Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 74.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qang‘, Davon va Kushon davlatlari tarixi tarixshunosligi

Купить
MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI ARXIVSHUNOSLIK VA MANBASHUNOSLIK KAFEDRASI KURS ISHI Mavzu: Qang‘, Davon va Kushon davlatlari tarixi tarixshunosligi. TOSHKENT – 2025 1 MUNDARIJA KIRISH ..................................................................................................................... 3 I.BOB. SAVET DAVRIDA QANG‘ DAVAN VA KUSHON DAVLATLARI TARIXINING O’RGANILISHI 1.1. Qang‘ va Davan davlatchiligi tarixining o‘rganilishi ........................................ 6 1.2. Kushon davlatchiligi tarixining o’rganilishi ................................................... 14 II.BOB. MUSTAQILLIK DAVRIDA QANG‘ DAVAN VA KUSHON DAVLATLARINING O’RGANILISHI. 2.1. Qang‘ Davan va Kushon davlatlari tarixini o’rganishda arxeologik tatqiqotlar………………………………………………………………………….19 2.2. Mustaqillik davrida Qang‘ Davan va Kushon tarixini o’rganilishi. ................ 24 XULOSA ................................................................................................................ 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .............................................................. 35 2 KIRISH "Tarixni biz to‘g‘ri yozmasak, bizning o‘rnimizga uni boshqalar yozadi. O‘z tarixini bilmagan xalq – ildizsiz daraxt kabidir. Biz tariximiz bilan faxrlanishimiz kerak. Tarixchilar, sizlar oldida juda katta mas’uliyat turibdi – bu xalqni o‘z o‘tmishidan ajratmaslik, tarixiy haqiqatni tiklash vazifasidir 1 ." "Biz tarixni, tarixiy haqiqatni hech kimdan qo‘rqmasdan, hech kimdan yashirmasdan yozishimiz kerak. Yoqadimi-yo‘qmi, bu bizning tariximiz. Muvaffaqiyat ham, fojia ham, xiyonat ham bor – bularni ochiq yozishimiz kerak. Tarixchilar – sizlar bugun xalqqa, kelajak avlodga haqqoniy tarixni yetkazadigan eng mas’uliyatli insonlarsiz 2 ." Kurs ishining dolzarbligi. Qang‘, Davan davlatlari va Kushon imperiyasi Markaziy Osiyo tarixida o’ziga xos o’rin egallagan davlat tuzilmalaridan bo’lib, ular mintaqadagi siyosiy, iqtisodiy, madaniy va harbiy jarayonlarning shakllanishida hal qiluvchi rol o’ynagan. Akademik B.A. Litvinskiy ta’kidlaganidek, Kushonlar davri bu "Markaziy Osiyo va Hindiston o’rtasidagi madaniy almashinuvning eng yuqori bosqichi bo’lib, Buddaviylik, zardo’shtiylik va boshqa diniy-falsafiy oqimlarning tarqalishida beqiyos ahamiyatga ega davrdir. Mashhur sharqshunos olim V.A. Livshits fikriga ko’ra, Qang‘ davlati — bu "Xitoy, Parfiya va Hindiston oralig‘ida joylashgan strategik kuch bo’lib, Markaziy Osiyodagi ilk davlatchilik shakllarining namunasidir" Ular qadimgi Ipak yo’lining shakllanishida muhim ishtirok etgan, ayni paytda Sharq va G‘arb o’rtasidagi madaniy va iqtisodiy aloqalarning rivojlanishida asosiy vositachilardan biri bo’lgan. Taniqli tarixchi G.A. Pugachenkova esa Kushonlar davlati san’atining yuksalishini “xalqaro uslubdagi sintez san’ati” deb ataydi va bu davrni "antik dunyo bilan Sharq madaniyatining kesishgan nuqtasi" sifatida tavsiflaydi. Ayniqsa, Kushonlar hukmronligi davrida shakllangan Gandxara san’ati butun Osiyo mintaqasiga o’z ta’sirini o’tkazganligini qayd etadi. 1 Islom Karimovning tarixiy merosni o‘rganish va asrash bo‘yicha qilgan chiqishlaridan 2 Shavkat Mirziyoyevning 2022-yil 31-avgust kuni qatag‘on qurbonlarini yod etish tadbiridagi nutqidan 3 Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi — Qang‘, Davan davlatlari va Kushon imperiyasining paydo bo’lishi, siyosiy tuzilishi, ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, tashqi siyosati va madaniy taraqqiyotini tarixiy manbalar hamda yirik olimlar tadqiqotlari asosida kompleks o’rganishdan iborat. Shu bilan birga, bu ikki davlatning mintaqadagi tarixiy jarayonlarga ko’rsatgan ta’sirini aniqlash, ularning Yevrosiyo sivilizatsiyalari tizimidagi o’rnini belgilash va zamonaviy tarixshunoslikdagi qarashlar asosida baholash ko’zda tutiladi. Kurs ishining vazifalari. Kurs ishining vazifasi qilib quyidagilar belgilab olindi: -Qang‘, Davan va Kushon davlatilari tashkil topishi to’g‘risidagi ilmiy qarashlarni tatqiq etish. -Qang‘, Davan va Kushon davlatlari tarixining o’rganilishi va tatqiq etilish. -Qang‘, Davan va Kushon davlatlari tarixini o’rganishda arxeologik tatqiqotlarni o‘rganish. -Qang‘, Davan va Kushon tarixini o’rganish bo’yicha tatqiqotlarni tatqiq etish. Kabi ishlar vazifa qilib olindi bu ishlar orqali Qang‘, Davan davlatlari va Kushon imperiyasi tarixi batafsil yoritib berish vazifa qilindi. O’rganilish darajasi. Qang‘, Davan va Kushonlar tarixini o’rganish ilmiy adabiyotda alohida o’rin egallab kelmoqda. Bu mavzuni yoritishda bir qator yirik olimlar muhim tadqiqotlar olib borgan bo’lib, ularning ishlari bugungi tarixshunoslikda asosiy manba sifatida xizmat qilmoqda. Litvinskiy B 3 , Asqarov A 4 , Bartold V 5 , Knorozov Yu 6 , Artamonov M 7 , Tolstov S 8 , Kuzishin V 9 , Yo‘ldoshev 3 Литвинский Б. Древний Бактрия и Кушанское царство. — Москва: Наука, 1996. 4 Аскаров А. Историческая топография и планировка древних городов Сурхандарьи. — Ташкент: Фан, 2001 . 5 Бартольд B. Туркестан в эпоху монгольского завоевания. — Москва: Наука, 1963. 6 Кнорозов Ю. Древние тюркские письменности . — Москва: Наука, 1969. 7 Артамонов M. История хунну и скифов. — Москва: Наука, 1962. 8 Толстов C. Древняя история Средней Азии . — Москва: Наука, 1948. 9 Кузишин B. Кушанская империя . — Москва: Наука, 1974. 4 Sh 10 , Tursunov B 11 , Ergashev M 12 . Kabilar qadimgi Qang‘, Davan va Kushon davlatlari tarixini o‘rgangan tarixchilardan hisoblanadilar. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi : Mazkur kurs ishi kirish qismi, ikkita bob, to’rtta paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati va umumiy 36 betdan tashkil topgan. 10 Yo‘ldoshev Sh. O‘zbekiston tarixining qadimiy davrlari . — Toshkent: O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi, 1999. 11 Tursunov B. O‘zbekiston tarixining o‘rganilishi va ilmiy yondashuvlar . — Toshkent: O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi, 2001. 12 Ergashev M. O‘zbekistonning qadimiy davrlari Tarixiy manbalar va arxeologik topilmalar. — Toshkent: O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi, 2000. 5 I.BOB SAVET DAVRIDA QANG‘ DAVAN VA KUSHON DAVLATLARI TARIXINING O’RGANILISHI 1.1 Qang‘ va Davan davlatchiligi tarixining o‘rganilishi Sovet tarixshunosligida Markaziy Osiyoning qadimiy davlatlari – Qang‘ (Kangyuy), Davan (qadimgi Farg‘ona davlati) alohida o‘rganish obyekti bo‘lgan. Tadqiqotlar arxeologik topilmalar, qadimiy Xitoy yozma manbalari va mahalliy tarixiy rivoyatlar asosida olib borilgan. Qang‘ davlati miloddan avvalgi II asrda Zarafshon vodiysida tashkil topgan. Uning aholisi yarim ko‘chmanchi chorvadorlar, dehqonlar va hunarmandlardan iborat edi. Sovet olimlari Qang‘ni ko‘p qabila va urug‘lardan iborat federativ tuzilma sifatida baholagan. B A Litvinskiy va S P Tolstov kabi olimlar arxeologik topilmalarga asoslanib, bu davlatda harbiylashgan jamiyat mavjudligini ko‘rsatgan 13 . Davan davlati Farg‘ona vodiysida joylashgan bo‘lib, Xitoy manbalarida ilk bor miloddan avvalgi II asrda tilga olingan. Davlat “osmon otlari” bilan mashhur bo‘lgan, bu Xitoy imperatorlarini Farg‘onaga ekspeditsiya yuborishga undagan. N.Ya. Bichurin Xitoy yozma manbalarini tarjima qilib, Davan to‘g‘risidagi ma’lumotlarni ilmiy muomalaga kiritgan. Unga ko‘ra, Davan aholisi dehqonchilik va ot yetishtirish bilan shug‘ullangan 14 . Livshits ushbu kitobda Xitoy manbalarida Markaziy Osiyo hududidagi davlatlar va madaniyatlar haqida taqdim etilgan ma'lumotlarni tahlil qiladi. Xususan, u Davan (Davan) va Kushonlar haqida keltirilgan tafsilotlarni o‘rganadi va ularning Xitoy tarixiy manbalarida qanday ifodalanganini ko‘rsatadi. Livshits, shuningdek, Xitoy va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi siyosiy va madaniy aloqalarni tahlil qiladi 15 . Tarixiy asarlar yozishda mahalliy atamalarni ishlatish kerakmi yoki boshqa xalqlar tomonidan berilgan va xorijiy tillardagi manbalarda saqlanib qolgan yer nomlaridan foydalangan to'g'ri bo'ladimi, degan savol hammani o‘ylantiradi. Bizning fikrimizcha, til madaniyatining taqozasi bo'yicha, mahalliy atamalardan 13 Литвинский Б. Толстов С. История народов Узбекистана. – Ташкент: Фан, 1968. – C 150. 14 Литвинский Б. Древняя Фергана и Китай. – Душанбе: Дониш, 1965. – C 84. 15 Лившиц В. Центральная Азия в китайских источниках. – Москва: Наука, 1960. – C 120. 