrvan Betxoven o’sha kuni
kechqurun bir-birlaridan norozi bo’lishdi. Jamoatchilik uchun simfoniya juda uzoq
va qiyin, Betxoven esa juda odobsiz, chunki u tomoshabinlarning qarsak
chalayotgan qismiga hatto kamonni tushirmagan - aksincha
r u muvaffaqiyatni
yetarli emas deb hisoblagan». Tinglovchilardan biri galereyadan baqirib yubordi:
"Hammasini tugatish uchun sizga kreutzer beraman!" To'g'ri, xuddi o’sha
sharhlovchi istehzo bilan izohlaganidek, bastakorning yaqin do’stlari «simfoniya
bu shunchaki yoqmadi, chunki tomoshabinlar bunchalik yuksak go’zallikni
tushunadigan darajada badiiy savodli bo’lmaganligi va ming yil ichida u
(simfoniya) shunday bo’ladi harakat qilish".
Uchinchi simfoniyaning kompozitsiyasi Betxoven ikkinchi simfonik asar
tugaganidan so‘ng darhol D major majmuasida boshlandi. Shunga qaramay,
ko‘plab taniqli xorijiy tadqiqotchilar uning yozilishi ikkinchi simfoniya
premerasidan ancha oldin boshlangan deb hisoblashadi. Ushbu hukm uchun aniq
dalillar mavjud. Shunday qilib, 4-harakatda ishlatiladigan mavzular “Orkestr uchun
12 ta mamlakat raqsi” siklidagi 7-raqamdan olingan. To‘plam 1801 yilda nashr
etilgan va uchinchi yirik simfonik asarning tarkibi 1804 yilda boshlangan.
Dastlabki 3 ta harakat juda ko‘p o‘zgarishlarni o‘z ichiga olgan 35 ta opus
mavzulariga juda o‘xshash. Birinchi qismning ikkita sahifasi 1802 yilda tuzilgan
“Vielgor albomi”dan olingan. Ko‘pgina shunoslar, shuningdek, “Bastien et
Bastienne” operasiga birinchi harakat va uvertura o‘rtasida sezilarli o‘xshashlikni
qayd etadilar. V.A.Mosart... Shu bilan birga, ushbu yozuvdagi plagiat haqidagi
fikrlar boshqacha, kimdir bu tasodifan o‘xshashlik, va kimdir Lyudvig mavzuni
qasddan egallab olgan va uni biroz o‘zgartirib yuborgan.
Dastlab bastakor ushbu musiqiy asarni Napoleonga bag‘ishlangan. U
o‘zining siyosiy qarashlari va e’tiqodlariga chin dildan qoyil qoldi, ammo bu

Bonapart Fransiya imperatoriga aylangunga qadar davom etdi. Bu fakt
Napoleonning monarxiyaga qarshi vakili sifatida obrazini butunlay kesib tashladi.
Betxovenning do‘sti unga Bonapartning taxtga o‘tirish marosimi bo‘lib
o‘tganligi haqida xabar berganida, Lyudvig g‘azablandi. Keyin u bu qilmishdan
so‘ng, uning buti faqat o‘z foydasini o‘ylab, o‘z ambitsiyalarini tasalli berib,
shunchaki o‘lik holatiga tushib qolganini aytdi. Oxir oqibat, bularning barchasi
hukmronlik ostidagi zulmga olib keladi, dedi bastakor ishonch bilan. chi butun
g‘azabi bilan kompozitsiyaning birinchi varag‘ini yirtib tashladi, unda bag‘ishlov
xattotlik qo‘li bilan yozilgan edi.
O‘ziga kelgach, birinchi sahifani tikladi, ustiga yangi “Qahramonlik” nomini
yozdi.
1803 yilning kuzidan 1804 yilgacha Lyudvig bal yaratish ustida ishladi.
Birinchi marta tinglovchilar muallifning yangi ijodini Chexiya Respublikasidagi
Eyzenberg qasrida o‘qishni tugatgandan bir necha oy o‘tgach eshita olishdi.
Klassik poytaxti Venada premera 1805 yil 7 aprelda bo‘lib o‘tdi. Shunisi e’tiborga
loyiqki, konsertda boshqa bir bastakorning yana bir simfoniyasi premerasi tufayli
tomoshabinlar kompozitsiyaga aniq javob bera olmadilar. Shu bilan birga,
aksariyat tanqidchilar simfonik asar haqida ijobiy fikr bildirdilar.
Qiziqarli faktlar:
 Napoleonning o‘limi to‘g‘risida Betxovenga xabar berilganida, u kulib
yubordi va 3-simfoniyaning ikkinchi harakatiga ishora qilib, “Dafn
marshini” shu munosabat bilan yozganini aytdi.
 Ushbu asarni tinglagandan so‘ng, Ektor Berlioz xursand edi, u g‘amgin
kayfiyatning mukammal timsolini eshitish juda kamdan-kam uchraydi, deb
yozgan.
 Betxoven Napoleon Bonapartning buyuk muxlisi edi. Bastakorni
demokratiyaga sodiqligi va monarxiyani susaytirishga bo‘lgan dastlabki
istagi jalb qildi. Dastlab ocherk aynan shu tarixiy shaxsga bag‘ishlangan edi.
Afsuski, chi, Fransiya imperatori umidlarni oqlamadi.

 Birinchi tinglashda tinglovchilar kompozitsiyani juda uzoq va uzoq deb
hisoblab, uni qadrlay olishmadi. Zaldagi ba’zi tinglovchilar muallif tomon
juda qo‘pol iboralarni baqirishdi, bitta dovyurak bitta Kreutserni konsert
tezroq tugashi uchun taklif qildi. Betxoven g‘azablandi, shuning uchun u
bunday noshukur va o‘qimagan tomoshabinlarga osh egishdan bosh tortdi.
Do‘stlari uni ning murakkabligi va go‘zalligini faqat bir necha asrlardan
keyin anglash mumkinligi bilan tasalli berishdi.
 Sherzo o‘rniga bastakor minuet yaratmoqchi edi, ammo keyinchalik o‘z
niyatlarini o‘zgartirdi.
 Alfred Xitkokning filmlaridan birida 3 - simfoniya yangraydi. Musiqiy
asarning ijro etilishi sharoitlari Lyudvig van Betxoven ijodining ashaddiy
muxlislaridan birini g‘azablantirdi. Natijada, filmda dan foydalanishni
payqagan kishi taniqli amerikalik kinorejissyorni sudga berdi. Hitchkokk bu
ishda g‘alaba qozondi, chunki sudya bu hodisada hech qanday jinoiy narsani
ko‘rmadi.
 Muallif o‘z asarining birinchi sahifasini yirtib tashlaganiga qaramay, keyingi
tiklash paytida u balda bitta yozuvni o‘zgartirmadi.
 Franz fon Lobkovis Betxovenni har qanday vaziyatda qo‘llab-quvvatlagan
eng yaxshi do‘st edi. Shu sababli insho shahzodaga bag‘ishlangan edi.
 Lyudvig van Betxoven xotirasiga bag‘ishlangan muzeylardan birida ushbu
asarning qo‘lyozmalari saqlanib qolgan.
Kompozitsiya klassik to‘rt qismli sikl bo‘lib, unda har bir qism o‘ziga xos
dramatik rol o‘ynaydi:
1. Allegro kon brio qahramonona kurashni aks ettiradi, bu adolatli, halol inson
obrazining ekspozitsiyasi (Napoleon prototipi).
2. Dafn marosimi g‘amgin kulminatsiya rolini o‘ynaydi.
3. Sherzo musiqiy fikr xarakterini fojiali holatdan g‘olib tomonga o‘zgartirish
funsiyasini bajaradi.

4. Yakuniy bayram tantanali, quvonchli apoteoz. Haqiqiy qahramonlar uchun
g‘alaba.
Asarning tonalligi Es-dur. O‘rtacha butun asarni tinglash dirijor tanlagan
tempga qarab 40 dan 57 minutgacha davom etadi.
Birinchi qism, dastlab, inqilobchi buyuk va yengilmas Napoleon obrazini
chizishi kerak edi. Ammo Betxoven bu inqilobiy fikrning musiqiy timsolidir, deb
qaror qilgandan so‘ng, kelgusi o‘zgarishlar. Tonallik asosiy, shakli sonata allegro.
Ikki kuchli tutti kelishuvi pardani ochib, qahramonlik kayfiyati uchun ohangni
o‘rnatdi. Uch martalik metr bravuraga xiyonat qiladi. Ekspozitsiyada ko‘plab turli
xil mavzular mavjud. Shunday qilib, pafosni ko‘rgazmada ustun keladigan
yumshoq va yengil tasvirlar egallaydi. Bunday kompozitsion texnika bizga
kurashning rivojlanishida avjiga chiqqan qismini ajratib olishga imkon beradi.
Markaz yangi mavzudan foydalanadi. Kod o‘sib boradi va ko‘plab shunoslar
tomonidan ikkinchi rivojlanish sifatida qabul qilinadi.
Ikkinchi qism – dafn marosimi janrida ifodalangan qayg‘u. Adolat uchun
kurashgan va uyiga qaytmaganlarga abadiy shon-sharaf. Asarning si san’at
yodgorligidir. Parcha shakli uch qismdan iborat bo‘lib, o‘rtada trio joylashgan.
Tonallik parallel kichik, xafagarchilik va xafagarchilikni ifodalash uchun barcha
vositalarni beradi. Reprise tinglovchilar uchun asl mavzuning yangi versiyalarini
ochib beradi.
Uchinchi qism - sherzo, unda minuetning aniq xususiyatlari mavjud,
masalan, uch qismli o‘lcham. Asosiy yakkaxon cholg‘ulardan biri bu fransuz
shoxi. Qism asosiy kalitda yozilgan.
Final G‘olibning sharafiga haqiqiy ziyofat. Birinchi o‘lchovlardan kuch va
supurgi akkordlari tinglovchining e’tiborini tortadi. Harakat mavzusi pizzikato
tomonidan yakka o‘zi ifoda etilgan bo‘lib, unga sirli va bo‘g‘iq ohang qo‘shadi.
Bastakor materialni mahorat bilan o‘zgartiradi, uni ham ritmik, ham polifonik
texnika yordamida o‘zgartiradi. Bunday rivojlanish tinglovchini yangi mavzuni –

mamlakat raqsini idrok etish uchun o‘rnatadi. Aynan shu mavzu yanada rivojlanib
bormoqda. Tutti akkordlari mantiqiy va kuchli xulosani beradi.
1.2. Kinematografiyada musiqa dan foydalanish.
Betxovenning Uchinchi simfoniyasi, albatta, jo‘shqin va unutilmas . Bu
ko‘plab zamonaviy kinoijodkorlar va prodyuserlarga musiqiy materiallardan o‘z
asarlarida foydalanishga imkon berdi. Ta’kidlash joizki, kompozitsiya chet el
kinolarida ko‘proq mashhur.
 Missiya imkonsiz. Rogue Tribe (2015)
 Benefaktor (2015)
 Boshliqdan (2015)
 Cho‘chqalardan oldin qizlar (2013)
 Hitchcock (2012)
 Yashil shox (2011)
 Rok va chiplar (2010)
 Frankenity (2009)
 Yakkaxon (2009)
 Nisshe yig‘laganda (2007)
 Heroica (2003)
 Janob Hollandning Opusi (1995)

Shu bilan birga, Yevropa simfoniyasining rivojlanish davri bastakor
hayotidagi eng qiyin davrda tug‘ildi. 1802 yil oktabrda 32 yoshda, kuch va ijodiy
g‘oyalarga to‘la, aristokratik salonlarning sevimli odami, Venaning birinchi
virtuozi, ikkita simfoniya, uchta fortepiano konserti, balet, oratoriya, ko‘plab
fortepiano va skripka sonatalari, triolar, kvartetlar va boshqa kamera ansambllari
muallifi, billboardda har qanday chiptaning narxiga to‘liq zal kafolatlangan bo‘lsa,
u dahshatli hukmni bilib oladi: bir necha yillardan buyon uni tashvishga solayotgan
eshitish qobiliyati davolanmaydi. Uni muqarrar karlik kutmoqda. Poytaxt
shovqinidan qochgan Betxoven Geyligenstadtning tinch qishlog‘ida nafaqaga

chiqadi. 6-10 oktabr kunlari u hech qachon jo‘natilmagan xayrlashuv maktubini
yozadi: “Yana bir oz ko‘proq, va men o‘zimni o‘ldirgan bo‘lardim. Faqat bitta
narsa meni ushlab turdi – mening san’atim. Qani, men chaqirgan narsamni
bajarmaganimdan oldin, dunyoni tark etish aqlga sig‘maydigan narsa bo‘lib
tuyuldi... Hatto yozning go‘zal kunlarida meni ilhomlantirgan yuksak jasorat ham
g‘oyib bo‘ldi. Providens! Menga kamida bir kun toza quvonch baxsh et...”
Ajoyib dizayn yillar davomida asta-sekin kamol topdi. Do’stlarning
guvohliklariga ko'ra, u haqida birinchi fikrni 1798 yil fevralda inqilobiy
Frantsiyaning elchisi sifatida Venaga kelgan frantsuz generali, ko'plab janglarning
qahramoni JB Bernadotte tashlagan. Iskandariyadagi frantsuzlar bilan jangda (1801
yil 21-mart) olgan jarohatlaridan vafot etgan ingliz generali Ralf Aberkombi
vafotidan ta’sirlanib, Betxoven dafn marosimining birinchi qismini eskiz sifatida
tasvirlab berdi. Va 1795 yilgacha paydo bo’lgan final mavzusi, orkestr uchun 12 ta
mamlakat raqsining yettinchisida yana ikki marta ishlatilgan – “Prometeyning
yaratilishi” baletida va fortepiano Betxovenning barcha simfoniyalari singari,
Sakkizinchisidan tashqari, Uchinchisi ham tashabbusga ega edi, ammo u darhol
yo’q qilindi. Uning shogirdi buni shunday esladi: “Men ham, uning boshqa eng
yaqin do'stlari ham ushbu simfoniyani stolidagi yozuvda qayta yozilganini tez-tez
ko’rganmiz; yuqorida, sarlavha sahifasida “Buonapart” so'zi, pastroqda “Luidji van
Betxoven” so’zi bor edi va bundan boshqa so’z ham yo’q edi ... Men unga birinchi
bo’lib Bonapart o’zini imperator deb e’lon qilgan xabarni yetkazdim. Betxoven
g’azablanib: “Bu ham oddiy odam! Endi u barcha inson huquqlarini oyoq osti
qiladi, faqat o’z ambitsiyalariga amal qiladi, o’zini hamma boshqalardan ustun
qo’yadi va zolim bo’ladi! “Betxoven stol yoniga borib, sarlavha varag’ini ushlab,
yuqoridan pastga yirtib, yerga uloqtirdi. Va simfoniyaning orkestr ovozlarining
birinchi nashrida (Vena, 1806 yil oktyabr), italiyada: “Buyuk inson xotirasini
sharaflash uchun yaratilgan va Luigi van Betxovenning Buyuk Shohzoda
Lobkovitsga bag’ishlangan qahramonlik simfoniyasi, op. 55, No III”.
Taxminlarga ko’ra, simfoniya birinchi marta 1804 yil yozida taniqli vena
xayriyachisi knyaz F.I. Lobkovitsning mulkida ijro etilgan bo’lsa, birincni jamoat

tomoshasi keyingi yilning 7 aprelida poytaxtning “an der Vin” teatrida bo’lib o’tdi.
Simfoniya muvaffaqiyatli bo’lmadi. Vena gazetalaridan biri yozganidek,
“tomoshabinlar va dirijyor vazifasini bajargan Herr van Betxoven o’sha kuni
kechqurun bir-birlaridan norozi bo’lishdi. Jamoatchilik uchun simfoniya juda uzoq
va qiyin, Betxoven esa juda odobsiz, chunki u tomoshabinlarning qarsak
chalayotgan qismiga hatto kamonni tushirmagan - aksincha, u muvaffaqiyatni
yetarli emas deb hisoblagan”. Tinglovchilardan biri galereyadan baqirib yubordi;
“Hammasini tugatish uchun sizga kreutzer beraman!” To’g’ri, xuddi o'sha
sharhlovchi istehzo bilan izohlaganidek, bastakorning yaqin do’stlari “simfoniya
bu shunchaki yoqmadi, chunki tomoshabinlar bunchalik yuksak go’zallikni
tushunadigan darajada badiiy savodli bo’lmaganligi va ming yil ichida u
(simfoniya) shunday bo’ladi harakat qllish”. Deyarli barcha zamondoshlar
Uchinchi simfoniyaning aql bovar qilmaydigan uzunligidan shikoyat qilishdi,
taqlid mezonlari sifatida Birinchi va Ikkinchisini ilgari surishdi, bunga bastakor
shafqatsiz va’da berdi: “Bir soat davom etadigan simfoniya yozsam, Qahramonlik
qisqa bo’lib ko'rinadi” (u 52 daqiqa davom etadi). Chunki u uni barcha
simfoniyalaridan ko’ra ko’proq sevardi.
Rollandning so’zlariga ko’ra, birinchi qism, ehtimol “Betxoven tomonidan
Napoleonning o’ziga xos portreti sifatida o’ylab topilgan, albatta, asl nusxasidan
farqli o’laroq, ammo uning tasavvurlari chizilganligi va Napoleonni haqiqatda,
ya’ni inqilob dahosi sifatida qanday ko’rishni xohlagani kabi”. Ushbu ulkan sonata
allegro butun orkestrning ikkita kuchli akkordlari bilan ochiladi, unda Betxoven
odatdagidek frantsuz shoxlaridan ikkitasini emas, uchtasini ishlatgan. Cellosga
Ishonib topshirilgan asosiy mavzu katta uchlikni belgilaydi - va to’satdan begona,
kelishmovchilikli ovozda to’xtaydi, ammo to’siqni yengib, o’zining qahramonlik
rivojlanishini davom ettiradi. Ekspozitsiya ko’p qorong’i, qahramonlik bilan birga
yengil lirik tasvirlar paydo bo’ladi: bog’lovchi qismning muloyim izohlarida;
major - minor, yog’och - torlar yonma-yon joylashganda; bu yerda boshlanadigan
motivatsion rivojlanishda, ekspozitsiyada. Ammo rivojlanish, to’qnashuvlar va
kurashlar rivojlanishda birinchi marta ulkan nisbatlarga o’sib borishi ayniqsa

yorqin aks ettirilgan: agar Betxovenning Mozart singari dastlabki ikkita
simfonyasida rivojlanish ekspozitsiyaning uchdan ikki qismidan oshmasa, unda bu
nisbatlar to'g'ridan-to’g'ri qarama-qarshi. Rolland obrazli ravishda yozganidek,
“biz musiqiy Austerlitz haqida, imperiyani bosib olish haqida gaplashamiz.
Betxoven imperiyasi Napoleonnikidan uzoqroq yashadi. Shuning uchun, unga
erishish ko’proq vaqtni talab qildi, chunki u ham imperatorni, ham armiyani
birlashtirdi ... Qahramonlik davridan buyon bu qism daholarning o’rni bo’lib
xizmat qildi." Rivojlanish markazida ekspozitsiyaning biron bir mavzusidan farqli
o’laroq yangi mavzu mavjud: qat'iy xor tovushida, juda uzoq, bundan tashqari,
kichik kalit. Reprizaning boshlanishi hayratlanarli: keskin kelishmovchilik,
dominant va tonik funktsiyalarini yuklash bilan, uni zamondoshlar noto’g’ri deb
qabul qilishdi, noto'g'ri vaqtda kirgan shoxchining xatosi (aynan u skripkalarning
yashirin tremolo fonida asosiy qismning motivini buzgan). Rivojlanish singari,
avval ham unchalik katta bo’lmagan rol o’ynagan kod o’sadi: endi u ikkinchi
rivojlanishga aylanadi.
Eng aniq kontrast shakllari ikkinchi qism ... Birinchi marotaba dafn
marosimi ohangdor, odatda yirik va andant o’rnini egallaydi. Frantsuz inqilobi
davrida Parij maydonlarida ommaviy harakatlar uchun tashkil etilgan Betxoven
ushbu janrni ulkan eposga, ozodlik uchun kurashning qahramonlik davri uchun
abadiy yodgorlikka aylantiradi. Bethoven orkestrini tasavvur qilsangiz, ushbu
eposning buyukligi ayniqsa hayratlanarli: marhum Gaydnning asboblariga faqat
bitta frantsuz shoxi qo’shilgan va kontrabaslar mustaqil qism sifatida ajratilgan.
Uch qismli shakl ham juda aniq. Skripkalar uchun kichik mavzu, torlarning
akkordlari va torli boshlarning fojiali rulonlari bilan birga, torlarning asosiy xori
bilan yakunlangan, bir necha bor o’zgarib turadi. Qarama-qarshi trio-yorqin xotira
- asosiy uchlik ohangidagi shamollar mavzusi ham turlicha bo’lib, qahramonlik
apotheoziga olib keladi. Dafn marosimining takrorlanishi fugaroga qadar yangi
variantlar bilan ancha kengaytirilgan.
Sherzo uchinchi qism darhol paydo bo’lmadi: dastlab bastakor minuet
o’ylab topdi va uni trioga olib keldi. Ammo Betxovenning eskizlarini o’rgangan

Rolland obrazli ravishda yozganidek, "bu yerda uning ruchkasi sakrab chiqadi ...
Minuet va stol ostidagi o’lchovli inoyat! Sherzoning yorqin qaynashi topildi!"
Ushbu qanday birlashmalarga sabab bo’ldi! Ba'zi tadqiqotchilar unda qadimiy
an’ana - qahramonning qabri ustida o’ynashning tirilishini ko’rdilar. Boshqalari
esa, aksincha, romantizmning xabarchisi - qirq yil o’tib Mendelson sidan
Shekspirmng "Yozning kechasi tushi" komediyasigacha yaratilgan sherzo singari
elflarning havodor dumaloq raqsi. Majoziy rejada qarama-qarshi, tematik jihatdan,
uchinchi harakat avvalgilar bilan chambarchas bog’liqdir - xuddi shu katta uchlik
chaqiriqlari birinchi harakatning asosiy qismida va janoza marshining yengil
epizodida bo’lgani kabi eshitiladi. Scherzo triosi uchta yakkaxon frantsuz
shoxining qo’ng’iroqlari bilan ochilib, o’rmon romantikasini keltirib chiqaradi.
Final rus tanqidchisi A.N.Serov "tinchlik bayrami" bilan taqqoslagan
simfoniya g’alaba qozongan shodlikka to’la. U diqqatni jalb qilgandek, butun
orkestrning supalari va kuchli akkordlari bilan ochiladi. Bu pizzikato torlari bilan
hamohang bo’lib turadigan sirli mavzuga qaratilgan. String guruhi shov-shuvsiz,
ko’p ovozli va ritmik o’zgarishni boshlaydi, shunda to’satdan mavzu bassga g'oyib
bo’ladi va finalning asosiy mavzusi butunlay boshqacha bo’lib chiqadi: yog'och
shamol tomonidan ijro etiladigan musiqiy qishloq raqsi. Bethoven deyarli o’n yil
muqaddam aynan mana shu kuyni sof amaliy maqsadda - rassomlar to’pi uchun
yozgan edi. Xuddi shu qishloq raqsi "Prometeyning ijodlari" baletining finalida
titan Prometey tomonidan yangi animatsiya qilingan odamlar tomonidan raqsga
tushdi. Simfoniyada mavzu ixtiro jihatidan xilma-xil bo’lib, tonallik, temp, ritm,
orkestr ranglarini va hattoki harakat yo’nalishini o’zgartiradi (mavzu muomalada),
u polifonik tarzda ishlab chiqilgan boshlang'ich mavzu bilan yonma-yon, keyin
yangisi bilan - venger uslubida qahramonlik, minor, dublning polifonik uslubidan
foydalaniladi. Qarshi nuqta. Birinchi nemis sharhlovchilaridan biri hayrat bilan
yozganidek, "final uzoq, juda uzun; mohir, juda mohir. Uning ko’pgina fazilatlari
biroz yashiringan; g'alati va achchiq bir narsa ... "Bosh aylantirib yuboradigan
tezkor kodda tugaydigan ovozni yana ochgan dumaloq parchalar. Kuchli tutti
akkordlari bayramni tantanali shodlik bilan yakunlaydi.