6 foydalanish to'g'ri bo'ladi. Biroq ko'p hollarda biz tilimizga xorijdan kirib kelgan atamalarni ishlatavermiz. Ana shunday atamalardan biri "Daiyuan" (zamonaviy o'qilishda "Davan", ruscha transkriptsiyada Davan toponimidir. U tarixiy adabiyotimizda shu darajada chuqur o'rnashib ketganki, uning kelib chiqishi va ma'nosi haqida o'ylab ham o'tirmaymiz. G'oyoki bu jug'rofik atama Farg'ona nodiyasidagi qadimgi davlatning nomi. Yaqinda rus tilida nashr etilgan "Istoriya gosudarstvennosti Uzbekistana (vtoraya polovina II tysiacheletiya do nashey ery" nomli yirik asarda "Davan" Farg'ona vodiyasidagi qadimgi davlat nomi sifatida ishlatilgan. Hatto asarning 3-bobidagi bir bo'linma "Ferganskoye gosudarstvo Davan" deb nomlangan 16 . Amalda bu atama xitoylar tomonidan berilgan bo'lib, u rus olimi N.Ya. Bichurin asarlari, aniqro'gi qadimiy xitoy manbalaridan o'rin olgan Markaziy Osiyo tarixiga oid ayrim ma'lumotlarning ruscha tarjimalari orqali rus tiliga, so'ngra o'zbek tiliga kirib qolgan. Ushbu olim o'z tarjimalarida "Davan" atamasini Farg'ona vodiyasining qadimgi xitoy manbalaridagi nomi sifatida ishlatgan. Biroq uning ma'nosi va kelib chiqishini noma'lum qoldirgan. Shu holat N.V. Kyunerning «Kitayskie izvestiya o narodakh Yuzhnoi Sibiri, Tsentral'noi Azii i Dal'nego Vostoka» («Janubiy Sibir, Markaziy Osiyo va Uzoq Sharq xalqlariga oid xitoy xabarlari») nomli asarida keltirilgan tarjima va sharhlarida ham kuzatiladi 17 . Shinjon-Uyg'ur avtonom rayoni (SHUAR)da amalga oshirilgan «Shiji»dagi Markaziy Osiyo tarixiga oid ma'lumotlarning uyg'urcha tarjimasida ham Daiyuan (Davan) atamasining kelib chiqishi va ma'nosi aniqlanmagan. Qang davlati bo‘yicha tadqiqot olib borgan tarixchilar va manbashunos olimlar talaygina. Ular orasida Karim B. Axmedov kabi manbashunos va tarixshunos olimlarning ishlari alohida e’tiborga loyiq. Tadqiqot jarayonida ular bevosita qadimgi xitoy solnomalaridan foydalanganlar. Jumladan, qadimgi xitoy solnomalaridan biri bo‘lgan “Syan Xan shu”da Qang davlati va qanglilar haqida ma’lumotlar uchraydi. “Syan Xan shu” (“Birinchi Xan sulolasi tarixi”) asari yirik 16 Хўжаев A. Фарғона тарихига оид маълумотлар. – Фарғона: Фарғона, 2013. – Б 124. 17 Кюнер Н. Китайские известия о нвролах Южной Сибири Центральной Аэии и Дальнсго Востока. – Москва: 1961. – С 101. 7 mansabdor va tarixshunos oilasida tug‘ilgan Ban Gu tomonidan yozilgan. Ushbu asarda O‘rta Osiyo, xususan, qangli, yuechji va usunlar hamda Sharqiy Turkistonning qadim tarixi haqida qimmatli ma’lumotlar mavjud. “Xan shu” asarining 95-bobida O‘zbekiston hududi, ayniqsa qangli, yuechji va usunlar haqida, shuningdek Sharqiy Turkistonning qadimiy tarixi va xalqi haqida muhim ma’lumotlar keltirilgan. Qadimda Sirdaryoning o’rta havzasida mavjud bo’lgan davlat (miloddan avvalgi III va milodning V asri o’rtalari). Ayrim adabiyotlarda ushbu davlat aholisi ham shunday nom bilan ataladi. Atoqli olim K. Shoniyozovning fikricha, Qang’ davlati sharqda Farg’ona (Davan, Dayyuan), shimoli- sharqda Usun(Uyshun) davlatlari, shimoli-g’arbda Sirdaryoning quyi oqimi bilan chegaralangan. Xitoy manbalariga ko’ra, Qang’ davlati hududiga Toshkent vohasi, Talas va Chu daryolari vodiysi kirgan. Ayrim davrlarda hozirgi Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Kattaqo’rg’on, Urganch shahri va atroflari ham qaragan bo’lib, chegarasi Amudaryogacha borgan. Aholisi esa taxminan 120 ming oila yoki 600 ming kishidan iborat bo’lgan. Ba’zi manbalarda u Kengaras davlati ham deb qayd etilgan. Ammo olimlar bu so’z “Qang’ar-as”, ya’ni Qang’ davlati ahli degan ma’noni bildiradi, deydilar 18 . O’zbek urug’lari ichidagi “kenagas”lar nomi o’sha qabila nomi bilan bog’liq, degan taxminlar bor. Ko’k tangriga e’tiqod qilgan bu davlat aholisini asosan qangli, kengaras, qipchoq, bajnoq urug’lari tashkil etgan. Shuningdek, bu hududda qarluq va o’g’uz qabilalari ham yashagan. Turkiy yozuv amalda bo’lgan. Kushon podsholigi tashkil topishi va uning hududi kengayishi munosabati bilan Qang’ davlatining janubiy chegaralari o’zgargan. Uning qitttki poytaxt shaharlari Xitoy solnomalarida Bityan va Sushie deb ko’rsatilgan. K.Shoniyozovning fikricha, Bityan qadimgi sharq manbalarida uchraydigan Qanxa shahri bo’lib, u Sirdaryoning o’ng irmoqlaridan biri – Ohangaron (hozirgi Angren) daryosining quyi oqimida joylashgan. Mo’g’ullar davridagi manbalarda bu daryo Ilek deb 18 Шониёзов К. Қанг давлати ва қанглилар . – Ташкент: Фан, 1990. – Б 35. 8 atalgan. Sushie esa hozirgi Parkent tumanidagi So’qoq (Sukeeke) o’rnida bo’lgan degan taxminlar bor. Davlatning yozgi qarorgohlari Issiqko’l sohilida, hozirgi Qoraqo’l (Prjevalsk) yonida bo’lgan. Qang’ davlatining qo’shini 80-90 ming jangchidan iborat bo’lgan. Bu davlat aholisining urf-odatlari hunlarnikiga o’xshash bo’lgan. Qang’ davlati hukmdori va Hun hoqonligi tangriquti o’rtasida qudachilik munosabatlari o’rnatilgan. Shu tufayli xitoylar hunlar ustidan g’olib chiqib, ularni o’z joyidan siqib chiqarganida, hun hoqoni o’z avlodi bilan Qang’ davlatiga ko’chib kelgan. Qang’ davlatining ko’chmanchi aholisi chorvachilik, shaharlar va ularning atrofida yashagan o’troq aholi esa dehqonchilik, hunarmandchilik va savdo-sotiq bilan shug’ullangan. Milodiy V asrning 2-yarmida Qang’ davlati parchalanib, uning hududida Shosh (Xitoy manbalarida Shi), Samarqand (Kan), Maymurg’ (Mi), Shahrisabz (Shi), Kattaqo’rg’on (Xe), Usrushona (Tsao) kabi kichik davlatlar tashkil topgan. Bu hudud asta-sekin Eftaliylar davlati tarkibiga qo’shib olingan. VIII va IX asr boshlarida qarluq, o’g’uzlar tazyiqi va arab istilosi natijasida qang’li qabila ittifoqi batamom emirilib, bir necha qismga bo’linib ketadi. Bir qismi shimoli sharqqa - Talas va Chu daryolari oralig’iga kelib joylashadi. Ikkinchi qismi Kaspiy dengizining shimolidagi Yoyiq (Ural) daryosi atrofidagi yaylovlardan makon topadi 19 . Uchinchi qismi esa Orol dengizining janubi sharqiy sohillarida, Sirdaryoning quyi oqimlarida qolib, o’g’uzlarga tobe bo’ladilar. XII - XIII asrlarda qang’lilar Xorazmning siyosiy hayotida muhim rol o’ynaganlar. Shu davrda Talas va Chu vodiylarida yashovchi qang’lilardan 60 ming kishi Xorazmga ko’chib keladi. Mo’g’ullar bosqini arafasida Xorazmda qang’lilardan tuzilgan qo’shinning soni 90 minggga etgan. Xorazmshoh Tekesh qang’li beklaridan birining qizi - Turkon xotunga uylanadi. Keyinchalik bu ayolning mamlakat siyosiy hayotiga aralashuvi, kaltabinligi mo’g’ul bosqiniga qarshi kurashda kuchlarni birlashtirishga to’sqinlik qilgan. Qanglilarning bir guruhi XII - XIII asrlarda Sibir erlariga borib o’rnashadi hamda bu erdagi Oltoy, Enisey 19 9 turklari va yoqutlarga aralashib ketadi. Ikkinchi bir qismi Zarafshon vodiysiga ko’chib keladi. Mo’g’ullar hujumi arafasida Samarqandda 30 ming qangli bo’lgan. Keyingi asrlarda qang’lilar o’zbek, qozoq va qoraqalpoq xalqlari tarkibiga kirgan. Xorazm, Qoraqalpog’iston, Toshkent, Qashqadaryo va boshqa viloyatlardagi “qang’li” so’zi bilan bog’liq etnotoponimlar bu fikrni tasdiqlaydi. Qang’ davlati davriga oid yodgorliklar Xorazm vohasidagi Jonbosqal’a, Qo’yqirilgan qal’a, Kichik Qirqqiz, Qo’narli qal’a, Oq tepa va boshqa qal’alar qazilmalaridan topilgan. Davan haqida ilk ma’lumot miloddan avvalgi II asrga oid bo‘lsa, oxirgi ma’lumot milodiy III asrga tegishlidir. Milodiy 280–289-yillarda Xitoy elchisi Farg‘onaga kelgan. Shundan keyin bu yer haqida ma’lumotlar uchramaydi. Faqatgina imperator Vey Du Van 436-yilda Polonaga elchi yuborganligi qayd etilgan. Bu davrda qadimgi Farg‘onada siyosiy vaziyat o‘zgargan. Davan davlati 400–500 yil davomida mavjud bo‘lgan. Yozma manbalarga qaraganda, aholining 25 foizi shaharlarda istiqomat qilgan. Qadimgi Farg‘ona podshosini “van” deb atashgan. Bir nechta hukmdorlarning ismlari saqlanib qolgan: Mosay, Chan Fin, Mugua, Yanlyu. Davlatni boshqarishda Oqsoqollar Kengashi muhim o‘rin egallagan. Ular hukmdorning faoliyatini muhim masalalarda nazorat qilib borgan. Oliy Kengash oldida hukmdorning huquqlari cheklangan. Ayniqsa, urush va tinchlik masalalari, diplomatik qarorlar qabul qilishda hal qiluvchi kuch va huquqiy vakolat Oliy Kengash qo‘lida bo‘lgan. Ular hukmdorni hokimiyatdan chetlatish yoki yangisini saylash huquqiga ega bo‘lgan. Hatto hukmdorning taqdirini ham hal etishgan. Urushdagi mag‘lubiyati uchun van Mosay aybdor deb topilib, qatl etilgan. Xitoy elchisi jahl ustida oltin ot halqasini otib yuborgani oqibatida oqsoqollar g‘azablanib, uni ham o‘limga mahkum etganlar. Davan davlatining siyosiy tuzumi shahar-davlatlar yoki voha- davlatlarning erkin ittifoqidan tashkil topgan konfederatsiya edi 20 . Har bir shaharni mustaqil faoliyat yurituvchi hokim boshqargan. Miloddan avvalgi II–I asrlarda, Xitoy manbalariga ko‘ra, Davanda dehqonchilik madaniyati 20 Шониёзов К. Қанг давлати ва қанглилар. – Ташкент: Фан, 1990. – Б 37. 10 yuksalgan, yilqichilik rivojlangan. Chjan Syanning ma’lumotiga ko‘ra, Davanda 70 ga yaqin katta-kichik shaharlar bo‘lgan. Ularning har biri o‘ziga xos hukmdorga ega bo‘lgan. Davanda 60 ming (taxminan 300 ming aholiga ega) oila yashagan, ulardan 60 ming yaxshi qurollangan otliq askar safarbar etilgan. Ular otda turib kamon otish, nayza sanchishda mohir jangchilar bo‘lishgan. Qadimgi Farg‘onada qishloq xo‘jaligi rivojlangan. Shaharlar sug‘orish tizimi mavjud hududlarda shakllangan va rivoj topgan. Farg‘ona aholisi eroniy tilda so‘zlashgan. Davan aholisi sug‘orma dehqonchilik va bog‘dorchilik bilan shug‘ullangan. Ular savdoda mohir va uddaburon bo‘lib, yilqichilikda "qanotli" arg‘umoqlar yetishtirishga katta e’tibor berishgan. Marhamat yaqinida joylashgan Aravon hududida xitoylar ta’riflagan "uchqur (samoviy) otlar" tasviri tushirilgan qoya tosh suratlari topilgan 21 . Xitoy manbalariga ko‘ra, bu kabi uchqur tulporlar aynan Davan podsholigida yetishtirilgan. Bog‘dorchilik, ayniqsa uzumchilik keng rivojlangan. Uzumdan sharbat tayyorlash ancha yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. Xitoy elchisi Chjan Syanning yozishicha, boy yer egalari yerosti omborlarida o‘nlab yillar oldin tayyorlangan vinolarni saqlaganlar. Biroq Davanda Parfiya, Baqtriya, Xorazm va So‘g‘dda bo‘lgani kabi tanga pullar zarb etilmagan. Savdoda ko‘proq pulsiz mol ayirboshlash usuli qo‘llanilgan. Antik davrda Farg‘onada hunarmandchilik ham keng rivojlangan. Ayniqsa to‘qimachilik va kulolchilik taraqqiy etgan. Ijtimoiy va siyosiy hayotda ayollarning o‘rni muhim bo‘lgan, ularga katta hurmat bilan munosabatda bo‘lingan. Xitoy tarixchilarining yozishicha, agar ayol eriga biror topshiriq bersa, er uni bajarmaslikni o‘ylab ham ko‘rmagan. Xitoy manbalarida qadimgi Farg‘ona aholisi tashqi qiyofada qang‘arlarga o‘xshash deb ta’riflanadi. Ular cho‘ziq yuzli va qalin soqolli bo‘lgan. Chjan Syan Davandan (ya’ni Farg‘onadan) to An’se (Parfiya)gacha bo‘lgan hududlarda yashovchi aholining tillari turli bo‘lsa-da, bir-birlarini tushunganini va urf-odatlari bir-biriga o‘xshash bo‘lganini ta’kidlaydi. Davan 60 ming kishilik qo‘shinga ega edi. Piyoda askarlar oddiy qurollangan bo‘lsa-da, 21 11 otliq qo‘shin harbiy mahoratda tengsiz bo‘lgan. Ular ot ustida turib, orqaga qarab kamon otishda mohir bo‘lishgan. Hatto ayollar ham kamondan o‘q otishda erkaklardan qolishmagan. Xitoy yilnomalarida tilga olingan shaharlarning joylashuvi va Davan poytaxti masalasi uzoq yillar davomida tarixchi va arxeolog olimlar o‘rtasida ko‘plab bahslarga sabab bo‘lgan. Bugungi kunda bu masalalarga ma’lum darajada oydinlik kiritilgan bo‘lsa-da, ayrim tarixiy manbalarda turlicha talqinlar mavjud. X. Matboboev bu shaharlarning joylashuvini chuqur tahlil qilgan va arxeologik hamda yozma manbalarni solishtirib, ularning joylashuvini aniqlashga harakat qilgan. Davan davlati poytaxti masalasi uzoq yillar bahsli bo‘lib qolgan. Manbalarda biron bir shahar poytaxt deb aniq ko‘rsatilmagan. Sababi, xitoyliklar faqat o‘z poytaxtini “poytaxt” deb atagan, boshqa davlatlardagi boshqaruv markazlarini esa “du” – ya’ni qarorgoh (rezidensiya) deb ataganlar. Bichurin yozma manbalarga tayangan holda Davan poytaxti sifatida Guyshan shahrini ko‘rsatgan 22 . Biroq bu shahar qayerda joylashgani borasida yakdil fikr mavjud emas. U quyidagi joylarga taqqoslanadi. Mug‘qala (hozirgi Kosonsoy) — Bernshtam. O‘ratepa (Tojikiston) yoki O‘sh (Qirg‘iziston). Munchoqtepa (Namangan viloyati, To‘raqo‘rg‘on tumani) —Axsiket. Bu tadqiqotchilarning keltirgan dalillari orasida kuchli va zaif jihatlar mavjud. Biroq bir narsa aniqki, Guyshan vodiyning shimoliy hududida joylashgan bo‘lishi mumkin va miloddan avvalgi I asrda bosh shahar bo‘lgan. Sharqshunos A. Xo‘jaev yaqinda e’lon qilgan maqolasida Davan poytaxti sifatida Yuan-cheng shahrini tilga oladi. XX asrning 1970–80-yillarida farg‘onashunos Yu.A. Zadneprovskiy yozma manbalarni diqqat bilan o‘rganib, Davan davlatida Kanguyda bo‘lgani kabi ikkita poytaxt – ya’ni doimiy qarorgohlar mavjud bo‘lganini bildiradi. Kanguyda yozgi va qishki qarorgohlar mavjud bo‘lganligi tarixiy fakt sifatida qayd etilgan. Shu nuqtai nazardan qaraganda, Yuan- cheng shahar qarorgoh bo‘lishi mumkin. Tadqiqotchilar, jumladan N.Ya. Bichurin 22 Шониёзов К. Қанг давлати ва қанглилар. – Ташкент: Фан, 1990. – Б 40. 12 tarjimalarida Yuan-cheng toponimi “Davanning qarorgohi” deb berilgan. A. Xo‘jaev Yuan-cheng Andijon o‘rnida joylashgan bo‘lishi mumkin, degan qiziqarli fikrni ilgari suradi. Andijonning eski shahar qismida olib borilgan arxeologik tadqiqotlar bu taxminni tasdiqlaydi. Andijon shahrining 100 sm dan ortiq chuqurlikdagi qatlamlaridan 2400–2600 yillik arxeologik komplekslar topilgan. Qadimgi davrda Davan poytaxti Ershi shahri bo‘lgan. Bu shahar hozirgi Andijon viloyatining Marhamat tumani yaqinidagi Mingtepa yodgorligiga to‘g‘ri keladi 23 . Xulosa qilib aytganda Qang‘ va Davan davlatchiligi tarixining o‘rganilishi O‘rta Osiyo va Markaziy Osiyoda qadimgi davlatlar siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotini chuqurroq tushunishga imkon beradi. Ushbu davlatlar o‘z davrida o‘ziga xos siyosiy tuzumga ega bo‘lib, o‘z hududlarida mustaqil faoliyat yuritgan shahar-davlatlar yoki konfederatsiya shaklida mavjud bo‘lgan. Xitoy manbalari va boshqa qadimiy manbalar asosida olib borilgan tadqiqotlar Qang‘ va Davan davlatlarining o‘zaro munosabatlari, iqtisodiyoti, ijtimoiy hayoti, harbiy tuzilishi va madaniy an’analarini aniqroq ochib beradi. 23 13 1.2 Kushon davlatchiligi tarixining o‘rganilishi Kushanlar imperiyasi — qadimgi O’rta Osiyo, Afg’oniston, Pokiston va Shimoliy Hindistonda joylashgan davlat bo’lib, taxminan milodiy 105- 250 yillarga to’g’ri kelgan. Imperiya Kushanlar tomonidan asos solingan va u ko’chmanchi Toqar (Yuechi) xalqidan kelgan deb hisoblanadi. Davlatning poytaxtlari Shahrinav (Lanshi), Bag’ram, Peshavar, Taxsila va Mathura bo’lgan. Kushanlar imperiyasi yunon va baqtriya tillarini rasmiy til sifatida qabul qilgan. Kushanlar imperiyasi Rim, Eron va Xitoy bilan diplomatik aloqalarga ega bo’lib, o’z davrida katta iqtisodiy va madaniy ta’sir o’tkazgan. Davlatning dini zardushtlik, buddizm va hindizm bo’lib, pul birligi sifatida Kushan tangalari ishlatilgan. Maydoni 2 milliondan 2,5 million km² gacha bo’lib, aholi soni taxminan 60 millionni tashkil etgan. Kushan imperiyasining tarixiy ma’lumotlari asosan tangalar, xitoy manbalari va ayrim hind va yunon yozma manbalariga asoslanadi. Imperiyaning eng mashhur podshohi Kudjula Kadfiz bo’lib, u Yuechi qabilalarini yagona konfederatsiyaga birlashtirgan. Kanishka hukmronligi davrida imperiya eng yuksak rivojlanishiga erishgan, ammo keyinchalik Sasanidlar, Eftalitlar va Gupta imperiyasi kengayishi bilan tushkunlikka yuz tutdi. Kushanlar imperiyasining tarixiy ahamiyati XIX asrning o'rtalarida tushunilgan va uning boy madaniyati va tarixi hali ham ilmiy izlanishlar uchun qiziqarli mavzu hisoblanadi 24 . Kushanlar davlati dastlab Baktariya hududida joylashgan edi, bu yerda yunon-baqtriyaliklar davlatining qulashidan so’ng, Yuechi (Toqar) ko’chmanchi qabilalari yashay boshlagan. L. Borovkova ta'kidlashicha, ko’chmanchilar Baktariya aholisining o’rnatgan yerlik ijtimoiy tuzumiga "tinchlik bilan" kirishgan va tezda ularning o’zgaruvchan madaniyatini qabul qilganlar. Buni tasdiqlovchi topilmalar — sovet va afg’on arxeologlari tomonidan Tillya-tepeda, Shimoliy Afg’onistondagi qadimiy maqbaralarda topilgan, ular Baktariyaning oliy tabaqasiga tegishli edi. Baktariyada I asrda yangi kanallar ochilib, yerlarning sug’orlash tizimi qayta tiklandi, shuningdek, yirik qishloq xo'jaligi oazislari va yangi shaharlarga asos solindi. Bu shaharlarda, ayniqsa, yunon-baqtriyaliklar davriga xos arxitektura 24 Боровкова Л . Кушанское царство. — Москва : Институт востоковедения Ран, 2005. – C 312. 14 elementlari davom ettirildi. Kushanlar imperiyasining asoschisi Kudjula Kadfiz (miloddan avvalgi 20 yil) bo’lib, u o'zining kichik hududiy qabilasini Baktariya hududidagi yana to’rt qabilaga qarshi kurashib birlashtirdi. Boshqa kichik yunon dinastiyalarini zabt etganidan so'ng, Kadfiz Baktariyaning poytaxti Lanishi (hozirgi Shahrinav, Tojikiston)ni egalladi 25 . Bundan so'ng, Kushanlar imperiyasining tarixida boshqa ba'zi shaxslar ham ko’rinadi, masalan, Gera, milodiy 1-30 yillarda, lekin bu haqda kam ma'lumot mavjud. Imperiyaning kengayishi 47 yilda boshlangan, va u Aroxozianiya (hozirgi Afg'oniston)ning Arahoy hukmdori Germeyning yordamiga ega bo'ldi, bu esa Parfiya bilan urushni boshlashga olib keldi. Shu vaqtda Kadfiz va Gera birgalikda hokimiyatni yuritgan, ammo Aroxozianiya vaqt o’tishi bilan Kushanlarga qo’shildi. Vima Kadfiz (80-103 yillar) o'zining otasi asoslagan davlatni yanada kengaytirib, Hindistonning shimoli-g'arbiy qismidagi Ganjariyani va Pokistonning hozirgi shimoliy qismini (Peshavar hududi) zabt etdi. Shu davrda Kushanlar Hindistonning Varanasi shahrigacha o’z hududini kengaytirib, u yerda o’z vakilini tayinladilar. Shuningdek, 87 yilda Kushanlar elchisi Xitoyga yuborildi, ammo elchilik safarida o’ldirildi, natijada Kushanlar Xitoyning Kashgar shahrini hujum qilib, shaharni egallashdi. Kushan imperiyasining iqtisodiy va madaniy rivojlanishi o’zining zohiriy belgilaridan biri sifatida, ularning tangalarida ko’plab diniy ramzlar, jumladan, hind xudo Shiva tasvirlari ko’rinadi. Bu, ehtimol, Kushanlar imperiyasining yangi hududlarda hindizmni targ'ib qilish niyatida bo’lganini ko'rsatadi 26 . Kushan imperiyasining eng mashhur hukmdori Kanishka I bo’lib, uning hukmronlik davri haqida tadqiqotchilar o’rtasida katta kelishmovchiliklar mavjud. Aksariyat manbalarga ko’ra, Kanishkaning hukmronligi II asrning birinchi uchdan bir qismini qamrab olgan. Kanishka davrida Kushanlar imperiyasining markazi hind hududlariga tomon ko’chib, poytaxt Puruşapura (hozirgi Peshavar) bo’lgan. Kanishka buddizmni homiylik qilganligi bilan mashhur. Uning tangalarida nafaqat 25 Зеймаль Е. Кушанская хронология. — Москва: Наука, 1968. – C 186. 