Uchinchi simfoniyada Betxoven bundan buyon uning barcha asosiy asarlari
uchun markaziy ahamiyatga ega bo’lgan muammolar doirasini bayon qildi. P.
Bekerning so’zlariga ko’ra, Qahramonlik Betxovenda "faqatgina ushbu
obrazlarning tipik, abadiyligi - iroda qudrati, o’limning buyukligi, ijodiy kuch - u
birlashadi va shu bilan insonga xos bo’lishi mumkin bo’lgan hamma buyuk,
qahramonlik haqida she’rini yaratadi" ...
Simfoniya kurash va mag'lubiyat, g'alabali quvonch va qahramonlik o’limi,
yasnirin kuchlarni uyg'otish tasvirlarining kuchli dinamikasi bilan singib ketgan.
Ularning harakati quvonchli g'alaba bilan yakunlanadi. Simfonik janr uchun
kontseptual kontseptsiyaning misli ko’rilmagan xarakteri shakllarning epik
ko’lamiga, musiqiy obrazlar hajmiga mos keladi.

II BOB. “QAHRAMONLIK” SIMFONIYANING QISMLARGA
BO’LINISHI VA SIMFONIYANING MUSIQA TOVUSHLARI HAQIDA
MA’LUMOT.
2.1. Simfoniyaning to’rt qismga bo’linishi haqida.
Birinchi qism. Allegro con brio
Simfoniyaning to’rt qismidan birinchisi tarkibidagi musiqiy g'oyalar,
rivojlanish yo’llari, simfonik sonata allegro tuzilishining yangiligi jihatidan eng
ahamiyatli va qiziqarli. Oldingi sonatalarda ham, keyingi simfoniyalarda ham,
to’qqizinchi bo’lishi mumkin bo’lgan holatlar bundan mustasno, keskin ziddiyatli
mavzular, taraqqiyotning bunday intensivligi juda ko’p emas. Allegroning barcha
bo’limlarini qamrab olgan rivojlanish uchun turtki simfoniyaning qahramonlik
boshlanishining timsoli bo’lgan asosiy qismda yotadi.
Ekspozitsiya doirasidagi tonik triadasi tovushlari ustidan o’zining ishonchli
harakatlari bilan asosiy mavzu asta-sekin o’sib boradi va g'alabali g'alabaga
erishadi. Ammo bu mavzu ichida ichki qarama-qarshilik mavjud: "begona" tovush
diatonik miqyosda joylashtirilgan cis, o’lchangan ritmik yurish yuqori ovozlarning
sinxronlashtirilgan naqshlari bilan buziladi:
Mavzuning birinchi taqdimotida vujudga kelgan dramatik ziddiyat yanada
chuqur obrazli tabaqalanishga, obrazlarning qahramonlik va lirik sohalarininq
doimiy qarama-qarshiligiga olib keladi. Zotan, asosiy mavzuning jasoratli faoliyati
ekspozitsiyasida, yon qismni tashkil etadigan ikkita lirik mavzu:

Yon qismni dramatizatsiya qilish paytida yangi tematik materiallar paydo
bo’ladi:
Sonata allego yon lirik qismlarida dramatik siljish tez-tez uchraydi. Ammo u
kamdan-kam hollarda
Sonata allego yon lirik qismlarida dramatik siljish tez-tez uchraydi. Ammo u
kamdan-kam hollarda mustaqil mavzuga teng holatga keltiriladi. Bu yerda bu
narsa. Yon qism temalari bilan kontrastning keskinligi, melodik-ritmik naqshning
yangiligi, maxsus portlovchi dinamikasi yon qism ichida yangi musiqiy obrazni
shakllantiradi. Tematik materialning individual yorqinligiga qaramay, yon
qismdagi siljish asosiy qism bilan aniq aloqaga eqa. Bu go’yo asosiy obrazrning
qo’shimcha xarakteristikasi, bu safar qahramonona-jangovar qiyofada harakat
qilmoqda. R. Rolland bu tovushlarda "qasddan zarbalar" eshitishi bejiz emas edi,
uning nigohi jangovar rasmni chizdi.
Ushbu mavzuning Allegro simfoniyasi dramasida tutgan o’rni nihoyatda
katta. Ko’rgazmada u o’zini o’rab turgan ikkita lirik mavzudan farq qiladi.
Rivojlanishda, asosiy qismdan boshlab c-minordan boshlab, u asosiy mavzuni
ta'qib qiladi yoki u bilan bir vaqtda eshitiladi. Uning eng xarakterli ritmik aylanishi

turli xil o’zgarishlarga duch keladi. Va nihoyat, rivojlanish natijasida ushbu mavzu
to’liq o’zgarishga erishadi.
Katta rivojlanish jarayonida ziddiyat chegaraga ko’tariladi. Yorug'lik, xuddi
yon qism (uning yog'och va birinchi skripkalari qo'rg'oshin) mavzusining
ko’tarilgan harakati minor tomonidan qoraygan asosiy mavzu bilan almashtiriladi
(c-minor cis-mollda). Qarama-qarshi dramatik mavzu bilan birlashganda (39-
misolga qarang), u tobora dahshatli xarakterga ega bo’ladi va yon o’yin mavzusiga
zid keladi. Dramatik fugato markaziy cho’qqiga, butun Allegroning fojiali
cho’qqisiga olib keladi:
Atmosfera qancha ko’p pompalansa, qarama-qarshiliklar shunchalik
keskinlashadi. Qattiq akkord kolonadasi, tovushlar to’plami va kulminatsiya
garmoniyasining keskin keskinligi oboyning ohangdorligi, mutlaqo yangi lirik
mavzuning yumshoq yumaloq chiziqlari (ishlab chiqilayotgan epizod):
Epizodik mavzu rivojlanish jarayonida ikki marta amalga oshiriladi: avval e-
mollda, so’ngra es-mollda. Uning tashqi ko’rinishi lirik obrazlarning "harakat
doirasini" kengaytiradi va mustahkamlaydi. Ikkinchi yugurishda unga yonma-yon
o’yin mavzusi qo’shilishi bejiz emas. Bu yerda taniqli burilish davri boshlanadi, bu
asta-sekin repressiya hujumini va asosiy qahramonlik mavzusini tiklashni
tayyorlaydi.
Shunga qaramay, rivojlanish jarayoni hali tugallanmagan. Uning oxirgi
bosqichi kodga o’tkazildi. Ikkinchi rivojlanish funktsiyalarini bajaradigan
g'ayrioddiy kattalik kodida yakuniy xulosa beriladi.

Uzoq eriganidan so’ng Des-Durda samarali akkord "otish" (Es-durning tonik
tovushlarida), u tezda C-durda "orqaga qaytadi", bu reproduktsiyani kodadan
ajratib turuvchi to’siqni hosil qiladi. Tanish ritmik burilish "jangovar epizod" dan
olingan (39-misolga qarang), yengil shoshilib, xuddi tebranayotgandek, asosiy
mavzuning foniga aylanadi, Uning sobiq jangovarligi va dinamizmi asosiy
qahramonlik mavzusi ham ishtirok etadigan raqs va faol quvnoq harakatlar
sohasiga o’tadi:
Reprizni chetlab o’tib, rivojlanishdan epizodik mavzu ham kodda ko’rinadi.
Uning kichik shkalasi (f-moll) o’tmishdagi tajribalarning qayg'usi bilan nafas
oladi, ammo u shoshilinch yorug’lik va quvonch oqimini yo’lga qo’yish uchun
paydo bo’lganga o’xshaydi.
Har bir amalga oshirish bilan asosiy mavzu ishonch va kuchga ega bo’ladi
va yana bir bor jonlanib, nihoyat, o’zining qahramonlik ko’rinishining barcha
ulug’vorligi va kuchida paydo bo’ladi:
Ikkinchi qism. Dafn marosimi. Adagio assai
Qahramonlik va epik rasm. Go’zallikda mislsiz marsh sida hamma narsa
zo’ravonlik bilan cheklangan. Betxoven march janri uchun odatiy bo’lmagan
kengaytirilgan simfonik shakllarda musiqiy mavzularning lakonizmida yashiringan
obrazlarning imkoniyatlarini o’zida mujassam etgan. Gomofonik-harmonik yozuv

va taqlid qilish texnikasining barcha xilma-xilligi kuchli rivojlanish uchun
ishlatiladi, bu barcha bo’limlar va har bir alohida qurilish ko’lamini kengaytiradi.
Umuman yurish shakli tuzilishning murakkabligi bilan farq qiladi. U
murakkab uch qismli shaklni turli xil dinamik rekapitulyatsiya va sonataning koda
va o’ziga xos xususiyatlarini birlashtiradi. Sonata ekspozitsiyasida bo’lgani kabi,
marshning birinchi qismida ikkita qarama-qarshi mavzu tegishli tonal nisbatlarda
ko’rsatilgan: c-minor va Es-major:
Yurishning o’rta qismida fugato faol va harakatchan bo’lib, uning dramasida
favqulodda avj nuqtasi - sonataning rivojlanishi kabi.
Epik rivoyatning ulug'vorligi dafn marosimining eng tipik xususiyatlariga
"hamrohlik qiladi": sekin harakatlanayotgan olomon qadamiga o’xshab ritmik
muntazamlik; ohangdor naqshning nuqta chizig'i, metrik va tizimli davriyligi,
o’ziga xos baraban rulosi. O’zining modal va tematik kontrasti bilan majburiy
uchlik ham mavjud. Ushbu fonda bir qator tasvirlar o’tadi: cheklangan, qattiq
g'amgin, yuqori pafos va yengil lirikalar, bo’ronli pafos va eng shiddatli drama
bilan to’ldirilgan.
Yurishning birinchi qismidagi kamdan-kam bayon etilgan mavzulardagi eng
boy hissiyot majmuasi zudlik bilan emas, balki bosqichma-bosqich turli
bosqichlarda: epik, qahramonlik, dramatik o’tishda ochib beriladi.
Yurishning birinchi qismida musiqiy materialning yer yuzida ochilishi
omborning epik tabiatidan kelib chiqadi. Uchlikda (C-dur) o’zining ma'rifatli
lirikasi va qahramonlik sohasiga erishgan yutuqlari bilan ichki harakat marsh

qahramonligi o’zining eng yuqori ifodasiga etganida birinchi cho’qqisiga qadar
barqaror ravishda o’sib boradi:
Birinchi kalitning asosiy kalitda to’satdan paydo bo’lishi vaqtinchalik
taqiqni keltirib chiqaradi. Bu yangi dinamik to’lqinning boshlanishi bo’lib, unda
"voqealar" allaqachon fojiali ko’rinishda paydo bo’ladi. Fugning uzoq rivojlanishi
boshlanadi, u butun musiqiy matoning harakatini faollashtiradi yangi dinamik
to’lqinning boshlanishi bo’lib, unda "voqealar" allaqachon fojiali ko’rinishda
paydo bo’ladi. Fugning uzoq rivojlanishi boshlanadi, u butun musiqiy matoning
harakatini faollashtiradi va kuchli kulminatsion nuqtada to’planib, reprizga
uzatiladi:
Shunday qilib, rivojlanish turli xil dinamik repriz bilan ajralmas tarzda
payvandlangan bo’lib chiqadi - bu dramatik rivojlanishning so’nggi bosqichi.