26 Грантовский Э. О восточноиранских племенах кушанского ареала Центральная Азия в кушанскую эпоху. – Ташкент: Наука, 1975. – C 132. 15 Budda tasvirlari, balki turli xil xudolar, jumladan, yunon xudolari Helios va Hefest, indo-iron xudolari Mitra va Vertragna ham tasvirlangan. Bu esa Kanishkaning o’zining diniy e’tiqodi haqida ba’zi bahs- munozaralarga sabab bo’lgan (ba’zilar uni zardushtiylikni qabul qilgan deb hisoblashadi). Shunday bo’lsa-da, Kanishka davrida g'arbiy-buddist san’ati bo’yicha Gandxara an’anasi mustahkamlandi va to’rtinchi buddist sobori tashkil etildi 27 . Kushanlar Xitoy va Rim imperiyasiga elchilar yuborganlar, masalan, 138 yilda Rim imperatori Antonin Piy Kushan elchilarini qabul qilgan. Kushan imperiyasining g’arbiy chegaralari Parfiya bilan, sharqiy chegaralari esa Xitoy bilan to’g’ridan-to’g’ri tutashganligi sababli, ikki davlat bilan doimiy harbiy to’qnashuvlar yuzaga kelgan. Ayniqsa, I asr oxiri va II asr boshlarida Sharqiy Turkiston da Xitoyning kengayish iga qarshi kurashda Kushan armiyasi muvaffaqiyatli qarshilik ko’rsatgan. III asrda, Parfiya imperiyasining o’rnini bosgan Sasanidlar bilan bo’lgan to’qnashuvda Kushanlar mag’lubiyatga uchradi. Shu davrda, III asrda Kushan imperiyasi asta- sekin parchalanishga boshladi. Kushan imperiyasining qulashi bilan uzoq davom etgan siyosiy bo’linish davri boshlandi va bu holat IV asrning boshlariga qadar davom etdi. IV asrda Kushanlar o’zlarini biroz tiklashga muvaffaq bo’lishdi, ammo avvalgi sha’nlarini qaytarib olishga erisha olishmadi. V asrga kelib, Kushanlar qoldiqlari Eftalitlar ("oq hunlar") hujumlari bilan yo’q qilindi, ammo Eftalitlar Kushanlarning madaniy merosini davom ettirishdi. Keyinchalik, yangi kuchli imperiya shakllana boshladi 28 Kushonlar davlati miloddan avvalgi I asrda markaziy Osiyodan Hindistonga qadar katta hududlarni o’z ichiga olgan. Arxeologik tadqiqotlar va materiallar Kushonlarning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotini o’rganishda muhim manba bo’lgan. S. Tolstov Kushonlar davlati tarixini o’rganishda asosiy tadqiqotchilardan biri bo’lgan. U So’g‘diyona va Farg‘ona hududlarining Kushonlar davlati tarkibiga kirishini ta'kidladi. M. Masson: So’g‘diyona va Farg‘ona hududlarining Kushonlar davlati tarkibiga kirishi masalasida o’zining izlanishlari bilan tanilgan. U arxeologik 27 Зеймаль Е. Кушанская хронология. — Москва: Наука, 1968. – C 189. 28 Антонова К. Котовский Г. История Индии. — Москва: Мысль, 1973. – С 113. 16 qazishmalar orqali, bu hududlar Kushonlar davlati tarkibiga kirgan deb hisoblamadi. Uning fikricha, ushbu hududlar boshqa davlatlar — Qang‘ yoki Kangyuy davlatlari tarkibiga kirgan. V. M. Masson: Xorazm va So’g‘diyonani Kushonlar davlati tarkibiga kiritmaslik haqidagi M.Y. Massonning fikrini qo’llab-quvvatlagan. U So’g‘diyona va Xorazmni Kushonlar davlati tarkibiga kirmagan deb hisoblaydi, ammo bu hududlar Kushon ta'sirida bo’lganligini ta'kidladi 29 . A.N. Bernshtam: Kushonlar davlati va uning hududlari haqida o’tkazgan tadqiqotlari orqali Kushonlarning tarixi, madaniyati va iqtisodiy hayoti bo’yicha ilmiy izlanishlar olib borgan. K.V. Trever: So’g‘diyona, Farg‘ona va Chochni Kushonlar davlati tarkibiga kirgan deb hisoblagan tadqiqotchi. Uning fikriga ko’ra, bu hududlar Kushonlar davlati orqali strategik ahamiyatga ega bo’lgan 30 . I.V. Kudryavsev: U Kushonlar davlati tarixini o’rganishda Xorazm va Farg‘onaning Kushonlar davlati tarkibiga kirganligini ta'kidladi. Shuningdek, u Kujula Kadfiz hukmronligi davrida Xorazmning Kushonlar tomonidan bosib olinganligini ta'kidladi. Sovet olimlari, xususan Г А Пугаченкова va Б А Литвинский, Kushonlar san’ati, tangalari va yozuvlaridan foydalanib, bu imperiyaning siyosiy va madaniy tarixini qayta tiklashga harakat qilgan 31 . Daniyelskiy ushbu asarida Kushon imperiyasining tashkil topishi, uning ijtimoiy tuzilmasi va madaniyati haqida so‘z yuritadi. U Kushonlarning boshlang‘ich davrini va imperiyaning kengayishini batafsil tahlil qiladi, shuningdek, ular qanday qilib Farg‘ona vodiysi va Markaziy Osiyo hududlarida o‘z ta'sirini o‘rnatganliklarini tushuntiradi. Daniyelskiy, shuningdek, Kushonlarning xitoyliklar bilan o‘tkazgan aloqalarini va savdo-sotiq faoliyatini ham yoritadi. Litvinskiy ushbu asarida Markaziy Osiyoning qadimiy tarixini, xususan, Kushon davlati va uning siyosiy-harbiy faoliyatini o‘rganadi. U Kushonlar va ularning o‘rnini tahlil qilishda, 29 Толстов C. Древний Восток. — Москва: Наука, 1957. – C 142. 30 Моссон M. История древнего Востока. — Москва: Просвещение, 1979. – C 228. 31 Пугаченкова Г. Искусство Кушан. – Москва: Искусство, 1970. – C 38. 17 ular Farg‘ona vodiysining eng muhim davlatlaridan biri ekanligini ta'kidlaydi. Shuningdek, Litvinskiy Davan (Davan)ning tarixiy manbalarida keltirilgan ma'lumotlarini sinchiklab tahlil qiladi, uning Farg‘ona vodiysida qanday o‘rin tutganini o‘rganadi 32 . Xulosa qilib aytganda Kushon davlatchiligi tarixi Markaziy Osiyo va Hindiston o‘rtasidagi qadimiy davlatlarning shakllanishi va rivojlanishini o‘rganishda muhim o‘rin tutadi. Kushonlar eramizning I-IV asrlarida keng hududlarga hukmronlik qilib, madaniy, iqtisodiy va siyosiy jihatdan mintaqada katta ta’sir ko‘rsatgan. Ularning tarixi haqida ma’lumotlar ko‘p jihatdan arxeologik topilmalar, tangalar, yodgorliklar va yozma manbalardan olinadi. So‘nggi asrlarda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar Kushonlar davlati siyosiy tuzumi, iqtisodiy hayoti, harbiy kuchi, madaniy merosi va diniy e’tiqodlari haqida yangi va batafsil ma’lumotlar beradi. Kushonlar davrida Markaziy Osiyo savdo-sotiq yo‘llari rivojlangan, turli madaniyatlar o‘zaro almashinuvi yuzaga kelgan, bu esa ularning xalqaro ahamiyatini oshirgan. 32 Литвинский Б. История Центральной Азии. – Москва: Наука, 1980. – C 155. 18 II.BOB MUSTAQILLIK DAVRIDA QANG‘ DAVAN VA KUSHON DAVLATLARINING O’RGANILISHI. 2.1 Qang‘ Davan va Kushon davlatlari tarixini o’rganishda arxeologik tatqiqotlar Agar Qang’ va Davan davlatlarining arxeologik yodgorliklar asosida o‘rganilishiga to‘xtaladigan bo‘lsak, quyidagi holatlar aniqlanadi. Toshkent vohasi aholisining qadimdan dehqonchilik bilan shug‘ullangani ma’lum. Ohangaron hududida joylashgan Burgonlik yodgorligida olib borilgan qazishmalar natijasida toshdan yasalgan qirqish va qazish asboblari, shuningdek, bronzadan yasalgan kosa topilgan. Bu esa, o‘sha davrda (miloddan avvalgi IX-III asrlar) bu yerda yashagan kishilar dehqonchilik bilan shug‘ullanganini ko‘rsatadi. Miloddan avvalgi II mingyillik oxiri va I mingyillik birinchi yarmida O‘rta Osiyoda sodir bo‘lgan asosiy iqtisodiy o‘zgarishlar Toshkent vohasi aholisining turmush tarziga ham ta’sir ko‘rsatdi. Ushbu mintaqaning chorvachilari bosqichma-bosqich dehqonchilik uchun qulay bo‘lgan hududlarda joylashib, dehqonchilik bilan shug‘ullana boshladilar. Chirqich, Ohangaron va katta va kichik daryolar havzalari bilan ularning irmoqlari qadimgi dehqonchilik hududlari sifatida shakllandi. Toshkent vohasi markazlaridan biri bo‘lgan Burguluksoy havzasi, Ohangaron daryosining o‘rtasida joylashgan bo‘lib, Toshkent vohasining birinchi dehqonchilik madaniyati shakllangan hududlardan biri bo‘lgan. Bu hududda arxeolog A. Terenojkin 1940-yilda birinchi bor arxeologik izlanishlar olib borgan va u yerda aholi turar joylari, dehqonchilik bilan shug‘ullanishga oid dalillarni topgan 33 . Terenojkin A. yangi arxeologik yodgorliklarni o‘rganishda davom etdi va Toshkent kanali orqali arxeologik yodgorliklarni qayd etishda ishladi. U bu yerda Toshkentning qadimiy qishloqlarining qoldiqlarini ochdi va Toshkent vohasida dehqonchilik bilan shug‘ullanishni boshlagan birinchi insonlardan biri bo‘ldi. Bularning barchasi Burguluksoy bo‘ylab joylashgan va yagona sotsial-madaniy birlikni tashkil etgan hududlarda joylashgan. Miloddan avvalgi III asrda Qang‘ davlati tashkil topdi. Shu sababli, A. I. Terenojkin bu yodgorliklarni Burguluk 33 Мухаммаджонов A. Қанғ қадимги Тошкент ва тошкентликлар. – Тошкент: Шарқ, 2009. – Б 14. 19 madaniyati deb atadi. Burguluk madaniyati Toshkent vohasining tarixida, oazis aholisi tomonidan qadimiy dehqonchilik madaniyatini o‘rganishda muhim ilmiy kashfiyot bo‘ldi. Toshkent vohasidagi Kovunchitepa yodgorligida amalga oshirilgan arxeologik topilmalar, Kan davlatiga oid madaniyatning yorqin namunalaridir. Kovunchitepa qal’asining qatlamlarida turli davrlarga oid me’moriy qoldiqlar, suyakdan va metalldan yasalgan buyumlar, ish asboblari (kosha, pichoq, bolta), o‘q uchlari, turli to‘qimachilik namunalarini topilgan 34 . Shuningdek, turli o‘lchamdagi keramika idishlari (chashka, xum, finik, kosa, keramika soppa, qobiq va boshqalar) ham mavjud edi. Kovunchitepada, shuningdek, turli hayvonlar suyaklari va don qoldiqlari topilgan. Ushbu topilmalar asosida, Kovunchitepa madaniyati davrida (miloddan avvalgi II asr - milodiy VI asr) Toshkent vohasi aholisi arpa, bug‘doy, javdar va boshqa donli ekinlarni yetishtirganini va bog‘dorchilik bilan shug‘ullanganini ko‘rsatadi. Bog‘bonlar hayvonchilik bilan ham shug‘ullangan. Ular qo‘ylar, echkilar, yirik shoxli mol (sigirlar, qo‘ylar), tuya, otlar va eshaklarni boqishgan. Kovunchitepada olib borilgan qazishmalardan olingan keramika Kan davlati madaniyatini aks ettiradi. Keramika ko‘pincha qizil inglob bilan bo‘yalgan. Keramikaning bir qancha turlarida hayvon boshining tasvirlari mavjud. Yuqorida sanab o‘tilgan barcha arxeologik topilmalar bog‘dorchilik madaniyati sifatida tarixga kirdi 35 . Bog‘dorchilik madaniyati Toshkent vohasida, Sirdaryoning o‘rta oqimida, Yettisuda va Shimoliy Farg‘onada keng tarqalgan edi. Ushbu madaniyatning alohida namunalariga Janubiy O‘zbekiston va ba’zi Tadjikiston hududlarida ham duch kelindi. Qang‘ va Davan madaniyatlarining gullab-yashnashi, albatta, tasodifiy emas. Sirdaryoning o‘rta oqimida yashovchi xalqlarning Sog‘d, Farg‘ona va Tyan- Shan tog‘larining shimoli-sharqiy qismida yashovchi xalqlar bilan yaqin aloqada bo‘lishi, Qang‘ madaniyatining shakllanishiga olib keldi. Ushbu aloqalar natijasida, katta yurt hududida yashovchi bir nechta xalqlarning madaniyat va odatlarida o‘xshashliklar aniqlangan, bu o‘rta Osiyo va Qozog‘iston cho‘llaridagi xalqlarni o‘z 34 Шониёзов A. Қанғ давлати ва қанғлилар. – Тошкент: Фан, 1990. – Б 6 35 Кабиров Ж. Сагдуллаев А. Ўрта Осиё археологияси. – Тошкент: 1990. – Б 14. 20 ichiga oladi. Shuning uchun qadimiy manbalarga ko‘ra, Yanqay (alanlar) va Buxoro (an, ansi) xalqlari, Qang‘ davlatining shimoliy-g‘arbiy qo‘shnilari, Qang‘larning odatlari va turmush tarziga o‘xshash edi. Yozma manbalarda, Qang‘lar haqida gapirganda, ularning odatlari va turmush tarzining katta Yuezhi (xitoylar va Sharqiy Turkistonda yashovchi yuechjilar) xalqlari bilan o‘xshashligi qayd etilgan. Shubhasizki, qadimiy savdo yo‘li — Ipak yo‘li Xangarlarning moddiy va madaniy aloqalarining rivojlanishida katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Ushbu savdo yo‘li orqali o‘rta Osiyo xalqlari qadimdan Xitoy, Hindiston, Eron, Gretsiya, Misr, Qadimiy Osiyo va Yevropaga savdo va diplomatik aloqalar o‘rnatgan. Savdo va madaniy aloqalarning rivojlanishini, miloddan avvalgi II-I asrlar va I-IV asrlar o‘rtasidagi arxeologik topilmalar tasdiqlaydi. Junarikka yaqin joylashgan qadimiy qabrlardan topilgan ikki tomondan o‘tkir qilich, olimlar e’tiborini jalb qilgan. Bu tipdagi qilich boshqa o‘rta Osiyo hududlarida ham uchragan. Ushbu tipdagi ikki tomondan o‘tkir qilich miloddan avvalgi III-I asrlarda sarmatlardan foydalanilgan. Qang‘lar va sarmatlar qadim zamonlardan birgalikda yashagan. Milodiy I asrda, Xangarlar sarmatlardan katta qabilani — alonlarni o‘ziga bo‘ysundirgan. Qadimgi savdo va etnik aloqalar natijasida, Qang‘larda sarmat madaniyatiga xos bo‘lgan ba’zi buyumlar, jumladan ikki tomondan o‘tkir qilichlar topilgan. Farg‘ona vodiysining qadimiy tarixi haqida gapirganda, odatda, miloddan avvalgi VII-VI asrlardan milodiy V asrgacha bo‘lgan davrni nazarda tutamiz. Chunki Farg‘ona tarixida dastlabki jamiyat qurilishi va feodal davr tarixi milodiy V asrdan boshlanadi. Farg‘onaning qadimiy tarixi qullik davriga borib taqaladi. Lekin bugungi kunda arxeologik va tarixiy manbalar Farg‘ona haqida yetarlicha ma’lumot bermaydi, shuning uchun bu yerda qullik tizimining qanday keng tarqalganligi haqida fikr yuritish qiyin. Ushbu davr tarixida ijtimoiy-siyosiy hayotda erkin kollektiv xo‘jalik jamiyatning rivojlanishida asosiy qatlam bo‘lgan 36 . Kushon podsholigi asoschilari bo'lgan yuyechi (Xitoy manbalarida) qabilasi Sirdaryo ortidan Baktriyaga yerlariga kelib, sak qabilalarini yengan hamda Yunon- 36 Кабиров Ж. Сагдуллаев А. Ўрта Осиё археологияси. – Тошкент: 1990. – Б 17. 21 Baktriya yerlarini egalladilar. Natijada bir asr mobaynida Yunon- Baktriya yerlarida yashagan qabilalar 5 qabilaga bo’linib, istiqomat qilishgan. Milodiy I-asrda esa kushon qabilasidan bo’lgan Kudzula Kadfiz “Kushon” podsholigiga asos soldi. Kushon podsholigi davrida bir hududda turli dinlar amalda bo’lgan. Saltanatda dinlar o’rtasida o’zaro tenglik siyosati olib borib, shahar aholisi podsholikning bag’rikenglik an’analariga muofiq, zardushtiylik, buddaviylik, manixeylik va boshqa dinlarga sig’inganlar 37 . Shuning dek, Kushon hukmdorlar i hind e’tiqodlarid an buddaviyli k, vishnuizm, jaynizm kabi oqimlarni yoyilishiga homiylik qilganlar. Xorazm va Sug’dda esa mahalliy ta’limotlardan Siyovush e’tiqodi ham keng yoyilgan 38 . Miloddan avvalgi II asr o‘rtalarida Yuezji qabilalari Yunon-Baqtriya davlatiga bostirib kirib, uni tugatdilar. Ular shimoliy Baqtriya hududida o‘rnashib, o‘z davlatlarini tuzdilar. Kushon davlati miloddan avvalgi I asrda tashkil topib, birinchi hukmdori Kudzula Kadfiz bo‘ldi. Uning vorisi Vima Kadfiz davrida davlat hududi kengaydi. Milodiy I asrda Kanishka I hukmronligi davrida davlat o‘zining eng yuksak taraqqiyotiga erishdi. Bu davrda yangi shaharlar bunyod etildi, Hindiston, Xitoy va Rim imperiyasi bilan savdo va elchilik munosabatlari o‘rnatildi. Kushon podsholigi tangalari Rim imperiyasi hududidan topilgan, bu esa davlatning xalqaro aloqalarini ko‘rsatadi. Kushon davriga oid arxeologik yodgorliklar O‘zbekistonning janubiy hududlarida joylashgan bo‘lib, ularning o‘rganilishi orqali davlatning moddiy madaniyati haqida ma’lumotlar olinmoqda. Dalvarzintepa, Ayritom, Xolchayon, Qoratepa, Zartepa kabi yodgorliklar bu davrning eng muhim arxeologik obidalaridir. Masalan, Dalvarzintepa yodgorligida 1972-yilda topilgan oltin buyumlar xazinasi (Dalvarzin xazinasi) o‘zining boyligi va noyobligi bilan mashhurdir. Bu xazina 36 kilogrammdan ortiq og‘irlikdagi 115 dona tilla buyumdan iborat bo‘lib, yunon-Baqtriya zargarlik san’ati namunalarini o‘zida mujassam etgan. Kushon davlati 37 Mirzayev A. Gentshke O. Murtazayeva R. толерантность в Узбекистане: история и соврименность” – Тошкент: Университет, 2004. – B 58 38 Botirov B. “Dinshunoslik fanining metodologiyasi, yondaashuvi va uslubiyatini takomillashtirishning dolzarb masaklalari. – Toshkent: Toshkent islom universiteti nashriyot matbaa birlashmasi, 2015. – B 227. 22 iqtisodiyotining asosini sug‘orma dehqonchilik, savdo va hunarmandchilik tashkil etgan. Sug‘orma dehqonchilik O‘rta Osiyo hududlarida keng tarqalgan bo‘lib, Xorazm va Zarafshon kabi hududlarda ko‘plab sug‘orish inshootlari qurilgan. Davlatda suv tegirmoni, chig‘ir kabi yerga ishlov berish qurollari takomillashgan. Hunarmandchilikda kulolchilik, zargarlik va metallsozlik rivojlangan. Kushon davriga oid zargarlik buyumlari, jumladan, oltin pektoral, hayvon tasvirli tilla nishonlar va boshqa bezaklar o‘sha davr san’atining yuqori darajada bo‘lganini ko‘rsatadi 39 . Kushon davlati Ipak yo‘li orqali Rim, Xitoy va Hindiston bilan savdo aloqalarini o‘rnatgan. Tangalar, sopol buyumlar va buddaviy haykallar orqali bu aloqalar arxeologik jihatdan tasdiqlangan. Kanishka I hukmronligi davrida Kashmir viloyatida Kanishkapur shahri qad rostlagan, bu esa davlatning savdo va madaniy markazlaridan biri bo‘lgan 40 . Xulosa qilib aytganda Qang‘, Davan va Kushon davlatlari tarixini o‘rganishda arxeologik tadqiqotlar muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu davlatlarning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotini tushunishda yozma manbalar bilan bir qatorda arxeologik topilmalar – yodgorliklar, qadimiy shahar qoldiqlari, tangalar, ashyoviy madaniyat namunalarining roli katta. Arxeologik qazishmalar orqali ushbu davlatlarning hududiy chegaralari, poytaxtlari, hunarmandchiligi va savdo yo‘llari haqida yangi ma’lumotlar ochildi. Masalan, Qang‘ va Davan davlatlarining poytaxti haqida bahslar arxeologik dalillar bilan to‘ldirilib, ularning shaharsozlik madaniyati va iqtisodiy rivojlanishi haqida aniqroq tasavvur paydo bo‘ldi. Kushonlar davridan qolgan arxeologik yodgorliklar esa bu davlatning xalqaro savdo va madaniyat markazi ekanligini ko‘rsatadi. 