Uchinchi qism. Sherzo. Allegro vivace
Qayg'u va qayg'u nolalari to’xtashi bilanoq, go’yo uzoqdan noaniq
shitirlashlar va shovqinlar eshitila boshlaydi. Ularning ortidan zo’rg’a raqsga
tushadigan kuyning tez miltillashini ushlab qolish qiyin:
"Girdobda o’ynab", bu ohang, fon materiallari bilan qat'iy birlashtirilgan, har
bir o’tish paytida "yaqinlashadi"; Fortissimo cho’qqisiga bardoshli va
moslashuvchan, u o’zining mag’rur ishonchli kuchi bilan ko’zni qamashtiradi.
Butun simfoniyaning asosiy g'oyasining rivojlanishi, obrazlar harakatining
mantiqi, ularning ichki aloqalari trioda jozibali qahramonlik fanati paydo
bo’lishiqa sabab bo’di. Birinchi harakat kodida hukmronlik qilgan, motam
soniyasida yo’qolgan jasoratli ilhom muhiti yana sherzoda tiklanadi va o’zini eng
yuqori cho’qqilarida ko’rsatib, trio qahramonligiga tashlanadi. Frantsuz
shoxlarining "oyoq uchligi"ning Es-major tonlaridagi keng joylari ixtiyoriy
ravishda simfoniyaning birinchi harakatining asosiy qismidagi Es-major "triadasi"
mavzusini takrorlaydi;
Bu birinchi qism bilan uchinchisi o’rtasida aloqani o’rnatadi va bu oxirgisi
to’g’ridan-to’g’ri yakuniy "harakat" ninq quvnoq panoramasiga olib keladi.
To’rtinchi qism. Final. Allegro molto

Finalda tematikani tanlash va shakllantirish juda ko’rsatkichlidir. Betxoven
ko’pincha o’zgargan raqs elementlari yordamida hamma narsani qamrab oladigan
quvonch hissini ifoda etadi. Betxoven simfoniya finali mavzusidan uch marta
foydalangan: mashhur raqs janri sida - mamlakat raqsi, so’ngra "Prometeyning
ijodlari" baletining finalida va Qahramonlikdan sal oldinroq - opiano fortepiano
variantlari uchun mavzu sifatida.
Betxovenning aynan shu mavzuga bo’lgan ishtiyoqi, uning Qahramonlik
simfoniyasi finali uchun tematik materialga aylanishi bejiz emas. Takroriy
rivojlanish unga mavzuda yashiringan. Takroriy rivojlanish unga mavzuda
yashiringan eng muhim elementlarni ochib berishga yordam berdi. Simfoniya
finalida ushbu mavzu g'alabali boshlanishning yakuniy ifodasi sifatida namoyon
bo’ladi.
Final mavzusini birinchi harakatning asosiy qismi mavzusi bilan, motam
martidan C-durdagi ikkinchi mavzu va trio rnavzusini taqqoslash va nihoyat,
sherzo triosidan fanfar bilan ko’rsatilgan mavzularning har birining intonatsiya
doirasini tashkil etadigan burilishlarning umumiyligini ochib beradi:
Finalda odatdagi va keng tarqalgan rondo yoki rondo sonataning o’rniga
Betxoven ushbu g'oyaviy va badiiy tushunchaga muvofiq ravishda variatsiyalar

yozadi. (Bu hodisa to’qqizinchi simfoniyadagi xor va yakka xonandalar singari
juda kam uchraydi).
Bunday uzoq yillik mavzuni har tomonlama maqbul bo’lib chiqdi. U
mavzuning eng xilma-xil burilishlari, modifikatsiyalari, obrazli o’zgarishi uchun
cheksiz joy ochdi. Betxoven o’zgarishga xos bo’lgan strukturaning parchalanishi,
uning bog'lanishlarining cheklanishi bilan to’xtamadi. Bethoven turli xil polifonik
rivojlanish vositalaridan keng foydalangan holda, konstruktsiyalarni bog'lashda
mohirlik bilan rivojlanayotgan intonatsiya burilishlarini, individual
konstruktsiyalar chegaralarini maskalash va ularni kuchayib borayotgan dinamik
taranglikka olib boradi. Bu yagona uzluksiz simfonik rivojlanish chizig'ini yaratadi
va o’zgarishlar, Rollandning so’zlariga ko’ra, "eposga aylanadi va qarama-qarshi
nuqta alohida satrlarni bitta ulug’vor butunga aylantiradi".
Simfoniyaning yakuniy "harakati" tezkor gamma o’xshash tovushlar
kaskadidan boshlanadi. Bu qisqa kirish. Shundan so’ng, bosh mavzusi paydo
bo’ladi, darhol o’zgaradi:
Ushbu boshga ohang qo’shilgan va ular birgalikda variatsiya mavzusini
tashkil qiladi:
Keyinchalik, bosh ohangdan ajralib chiqadi va ular alohida, teng sharoitlarda
farqlanadi. Shu bilan birga, bas mavzusidagi farqlar asosan rivojlanishning
polifonik usullari bilan to’yingan. Bu, ehtimol, basso ostinatodagi eski
o’zgarishlarning an’anasi.

Betxoven yakuniy mavzuni cholg'uga qo’yib, orkestrning shu paytgacha
noma'lum bo’lgan yangi usullarini topadi. Ular, orkestr ranglarini biluvchisi
Berlizning so’zlariga ko’ra, biluvchisi Berlizning so’zlariga ko’ra, “tovushlarning
bunday nozik farqiga asoslanib, umuman noma’lum edi va biz ulardan foydalanish
uchun qarzdormiz”. Ushbu effektning siri skripka va yog'och shamoli o’rtasidagi
o’zaro muloqotda yotadi, ular aks sado singari skripkalardan olingan ovozni aks
ettiradi.
Finalning ulkan tarqalishi to’rtinchi harakatning butun me’morchiligi uchun
markaziy bo’lqan ikkita epizodni o’z ichiga oladi. Bu eng yuqori cho’qqilar.
Birinchi tepalik oldingisidan yangi kalit (g-moll) va marshning janri bilan
keskin ravishda ajralib turadi. Yurishning ko’rinishi simfoniyaning qahramonlik
chizig'ini mustahkamlaydi va to’ldiradi. Ushbu xilma-xillikda, bosh harakatining
asosiy mavzusi bilan yotgan bosh rnavzusining umumiyligi aniq.
Hal qiluvchi rol hali ham ohangga tegishli. Yog'och shamollar va
skripkalarning yuqori reestrlarida "temir" marshrut maromida tashkil etilgan
bo’lib, u tovushga qat'iyatli iroda xarakterini beradi:
Deyarli ko’rinmas ip ikkinchi markaziy epizoddan (Roso andante) -
ohandagi o’zgarishlardan -dafn marosimi tasvirlarining g'amgin ma’rifatigacha
cho’zilgan:
Ushbu maxsus sekinlashtirilgan o’zgarishning ko’rinishi butun oxir uchun
eng yorqin kontrastni yaratadi. Bu yerda simfoniyaning lirik obrazlari

kontsentratsiyasi sodir bo’ladi. Keyingi o’zgarishlarda Rozoning andantesining
ajoyib, "ibodatli" g'amginligi asta-sekin tarqalib ketadi. Yangi o’sib borayotgan
dinamik to’lqin xuddi shu mavzuni o’z tepasida ko’taradi, ammo butunlay
o’zgargan. Ushbu shaklda u simfoniyaning barcha qahramonlik mavzulariga
yaqinlashadi.
Bu yerdan (ba'zi bir og'ishlarga qaramay) simfoniyaning g'olibona
yakunlanishiga qadar -final bosqichi Prestoda keladigan koda tomon uzoq yo'l
yo’q.
2.2. Betxoven. 3-sonli "Qahramonlik" simfoniyasi.
Abadiy obrazlar - inson ruhining kuchi, yaratuvchilik qudrati, o’limning
muqarrarligi va hayotni zabt etuvchi mastlik - Betxoven Qahramonlik
simfoniyasida birlashdi va shu bilan u insonga xos bo'lishi mumkin bo'lgan
hamma buyuk narsalar haqida she'r yaratdi ...
Betxovennmg Uchinchi simfoniyasi Yevropa musiqasi rivojida muhim
voqea bo’ldi. Zotan, uning birinchi tovushlari qo'ng'iroqqa o’xshaydi, go’yo
Betxovenning o’zi bizga: "Eshityapsizmi? Men boshqaman, m esa BOSHQACHA !”
Keyin yettinchi o’lchovda sellolar kirib keladi, lekin Betxoven mavzuni umuman
kutilmagan yozuv bilan, boshqa kalit bilan buzadi. Eshiting! Betxoven hech
qachon bunday narsalarni yaratmagan. U o’tmishni sindirdi, Motsartning ulkan
merosidan qutuldi. Bundan buyon u da inqilobchi bo’ladi.
Betxoven 32 yoshida o zining qahramonligini yaratdi, u achchiq va umidsiz
"Heiligenstadt Vasiyatnomasi" ni tark etganidan bir yil o’tmay ish boshladi. U bir
necha hafta davomida Uchinchi simfoniyani yozdi, xuddi o’zining titanik mehnati
bilan uni quvib chiqarishga urinayotgandek, karlikka nafratidan ko’r bo’lib yozdi.
Bu haqiqatan ham titanik asar: o’sha paytda Betxoven tomonidan yaratilgan eng
uzoq, eng murakkab simfoniya. Tomoshabinlar, biluvchilar va tanqidchilar uning
yangi ijodi to’g’risida qanday fikrda ekanliklarini bilmay, yo’qotishdi.
"Ushbu uzoq kompozitsiya ... xavfli va jilovsiz fantaziya ... ko’pincha
haqiqiy qonunbuzarlikka yo'1 qo’yadi ... U juda yorqin va hayoliy narsalarga

ega ... uyg'unlik tuyg'usi butunlay yo’qolgan. Agar Betxoven bu yo’lni davom
ettirsa, bu uning o’zi va jamoatchilik uchun qayg'uli bo’ladi". Hurmatli Universal
Musical Gazette gazetasining tanqidchisi 1805 yil 13 fevralda shunday yozgan.
Betxovenning do’stlari ko’proq ehtiyot bo’lishdi. Ularning fikri sharhlardan
birida shunday deyilgan: "Agar ushbu asar hozirda quloqni quvontirmasa, bu
hozirgi jamoatcnilik uning barcha ta'sirlarini idrok etish uchun yetarlicha
madaniyatsizligi bilan bog’liq; faqat bir necha ming yil ichida bu asar barcha
ulug'vorligida eshitiladi." Ushbu e'tirofda Betxovenning do’stlari aytgan so’zlarini
aniq eshitish mumkin, ammo bir necha ming yillik muddat haddan tashqari abartili
ko’rinadi.
1793 yilda Frantsiya Respublikasining elchisi general Bernadot Venaga
keldi. Betxoven diplomat bilan do’sti, taniqli skripkachi Kreutzer orqali tanishgan
(Betxovenning ushbu chiga bag'ishlangan to’qqizinchi skripka sonatasi "Kreutzer"
deb nomlangan). Ehtimol, aynan Bernadotte bastakorni Napoleon obrazini da
abadiylashtirishga ilhom bergan.
Yosh Lyudvigning hamdardligi respublikachilar tomonida edi, shuning
uchun u g'oyani g'ayrat bilan qabul qildi. O’sha paytda Napoleon insoniyatni
xursand qilish va inqilobga bo’lgan umidlarini ro’yobga chiqarishga qodir bo’lgan
Masih sifatida qabul qilingan. Va Betxoven, bundan tashqari, uning buyuk,
egilmas xarakteri va ulkan irodasini ko’rdi. Bu faxrlanadigan qahramon edi.
Betxoven o’zining simfoniyasining ko’lami va mohiyatini yaxshi bilardi. U
buni chin dildan hayratda qoldirgan Napoleon Bonapart uchun yozgan. Betxoven
Napoleonning ismini simfoniyaning sarlavha sahifasiga yozgan.
Ammo 1801 yil oktyabrda Venaga ko’chib o’tgan Bonndagi saroy orkestri
dirijyorining o’g'li Ferdinand Ris, Betxovenning shogirdi va bosh yordamchisi
bo’lganida, unga Napoleon toj kiyganligi va o’zini imperator deb e’ lon qilgani
haqida xabar berganida, Betxoven g'azablandi.
Rizning guvohligiga ko’ra, u xitob qildi: «Demak
; u ham oddiy odam!
Bundan buyon u o’zining ambitsiyasi uchun barcna inson huquqlarini oyoq osti
qiladi. U o’zini hammadan ustun qo’yib, zolim bo’ladi!"