39 40 23 2.2 Mustaqillik davrida Qang‘, Davan va Kushon tarixini o‘rganilishi Antik davr O’zbekiston hududlarida taraqqiy etgan davlatlardan yana biri – Qang‘ davlatidir. Qadimgi Xitoy manbalarida Qang‘ davlati mavjud bo’lganligi haqidagi ma’lumotlar miloddan avvalgi III asr oxiri – II asr boshlariga to’g‘ri keladi. Ammo Qang‘ davlati va qang‘arlar tarixining mashhur bilimdoni K. Sh. Shoniyozovning fikricha, bu davlat miloddan avvalgi III asrning boshlarida paydo bo’ladi. Keyinchalik, Yunon-Baqtriya davlati va qo’shni ko’chmanchi qabilalar bilan bo’lgan kurashlar natijasida Qang‘ davlati yanada mustahkamlanadi va manbalarda O’rta Osiyodagi yirik davlatlardan biri sifatida tilga olinadi. Qang‘ davlati asosini tashkil etgan qabilalar Sirdaryoning o’rta va quyi oqimlarida istiqomat qilishgan. Davlat tashkil topgan dastlabki davrda uning hududiy asosini Toshkent vohasi tashkil etgan. Tashqi harbiy hujumlar tufayli Qang‘ davlati nafaqat mustahkamlanib oladi, balki o’z chegaralarini ham kengaytirib boradi. Ya’ni miloddan avvalgi II va milodiy I asrda Qang‘ davlatining hududi ancha kengayib Toshkent vohasi, O’rta Sirdaryo yerlari, Talas vodiysi va Chu daryosining quyi oqimidagi yerlarni o’z ichiga oladi. Qang‘ davlati haqida bizgacha yetib kelgan manbalarda bu davlat hokimiyati qanday idora qilinganligi, boshqaruv tartibi va shakllari haqida aniq ma’lumotlar saqlanib qolmagan. Katta Xan sulolasi tarixida (miloddan avvalgi 202-yil, milodiy 25-yillar) Qang‘ podshosi o’z oqsoqollari bilan maslahatlashib ish tutganligi haqida ma’lumot beriladi 41 . Bundan xulosa chiqargan tadqiqotchilar, o’sha davrda tashkil topgan Qang‘ davlatida kengash muhim rol o’ynaganligini, davlat kengashida qabila boshliqlari, harbiy sarkardalar faol qatnashganliklarini hamda ularning fikri hal qiluvchi ahamiyatga ega bo’lganligini ta’kidlaydilar. Demak, o’sha davrlarda podsho saroyi qoshida kengash mavjud bo’lib, podshoning ichki hamda tashqi siyosati va boshqa barcha davlat ishlari va boshqaruvi bilan bog‘liq masalalar ana shu kengash yig‘ilishida hal qilingan. Qang‘ davlatiga qarashli yerlar bir nechta viloyatlarga (yoki mulklarga) bo’lingan bo’lib, ularning har birini jobg‘u yoki yobg‘u (qadimgi 41 G‘offorov Sh. O‘zbek davlatchiligi tarixi. – Samarqand: 2021. – B 26. 24 Xitoy manbalarida – chjaovu) deb nomlangan hokimlar boshqargan. Jobg‘ular mamlakat boshqaruvida Qang‘ podsholarining asosiy tayanchi hisoblangan. Jobg‘ular podsholarga yaqin kishilardan, ularning qarindoshlaridan, yirik urug‘-qabila boshliqlaridan tayinlangan. Qang‘ davlatining tashkil topishi asosiy sabablaridan biri tashqi harbiy hujumlardan himoyalanish zaruriyati bo’lgan. Miloddan avvalgi 329- yilda Iskandar qo’shinlari Bekobod va Xo’jand oralig‘ida Sirdaryodan kechib o’tib, bosqinchilik qilganda mahalliy aholi unga qarshi qattiq qarshilik ko’rsatgan. Buning natijasida Iskandar ortga qaytishga va Xo’jand yaqinida Aleksandriya Esxata shahriga asos solishga majbur bo’lgan edi. Miloddan avvalgi II va milodiy I asrda Qang‘ davlatining hududi kengayib, Toshkent vohasi, O’rta Sirdaryo yerlari, Talas vodiysi va Chu daryolarining quyi oqimidagi yerlarni o’z tarkibiga kiritadi. Qang‘ davlati ikki poytaxtga ega bo’lgan, biri Qang‘diz (Oqqo’rg‘on) va ikkinchisi O’tror bo’lgan. Ayrim tarixchilarning fikricha, Kangyuy yoki Qongli qadimgi Xorazm davlati bo’lib, miloddan avvalgi II-I asrlarda ushbu davlat hududi O’zbekiston va Qoraqalpog‘istonning hozirgi hududiga to’g‘ri keladi (Farg‘ona va Surxondaryodan tashqari) deb hisoblanadi. Ularning fikricha, “Mahabharata” va “Avesto”da zardushtiylikning paydo bo’lishi munosabati bilan yod etilgan Qonqa Xorazmiylar davlatidir 42 . Arxeologik izlanishlar Qongli davlati hududiga qadimgi Chochni ham kiritadi. Qong‘li davlatining poytaxti sifatida Sirdaryo yaqinidagi ko’hna Qanqa shahar xarobalari ko’rsatiladi. Biroq, mavjud ma’lumotlarga asoslanadigan bo’lsak, Qang‘ davlati Xorazm davlati emas, balki Sirdaryo bo’ylarida hozirgi Toshkent vohasi (markazi Choch- Toshkent shahri), Sirdaryo viloyati va Janubiy Qozog‘iston viloyatlari hududlarida alohida mustaqil ravishda hukm surgan davlatdir. Qang‘ davlati haqida qadimgi Xitoy va boshqa manbalarda ma’lumotlar uchrasa-da, biroq qadimgi Xorazm haqida ko’plab ma’lumotlar yozib qoldirgan antik davr yunon va rimlik tarixchilarning birontasi ham Xorazm va Qang‘ davlatining o’rtasidagi nomlanish yoki siyosiy va iqtisodiy bog‘liqlikni ko’rsatmaydilar. Aksincha, tarixchi 42 G‘offorov Sh. O‘zbek davlatchiligi tarixi. – Samarqand: 2021. – B 28. 25 Kvint Kursiy Rufning mahalliy xalqlar tomonidan Iskandarning harbiy harakatlariga qarshi kurashlari haqida shunday ma’lumotlar uchraydi: “Tanais daryosi ortidagi saklar davlatining podshosi yunonlar tomonidan daryo bo’yida solingan shahar (Aleksandriya Esxata) o’zlarini qullik asoratiga solishini sezib, uni vayron qilish va yunonlarni daryo qirg‘og‘idan uzoq masofaga quvib chiqarish uchun katta bir otliq qo’shinga o’z akasini qo’mondon etib yuboradi”. Bu yerda gap aynan Sirdaryo bo’yida joylashgan Qang‘ davlati haqida ketmoqda. Taxmin qilish mumkinki, kuchli qarshiliklar va uch yillik kurashlardan so’ng katta qiyinchilik bilan So’g‘d davlatini zabt etgan Iskandar undan shimoliy sharqda joylashgan kuchli Qang‘ davlati mavjudligini hisobga olib, o’z yurishlarini O’rta Osiyoning ichkari hududlariga emas, balki olis Hind daryosi tomon yo’naltirishga majbur bo’lganligi ham fikrimizni dalillaydi. Qang‘ davlati haqida yuqorida aytib o’tganimizdek, xitoylik tarixchilar ko’plab ma’lumotlar yozib qoldirganlar. Jumladan, Shi-szi solnomasiga ko’ra, Qang‘yuy dastlab kuchsizgina davlat bo’lgan paytda, hukmdor oqsoqollar orasidan tanlangan va u oqsoqollarning birlashgan qo’shinlariga tayangan 43 . Ko’chmanchilarda har bir oila boshlig‘i jangchi hisoblangan. Shuning uchun Qang‘yuy qo’shinlarining soni ulardagi oilalar soniga teng bo’lgan. Qang‘yuy qudratli davlatga aylangan vaqtda 120 ming qo’shinga (demak, shuncha oilaga ham) ega bo’lgan. O’sha paytda aholisi taxminan 600000 kishidan iborat bo’lgan. Xitoy elchilari o’z hukmdorlariga Qang‘yuylar haqida “mag‘rur, qo’rs”, deb ma’lumot berganlar. Bu davlatning siyosiy tarixi haqida ma’lumotlar, asosan, Xitoy manbalarida uchraydi. Jumladan, Xitoy qo’mondoni Li Guan-li qo’shinlari mil. avv. 101-yilda Dovonga bostirib kirganida Qang‘yuy Davlati qo’shinlari o’z qo’shnilari bo’lgan Farg‘ona-Dovon davlatini xitoyliklar bosqinidan himoya qilgan va hatto ularning g‘alaba qozonishi uchun katta yordam bergan. Solnomachilar Qang‘yuyni ko’chmanchilar davlati deb atasalar ham, unda shaharlar mavjud bo’lganligi haqida ham ma’lumot beradilar. Xalqi “Tuproqdan qilingan devor ichida yashaydigan” Yansay shaharlari shular jumlasidandir. Qang‘yuy poytaxtini juda qadim 43 Асқаров A. Ўзбекистон халқлари тарихи. – Ташкент: Фан, 1992. – Б 45. 26 zamonlarda Qang‘xa, joylashgan o’rnini Sirdaryo deltasi hududida deb hisoblaydilar. Manbalarda ko’rsatilgan jug‘rofiy o’rinlarga uncha to’g‘ri kelmasa-da, mamlakat poytaxti bo’lgan Bityan shahri Toshkent viloyati Oqqo’rg‘on tumanidagi Qang‘xa shahar xarobasi o’rnida bo’lgan degan fikrlar mavjud. Milodiy III asrlarga kelib Xorazmning Qang‘ davlatidan ajralib chiqishini e’tiborga oladigan bo’lsak, Qang‘ davlati bu Xorazm davlati emas, balki miloddan avvalgi IV-III asrlarda tashkil topib, keyinchalik Buyuk Ipak yo’lining shimoliy tarmog‘idagi nazoratni to’lig‘icha o’z qo’liga olgan va shu jarayonda Xorazmni ham bosib olib, o’z tarkibiga qo’shib olgan davlat ekanligi aniq bo’ladi. Qang‘ tarkibini, asosan, dehqonlar va chorvadorlar tashkil etadi. O’troq aholi shaharlarda va vodiylarda yashab, dehqonchilik, hunarmandchilik va savdo bilan mashg‘ul bo’lgan. Dasht tumanlarida esa chorvachilik rivojlangan. Miloddan avvalgi II asrda Qang‘ qabilalari eng qudratli davlat birlashmasiga aylandi, uning hukmdorlari o’z nomlaridan tangalar zarb qildiradi. Tangalarning old tomonida davlat hukmdorining tasviri, orqa tomonida esa Qang‘ning otliq suvoriysi tasviri tushirilgan. Qang‘ davlati iqtisodiy taraqqiyotiga Buyuk Ipak yo’li hududlaridan o’tgan shimoliy tarmog‘i katta ta’sir o’tkazdi. Davlati bir-biriga teng bo’lgan o’troq-xo’jalik hududlaridan iborat beshta kichik hokimiyatni o’z ichiga olgan. Ular Qang‘yuy ittifoqi ishtirokchilariga qaram bo’lgan Suse, Fumu, Yuni, Gi, Yuegyan hududlaridan iboratdir. A.N. Bernshtamning fikricha, Yuni-Toshkent vohasida, Suse-Sirdaryo va Arisning o’rta oqimida, Fumu-Yangiqo’rg‘on atroflari, Gi-Sirdaryo etaklarida, Yuegyan esa Xorazmda joylashgan. Bu ittifoqning umumiy chegaralari Xorazm, Shosh, So’g‘d viloyatlari bilan bir qatorda Sirdaryo etaklari va Orol dengizi shimolidagi hududlarni o’zida birlashtirgan. Shuning uchun ham o’lkaning janubida joylashgan boshqa davlatlar (jumladan, Parfiya, Kushon va b.) dan farqli o’laroq, Qang‘yuy davlatida ko’chmanchilar davlatiga xos belgilar saqlanib qolgan. Qang‘ davlati milodiy III asrga kelib parchalanib ketgan va undan Xorazm va boshqa mahalliy davlatlar ajralib chiqadi. Miloddan avvalgi I asrda yuechji qabilalari uyushmasida (Guyshuan, Shuanmi, Xisi, Xyumi, Xuanmi) Guyshuan (Kushon) urug‘ining hokimlik mavqeyi 27 ancha kuchaygan. Guyshuan qabilasi dastlab Surxon vohasida joylashgan va ularning poytaxti Dalvarzin shahri (hozirgi Sho’rchi tumani) bo’lgan. Podsho Kujula Kadfiz davrida Kushon podsholigi hududlari ancha kengaydi va davlat tarkibiga hozirgi Janubiy Tojikiston, Afg‘oniston va Kashmir yerlari qo’shib olinadi. Kushon podsholigi Kanishka hukmronligi yillarida (78-123-yillar) ulkan saltanatga aylandi. Kushon podsholigi Surxon vohasi, Janubiy Tojikiston, Afg‘oniston, Shimoliy Hindiston va sharqiy Turkiston yerlarini o’z tarkibiga kiritdi. Shu vaqtda poytaxt Dalvarzindan Peshovarga