Betxoven g’azab bilan Napoleonning ismini sarlavha sahifasidan o’chira
boshladi, u qog'ozni yirtib tashladi. U simfoniyani o’zining saxiy homiysi knyaz
Lobkovichga bag'ishladi, uning saroyida asarning bir nechta birinchi chiqishlari
bo’lib o’tdi.
Ammo simfoniya bosib chiqarilgach, sarlavha sahifasida shunday so’zlar
qoldirilgan edi: "Sinfonia Eroica ... per festeggiare il sovvenire di un grand Uomo"
("Qahramonlik simfoniyasi ... buyuk inson sharafiga"). Napoleon Bonapart vafot
etganida, Betxovendan imperator o’limi uchun dafn marosimini yozish mumkinmi,
deb so’rashgan. "Men buni allaqachon qildim", deb javob berdi bastakor,
shubhasiz, Qahramonlik simfoniyasining ikkinchi harakatidan dafn marosimim
nazarda tutgan. Keyincnalik Betxovendan qaysi simfoniyalarini ko’proq sevishini
so’rashdi. "Qahramonlik", deb javob bastakor.
Qahramonlik simfoniyasi Betxoven ijodida uning yetuk yoshidagi buyuk
durdonalarni kutib, ayanchli davrni boshlagan deqan keng tarqalgan va asosli fikr
mavjud. Ular orasida - "Qahramonlik simfoniyasi" ning o’zi, Beshinchi simfoniya,
"Pastoral simfoniya", Yettinchi simfoniya, “Imperator” fortepiano fortepiano
kontserti,
"Leonora" ("Fidelio") operasi, shuningdek fortepiano sonatalari va torli
kvartet uchun asarlari avvalgidan farq qilar edi, ancha katta murakkablik va
davomiylikdagi ishlar. Ushbu o’lmas asarlarni chining boshiga tushgan eng
dahshatli falokat -jasorat bilan omon qolish va karliklarini yengishga muvaffaq
bo’lgan bastakor yaratgan.
2.3. “Qahramonlik” simfoniyasining musiqa tovushlari va fanfara
haqida ma’lumot.
Betxovenning Uchinchi simfoniyasining ommaviy premyerasi 1805 yilda
Venada bo’lib o’tgan. Odamlar hech qachon bunday narsalarni eshitmagan edilar,
bu da yangi davrning boshlanishi edi.
1804 yil dekabrda yangi simfoniyani birinchi bo’lib Betxovenning
homiylaridan biri bo’lgan knyaz Lobkovitsninq mehmonlari tinglashdi. Shahzoda
ni sevadigan, o’z orkestriga ega bo’lgan, shuning uchun premyera uning saroyida,

deyarli kamera sharoitida bo’lib o’tgan. Bilimdonlar shahzodaning saroyidagi
simfoniyadan qayta-qayta zavqlanishdi, u asarni qo’lidan chiqarib yubormadi.
Faqat keyingi yilning aprelida keng jamoatchilik "qahramonlik simfoniyasi" bilan
tanishdi. U ilgari misli ko’rilmagan hajm va kompozitsiyaning yangiligi bilan
jiddiy hayratda qolganligi ajablanarli emas.
Katta qism binnchi qism qahramonhk mavzusiga asoslangan bo’lib, u
ko’plab metamorfozalarni boshdan kechiradi, go’yo qahramonning yo’lini chizadi.
Rollandning so’zlariga ko’ra, birinchi qism, ehtimol, "Betxoven tomonidan
Napoleonning o’ziga xos portreti sifatida yaratilgan, albatta, aslidan butunlay
boshqacha, ammo xayol uni o’ziga tortganligi va Napoleonni haqiqatda qanday
ko’rishni istashi, ya'ni inqilob dahosi sifatida" ...
Ikkinchi qism, dafn marosimining mashhur yurishi noyob kontrastni
yaratadi. Birinchi marotaba dafn marosimi ohangdor, odatda yirik va andant
o’rnini egallaydi. Frantsuz inqilobi paytida Parij maydonlarida ommaviy harakatlar
uchun tashkil etilgan Betxoven bu janrni ulkan eposga, ozodlik uchun kurashning
qahramonlik davri uchun abadiy yodgorlikka aylantiradi.
Uchinchi harakat - bu sherzo. Ushbu so’z italyan tilidan tarjima qilinganida
"hazil" degan ma'noni anglatadi.
Uchinchi harakat sherzo darhol paydo bo’lmadi: dastlab bastakor minuet
o’ylab, uni trioga olib keldi. Ammo Betxovenning eskizlarini o’rgangan Rolland
majoziy ma'noda yozganidek, "bu yerda uning ruchkasi sakrab chiqadi ... Minuet
va stol ostidagi uning o’lchovli inoyati! Sherzoning yorqin qaynashi topildi!"
Ushbu qanday birlashmalarga sabab bo’ldi! Ba'zi tadqiqotchilar unda qadimiy
an'ana - qahramonning qabri ustida o’ynashning tirilishini ko’rdilar. Boshqalari
esa, aksincha, romantizmning xabarchisidir - qirq yil o’tib Mendelson sidan
Shekspirning "Yoz kechasi tushi" komediyasigacha yaratilgan sherzo singari
elflarning havodor dumaloq raqsi.
Ijrochilar va tinglovchilarni kutilmagan hodisalar kutmoqda, Betxoven
ayniqsa ritm bilan tajriba o’tkazishni juda xohlaydi.

Simfoniyaning to’rtinchi harakati "Prometey" deb nomlangan mavzuga
asoslangan. Yunon mifologiyasida Prometey - bu Vulkan qal’asidan o’tni
odamlarga yetkazish uchun uni o’g'irlagan titan. Betxoven unga “Prometeyning
yaratilishi” baletini bag'ishladi, uning yakuniy qismidan musiqiy mavzu
simfoniyaga aylandi. To'g'ri, Betxoven buni "Fian bilan fortepiano uchun o’n besh
xillik" da ishlatgan. Simfoniyaning finali variatsiyalar zanjiri sifatida qurilgan.
Dastlab Betxoven mavzudan faqat bosh ovozini oladi va uni rivojlantiradi, so’ngra
taraqqiyot jarayonida bo’ronli shov-shuvga erishish uchun ohang kiradi:
Qahramonlik simfoniyasining “Prometey” finali haqiqatan ham samoviy olovga
to’la.
Rus tanqidchisi A.N.Serov “tinchlik bayrami” bilan taqqoslagan
simfoniyaning finali g’olibona shodlikka to’la...
Rollandning fikriga ko’ra, birinchi qism, ehtimol, portreti sifatida yaratilgan,
albatta, asl nusxasidan butunlay farq qiladi, lekin uning hayoli uni qanday
chizganligi va Napoleonni haqiqatda qanday ko’rishni istashi, ya'ni inqilob dahosi
sifatida". Ushbu ulkan sonata allegro butun orkestrning ikkita kuchli akkordlari
bilan ochiladi, unda Betxoven odatdagidek frantsuz shoxlaridan ikkitasini emas,
uchtasini ishlatgan. Cellosga ishonib topshirilgan asosiy mavzu katta uchlikni
belgilaydi - va to’satdan begona, kelishmovchilikli ovozda to’xtaydi, ammo
to’siqni yengib, o’zining qahramonlik rivojlanishini davom ettiradi. Ekspozitsiya
ko’p qorong'i, qahramonlik bilan birga yengil lirik tasvirlar paydo bo’ladi:
bog'lovchi qismning muloyim izohlarida; major - minor, yog'och - torlar yonma-
yon joylashganda; bu yerda boshlanadigan motivatsion rivojlanishda,
ekspozitsiyada. Ammo rivojlanish, to’qnashuvlar, kurashlar rivojlanishda birinchi
rnarta ulkan hajmgacha o’sib borishi ayniqsa yorqin aks etadi:
Ammo rivojlanish, to’qnashuvlar, kurashlar rivojlanishda birinchi marta
ulkan hajmgacha o’sib borishi ayniqsa yorqin aks etadi: agar Betxovenning Mozart
singari dastlabki ikkita simfoniyasida rivojlanish ekspozitsiyaning uchdan ikki
qismidan oshmasa, unda bu nisbatlar to’g’ridan-to’g'ri qarama-qarshi. Rolland
obrazli ravishda yozganidek, «biz musiqiy Austerlitz haqida, imperiyani bosib

olish haqida gaplashamiz. Betxoven imperiyasi Napoleonnikidan uzoqroq yashadi.
Shuning uchun unga erishish ko’proq vaqt talab qildi, chunki u ham imperatorni,
ham armiyani birlashtirdi ... Qahramonlik davridan buyon bu qism daholarning
o’rni bo’lib xizmat qildi. "Rivojlanish markazida ekspozitsiyaning biron bir
mavzusidan farqli o’laroq yangi mavzu mavjud: qat'iy xor tovushida, juda uzoq,
bundan tashqari, kichik kalit. Reprizaning boshlanishi hayratlanarli: hukmron va
tonik funktsiyalarini yuklash bilan keskin kelishmovchilik, uni zamondoshlar
yolg'on, noto’g’ri vaqtda kirib kelgan shoxchining xatosi deb qabul qilishdi
(skripkalarning yashirin tremolo fonida u asosiy qismning motiviga mos keladi).
Rivojlanish kabi, kod ham o’sib boradi, bu ilgari unchalik katta bo’lmagan rol
o’ynagan: endi u ikkinchi rivojlanishga aylanadi.
Endi keskin kontrastni ikkinchi qism hosil qiladi. Birinchi marotaba dafn
marosimi ohangdor, odatda yirik va andant o’rnini egallaydi. Frantsuz inqilobi
paytida Parij maydonlarida ommaviy harakatlar uchun tashkil etilgan Betxoven bu
janrni ulkan eposga, ozodlik uchun kurashning qahramonlik davri uchun abadiy
yodgorlikka aylantiradi. Bethoven orkestrini tasavvur qilsangiz, ushbu eposning
buyukligi ayniqsa hayratlanarli: rnarhum Gaydnning asboblariga faqat bitta
frantsuz shoxi qo’shilgan va kontrabaslar mustaqil qism sifatida ajratilgan. Uch
qismli shakl ham juda aniq. Skripkalar uchun kichik mavzu, torlarning akkordlari
va torli boshlarning fojiali po’stlari bilan birga, torlarning asosiy xori bilan
yakunlangan, bir necha bor o’zgarib turadi. Qarama-qarshi uchlik -yorqin xotira -
asosiy uchlik ohangidagi shamollar mavzusi ham turlicha bo’lib, qahramonlik
apoteoziga olib keladi. Dafn marosimining takrorlanishi fugatoga qadar yangi
variantlar bilan ancha kengaytirilgan.
Uchinchi harakat sherzo darhol paydo bo’lmadi: dastlab bastakor minuet
o’ylab, uni trioga olib keldi. Ammo, Betxovenning eskizlarini o’rgangan Rolland,
obrazli ravishda yozganidek, "bu yerda uning ruchkasi sakrab chiqadi ... Minuet va
uning stol ostidagi o’lchovli inoyati! Sherzoning yorqin qaynashi topildi!" Ushbu
qanday birlashmalarga sabab bo’ldi! Ba'zi tadqiqotchilar unda qadimiy an'ana -
qahramonning qabri ustida o’ynashning tirilishini ko’rdilar. Boshqalari esa,

aksincha, romantizmning xabarchisidir - qirq yil o’tib Mendelson sidan
Shekspirning "Yoz kechasi tushi" komediyasigacha yaratilgan sherzo singari
elflarning havodor dumaloq raqsi. Majoziy rejada qarama-qarshilik, tematik
jihatdan, uchinchi harakat avvalgilar bilan chambarchas bog'liqdir - xuddi shu katta
uchlik chaqiriqlari birinchi harakatning asosiy qismida va janoza marshining
yengil epizodida bo’lgani kabi eshitiladi. Scherzo triosi uchta yakkaxon frantsuz
snoxining qo’ng’iroqlari bilan ochilib, o’rmon romantikasini keltirib chiqaradi.
Rus tanqidchisi A.N. Serov "tinchlik bayrami" bilan taqqoslagan
simfoniyaning finali g'olibona shodlikka to’la. U diqqatni jalb qilgandek, butun
orkestrning supalari va kuchli akkordlari bilan ochiladi. Bu pizzikato torlari bilan
hamohang bo’lib turadigan sirli mavzuga qaratilgan. String guruhi shov-shuvsiz,
ko’p ovozli va ritmik o’zgarishni boshlaydi, shunda to’satdan mavzu bassga g'oyib
bo’ladi va finalning asosiy mavzusi butunlay boshqacha bo’lib chiqadi: yog'och
shamol tomonidan ijro etiladigan musiqiy qishloq raqsi. Bethoven deyarli o’n yil
muqaddam aynan mana shu kuyni sof amaliy maqsadda - rassomlar to’pi uchun
yozgan edi. Xuddi shu qishloq raqsi "Prometeyning yaratilishi" baletining finalida
yangi titragan Prometey tomonidan animatsiya qilingan odamlar tomonidan raqsga
olingan. Simfoniyada mavzu ixtiro jihatidan xilma-xil bo’lib, tonallik, temp, ritm,
orkestr ranglari va hattoki harakat yo’nalishini o’zgartiradi (mavzu muomalada), u
polifonik tarzda ishlab chiqilgan boshlang'ich mavzu bilan yonma-yon, so’ngra
yangisi bilan - venger uslubida qahramonona, mayda, dublning polifonik uslubidan
foydalaniladi. qarshi nuqta. Birinchi nemis sharhlovchilaridan biri hayrat bilan
yozganidek, "final uzoq, juda uzun; mohir, juda mohir. Uning ko’pgina fazilatlari
biroz yashiringan; g'alati va achchiq bir narsa ... "Bosh aylantirib yuboradigan
tezkor kodda tugaydigan ovozni yana ochgan dumaloq parchalar. Kuchli tutti
akkordlari bayramni tantanali shodlik bilan yakunlaydi.
Vena ixlosmandlari jamiyati 1804yil avgustda qabul qilingan Uchinchi,
Qahramonlik, simfoniyaning nusxasini saqlagan (Napoleon 1804 yil 18-mayda
imperator deb e’lon qilingan). Simfoniya partiyasining nusxasida shunday
yozilgan: "Bonapart sharafiga yozilgan". Bu g'azablangan bastakor - barcha qirol

hokimiyatining raqibi bo’lgan go’zal afsonani yo’q qiladi, go’yo Napoleon o’zini
imperator deb e'lon qilganini bilganida Napoleon Bonapartga bag'ishlanishidan voz
kechgan. Aslida Betxoven shunchaki Parijga sayohat qilmoqchi edi. Safar
tugagandan so’ng, Napoleon Bonapart endi bastakorga qiziqmay qoldi.
Ikki yildan so’ng, 1806 yil birinchi nashrida Uchinchi simfoniya (sobiq
"Buonapart" simfoniyasi) “Qahramonlik” unvoniga sazovor bo’ldi va shahzoda
Frants Jozef Maksimilian fon Lobkovitsga bag'ishlandi.
Shuningdek qarang:
 Konen V. Xorijiy tarixi 1789 yildan 19-asrning o’rtalariga qadar. Betxoven.
"Qahramonlik simfoniyasi"
 18-asr frantsuz inqilobining, Betxoven. Uchinchi simfoniya
 E. Herriot. Betxovenning hayoti. “Qahramonlik”
1804 yilda Betxoven Es-major op-da o’zining uchinchi simfoniyasini
yakunladi. 55. Uning tashqi ko’rinishi klassitsizm san’atida inqilobni ko’rsatdi.
“Ushbu simfoniyada ... Betxoven ijodiy dahosining butun ulkan, ajablanarli kuchi
birinchi marta namoyon bo’ldi” (Chaykovskiy). Unda bastakor oxir-oqibat
avvalgilarining estetikasiga bog'liqlikni yengib, o’ziga xos, individual uslubni
topdi. Uchinchi simfoniya - inqilobiy kurash va g’alaba obrazlarining yorqin
simfonik uchun xalq rahbarining idealidir bo’lgan Napoleonga bag'ishlamoqchi
edi.
1804 yil mart oyida simfoniya tugallandi va qo’lyozmaning sarlavha
sahifasida shunday nom bor edi:
"Buyuk simfoniya... Bonapart".
Vena aholisi Napoleon o’zini imperator deb e’lon qilganini bilgach,
Betxoven, inqilob qahramoni bo’lib ko’ringan kishining xiyonatidan g'azablanib,
o’zini bag’ishlashni rad etdi. Yangi varoqda avvalgi sarlavha o’rniga qisqa yozuv
paydo bo’ldi: "Eroica" ("Qahramonlik").

"Qahramonlik simfoniyasi" ning birinchi ommaviy namoyishi sovuq, deyarli
dushmanlik muhitida bo’lib o’tdi. Aristokrat tomoshabinlar ushbu simfoniyaning
qo’pol kuchidan, uning ta'kidlangan qat'iyligidan hayratda qolishdi.
Ammo ba’zi bir sarosimalar demokratik jamoatchilikning bir qismi
tomonidan boshdan kechirildi, bu keyinchalik Betxovenning qalqon ustida
ishlashini ko’tardi. Simfoniya nomuvofiq, juda uzoq va charchagan ko’rinardi.
Muallif o’ziga xosligi uchun tanqid qilindi, unga dastlabki asarlari uslubiga
qaytishni maslahat berdi.
Ushbu dastlabki taassurotlarda ishning favqulodda chuqurligi va
murakkabligi muhim rol o’ynadi, ular zudlik bilan, bir lahzali ta'sir kuchi uchun
hisoblanmagan. Betxovenning zamonaviy jamoatchiligi Uchinchi simfoniyaning
stilistik yangiligidan juda hayratda edi va uning ulkan me’morchiligini anglay
olmadi, musiqiy va dramatik rivojlanish mantig’ini tushunmadi.
Qahramonning intonatsion ombori, shakllanish tamoyillari, kutilmagan turli
xil ifodali vositalar, g'ayrioddiy keskinlik, notinchlik, go’yo ataylab inoyat va
nafosatdan mahrum bo’lganidek - bu asarda hamma narsa o’zlarining yangiliklari
bilan hayratlanarli va qo’rqinchli edi. Keyinchalik faqat sezgir va ilg'or
tinglovchilar Uchinchi simfoniyaning ulkan rejasini, uning ichki birligi va kuchli
ekspresivligini angladilar.
Mafkuraviy konsepsiyaning dadilligi va murakkabligi musiqiy texnikaning
yangilanishida bevosita namoyon bo’ladi.
Kontseptsiyaning birligi allaqachon simfonik tsikl tarkibida namoyon
bo’ladi. "Fuqarolik dramasi" deb atash mumkin bo’lgan asar g'oyasi asta-sekin
yuzaga chiqadi. To’rtta an'anaviy harakatlarning har biri yakunda eng yuqori
nuqtasi bo’lgan bitta dramaning harakati sifatida qabul qilinadi.
Birinchi harakatida Allegro con brio, Betxoven titanik, shiddatli kurashning
rasmini yaratadi. Ikkinchi harakat, Janoza marshi, uning fojiali tomonini beradi.
Uchinchisi, Sherzo - bu dastlabki ikkita "harakat" ning hissiy tangligidan finalning
hayotiy, quvnoq muhitiga o’tish. To’rtinchi qism -apotheoz. Qahramonona kurash
g'alaba qozonish bilan yakunlanadi.

A.N. Serov "Eagle Allegro" deb atagan birinchi harakatning ko’lami
haqiqatan ham ulkan (900 bar). Ular keskin ichki ziddiyat tufayli yuzaga keladi.
Jangning qizg'inligi, energiya portlashlari, to’siqlarni jasorat bilan yengib o’tish
charchoq, meditatsiya, azob-uqubat tasvirlari bilan almashinib turadi. Hissiy
taranglik faqat eng oxirida chiqariladi.
Simfoniyaning ushbu qismi ham mavzularning yangiligi, ham sonatani
rivojlantirishning yangi turi bilan ajralib turadi.
Intro-ni ikkita kuchli tutti akkordlari tashkil qiladi. Betxovenning eng taniqli
so’zlaridan shiddatli va tezkor energiya eshitiladi.
Ikkinchi simfoniyaga qaraganda ham asosiy mavzu to’g’ridan-to’g’ri
go’zallik, intonatsiya va tarkibiy to’liqlikdan mahrum. Uning badiiy mantiqi ichki
qarama-qarshilikda, rivojlanish dinamik xususiyatida. Aynan shu xususiyatlar
mavzuga keskin badiiy ta'sir kuchini beradi, bu birinchi qarashda biron bir shaxsga
o’xshamaydi, haddan tashqari umumiy va shuning uchun ifoda etilmaydi.
Fanfaraga o’xshash mavzu faqatgina tinchgina o’lchangan tovushni buzgan
paytdan boshlab, birinchi to’siq paydo bo’lgan paytdan e'tiboran e'tiborni jalb qila
boshlaydi - sinxronlashlar bilan ta'kidlangan keskin kelishmovchilik ovozi. Uning
intonatsion kontsentratsiyasi ajoyib. U nafaqat butun tematik mikroblarni o’z
ichiga oladi
Masalan, akkord fanfarasi faol qahramonlik unsurini o’zida mujassam
etgan birinchi motiv, yon o’yinning ikkala mavzusida ham, bog’lovchi va
rivojlanishnlng boshida ham o’zini namoyon qiladi. Ikkinchi intonatsiyaning
pasayishi, ziddiyatli boshlanishni ifodalovchi, barcha lirik mavzularda
qo’llaniladi. Yon mavzuga fon, ikkinchi tomon, yakuniy, yangi epizod bunga
asoslanadi. Of kelishmovchilik oralig’i (D-C o’tkir) barcha keskin
kelishmovchilik akkordlari rivojlanishning eng keskin va shiddatli daqiqalarida,
masalan, so’nggi mavzu paydo bo’lishidan oldin va rivojlanishning eng yuqori
cho’qqisida o’sadi. Sinxop notinch boshlanishni ifoda etib, ko’pincha dissonanslar
bilan birlashtirilgan ni eng keskin joylarga singdiring: asosiy, birinchi va ikkinchi

darajali mavzular, ekspozitsiyaning yakuniy akkordlari va juda ko’p rivojlanish
nuqtalari, xususan epizodda (e-moll) avjiga chiqishda.
Shuningdek sonata allegro-da hukmronlik qiladigan rivojlanish tamoyilini
bayon qildi.
Uning dinamik xususiyati motivatsion rivojlanishga asoslanganligi va
asboblar tematik o’sishni kuchaytirishi bilan bog'liq. Mavzu uyali telefonlarning
past registrlarida, tovushsiz ohanglarda boshlanadi va asta-sekin tobora kengroq
tovush diapazonini egallab, tematik avj nuqtasi kuchli orkestr tutiga etadi:

Asosiy partiya nihoyatda faol. U o’sib borayotgan to’lqin kabi rivojlanadi.
Uning tepasi bog'lovchi tomonning boshlanishiga to'g'ri keladi. Va o’sha paytda
uning hissiy tangligi fortissimo tutti quriganida, yangi mavzu paydo bo’ladi va o’z
ishini boshlaydi.
Butun sonata ekspozitsiyasi ketma-ket o’sib borayotgan to’lqinlarning ulkan
zanjiri sifatida qurilgan. Har bir to’lqinning tepasi keyingi boshlanishiga to'g'ri
keladi.
Barcha mavzular progressiv rivojlanishning ushbu bosqichidan o’tadi.
Zo’riqish barqaror ravishda ko’tariladi, ta'sirlanishning eng yuqori nuqtasi.
An’anaviy uchta partiyaning har biri (asosiy, yon, yakuniy) go’yo mustaqil
batafsil bo’limga aylanadi. Ularning har biri intonatsiyaga boyligi va ichki
ziddiyatlari bilan ajralib turadi, ularning har biri intensiv, maqsadga muvofiq
rivojlanishga ega.
Tematik material ko’plab aniq ifodali tafsilotlarni o’z ichiga oladi. Siz
g'alabali nidolarni, xavotirli shitirlashni, bezovta harakatni, iltijo iltimosini, yuksak
meditatsiyani eshitishingiz rnumkin. Dastlabki simfonik ninq intonatsiya vositalari
yetarli emas edi. Ularning o’rnini notinch ritmlar, kutilmagan ohangdor burilishlar
va kelishmovchilik tovushlari egalladi.
Uchinchi simfoniyada Betxoven birinchi navbatda mavzularning yangi
intonatsion ritmik tuzilishini ta'kidlab, juda ko’p sonli qo’shimcha dinamik belgilar
va zarbalarni kiritishi kerak edi. Aynan shu yerda u intonatsiyalarning ekspresivligi
va tafsilotlarini kuchaytiradigan "kasrli" asboblardan keng foydalangan.
Sonata shaklining tashqi konturlari ham tubdan o’zgardi. "To’lqinlarga
o’xshash" rivojlanish tufayli, har bir satrning intonatsion yorqinligi tufayli mistaqil
mavzular va birlashtiruvchi o’tish elementlarining ilgari qabul qilingan qarama-
qarshiliklari g'oyib bo’ldi.

Uning hech bir simfonik asarlarida (to’qqizinchi simfoniyadan tashqari)
Betxoven kontrapuntal qatlamlik va polifonik taraqqiyot usullaridan, ayniqsa,
rivojlanish jarayonida bu qadar keng foydalanmagan.
Barcha klassik klassika simfoniyalari, jumladan Betxovenning asarlari
orasida “Qahramonlik”ning rivojlanlshi o’zining ulkan hajmi (600 ga yaqin
o’lchov), intonatsiyaga boyligi va bastakorlik mahorati bilan ajralib turadi.
Ekspozitsiyaning turli xil tematik elementlari, ularning qarama-qarshi qarama-
qarshiligi va fuganing rivojlanishi ekspozitsiyadan tanish bo’lgan mavzularning
yangi qirralarini ochlb beradi. Ushbu ulkan rivojlanish harakatining maqsadga
muvofiqligi, uning eng murakkab, ammo qat'iy mantiqiy modulyatsiya rejasi
ajoyib.
Dominantdan boshlab Betxoven asta-sekin asosiy kalitni bosadi.
Kulminatsiya nuqtasi, ya'ni yangi mavzu bo’yicha epizod uzoqdagi e-moll kalitida
berilgan. Keyin chorak beshinchi "spiral" bo’ylab Betxoven doimiy ravishda
reprizni tonikka olib keladi.
U ko’rgazmaga xos bo’lgan dinamik ko’tarilish va tushish tamoyillarini
saqlab qoladi va rivojlantiradi.
Eng yuqori nuqtaga yondoshish ayniqsa qizg'in. Bu yerda eng beqaror,
kelishmovchilik tovushlari o’jarlik bilan takrorlanadi. Qo’rqinchli va kuchli
qichqiriqlar falokatni oldindan anglatadi.
Ammo eng keskin daqiqada keskinlik susayadi. Orkestr akkordlari jim
bo’lib, sokin va shitirlash fonida, e-mollning uzoq kalitida yangi, ohangdor mavzu
paydo bo’ladi;

Ushbu yumshoq va g'amgin isyonkor asosiy mavzudan keskin farq qiladi.
Va u avvalgi kuchli in’ektsiyaning eng yuqori nuqtasi.
Rivojlanishning oxirida tovushlar asta-sekin muzlaydi. Ikki karra
planissimoda, skripkalarga mo’ljallangan tremoloda, g'ayrioddiy garmonik fonda
(tonikka dominantni kiritish), asosiy mavzuning boshlanishi uzoqdan va sustlik
bilan paydo bo’ladi. Va to’satdan ikkita kuchli tutti akkordlari reprizning
boshlanishi haqida xabar berib, bu xira tovushlarni kesib tashladilar.
Repriz repozitsiya bilan taqqoslaganda biroz o’zgartirilgan. Asosiy mavzu
avvalgi jadal rivojlanish elementlaridan mahrum. Hatto unda pastoralizmni ham
eshitishingiz mumkin (shox timbasi, F major, kalitning asosiy qismi Des Majorda,
ya'ni xotirjam, rang-barang yonma-yon). Asosiy mavzuning dastlabki dinamik
versiyasi jadal ishlab chiqilgandan so’ng, bu juda ahamiyatsiz bo’lar sdi.

Katta kod (141 soat tsikli), aslida, ikkinchi rivojlanishdir. Mana, nihoyat,
kurashni rad etish keladi. Faqat oxirgi bo’limda keskin va notinch ovozlar birinchi
marta yo’qoladi. Xulosa qilib aytganda, kodlar, keskin ziddiyatli va
g'azablanganlardan oldin tanish bo’lgan intonatsiyalar tinch, xushchaqchaq va
sodda quvonchga aylanadi. To’siqlar yengib o’tildi. Jang g'alaba bilan yakunlandi.
Ixtiyoriy taranglik yengillik va quvonch hissi bilan almashtiriladi.
Ushbu ni 18-asrning klassik uslubida ijro etish aqlga sig'maydi. Klassikistik
fojianing buyurtma qilingan odatiy shakllari o’rniga Shekspir dramasi o’zining
bo’ronli va chuqur ehtiroslari bilan sahnada ijro etiladi.
"Qahramonlik simfoniyasi" ning ikkinchi qismi falsafiy va fojiali lirikalar
dunyosidagi eng taniqli asarlardan biridir. Betxoven simfoniyaning umumiy
g'oyasi va inqilobning qahramonlik obrazlari o’rtasidagi bog'liqlikni ta’kidlab, uni
Dafn marosimi deb nomladi.
Yurish ritmlari bu yerda o’zgarmas "dasturiy" element sifatida eshitiladi;
ular doimiy fon bo’lib xizmat qiladi va organik ravishda asosiy mavzuga kiritilgan.
Yurishning yaqqol belgisi - bu qarama-qarshi o’rta epizodli uch qismli murakkab
shakl, birinchi bo’lib Betxoven tomonidan simfoniyaning sekin qismida
ishlatilgan.
Biroq, ushbu asarda fuqarolik pafosining obrazlari lirik meditatsiya kayfiyati
orqali sinib topilgan. "Dafn marosimi" ning ko’plab xususiyatlari Baxning falsafiy
lirikasiga qaytadi. Yangi chuqur ekspresivlik asosiy mavzuni ko’p ovozli taqdim
etilishi va uning izchil rivojlanishi bilan (ayniqsa reprizadagi fugato) taqdim
etiladi; bo'g'iq ovoz (sotto voce pianissimo), sekin temp (Adagio assai) va erkin
ko’p o’lchovli ritm muhim rol o’ynaydi. Yurishning janr asosida falsafiy lirik she'r
o’sib boradi - qahramon o’limi haqida fojiali mulohaza.
Betxovenning ushbu janrni erkin talqin qilishi simfoniyaning ikkinchi
harakati sini Betxovenning "o’n ikkinchi Sonatasi" yoki Shopenning "B-minor
Sonatasi" ning yurishlari taqqoslaganda aniq bo’ladi.
Asosiy mavzuning mohirona soddaligi bastakor ongida darhol paydo
bo’lgan degan taassurot qoldiradi. Ayni paytda, Betxoven uni birinchi versiyadan

ortiqcha, umumiy va ahamiyatsiz narsalarni asta-sekin kesib tashlab, uzoq
qidiruvdan so’ng topdi. Bu mavzu nihoyatda lakonik shaklda o’z vaqtiga xos
bo’lgan juda ko’p fojiali intonatsiyalarni o’zida mujassam etgan.
Chorshanba Motsartning c-minor kvintetidagi mavzular bilan, Gaydnning
Es-Dyur ("London") simfoniyasining sekin harakatlanishi, Betxovenning o’zining
p-minor fortepiano kontserti, uning "Pathetique Sonata", Glyukning "Orfey" i
haqida gapirmasa ham bo’ladi.
Uning nutq intonatsiyasiga yaqinligi ajoyib ohangdor to’liqlik bilan
birlashtirilgan. Ehtiyotkorlik va zo’ravonlik, barqaror ichki harakat bilan birga,
unga ulkan ekspresiv kuch beradi:
Kayfiyatning chuqurligi, hissiy o’sishi tashqi dramatik effektlar bilan emas,
balki ichki rivojlanish, musiqiy fikrlash intensivligi orqali yetkaziladi. Shunisi
e'tiborga loyiqki, butun birinchi harakatlarda orkestr ovozi pianissimo va
fortepianodan oshmaydi.
Butun qismning rivojlanishi kuchli ziddiyatli qarama-qarshiliklar va
harakatning uzluksizligi bilan ajralib turadi. Ushbu uch qismli shaklda mexanik
takrorlash yo’q. Repressiyalar dinamizatsiya qilingan, ya'ni ular rivojlanishning
oldingi bosqichlarining eng yuqori darajasidir. Har safar mavzu yangi jihatni oladi,
yangi ekspresiv elementlarni o’zlashtiradi.

Yengil, qahramonlik kayfiyatiga to’la bo’lgan C-Dur epizodi imkon qadar
fojiali asosiy mavzuga zid keladi. Bu yerda janr si bilan aloqalar aniq, urush
davullari va karnaylar eshitiladi, tantanali yurish surati deyarli ingl.
Yorqin epizoddan so’ng, qayg'uli kayfiyatga qaytish kuchaygan fojiali kuch
bilan qabul qilinadi. Reprise - bu butun asarning kulminatsion nuqtasi. Uning
hajmi (birinchi harakatning 70 qilinadi. Reprise - bu butun asarning kulminatsion
nuqtasi. Uning hajmi (birinchi harakatning 70 barasi va o’rta epizodning 35 barasi
bilan taqqoslaganda 140 baradan ortiq), shiddatli melodika, shu jumladan fug,
rivojlanish (o’rta epizod elementlarini o’z ichiga olgan), barcha registrlar
"kiritilgan" orkestr ovozining o’sishi, kuchli dramatik effekt yaratadi.

Kodda yengib bo’lmaydigan qayg'u tasvirlari beqiyos haqiqat bilan
ifodalangan. Mavzuning so’nggi "yirtilgan" bo’laklarl yig’layotgan intonatsiyalar
bilan uyushmalarni uyg'otadi:
XIX asr sidagi ko’plab taniqli asarlar Uchinchi simfoniyaning dafn
marosimi bilan bog’liq, Betxovenning Yettincni simfoniyasi dan Allegro,
Berliozning “Romeo va Julietadan janoza marshi", Vagnerning "Xudolar azobi"
dan, Bruknerning yettinchi simfoniyasidagi dafn marosimi va boshqa ko’plab
narsalar bu yorqin asarning "avlodlari" dir. Va shunga qaramay Betxovenning dafn
marosimi da fuqarolik qayg'usining mislsiz ifodasi bo’lib qolmoqda.
"Butun insoniyat yuribdi" (R. Rolland) tobutidan keyin qahramonning dafn
marosimi va finaldagi g'alabaning quvonchli surati o’rtasida Betxoven
intermediyani yorqin original sherzo shaklida joylashtiradi.
Zo’rg’a eshitiladigan shitirlash singari, uning shivirlagan mavzusi xoch
aksanlar va takrorlangan tovushlarning nozik o’yiniga asoslangan holda
boshlanadl:
Asta-sekin quvnoq shov-shuvga qadar kengayib, janr triosining ovozini
tayyorlaydi. Uchlikning mavzusi, o’z navbatida, oldingi qismlarning qahramonlik
fanati intonatsiyalaridan xalq apotheozining asosiy mavzusi - finalga ko’prik
tashlaydi.

O’zining ko’lami va dramatik xarakteri bilan Qahramonlik simfoniyasining
finalini faqat yigirma yil o’tib tuzilgan to’qqizinchi simfoniyaning finali bilan
taqqoslash mumkin. "Qahramonlik" ning finali - simfoniyaning cho’qqisi,
jamoatchilikni quvontirish g'oyasini ifodalaydi, bu Gendelning fuqarolik
oratoriyalari yoki Glyukning opera tragiyalarining finallarini eslashga majbur
qiladi.
Ammo bu simfoniyada afteoz g’oliblarni ulug’lashning statik surati
ko’rinishida berilmagan
Ushbu turdagi finallarga Xendelning Shimshonidan yakuniy xor, Glikning
Aulisdagi Ifigeniyasining so’nggi sahnasi, Betxovenning uverturasidan
Egmontgacha kodasi, Berliozning Dafn marosimi va Tantanall simfoniyasining
finali kiradi.
Bu yerda hamma narsa rivojlanmoqda, ichki qarama-qarshiliklar va
mantiqiy cho’qqiga ega.
Ushbu asar uchun asosiy mavzu sifatida Betxoven 1795 yilda yillik
rassomlar to’pi uchun yozilga mamlakat raqsini tanladi.
Betxoven ushbu mavzuni "Prometeyning yaratilishi" (1800-1801) baletida
va yana pianino o’zgarishlari uchun mavzu sifatida ishlatgan, Op. 35(1802).
Finalning chuqur milliyligi nafaqat ushbu rnavzuning tabiati, balki uning
rivojlanish turi bilan ham belgilanadi. Final 16-19 asrlarda G’arbiy Yevropadagi
xalq bayramlari va marosimlarida o’rnatilgan "ostinata bas" ni variatsiyalar bilan
birlashtirgan qadimiy shaklga asoslangan.
Har bir raqsga tushgan juftlikning ko’rinishi yangi o’zgaruvchanlik bilan
ajralib turardi, bass boshi esa hamma uchun bir xil bo’lib qoldi.
Ushbu aloqani V.V.Stasov sezgir ushlab oldi, u finalda "turli xil guruhlar
bir-birini almashtiradigan milliy bayram: endi oddiy odamlar, endi harbiylar
yuribdi, endi ayollar, endi bolalar..." rasmini ko’rdilar.
Shu bilan birga, Betxoven simfonizatsiyalangan o’z-o’zidan shakllangan
shakllar. Asarning barcha qismlarining qahramonlik obrazlari intonatsiyasini
umumlashtirgan ostinata bassining o’zi turli xil ovoz va kalitlarda sodir bo’ladi:

Ostinata bass mavzusida yaratilgan mamlakat raqsining kuyiga kelsak, u
nafaqat o’zgaruvchan o’zgarishlarni, balki chinakam simfonik rivojlanishni ham
boshdan kechirmoqda. Har xil o’zgarishda yangi rasm yaratish, boshqa qarama-
qarshi mavzular bilan to’qnashish, shu jumladan "Vengriya"yurishi:
u asta-sekin apotheoz yo’lini bosib oladi. Finalning dramatik boyligi, uning ajoyib
shakllari, quvnoq ovozi dastlabki ikki qismning tarangligi va fojiasini
muvozanatlashtiradi.
Betxoven "Qahramonlik simfoniyasi" ni o’zining sevimli farzandi deb atadi.
To’qqiz simfoniyaning sakkiztasi tuzilib bo’lgach, u boshqalardan ko’ra
"Qahramonlik" ni afzal ko’rishni davom ettirdi.
XULOSA
Betxovenning “Qahramonlik” uchinchi simfoniyasi klassik davrdan
romantizm davriga qadar musiqiy rivojlanishning eng muhim bosqichlaridan
biridir. Asar bastakorning yetuk ijodiy yo‘lini boshlab berdi. Siz qiziqarli faktlarni
bilib olishingiz, afsonaviy insho qanday yaratilganligini o‘qishingiz va asarni
bizning sahifamizga tinglashingiz mumkin.

U uchinchi simfoniyaning ulug’vor dizaynini o’zida mujassam etgan holda,
o’z san’atida Quvonch topdi - shu paytgacha mavjud bo’lgan har qanday narsadan
farqli o’laroq. "U Betxoven asarlari orasida ham biron bir mo’jizadir", deb yozadi
R. Rolland. - Agar u keyingi ishida davom etgan bo’lsa, darhol u hech qachon
bunday katta qadam tashlamagan. Ushbu simfoniya ning ajoyib kunlaridan biridir.
U bir davrni o’zi ochadi."
Simfoniya birinchi marta 1804 yil yozida taniqli vena xayriyachisi knyaz
F.I. Lobkovitsning mulkida ijro etilgan bo’lsa, birincni jamoat tomoshasi keyingi
yilning 7 aprelida poytaxtning “an der Vin” teatrida bo’lib o’tdi. Simfoniya
muvaffaqiyatli bo’lmadi. Vena gazetalaridan biri yozganidek, “tomoshabinlar va
dirijyor vazifasini bajargan Herr van Betxoven o’sha kuni kechqurun bir-birlaridan
norozi bo’lishdi. Jamoatchilik uchun simfoniya juda uzoq va qiyin, Betxoven esa
juda odobsiz, chunki u tomoshabinlarning qarsak chalayotgan qismiga hatto
kamonni tushirmagan - aksincha, u muvaffaqiyatni yetarli emas deb hisoblagan”.
Tinglovchilardan biri galereyadan baqirib yubordi; “Hammasini tugatish uchun
sizga kreutzer beraman!” To’g’ri, xuddi o'sha sharhlovchi istehzo bilan
izohlaganidek, bastakorning yaqin do’stlari “simfoniya bu shunchaki yoqmadi,
chunki tomoshabinlar bunchalik yuksak go’zallikni tushunadigan darajada badiiy
savodli bo’lmaganligi va ming yil ichida u (simfoniya) shunday bo’ladi harakat
qllish”. Deyarli barcha zamondoshlar Uchinchi simfoniyaning aql bovar
qilmaydigan uzunligidan shikoyat qilishdi, taqlid mezonlari sifatida Birinchi va
Ikkinchisini ilgari surishdi, bunga bastakor shafqatsiz va’da berdi: “Bir soat davom
etadigan simfoniya yozsam, Qahramonlik qisqa bo’lib ko'rinadi” (u 52 daqiqa
davom etadi). Chunki u uni barcha simfoniyalaridan ko’ra ko’proq sevardi.
Simfoniyaning to’rt qismidan birinchisi tarkibidagi musiqiy g'oyalar,
rivojlanish yo’llari, simfonik sonata allegro tuzilishining yangiligi jihatidan eng
ahamiyatli va qiziqarli. Oldingi sonatalarda ham, keyingi simfoniyalarda ham,
to’qqizinchi bo’lishi mumkin bo’lgan holatlar bundan mustasno, keskin ziddiyatli
mavzular, taraqqiyotning bunday intensivligi juda ko’p emas. Allegroning barcha

bo’limlarini qamrab olgan rivojlanish uchun turtki simfoniyaning qahramonlik
boshlanishining timsoli bo’lgan asosiy qismda yotadi.
Ammo simfoniya bosib chiqarilgach, sarlavha sahifasida shunday so’zlar
qoldirilgan edi: "Sinfonia Eroica ... per festeggiare il sovvenire di un grand Uomo"
("Qahramonlik simfoniyasi ... buyuk inson sharafiga"). Napoleon Bonapart vafot
etganida, Betxovendan imperator o’limi uchun dafn marosimini yozish mumkinmi,
deb so’rashgan. "Men buni allaqachon qildim", deb javob berdi bastakor,
shubhasiz, Qahramonlik simfoniyasining ikkinchi harakatidan dafn marosimim
nazarda tutgan. Keyincnalik Betxovendan qaysi simfoniyalarini ko’proq sevishini
so’rashdi. "Qahramonlik", deb javob bastakor.
Fanfaraga o’xshash mavzu faqatgina tinchgina o’lchangan tovushni buzgan
paytdan boshlab, birinchi to’siq paydo bo’lgan paytdan e'tiboran e'tiborni jalb qila
boshlaydi - sinxronlashlar bilan ta'kidlangan keskin kelishmovchilik ovozi. Uning
intonatsion kontsentratsiyasi ajoyib. U nafaqat butun tematik mikroblarni o’z
ichiga oladi.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. В.Владимиров., А.Лагутин. Музыкальная литература. М.: Изд.
«Музыка» - 1971.
2. И.Прохорова. Музыкальная литература зарубежных стран. 1-выпуск.
М.: «Музыка» - 1986.
3. В.Галацкая. Музыкальная литература зарубежных стран. 1-выпуск. М.:
Изд. «Музыка» - 2002.
4. Г.Жданова, И.Молчанова, И.Охалова. Музыкальная литература
зарубежных стран. 2-выпуск. М.: Изд. «Музыка» - 2002.
5. В.Галацкая. Музыкальная литература зарубежных стран. 3-выпуск. М.:
«Музыка» - 2004.
6. М.Шорникова. Музыкальная литература. Музыка ее формы и жанры.
Ростов-на-Дону, «Феникс» - 2013.
7. М.Шорникова. Музыкальная литература. Развитие Западно-
европейской музыки. Ростов-на-Дону, «Феникс» - 2013.

Qahramonaviy-dramatik mavzudagi L.Betxoven simfonik musiqasi

Sotib olish