ko’chirildi. Kushon podsholigi qadimgi davrdagi Rim, Parfiya, Xitoy davlatlari bilan teng bo’lgan va g‘oyatda qudratli davlatga aylandi. Mamlakatimiz hududlarida yuzaga kelgan Kushon podsholigi tarkibiga Qashqadaryo hududlari ham kirdi, bu yerda o’ziga xos boshqa mahalliy davlatlar yuzaga kelgan va kushonlar madaniy an’analaridan xoli tarzda taraqqiy etgan. Bu davlatlar bilan Kushon davlatining shimoliy chegaralari Ko’hitog‘, Boysun, Hisor tog‘lari o’rnatilgan mudofaa devorlarini o’rganish natijasida isbotlandi. Bu mudofaa devorlari qoldiqlari shu yerdan o’tgan chegara qal’asi devorlari bo’lgan 44 . Kushon tangashunoslik tadqiqotlari orqali o’rganildi. Tangalardagi dastlabki vaqtlarda Yunon-Baqtriya shohlari tasviri mavjudligi va asta- sekin uning o’rnini kushonlarning “shoh”, “shohlar shohi” so’zlari egallashi harbiy siyosiy qudrati yuksalib borganligidan dalolat beradi. Podsho Kanishka I o’zidan oldingi davlat boshqaruvi an’analarini saqlab qoldi va davom ettirdi. Davlatning oliy hukmdori podsho, viloyatlar va shaharlarni o’z noiblari yordamida boshqarardi. Buyuk Ipak yo’lining rivojlanishi bilan Kushon Podsholigining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti yaxshilanadi, yangi-yangi yerlar o’zlashtirildi va sug‘orish tarmoqlari barpo etildi. Shaharlar tuzilishiga ko’ra, bir necha qismdan iborat bo’lgan: hokim saroyi, hunarmandchilik ustaxonalari, guzarlar, alohida ibodatxonalar joylashgan shahar qismi va boshqalar. Davlatning iqtisodiy asosini sug‘orma dehqonchilikka asoslangan xo’jalik, savdo va hunarmandchilik tashkil etgan. Hunarmandchilik turli- 44 G‘offorov Sh. O‘zbek davlatchiligi tarixi. – Samarqand: 2021. – B 30. 28 tuman kasb va hunardan iborat bo’lgan. Tashqi siyosat ancha kengayib, Hindiston, Xitoy, Rim saltanati bilan savdo va elchilik munosabatlari o’rnatilgan. Munosabatlarining kengayishiga Buyuk Ipak yo’lining ahamiyati katta bo’lgan. Tadqiqotlar natijasida Termizdan Rim tangalari, O’rta yer dengizi atroflarida Kushon tangalarining topilishi ham fikrimizning dalilidir. Kanishka davrida kushonlar madaniyati hindlashtirildi va budda dini davlat diniga aylandi. Oromiy va Yunon yozuvlari asosida kushon yozuvi shakllandi. Me’morchilik va tasviriy san’at yuksak darajada rivojlandi. Jahon miqyosida mashhur bo’lgan Kushon davri san’at obidalari Ayritom, Eski Termiz, Dalvarzintepa va Xolchayondan topilib o’rganilgan. Kushon davlati haqida shuni alohida ta'kidlash joizki, davlat bir necha hududlar va ko’plab qadimgi xalqlarni birlashtirgan. Ular orasida o’zbek xalqi ajdodlari ham kushon madaniyati yuksalishiga o’z hissasini qo’shgan. Kushon davlati IV asrlargacha og‘ir ichki va tashqi kurashlar iskanjasida qoldi va asosiy hududlaridan ajraldi. Bu vaqtda uning hududlari qisman Shimoliy Hindistonda saqlanib qoldi. Bu davrda dehqonchilik madaniyati Amudaryo, Zarafshon, Qashqadaryo havzalari va Sirdaryo bo’ylari doirasida keng tarqaldi. Baqtriya, So’g‘d va Xorazm davlatlari moddiy madaniyatida qadimgi Sharq sivilizatsiyasi o’z aksini topgan edi. O’sha davrda jamiyat asosini erkin jamoa a’zolari tashkil etgan. Faqat kushonlar saltanati davridagina qullar mehnatidan foydalanish birmuncha kuchaydi 45 . Mil. avv. II asrning ikkinchi choragida (mil. avv. 172-161-yillar oralig‘ida) yuyechji qabilalari xunnlarning siquvida Markaziy Osiyoning janubiga ko’chgan. Keyinchalik yuyechjilar janubi-g‘arb tomon siljib borib, mil. avv. 140-130-yillarda Dahya (Baqtriya)ga bostirib kirdi. Bosib olingan hududlar Katta Yuyechji davlati tarkibiga kiritildi. Mamlakat beshta hokimlikka (Xi-xeu) bo’lingan, ular Xyumi, Shaunmi, Guyshuan, Xise va Dumilardan iborat edi. Mil. avv. I asrning oxiri — milodiy I asrning boshlarida Guyshuan hokimi Kudjula Kadfiz mustaqil hokimliklarni birlashtirib, shohlar-shohi unvonini oldi. Markazlashgan davlat hukmron qabilaning nomi bilan Kushon deb atalgan. Kudjula 45 G‘offorov Sh. O‘zbek davlatchiligi tarixi. – Samarqand: 2021. – B 31. 29 Kadfizning vorisi Vima Kadfiz (Kadfiz II) pul islohoti o’tkazib, oltin tangalar zarb etdi. U mamlakat hududini kengaytirish siyosatini davom ettirib, Hindistonning bir qismini bosib oldi. Qo’shni davlatlar bilan savdo-sotiq rivojlandi. Rim saltanati bilan aloqalar o’rnatildi. Kushon podsholigi Kanishka davrida gullab-yashnadi. Panjob, Kashmir viloyatlari qo’shib olindi. Poytaxt Dalvarzindan (Surxondaryo) Peshovarga (Afg‘oniston) ko’chirilgan. Mamlakat hududi Shimoliy Hindiston, Afg‘oniston, Markaziy Osiyoning janubi, Sharqiy Turkiston mulklaridan tashkil topgan. Kushonlar davrida ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar rivojlangan. Sug‘orma dehqonchilik bilan birga chorvachilikka katta e’tibor berilgan. Xorazm va Zarafshonda ko’plab sug‘orish inshootlari qurilgan. Dehqonchilik qurollari takomillashtirilgan, temir uchli omochlardan keng foydalanilgan, chig‘ir yordamida dalalarga suv chiqarilgan. Kushonlar davriga oid Ayritom, Afrosiyob, Dalvarzintepa, Zartepa, Kampirtepa, Eski Termiz, Xolchayon kabi shahar qoldiqlari o’rganilgan. Milodiy III asrning birinchi yarmida Vasudeva va Kanishka III hukmronligi davrlarida Kushon podsholigi zaiflashdi. III asrning ikkinchi yarmidan boshlab Eron sosoniylari hujumlari natijasida mamlakat hududi keskin qisqargan 46 . Davan (Dunyo mamlakatlarining va millatlarining davlat tuzilmalari) davlat tizimlari va tashkilotlarining shakllanishi to’g‘risidagi ilmiy qarashlar, umuman olganda, davlatlarning kelib chiqishi, rivojlanishi va hozirgi davrda mavjud bo’lgan siyosiy tizimlarning shakllanishi haqida ko’plab ilmiy nazariyalar mavjud. Ular tarixiy, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy omillarni hisobga olgan holda, davlatlarning shakllanishini tushuntirishga harakat qiladi. Davan davlatilari to’g‘risidagi ilmiy qarashlarga ko’ra, davlat tuzilmalari quyidagi asosiy nazariyalar asosida shakllanishi mumkin. Bu nazariya bo’yicha, davlatlar tabiiy huquqlar asosida yuzaga keladi. Tabiiy huquq va adolat prinsiplariga asoslanib, davlat odamlarning yashash huquqlarini himoya qilish va ijtimoiy tartibni ta'minlash uchun tashkil topadi. Shuningdek, tabiiy huquq nazariyasi davlatni insoniyatning hayotini, erkinligini va mulkini himoya qilish vazifasini bajaradigan zarur tuzilma deb ko’radi. 46 Bahodir E. O‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv Tarixi. – Toshkent: 2014. – B 125. 30 Ushbu nazariyaga ko’ra, davlat shartnoma asosida, ya'ni odamlar o’rtasidagi kelishuvlar asosida tashkil topgan. Filosoflar, masalan, Tomas Hobbs, Jon Lock va Jannar Russo bu nazariyani rivojlantirgan. Ular, odamlar o’zlarining ba'zi erkinliklarini davlatga berish orqali xavfsiz va tartibli jamiyat yaratadilar deb hisoblashgan. Bu nazariya davlatlarning tashkil topishida va rivojlanishida boshqaruvchi elitalarning roli va ularning qarorlarining muhimligini ta'kidlaydi. Boshqaruv elitalari jamiyatning eng ta'sirli va kuchli guruhlaridan iborat bo’lib, davlatni tashkil qilishda ularga asoslangan qarorlar qabul qilinadi. Bu nazariyaga ko’ra, davlatni tashkil qilish va rivojlantirish jarayonida ko’plab guruhlar o’rtasida murosasizliklar va manfaatlar to’qnashuvi ro’y beradi. Marksistlarning fikricha, davlatlar iqtisodiy tizimning evolyutsiyasi natijasida tashkil topgan. Karl Marks va Fredrik Engelsning nazariyasiga ko’ra, davlatlar ijtimoiy sinf kurashi va iqtisodiy tizimning rivojlanishi bilan bog‘liq holda yuzaga keladi. Ular davlatni avvaliga zodagon sinfning qudratini saqlab qolish uchun yaratilgan tuzilma sifatida ko’rishadi, keyinchalik esa, iqtisodiy va sinfiy strukturalarning o’zgarishi bilan yangi davlat tizimlari paydo bo’ladi. Ba'zi olimlar davlatlarning tashkil topishini madaniyat va sivilizatsiyalar rivojlanishiga bog‘laydilar. Ularning fikricha, davlatlar ko’proq ijtimoiy birlikni va ma'naviy qadriyatlarni mustahkamlash orqali tashkil topadi. Shu tariqa, davlatlar tarixiy jarayonlar va madaniy an'analarning natijasi sifatida shakllanadi. Funktsionalistlar nazariyasi bo’yicha, davlatlar jamiyatda yuzaga keladigan funksiyalarni bajarish uchun tashkil topadi 47 . Davlatlar o’z faoliyatini jamiyatni tartibga solish, xavfsizlikni ta'minlash, iqtisodiy rivojlanish uchun zarur bo’lgan shart-sharoitlarni yaratish va ijtimoiy adolatni ta'minlash orqali amalga oshiradi. Shu tarzda, Davan davlatlari va ularning tashkil topishi haqidagi ilmiy qarashlar jamiyatlar va davlat tizimlarining qanday shakllanishini, rivojlanishini va hozirgi holatini tushunishga yordam beradi. Har bir nazariya o’zining tarixiy va ijtimoiy sharoitlariga qarab davlatlarning shakllanishini turlicha tushuntiradi. (Da-yun, Farg‘ona) davlati mil. avv. III-II asrlarda tashkil 47 Талстов C. По следам древняхоразмской цивилизации. – Москва: 1948. – C 134. 31 topdi. Davlatni podsho boshqargan. Davlat boshqaruvida u oqsoqollar kengashiga tayanib ish ko’rgan. Oqsoqollar mamlakatning ichki va tashqi siyosati bilan bog‘liq muhim masalalarni hal etganlar. Mamlakatning poytaxti Ershi shahari edi. Dovon davlatida dehqonchilik madaniyati yuqori darajada rivojlangan. Mashhur zotdor otlarni yetishtirish bilan o’troq aholi shug‘ullangan 48 . Xulosa qilib aytganda Mustaqillik davrida Qang‘, Davan va Kushon davlatlari tarixi O‘zbekistonda va Markaziy Osiyoda qadimiy davlatchilikni chuqurroq o‘rganish va tadqiq etishga yangi imkoniyatlar yaratdi. Mustaqil mamlakat sifatida tarixiy merosga qaratilgan e’tibor oshdi, bu esa qadimiy manbalarni qayta ko‘rib chiqish, yangi arxeologik qazishmalarni amalga oshirish va tarixiy tafakkurni boyitishga xizmat qildi. Bu davrda milliy tarix fanlari rivojlanib, qaysi davrga tegishli bo‘lgan tarixiy manbalar, arxeologik topilmalar va xalqaro tadqiqotlar orqali Qang‘, Davan va Kushon davlatlarining siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayoti yanada chuqur tahlil qilindi. Mustaqillik yillarida mahalliy va xorijiy olimlar hamkorligi kuchayib, tarixiy haqiqatlarni aniqlashga yo‘naltirilgan ko‘plab ilmiy ishlar va nashrlar amalga oshirildi. 48 Hamidov H. Ernazarov Sh. O`zbekiston tarixi. – Toshkent: 2021. – B 18. 32 XULOSA Qang‘, Davon va Kushon kabi qadimgi davlatlar Markaziy Osiyo tarixida muhim o’rin egallaydi. Ularning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayoti, geografik joylashuvi hamda xalqaro savdo yo’llaridagi strategik mavqei, ayniqsa, “Buyuk Ipak yo’li” orqali bo’lgan aloqalari, bu hududlarni o’z davrining yirik siyosiy va madaniy markazlariga aylantirgan. Qang‘ davlati o’zining harbiy qudrati, Davon esa dehqonchilik va mashhur otlari bilan tanilgan bo’lsa, Kushonlar imperiyasi buddaviylik, san’at va urbanistik taraqqiyotda g‘oyatda yuksak cho’qqilarga chiqqan. Xitoy va Yevropa tarixchilari, jumladan Chjan Syan, René Grousset, H. Falk va boshqalar, ushbu hududlarning tarixini chuqur tadqiq etib, ularni global tarixiy jarayonlarga bog‘lab tahlil qilganlar. Ularning ilmiy ishlari bugungi kunda ham mazkur davlatlarning ijtimoiy-siyosiy tuzilmasi, xalqaro munosabatlari va madaniy merosini o’rganishda asosiy manba bo’lib xizmat qilmoqda. Mazkur davlatlarning o’zaro ta’siri, diniy va madaniy almashinuvi, savdo-sotiq orqali boshqa sivilizatsiyalar bilan tutashgani, ularni Markaziy Osiyodagi eng muhim tarixiy kuchlar sifatida tarixda mustahkamladi. Shu sababli, bu davrni o’rganish nafaqat mintaqaviy, balki jahon tarixini to’liq tushunishda ham alohida ahamiyatga ega. Bu davlatlar faqat harbiy yoki iqtisodiy jihatdan emas, balki ilm-fan, din va san’at sohasida ham o’z davrining ilg‘or markazlari bo’lgan. Kushonlar davrida Buddaviylik dinining keng tarqalishi, san’atda grek-buddaviy uslubning yuzaga kelishi, shuningdek, yozuv, tangachilik va arxitektura sohalaridagi yutuqlar, ularning yuksak madaniyatidan dalolat beradi. Ayniqsa, Kushon podsholari tomonidan urfga kiritilgan ko’p tilli tangalar va diniy bag‘rikenglik siyosati, ularning murakkab ijtimoiy tuzilmasi va keng hududda hukmronlik qila olganligini ko’rsatadi. Qang‘ va Davon davlatlari esa o’zining geografik joylashuvi tufayli savdo va harbiy yo’llarning kesishgan hududida joylashgan edi. Bu ularga turli sivilizatsiyalar bilan yaqin aloqalar o’rnatishga imkon berdi. Ayniqsa, Davon otlarining Xitoyda yuqori baholanishi va bu sababli yuzaga kelgan Xitoy–Davan urushlari tarixda alohida o’rin tutadi. Bu urushlar orqali Xitoy 33 Markaziy Osiyo bilan bevosita aloqalarga kirishgan, bu esa o’z navbatida, xalqlarning tarixiy taqdiri va madaniy taraqqiyotiga kuchli ta’sir ko’rsatgan. Tarixiy manbalar, arxeologik topilmalar va xorijiy tarixchilarning tadqiqotlari asosida aytish mumkinki, Qang‘, Davon va Kushon kabi davlatlar Markaziy Osiyoning faqatgina o’tmishdagi buyuk sivilizatsiyalari emas, balki bugungi zamonaviy O’zbekiston va unga tutash hududlarning tarixiy ildizlari hamdir. Ularning boy merosi nafaqat tarixchilar, balki arxeologlar, san’atshunoslar va madaniyatshunoslar uchun ham bebaho manba bo’lib xizmat qilmoqda. Qang‘, Davon va Kushon davlatlari nafaqat o’z hududlarida, balki butun Yevrosiyo bo’ylab ijtimoiy, siyosiy va madaniy jarayonlarga sezilarli ta’sir ko’rsatgan. Ular ishtirok etgan xalqaro aloqalar — xususan, Buyuk Ipak yo’li orqali amalga oshirilgan savdo, diplomatik missiyalar va madaniy almashinuvlar, keyinchalik butun mintaqaning geosiyosiy taraqqiyotiga asos solgan. Bu davrda yaratilgan moddiy va nomoddiy madaniy meros — ibodatxonalar, shahar xarobalari, san’at namunalaridan tortib to yozma yodgorliklargacha — bugungi kunda ham arxeologik va tarixiy izlanishlar uchun beqiyos asos bo’lib qolmoqda. Ayniqsa, Kushon davriga oid Budda haykallari, grek-buddaviy san’ati, Qang‘ davlati hududidan topilgan qadimiy tangalar, va Davon podsholigi haqida Xitoy manbalarida yozilgan tarixiy ma’lumotlar, bu hududlarning global tarixdagi o’rnini yanada mustahkamlab beradi. Bugungi kunda mazkur tarixiy meroslar nafaqat akademik doiralarda, balki milliy identitet va madaniy o’zlikni tiklash jarayonida ham alohida ahamiyat kasb etmoqda. O’zbekiston va boshqa Markaziy Osiyo davlatlari o’z tarixining ushbu muhim bosqichlarini qayta o’rganib, ularni ilmiy-nazariy jihatdan chuqur tahlil qilish orqali jahon tarixiga o’z munosib hissasini qo’shmoqda. Shunday qilib, Qang‘, Davon va Kushon davlatlari tarixi — bu faqat o’tmishning bir bo’lagi emas, balki zamonaviy tarixshunoslik, madaniyatshunoslik va siyosatshunoslik uchun dolzarb, chuqur saboqlarga boy ilmiy sohadir. 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Prizedent asarlari, farmoyishlar va huquqiy – normativ hujjatlar. 1. Islom Karimovning tarixiy merosni o‘rganish va asrash bo‘yicha qilgan chiqishlaridan 2. Shavkat Mirziyoyevning 2022-yil 31-avgust kuni qatag‘on etish tadbiridagi nutqidan II. Asosiy adabiyotlar. 1.Антонова К. Котовский Г. История Индии. — Москва: Мысль, 1973. 2.Артамонов M. История хунну и скифов. — Москва: Наука, 1962. 3.Асқаров A. Ўзбекистон халқлари тарихи. – Ташкент: Фан, 1992. 4.Бартольд B. Туркестан в эпоху монгольского завоевания. — Москва: Наука, 1963. 5.Боровкова Л. Кушанское царство. — Москва: Институт востоковедения Ран, 2005. 6.Грантовский Э. О восточноиранских племенах кушанского ареала Центральная Азия в кушанскую эпоху. – Ташкент: Наука, 1975. 7.Кабиров Ж. Сагдуллаев А. Ўрта Осиё археологияси. – Тошкент: 1990. 8.Кнозоров Ю. Древние тюркские письменности. — Москва: Наука, 1969. 9.Кузишин B. Кушанская империя. — Москва: Наука, 1974. 10.Кюнер Н. Китайские известия о нвролах Южной Сибири Центральной Аэии и Дальнсго Востока. – Москва: 1961. 11.Лившиц В. Центральная Азия в китайских источниках. – Москва: Наука, 1960. 12.Литвинский Б. Древний Бактрия и Кушанское царство. — Москва: Наука, 1996. 13.Литвинский Б. Древняя Фергана и Китай. – Душанбе: Дониш, 1965. 14.Литвинский Б. История Центральной Азии. – Москва: Наука, 1980. 15.Литвинский Б. Толстов С. История народов Узбекистана. – Ташкент: Фан, 1968. 16.Моссон M. История древнего Востока. — Москва: Просвещение, 1979. 35 17.Мухаммаджонов A. Қанғ қадимги Тошкент ва тошкентликлар. – Тошкент: Шарқ, 2009. 18.Пугаченкова Г. Искусство Кушан. – Москва: Искусство, 1970. 19.Талстов C. По следам древняхоразмской цивилизации. – Москва: 1948. 20.Толстов C. Древняя история Средней Азии. — Москва: Наука, 1948. 21.Толстов C. Древний Восток. — Москва: Наука, 1957. 22.Шониёзов К. Қанг давлати ва қанглилар. – Ташкент: Фан, 1990. 23.Зеймаль Е. Кушанская хронология. — Москва: Наука, 1968. 24.Bahodir E. O‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv Tarixi. – Toshkent: 2014. 25.Botirov B. “Dinshunoslik fanining metodologiyasi, yondaashuvi va uslubiyatini takomillashtirishning dolzarb masaklalari. – Toshkent: Toshkent islom universiteti nashriyot matbaa birlashmasi, 2015. 26.Ergashev M. O‘zbekistonning qadimiy davrlari Tarixiy manbalar va arxeologik topilmalar. — Toshkent: O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi, 2000. 27.Hamidov H. Ernazarov Sh. O`zbekiston tarixi. – Toshkent: 2021. 28.Mirzayev A. Gentshke O. Murtazayeva R. tolерантность в Узбекистане: история и соврименность” – Тошкент: Университет, 2004. 29.G‘offorov Sh. O‘zbek davlatchiligi tarixi. – Samarqand: 2021. 30.Tursunov B. O‘zbekiston tarixining o‘rganilishi va ilmiy yondashuvlar. — Toshkent: O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi, 2001. 31. Yo‘ldoshev Sh. O‘zbekiston tarixining qadimiy davrlari. — Toshkent: O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi, 1999. 32.Хўжаев A. Фарғона тарихига оид маълумотлар. – Фарғона: Фарғона, 2013. III. Internet saytlari 1.2. 3. 36

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. SAVET DAVRIDA QANG‘ DAVAN VA KUSHON DAVLATLARI TARIXINING O’RGANILISHI

1.1. Qang‘ va Davan davlatchiligi tarixining o‘rganilishi

1.2. Kushon davlatchiligi tarixining o’rganilishi

II.BOB. MUSTAQILLIK DAVRIDA QANG‘ DAVAN VA KUSHON DAVLATLARINING O’RGANILISHI

2.1. Qang‘ Davan va Kushon davlatlari tarixini o’rganishda arxeologik tatqiqotlar

2.2. Mustaqillik davrida Qang‘ Davan va Kushon tarixini o’rganilishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить