Qangʻ va Davon davlatlari hududi va boshqaruv tizimi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	47.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Октябрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Qangʻ va Davon davlatlari hududi va boshqaruv tizimi

Купить

Qang va Davon davlatlari hududi va boshqaruvʻ
tizimi
REJA:
KIRISH
1. QANG DAVLATI TARIXINI VA BOSHQARUV TIZIMINI
ʻ
ARXEOLOGIK YODGORLIKLAR ORQALI
O RGANISH...............................
ʻ
2. DAVON DAVLATI TARIXI VA DAVLATCHILIGIGA OID
CHUST MADANIYATI...................................................................
3. MINGTEPA VA AXSIKENT MODDIY
YODGORLIKLARI TARIXI ...................................................
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Mavzuning dolzarbligi . O zbekiston Respublikasi mustaqillikkaʻ
erishgandan keyin, ona-Vatan tarixini bilishga, o zlikni anglashga qiziqish ortdi.
ʻ
Zero, O zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti Islom Karimov
ʻ
ta kidlaganidek, “
ʼ O z tarixini bilmaydigan, kunini unutgan millatning kelajagi ʻ
yo q. Bu haqiqat kishilik tarixida ko p bora o z isbotini topgan .Tarix
ʻ ʻ ʻ
saboqlari inson uchun namuna bo ladi, ta lim tarbiya beradi.Tarix saboqlari
ʻ ʼ
xalqni hushyorlikka, o z ozodligimiz, istiqlolimizni ko zqorachig idek
ʻ ʻ ʻ
asrashga undaydi ” 1
. Muhtaram birinchi prezidentimiz Islom Karimov
ta kidlaganidek, “
ʼ Modomiki o z tarixini bilgan, undan ruhiy quvvat oladigan ʻ
xalqni yengib bo lmas ekan, biz haqiqiy tariximizni tiklashimiz, xalqimizni,
ʻ
millatimizni ana shu tarix bilan qurollantirishimiz zarur. Tarixbilan
qurollantirishimiz, yana bir bor qurollantirishimiz zarur” 2
. O rta Osiyo
ʻ
sivilizatsiyasi jahon tarixi taraqqiyotida muhim ahamiyatga ega bo lib, mintaqa ilk
ʻ
shaharlari Qadimgi Sharqning madaniy, iqtisodiy va siyosiy shahar markazlari
bilan uzviy aloqada o ziga xos yo nalishda taraqqiy etgan. Jumladan, O zbekiston
ʻ ʻ ʻ
hududlaridagi ilk shaharsozlik va davlatchilik jarayonlari ham Qadimgi Sharq,
sivilizatsiyasining muhim bo ginini tashkil etgan.
ʻ
Mavzuning o rganilish darajasi.
ʻ Mazkur bitiruv ishini yozish uchun
ko plab adabiyotlardan foydalanildi. Tadqiqotning nazariy asosini birinchi
ʻ
rezidentimiz I.A.Karimovning asarlari va mavzuga doir bildirgan fikr hamda
nutqlari tashkil etadi 3
.Qang va Davon davlatiga tarixiga oid moddiy manbalarni
ʻ
O zbekistonning janubiy xududlari tarixini yoritishda tadqiqotchi olimlardan:
ʻ
A.Asqarov 4
E.Rtveladze 5
, B.Abdullayev 6
, A.Sagdullayev T.Shirinov,
1
Karimov I.A.Yuksak maʼnaviyat-yengilmas kuch.-Toshkent: Maʼnaviyat, 2008.-B.4.
2
Karimov I.A.Tarixiy xotirasiz kelajak yoʻq. -Toshkent: Oʻzbekiston, 1998.- B.25
3
Karimov I.A. Oʻzbekistonning oʻz istiqlol va taraqqiyot yoʻli. -T., “Oʻzbekiston”, 1992; Oʻsha muallif.
Oʻzbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yoʻlida. -T., “Oʻzbekiston”, 1995; Oʻsha muallif.
Oʻzbekiston XXI asr boʻsagʻasida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari.- T.,
“Oʻzbekiston”, 1997; Oʻsha muallif. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. -T., “Oʻzbekiston”, 1998; Oʻsha
muallif. Tarixiy xotirasiz kelajak yoʻq. -T., “Sharq”, 1998; Oʻsha muallif. Oʻzbekiston buyuk kelajak
sari .- T ., O ʻ zbekiston , 1998; O ʻ sha muallif . O ʻ zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida . - T : O ʻ zbekiston ,
2011.
4
A . Asqarov Sapallitepa T .1973
5
Rtveladze . E . V . Nov ы ye drevnebaktrinskiye pamyatniki na yuge Uzbekistana // Baktriyskiye drevnosti – T .
1976.
6
Sagdullayev A.S va boshq. Oʻzbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti. T. 2000

U.Raxmonovlarning ishlari o rganildi.ʻ To plangan ilmiy ma lumotlar, fanga joriy ʻ ʼ
etilgan dalillar O rta Osiyo shaharlari tarixini yangi asoslarda tadqiq etish, ilmiy
ʻ
yondashuvlar va konsepsiyalarni umumlashtirishni dolzarb vazifalardan biriga
aylantirdi. Yurtimizda ilk shaharsozlik asoslarining paydo bo lishi,shakllanish
ʻ
bosqichlari asosan yozuvsiz davrlarga to gri keladi.Bu o rinda arxeologik
ʻ ʻ
ma lumotlarning ahamiyati nihoyatda ulkan bo lib, ilk shaharlar tarixini tadqiq
ʼ ʻ
etishda ulardan asl manbalar sifatida foydalanish dolzarbdir.Mashhur arxeolog
olim B.A.Ribakovning fikricha, arxeologiyaning tarixiyligi nafaqat tarixning turli
davrlaridagi voqealarni bog lanishi va izchilligiga qarab tasvirlabgina qolmasdan,
ʻ
balki qator muhim tarixiy muammolar: xo jalik tarixi, ijtimoiy rivojlanish tarixi,
ʻ
din va san at, etnogenez va qadimgi qabilalar migratsiyasi tarixi, davlatchilikning
ʼ
paydo bo lishi masalalari, antic yoki o rta asrlar shaharlari masalalari, savdo-sotiq
ʻ ʻ
tarixi, madaniyatlarning o zaro almashinuvi kabi masalalarni o rganish bilan
ʻ ʻ
izohlanadi.
Kurs ishining maqsad va vazifalari . Tadqiqotdan ko zlangan asosiy
ʻ
maqsad va vazifalar quyidagilardan iborat:
- Ilk shaharlar tarixida ro ybergan madaniy, ijtimoiy iqtisodiy va siyosiy
ʻ
jarayonlarni, ilk shaharlar taraqqiy etishining asosiy omillari va sabablarini
zamonaviy yondashuvlar asosida aniqlash, qadimgi O rta Osiyo shahar
ʻ
madaniyatining shakllanishi va rivojlanishi tarixi; “shahar” ni tarixiy tushuncha
sifatida izohlash xaqidagi turli konsepsiyalar va yondashuvlarni ko rib chiqish.
ʻ
QANG DAVLATI TARIXINI ARXEOLOGIK YODGORLIKLAR
ʻ
ORQALI O RGANISH
ʻ
Toshkent vohasidagilar dehqonchilik bilan juda qadimdan
shug ullanganlar. Ohangarondagi Burg onlik nomi bilan atalgan
ʻ ʻ

arxeologik obyektlarda olib borilgan qazilmalar natijasida toshdan
yasalgan yer qazishda, chopishda ishlatiladigan qurol va jezdan yasalgan
o roq topilgan. Bu o z navbatida bu yerlarda yashovchi aholi o shaʻ ʻ ʻ
davrlarda (miloddan oldingi IX—III asrlarda) dehqonchilik bilan
shug ullanganligidan dalolat beradi. Miloddan avvalgi II ming yillikning
ʻ
oxiri va I ming yillikning birinchi yarmida O rta Osiyoda sodir bulgan
ʻ
iqtisodiy tub o zgarishlar Toshkent vohasi aholisi hayotida ham yuz
ʻ
berdi. Bu mintaqa chorvadorlari xam asta sekin dehkonchilik uchun
qulay bo lgan joylarda doimiy qarorgohlarini belgilab, ziroatchilik bilan
ʻ
shug ullana boshlaganlar. Chirchiq, Ohangaron va ularning irmoqlari
ʻ
bo lgan katta va kichik soylar havzasi Toshkent vohasining eng kadimgi
ʻ
dehkonchilik markazlariga aylangan. Masalan, Ohangaron daryosining
o rta oqimida joylashgan Burg uluqsoy havzasi Toshkent vohasydagi ilk
ʻ ʻ
dehqonchilik madaniyati tarkib topgan rayon bo lib chiqdi. Bu rayonda
ʻ
arxeolog A.I.Terenojkin 1940-yilda birinchi bor qidiruv ishlarini olib
borgan. U shu yili Burg uluqsoy bo ylab arxeologik izlanishlar olib
ʻ ʻ
borib, dehqonchilik bilan shug ullangan aholining bir necha
ʻ
qarorgohlarini topdi. A.I.Terenojkin o sha yillarda yangi qurilayotgan
ʻ
Toshkent kanali trassasi bo ylab arxeologik yodgorliklarni hisobga olish
ʻ
bilan ham shug ullandi. U ochgan kadimiy qishloq qoldiqlari Toshkent
ʻ
vohasining ilk bor dehqonchilik bilan shug ullana boshlagan jamoalariga
ʻ
tegishli makonlar edi. Bu makonlarning barchasi Burg uluqsoy bo ylab
ʻ ʻ
joylashgan, shuningdek, ular ijtimoiy va madaniy jihatdan yagona
umumiylikka ega edi. Shuning uchun A.I.Terenojkin bu yodgorliklarga
Burg uluq madaniyati deb nom berdi. Burg uluk madaniyati Toshkent
ʻ ʻ
vohasi tarixida voha aholisining ilk dehqonchilik madaniyatini

o rganishda muhim ilmiy kashfiyot edi. A. I. Terenojkin Burg uluqʻ ʻ
madaniyati yodgorliklarining davriy tasnifotini ishlab chiqdi va bu
madanint tarixini ikki bosqichga bo ldi. U avval Burg uluq madaniyati
ʻ ʻ
yoshini miloddan avvalgi III-I asrlarga oid deb topdi, Keyinrok esa
bunga aniqlik kiritib, uning yoshini miloddan avvalgi IV—III asrlar
bilan belgiladi.Ammo Toshkent vohasida dehqonchilik madaniyati
undanham oldin tarkib topgan. Masalan, vohaning yirik yodgorligi
Qanqa shahar xarobasida olib borilgan izlanishlar bu vohada shahar
madaniyati miloddan avvalgi IV asrning oxiri va III asrda naydo
bo lganligidan dilolat beradi. A. I. Terenojkin Burguluq
ʻ
madaniyatiningyoshiga uchinchi bor aniqlik kiritdi. Bunga ko ra
ʻ
Toshkent vohasida ilk dehqonchilik madaniyati miloddan avvalgi VI —
IV asrlarda shakllangan.
Terenojkindan keyin uzoq yillar Burg uluk madaniyati tarixi bilan
ʻ
hech kim shug ullanmadi. Nihoyat, 1972-yili bu ishga arxeolog X. Duke
ʻ
jalb etildi. U Tuyabo g iz suv omborining qurilishi munosabati bilan
ʻ ʻ
Ohangaron daryosining chap sohilida muntazam ravishda qidiruv va
qazishma ishalarini olib borib, bu madaniyatga tegishli 14 ta qishloq va
60 ga yaqin yarim yerto la va chayla tipidagi kulbalarning qoddiqlarini
ʻ
ochib o rgandi. Arxeologik kazishmalar davomida qadimgi qishloklarni
ʻ
o rab olgan mudofaa devorlarini ochdi, xom g ishtdankilingan har xil
ʻ ʻ
hajmdagi uy qoldiqlarini qazidi.1981-yili shu madaniyatga aloqador bir
qabrni hamochib o rgandi. Qabrda skelet oyoq-ko llari buklangan
ʻ ʻ
holdachan yoni bilan, boshi shimolga qaratib yotqizilgan edi. Mozordan
bitta sopol idish chiqqan. Skelet ustida bir qator xom g ishtlar yotardi.
ʻ
Burguluq madaniyati qishloq qoldiqlarini qazish vaktida behisob sopol

parchalari, qumtoshdan yasalgan o roksimon pichoqlar, bronzadanʻ
yasalgan o roq va pichoqlar bigiz, oyna, ignalar topilgan. Topilmalar
ʻ
orasida ikki parrakli paykon ham bor. Tosh kurollar behisob, ularichida
yorg uchoqlar, tosh o g ir va o g ir soplari ko plab uchraydi. Sopollar
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
qo lda ishlangan. Toshkent vohasining kadimgi dehqonlari va
ʻ
hunarmand ahli ham Burg uluk, madaniyati zamonida sopol idishlar
ʻ
ishlab chiqarishda kulolchilik charxidan foydalanishdi bilmaganlar.
Sopollar ikki yarusli xumdonlarda emas, balki ochiq gulxanlarda
pishirilgan. Shuning uchun ular qo pol, mo rt bir tekisda jarangdor qilib
ʻ ʻ
pishirilmagan. Sopol idishlarning turlari xam ko p bo lmagan. Ular osti
ʻ ʻ
yassi kilib ishlangan kosalar, tuvakcha va xurmachalardan, kulokli sopol
qozonlardan iborat bo lgan. Sopollar aksariyatining (kozonlardan
ʻ
tashqari) sirtiga och kizil angob berilgan, so ng pardozlangan. Uning
ʻ
ustidan idishlarninggardishi bo ylab och kora yoki och qizil rangda gul
ʻ
solingan. Sopollarga tushirilgap gullar ham juda oddiy chiziklardan
iborat. Sopollar o z tashkiko rishshi jihatidan Chust madaniyati
ʻ ʻ
sopollariga o xshab ketadi. X. Duke sopollardagibu alomatlarni hisobga
ʻ
olgan holda ikki parrakli bronza paykan, qumtoshdan yasalgan
o roqsimon pichoklarga asoslanib, Burguluq madaniyati yoshini qayta
ʻ
ko rib chiqdi va uning miloddan avvalgi IX—VII asrlarga oid
ʻ
yekanligni isbotladi. Togakent vohasi yodgorliklar majmuida Burg uluq
ʻ
madaniyati o rniga kelgan yangi arxeologik madaniyatni hozircha tarix
ʻ
fani bilmaydi. Ammo Toshkent vohasi tarixida A. I. Terenojkin ochgan
Kovunchi madaniyati bor. Uning yil sanasi miloddan avvalgi II asrdan
boshlanadi. Endi Burg uluq bilan Qovunchi o rtasidagi oraliq davr uzok,
ʻ ʻ
yillar davomida arxeologlarning boshiniqotirdi. Nihoyat, O zbekiston
ʻ

arxeologlari Toshkent shahri yoshini aniklash munosabati bilan bu
jumboqning yechimini ham topdilar. Keyingi yillarda M. Filanovich
Toshkent yaqinidagi Shoshtepada qazishmalar olib borib, uning ustki
qatlamining ilk feodal davriga oid ekanligini ta kidlar ekan,ʼ
Shoshtepaning quyi qatlami Burg uluk madaniyatiga tegishli ekanligini
ʻ
isbotladi. M. Filanovichning Shoshtepada olib borgan qazishmalari
tufayli Burg uluq madaniyati, A. I. Terenojkin aytganidek, ikki
ʻ
bosqichdan iborat ekanligi yana bir bor tasdiklandi. Shoshtepaning
pastki qatlamidan qalin Burg uliq davri madaniy qatlami ochildi.
ʻ
Qadimiy mudofaa devori qoldiqlari o rganildi. Shoshtepa Toshkent
ʻ
shahrining ilk bor asosi qurilgan makon ekanligi aniklandi. Qadimgi
Toshkent Shosh, undan avvalroq Choch deb atalgan. Toshkentning ana
shu qadimgi nomi Shoshtepa bilan bog liq holda xalq orasida juda
ʻ
qadimdan hozirgacha unutilmay kelganidan dalolatdir.
Arxeolog olimlar (M.Filanovich va X.Duke) Shoshtepa materiallarini
chuqur o rganib, Burg uluk. madaniyatining so ngga bosqichi
ʻ ʻ ʻ
Shoshtepada namoyon bo lganini anikladilar. Shoshtepaning Burg uluq
ʻ ʻ
qatlami yoshi miloddan avvalgi VI—IV asrlarga tegishli ekanligini
isbotladilar shuningdek, Burg uluq qatlami ustida yotgan katlam
ʻ
miloddan avvalgi III asrga oid bo lib, u Burguluk madaniyati bilan
ʻ
Kovunchi madaniyati o rtasidagi o tish bosqichi ekanligi ham asoslandi.
ʻ ʻ
Shunday qilib, Burg uluq madaniyati Toshkent vohasi axolisining ilk
ʻ
dehqonchilik madaniyatidir. U ikki tarixiy bosqichni bosib o tdi. Uning
ʻ
birinchi bosqichi miloddan avvalgi IX—VII asrlar, so nggi boskichi esa
ʻ
miloddan avvalgi VI—IV asrlar bilan aniqlangan. Burguluqliklar o z
ʻ
taraqqiyotining birinchi bosqichida yarim yerto la va chayla tipidagi
ʻ

kulbalarda yashab, dehqonchilikbilan shug ullanganlar. Ikkinchiʻ
bosqichda esa ularning ijtimoiy, iktisodiy va madaniy hayotida tub
o zgarishlar yuz berdi. Endi ular guvala va xom g ishtdan kulba kurishni
ʻ ʻ
bilib oldilar. Dehqonchilikda sun iy sugorishdan foydalanildi. Ularning
ʼ
qishloqlari atrofida mudofaa devorlari paydo bo ldi.
ʻ
Qang’ madaniyatining gullashi tasodifiy emas, albatta.
Sirdaryoning o’rta oqimida yashovchi xalqlarning So’g’diyona,
Farg’ona va Tyan'shan' tog’ining shimoli-sharqiy qismida yashovchi
xalqlar bilan yaqin aloqada bo’lganligi tufayli Qang’a madaniyati
taraqqiy etgan. Ana shu aloqalar natijasida katta bir o’lkada (O’rta Osiyo
va Qozog’iston cho’llarida) yashovchi bir qancha xalqlarning
madaniyatida, urf-odatida o’xshashliklar mavjud bulgan. Shuning uchun
qadimgi manbalarda qang’uylarning shimoli-g’arbiy qo’shnisi Yanqay
(alanlar) hamda Buxoro (An', An'si) aholisining urf-odati
qang’uylarnikiga o’xshash bo’lgan. Solnomalarda qang’uylar haqida gap
ketganda bularning urf-odati, turmush tarzi Shimoliy Xitoy va
SharqiyTurkistonda joylashgan katta yuechjilarnikiga o’xshaydi deb
ta'kidlanadi. Qang’arlarning moddiy va madaniy aloqalarining kengayib
borishida, so’zsiz, ularning yeridan o’tgan qadimiy savdo yo’li — «Ipak
yo’li»ning ahamiyati katta bo’lgan. Bu savdo yo’li orqali O’rta Osiyo
xalqlari Xitoy, Hindiston, Eron,Yunoniston, Misr, Old Osiyo va
Yevropabilan kadim davrlardanoq savdo va diplomatik aloqada bo’lib
kelganlar.Savdo va madaniy aloqaning rivojlanganligini miloddan
oldingi II—I va milodiy I —IV asrlarga oid arxeologik topilmalar
tasdiqlaydi. Junariq yaqinidagi qadimiy qo’rg’onlardan (go’ristonlardan)
topilgan ikki damli, shtangasimon dastalik qilich olimlarning diqqatini

o’ziga jalb etgan. Bu tipdagi qilich O’rta Osiyoning boshqa rayonlarida
ham topilgan. Shu tipdagi ikki damli qilichni miloddan oldingi III—I
asrlarda sarmatlar ishlatgan. Qang’a va sarmat xalqlari qadimdan bir-
birlari bilan qo’shni bo’lib yashashgan. Milodiy I asrda sarmatlarning
katta bir qabilasi — alanlar qang’arlarga bo’ysungan. Uzoq davrlardan
beri davom etib kelgan savdo va etnik aloqalar natijasida Sarmat
madaniyatiga xos ayrim buyumlar, jumladan, ikki damli qilich
qang’arlarda ham bo’lgan. Junariq yaqinidagi 7-qo’rg’ondan miloddan
oldingi I — milodiy II asrlarga oid jezdan yasalgan, o’rtasi bo’rtib
chiqqan, dastali oyna topilgan.
B. A. Litvinskiyning fikricha, bu oyna Baqtriyada miloddan oldingi II
asrlarda ishlangan. Keyinchalik bu xildagi jezoyna O’rta Osiyoga va
Hindistonga, hatto Volgabo’ylariga ham tarqalgan. Shu 7-Junariq
yaqinidagi qo’rg’ondan miloddan oldingi I — milodiy III asrlarga oid
jezto’g’nog’ich ham olingan. Bu xil to’g’nog’ichlar Yugoslaviya,
Italiya, Vengriya hamda Yevropaning ko’pgina rayonlarida, Kichik
Osiyoda, G’arbiy Sibirda va boshqa regionlarda ham ko’plab topilgan.
Taxmin qilinishcha, bu tipdagi to’g’nog’ich O’rta Osiyoga Sharqiy
Yevropadan, Vengriyadan Sarmat cho’li orqali o’tgan. Shunga o’xshash
to’g’nog’ichlar Qang’arlarga Sharqiy Parfiya va Hindiston orqali ham
o’tgan. Choshtepada olib borilgan qazilmalar natijasida topilgan,
milodiy I —II asrlarga oid riton ham Qang’ yerlariga Yevropadan savdo
aloqasi orqali kelib qolgan.Keltirilgan arxeologik ma'lumotlardan xulosa
qilib aytish mumkinki, Qang’arlarning madaniy aloqa doiralari juda
keng bo’lgan; ular o’zlariga yaqin qo’shni xalqlar va qabilalar bilan
savdo va diplomatik aloqa bog’laganlar. Qovunchiliklar jasadni dafn

etish uchun yerni g’or shaklida kavlab, mag’ora (katakomba) yasaganlar,
Jasadni go’rga qo’ygach,uning yoniga erkak kishi bo’lsa, qilich, xanjar;
ayol ko’milsa, bezaklar, taqinchoqlar jezoyna qo’yilgan. Go’rning og’zi
tosh, xom g’isht yoki kesak bilan berkitilgan. Mag’oraning ustiga tuproq
uyulib, tepaqo’rg’oncha qilingan. Bu xildagi daxmalar Toshkent
vohasida, xususan, Angrenda ko’plab uchraydi12. Jasad ba'zi
daxmalarda yerning ustiga qo’yilgan. Maqbaralar xom g’ishtdan,
paxsadan qilingan. Qoramozor va Qurama tog’larida ustiga tosh uyulib
qo’yilgan daxmalar ham uchraydi. Bu xildagi qabrlar «mug’xona»,
«mugtosh» deb atalgan 7
Miloddan oldingi VI —I asrlarda So’g’diyonada, jumladan, Toshkent
vohasida zardushtra diniy e'tiqodi keng tarqalgan Zardushtra ta'limotiga
ko’ra, jasadni yerga qo’yish yoki o’tda kuydirish qat'iy man qilingan.
Chunki, murda makruh, hisoblangan. Shuning uchun ham bu dinga
e'tiqod qilgan kishilar murdani oldindan tayyorlab qo’yilgan baland
joyga olib borib qo’yganlar. Hayvon va qushlar o’lik etini yeb
bo’lganidan so’ng suyaklarni yig’ib, loydan yoki sopoldan yasalgan
idishlarga (assuariylarga) solib dafn etganlar. Bu xildagi idishlar
Toshkentda milodiy IV—VI asrlarda ham mavjud bo’lgan17. Ammo bu
davrda jasadni yerga qo’yib ko’mish ham keng tarqalgan edi.Yuqorida
keltirilgan dalillarga asoslanib quyidagi xulosalarga kelish mumkin.
Milodiy bir minginchi yilning birinchi yarmida zardushtra diniy e'tiqod
hukm surib kelayotgan bir davrda Tyanshan tog’laridan shimoli-sharqda
hamda Sirdaryoning quyi oqimidagi yerlarda yashovchi xalqlar jasadni
yerga qo’yib ko’mish odati mavjudligi ko’chmanchi qabilalarning ayrim
7
12Masson M. Ye. Axangeran, S. 15, 16; Buryakov Yu. F. Genyozis i etapi razvitiya gorodskoy kul'turi
Tashkentskogo oazisa. S. 15-16bet

qismlari Toshkent vohasiga kelib joylashib, ularga aralashib ketganligini
bildiradi. Vodiyga kelib o’rnashgan qabilalarning kelib chiqishi har xil
bo’lgan; bularning ayrimlari eron til gruppasidagilar (assiylar, toxarlar,
shaklar va boshqalar) bo’lsa, boshqa qismlari esa turkiy tilda
gapiruvchilar bo’lgan.
Qovunchiliklar quyoshga sig’inganlar. Bu e'tiqod ibtidoiy davrlarda ham
ko’pchilik xalqlarda mavjud bo’lgan bo’lishi kerak. Quldorchilik
davriga kelib quyoshga sig’inish yangicha tus olgan. Endilikda Quyosh
xudosi qabila boshliqlari va quldorchilik davlatining manfaatlari uchun
xizmat qilgan.Quyoshga sig’inish O’rta Osiyoda yashovchi shak -
massagetlar orasida ham keng tarqalgan. Gerodot (miloddan oldingi V
asr) «Massagetlar barcha xudolardan faqat quyoshni tan oladilar» deb
yozadi. Massagetlar malikasi To’maris Eron podshosi Kir II dan o’ch
olish maqsadida massagetlar xudosi «Quyosh» nomini tilga olib qasam
ichadi 8
. Kirni massagetlar bilan urush olib borgan yillari miloddan
oldingi VI asrga (530 — 524 yillariga) to’g’ri keladi. Sirdaryoning quyi
oqimidan topilgan VII—V asrlarga oid arxeologik qazilmalar vaktida
topilgan ot anjomlaridagi bezaklarda quyosh shakli bo’lgan 9
.
8
Eron qo‘shinlarign yetib olib, ular bilan jang qilishni buyuradi. Massaget qo‘shinlari eronliklar
lageriga yetib kelib, bu yerda qoldirib ketilgan oz qism eron jangchilarini tor-mor qiladilar va g‘alabani
nishonlashga kirishib, bu yerdagi ichimliklar, nozu ne'matlarni tanovul qilishadi. Hamma mast bo‘lgan bir
paytda Kirning jangovar qismlari bostirib kirib, massaget qo‘shinlarining ko‘pchilik qismini chopib
tashlaydilar va bir qismini jumladan, Sporgapifni asir oladilar. Bu fojia To‘marisga yetgach, u elchi
yuborib, o‘g‘lini qaytarib berishni va eronliklarga o‘z vatanlariga qaytib ketishni maslahat berib shunday
deydi: «... agar mening bu maslahatimga quloq solmasang massagetlarning oliy xudosi «Quyosh» nomini
tilga olib qasam ichamanki, men sen qonxo‘rni astoydil qonga to‘ydiraman». Sporgapif halok bo‘ladi.
Massaget qo‘shinlari eronliklar ustidan g‘alaba qozonadi. Kir ham shu jangda, miloddan oldingi 529
yilda halok bo‘ladi. To‘maris Quyosh xudosi nomiga ichgan qasamiga amal qilib, Kirning boshini tanasidan
judo qilib, qon bilan to‘ldirilgan meshga solib, shunday deydi: Sen xiyla - nayrang bilan mening
o‘g‘limni o‘ldirib, meni undan judo qilding. Bu bilan meni — sening qo‘shinlaringni tor - mor qilgan
kishini tiriklayin o‘ldirding. Men bo‘lsam o‘z va'damga vafo qilib, sen qotilni qonga to‘ydirdim».
Qarang: Dovatur A. I., Kallistov D. P., Shishova I. A. Narodi nashey strani v «Istorii» Geradota. M.,
1982. S. 89—93.
9
VishnevskayaO. A. Kul'tura sakskix plemen nizov'ev Sirdr'i v VII—V vv. do n.e. M., 1973. S. 119,
131.

Qovunchiliklar olovga ham sig’inganlar. Albatta, bu e'tiqod zardushtra
dinining ta'siri natijasidir. Qovunchiliklarga oid yana bir qancha
e'tiqodlar ham mavjud bo’lgan. Shulardan biri ma'lum hayvonning
g’oyibona kuchiga ishonish bo’lgan, Bu borada qo’chqor va ho’kiz
alohida o’rin tutgan. Bunga Qovunchi va Toshkent vohasidagi qo’rg’on
xarobalaridan arxeologik qazilmalar natijasida topilgan milodiy I—VI
asrlarga oid sopol idishlar misol bo’ladi. Qovunchiliklar qo’chqorni
himoya qiluvchi va tozalovchi kuch deb qaraganlar. Qovunchitepadan
shohli xo’kiz boshiga o’xshatib yasalgan qozon tagiga qo’yilgan
tirgaklar ham topilgan. O’sha davr kishilari ho’kiz boshiga himoya
kuchiga ega bo’lgan, baxtsizliklardan saqlovchi ilohiy kuch sifatida
sig’inganlar.Shunday qilib Qang’ davlati tarixini o’rganishda Burg’uluq
va Qovunchi madaniyati muxim arxeologik manba bo’lib xizmat qiladi.
2.DAVON DAVLATI TARIXI VA DAVLATCHILIGIGA OID
CHUST MADANIYATI.
Farg’ona vodiysining qadimgi tarixi haqida gap ketganda,
odatda, uning miloddan avvalgi VII—VI asrlardan to milodiy eraning V

asriga qadar bo’lgan davr tarixini ko’z o’ngimizga keltiramiz. Chunki
undan avvalgi davr qadimgi Farg’ona tarixida ibtidoiy jamoa tuzumi va
V asrdan boshlab esa uning feodal davri tarixi boshlanadi. Farg’onaning
qadimgi davr tarixi quldorlik davriga to’g’ri keladi. Ammo bugungi
kunda qadimgi Farg’ona haqidagi arxeologik va tarixiy manbalar bu
zaminda quldorlik tuzumi qanday darajada bo’lganligi haqida fikr
yuritishga yetarli ma'lumot bermaydi. Bu davr tarixida ijtimoiy-siyosiy
hayotda erkin jamoa xo’jaligi jamiyat rivojida asosiy qatlamni tashkil
etardi. Qadimgi Farg’onaning ana shu davr tarixida, Xitoy manbalariga
ko’ra, Dovon davlati bo’lgan. Ammo bu davlatning qaysi asrda paydo
bo’lganligi, qachon inqirozga yuz tutib tarix sahnasidan tushganligi
hakida hech qanday ma'lumotlar yo’q. Faqat uning miloddan avvalgi II
—I asrlarda qudratli Dovon davlat uyushmasi bo’lganligi hakida qisqa
ma'lumot saqlangan, xolos.Miloddan avvalgi VI—IV asrlarda O’rta
Osiyoning Baqtriya, Parfiya, Marg’iyona, So’g’d, Xorazm kabi qadimgi
dehqonchilik o’lkalari Eron ahamoniylariga tobe bo’lib, u buyuk
imperiya tarkibida bo’lgan chog’larda qadimgi Farg’ona bunday
tobelikdan ozod edi. Miloddan avvalgi IV asrda bu davlat Xorazm
davlati singari makedoniyalik Iskandarga ham tobe bo’lmagan.Qadimgi
Farg’onaning Salavkiylar davlati tarkibida bo’lganligi haqida ham hech
qanday malumot uchramaydi. Demak, Farg’ona qadimgi davrda
ahamoniylar va yunonlar hukmronligi davrida siyosiy erkini o’z qo’lida
saqlab qolgan. Yunon mualliflari faqat salavkiylarning lashkarboshisi
Demodam miloddan avvalgi 280 yilda Yaksart (Sirdaryo)dan o’tib
yunon xudosi Appolon shaniga mehrob (olovxona) o’rnatdi, degai
xabarni qoldirgan.YuunonBaqtriya podsholaridan birining Sharqiy

Turkistonga Farg’ona orkali bir marta ko’shin tortib borganligi haqida
ham antik tarixchilar ma'lumot qoldirganlar. Yukorida bayon etilgan fikr
mulohazalardan kelib chiqadigan bo’lsak, qadimgi Farg’ona davlati —
Dovon miloddan avvalgi II asrda emas, balki ancha avval, III yoki IV
asrlardayoq O’rta Osiyo tarixida shakllangan davlat snfatida mavjud edi.
U qadimda Parkan deb atalgan. Uning Dovon nomi yesa xitoylar
tomonidan berilgan nomdir. Xitoy manbalarida yozilishicha, miloddan
avvalgi II — I asrlarda Dovon aholisi ko’p, dehqopchilik va
hunarmandchilik xo’jaliklari yuksak rivojlangan, shaharlarga boy va
kuchli qo’shinga ega mamlakat bo’lgan. Bu tarif, darhaqiqat, boy
arxeologik materiallar asosida ham tasdiqlangan. Bu davr qadimgi
Farg’ona tarixida Sho’rabashat bosqichi deb ham yuritiladi.
Sho’rabashat, O’zgan shahri yaqinida joylashgan bo’lib, vodiyning yirik
shaharlaridan biridir, uning maydovi 70 gektarga teng. Miloddan avvalgi
II asrda, yani Xitoy elchisi Chjyaa Syan bu yurtga kelgan davrlarda
qadimgi Farg’onada kuchli siyosiy davlat tizimi shakllangan edi.
Podsholik tepasyda mahalliy aholining asilzodalaridan chiqqan hukmdor
turardi. Ulardan bazilarining nomlari xitoychada Mugua, Chan Fin,
Yanilyu deb berilgan. Hukmdorniig yonida epg yakin qarindoshlardan
ikkita yordamchi bo’lgan. Hukmdor davlat ishlarini olib borishda
oqsodollar kengashiga suyangan. Oqsoqollar kengashi hukmdor bilan
birgalikda davlat ahamiyatiga molik ijtimoiy, siyosiy va diniy
masalalarni hal etgan. Shu bilan birga oqsoqollar kengashi hukmdor
faoliyatini muhim masalalarda nazorat kilib borgan. Oliy kengash oldida
hukmdorning xukuqi cheklangan edi. Ayniqsa, urush va tinchlik,
diplomatiya masalalarda hal etuvchi kuch oliy keigash qo’lida edi. Oliy

kengash hukmdorni hokimiyatdan tushirishi, uning o’rniga yangisini
saylashi mumkii bo’lgai. Xitoy manbalarining xabar berishiga
qaraganda, o’zga davlat va uning qo’shini bilap bo’lgan janglarda
dovonliklarniig mag’lubiyati uchun oliy hokimiyat egasi hukmdor
oqsoqollar kengashi qarori bilan o’lim jazosiga torilan. Dovon
davlatining siyosiy tuzumi shaxar davlt yoki voha davlatlariing erkin
ittifoqidan tashkil tongan konfederatsiya edi. Bunday davlat tizimining
vujudga kelishida qadimgi Farg’onada so’nggi bronza davirida
(miloddan oldingi XI—VII asrlarda) shakllangan dehqonchilik vohalari
va ular bazasida tashkil topgan qadimgi shaharlar asos bo’ldi. Ana
shunday dehqoichilik vohalarining soni qadimgi Farg’onada, arxeologik
izlanishlarga ko’ra, 10 dan ortiqdir. Shular jumlasiga Aravansoy,
Akbura, Sultonobod, Qo’rg’ontepa,0 Andijonsoy, Qorabosh, Tentaksoy,
Maylisoy, Ulug’nor, Shahrixonsoy, Akman Yilg’insoy va boshqalar
kiradi. Ularning har birida o’nlab antik davr yodgorliklari bor. Bu
vohalarning ko’pchiligi so’nggi bronza davrida o’zlashtirilgan, miloddan
avvalgi IV—I asrlarga kelganda esa ular bazasida shaharlar qad
ko’targan. Bu Xitoy sayyohi va elchisi Chjan Syan qadimgi Farg’ona
xalqi bilan, uning xulq-atvori, o’rf-odatlari, kuch qudrati, tabiati va
hayvonot dunyosi bilan tanishar ekan, u o’z imperatori nomiga hisobot
yozgan va Xitoy imperatorining etiborini Dovonga tortgan.
Bu vohalarning ko’pchiligi so’nggi bronza davrida
o’zlashtirilgan, miloddan avvalgi IV—I asrlarga kelganda esa ular
bazasida shaharlar qad ko’targan. ByXitoy sayyohi va elchisi Chjan
Syan qadimgi Farg’onaxalqi bilan, uning xulq-atvori, o’rf-odatlari, kuch

qudrati, tabiati va hayvonot dunyosi bilan tanishar ekan, u o’z imperatori
nomiga hisobot yozgan va Xitoy imperatorining etiborini Dovonga
tortgan. Dovon Xitoy (Xan) imperiyasining G’arb mamlakatlari bilan
ipak yo’li orqali savdo-sotiq ishlarini yuritishda juda muhim yurt
hisoblanardi. Farg’onaning samoviy dul dullari—arg’umok otlari Xan
imperatorlarini Davanni o’z tasarrufiga olishga undardi. Shu maqsadda
Xitoy Farg’ona xalqi ustiga qo’shin tortib borishga bahona qildirardi.
Miloddan avvalgi 104 yilda bahona ham topildi. Farg’onaliklar
tomonidan Xitoy fuqarosi Che Liining o’ldirilishi ularga Dovonga
qo’shin tortib borishga bahona bo’ldi. Xitoyliklar Dovon ustiga qo’shin
tortib borar ekan, dastlab Farg’ona yurishini ko’z o’ngiga keltrira
olmaganlar. Uzoq yo’l, har qadamda mahalliy hokimlar qo’shinlari bilan
bo’lib turadigan to’qnashuvlar Xitoy armiyasining tinkasini quritdi. Ular
Farg’onaniegallash u yokda tursin, hatto bironta arg’umok olishga ham
erisha olmay, miloddan avvalgi 102 yilda katta sonli ko’shindan qolgan
qoldiq bilan zo’rg’a Xitoynyant Dun Xuan shahriga qaytadi. Biroq
xitoyliklar bir yildan so’ng, myloddan avvlgi,101 yilda 60 ming kishilik
qo’shin bilan Farg’ona ikkinchi marta harbiy yurish uyushtiradi. Urush
xitoyliklar uchun yengil ko’chmadi. Qo’shinga 50 dan ortiqtajribali
lashkarboshilar boshchilik qildi. Bu safar urushga maxsus tayyorgarlik
ko’rildi. Armiyaga shaharlar kamal holatga o’tganda suvsizlikdan taslim
etish choralarini ko’ruvchi mutaxassislar, arg’umoq otlarni tanlay
odadigan mutaxassislar jalb etildi, otlar uchun qurukq yem xashak
g’amlandi. Birinchi jangdayoq xitoyliklarning qo’li baland kelib,
dovonliklar chekinadilar. Yerli aholi sonli Xitoy askarlari bilan ochiq
maydonda jang qilishdan qochib, mayda-mayda guruhlarga bo’linib

qalalarga yanshrinadilar. Nihoyat, Xitoy qo’shinlari Dovon davlatining
poytaxti Ershini (hozirgi Marhamat shahar xarobasi) qamal qiladilar 40
kuncha davom etgan qamaldan so’ng dushman shahar tashqi devorini
buzib, shahar ichiga kiradi va uning bir qismini egallaydi. Ammo
mudofaachilar ham bo’sh kelmaydilar. Dovon podsholigining oqsoqollar
kengashi o’z vakillarini xitoyliklar huzuriga yuborib, dushman oldiga
o’z shartlarini qo’yadiar. Ular, agar Xitoy armiyasi harbiy harakatni
to’xtatsa, o’z hukmdori kaysar Muguani o’ldirishni hamda bir necha
samoviy duldullar va Xitoy armiyasi uchun yemak berajaklarini vada
qiladilar. Agar bu shartlarga ko’nmasa mudofaachilar qarshilik
ko’rsatishni davom ettirajaklarini va oldindan kelishuvga ko’ra ularga
Qapg’uy qo’shinlari yordamga yaqin kunlar ichida kelishini xabar
qiladilar. Holdan ketib, tinkasi kurigan xitoyliklar bunga rozi bo’lib, bir
necha arg’umok otlar va 3 ming boshqa turdagi otlar olib qaytadilar.
Xitoy tarixchisi Sima Syanning xabariga ko’ra, Mugua o’ldirilib, uning
o’rniga Farg’ona davlatining sobik hukmdori Mosoyni taxtga
o’tqazadilar.
Shundan so’ng ikki oradagi urush to’xtaydi va Xitoyning
qoldiq askarlari yo’l-yo’lakay kutilmagan to’sqinliklarga uchrab,
Sharqiy Turkistonga yo’l oladilar. Uzgan aholisi xitoyliklar koldirib
ketgan qo’shinni oziq-ovqat va yem-xashak bilan taminlashdan bosh
tortib, butun otryadni qirib tashlaydi. Buni eshitgai Xitoy qo’shini yana
ortiga qaytib, O’zganni qattiq jang bilan qo’lga kiritadi, Kang’ davlatiga
qochib ketgan tahar hokimini xitoyliklarga topshirishni talab qiladi va
uni qo’lga kiritgach boshini tanasidan judo etadi. Birok, bu tadbirlar
yerli aholini tinchitirmaydi. Xitoy armiyasi Dovondan chiqib ketishi

bilanok aholi Mosoyni taxtdan tushirib, Muguaning inisini hukmdor
qilib ko’taradi. Miloddan avvalgi II —I asrlarda, Xitoy manbalari
qoldirgan malumotlarga ko’ra, Dovonda dehqonchilik madaniyati avj
olgan, yilqichilik rivojlangan. Chjan Syanping so’zlariga qaraganda, bu
zaminda hammasi bo’lib70 ga yaqin obod shaharlar bo’lgan. Ularda bir
necha yuz ming aholi yashagan. Ular yerga ishlov berishda tengi yo’q
mirishkorlar bo’lib, sholi, bug’doy va boshqa ekinlarni ekkanlar.
Bog’dorchilik, birinchi navbatda uzumchilik keng rivojlangan. Uzumdan
sharbat qilish yaxshi yo’lga qo’yilgan. Boy yer egalarining yerto’lalarida
bir necha 10 yillar avval tayyorlangan vinolar saqlanadi, deydi Chjan
Syan. Biroq ularda Parfiya, Baqtriya, Xorazm, So’g’diylarda bo’lgani
singari tanga pullar zarb etish bo’lmagan. Savdoda pulsiz mol
ayirboshlash keng yo’lga qo’yilgan.Antik davr Farg’onasida
hunarmandchilik o’zining qator tarmoqlari bo’ylab keng rivojlangan.
To’qimachilik va kulolchilikda ham ijobiy holatlar kuzatiladi.Ijtimoiy va
siyosiy hayotda ayollarning o’rni katta bo’lgan. Ularga nisbatai hurmat
kuchli edi. Xitoy tarixchilarining yozishicha, agar ayol eriga biror
topshirikkilsa, er topshiriqni bajarmaslikni xayoliga ham keltira
olmagan. Xitoy tarixchilari kadimgi Farg’ona aholisini tashqi qiyofada
qang’arlarga o’xshab ketadi, ular chuqur ko’zli va kalin sokolli
bo’lganlar, deb tariflaydi. Chjan Syan Dovondan (Farg’onadan) to Ansi
(Parfiya)gacha bo’lgan hududlarda yashovchi aholining tili har xil
bo’lsada, ammo ular bir-birlarini tushinishini, ularning urf-odatlari ham
bir birlariga o’xshash bo’lganligini takidlaydi.Xitoy ayg’oqchisi Chjan
Syanning Dovon davlatining qudrati haqidagi malumotlari ham etiborga
loyiqdir. Dovon 60 ming qo’shinga ega edi. Piyoda askarlari otliq

qo’shini harbiy mahoratda tengi yo’q bo’lgan. Ularning chopar ot ustida
turib orqaga qayrilib kamondan uzgan o’qlari dushmanni dog’da
qoldirardi. Ularni ayollari ham kamondan o’q uzishda o’z erlaridan
kolishmagan.Dovonliklar g’arbda qang’lilar shimolda usunlar,sharqda
asa uyg’urlar bilan yaqin aloqada bo`lishgan. Xitoy bilan bo`lgan
janglarda ularni har doim qang’uylar qo’llab quvvatlaganlar. Qadimgi
Farg’ona davlati milodiy eraiing dastlabki yuz yilliklarida mahallvy
aslzodalar so’lolasi boshqargan. Xitoy manbalariga qaraganda, kadimgi
Farg’onani 410 yilgacha bir sulola (xonadoni) vakillari uzluksiz
boshqarib kelgan. O’rta Osiyo hududlarida Eftallar davlati qaror
topgach, qadimgi Farg’ona davlati o’z mustaqilligini yo’qotgan.
O’zbekistonning qadimgi tarixini tadqiq etishdagi murakkab
muammolardan biri — O’zbekiston sivilizasiyasi va millatchiligining
paydo bo’lishi hamda rivojlanish bosqichlari hisoblanib, bu jarayonda
shaharlar shakllanishini o’rganish Muhim ahamiyat kasb etadi. Bu holat
sivilizasiya va davlatchilik urbanistik xususiyatlarni o’zida aks ettiruvchi
qonuniyatga ega yekanligi bilan izohlanadi. Chunki, har bir tarixiy
davrda aynan shaharlar davlat salohiyatining ma'muriy, harbiy-siyosiy,
ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy markazlari sifatida mavjud bo’lgan.
Shaharlarda xunarmandchilik ishlab chiqarish va savdo-sotiq, boshqaruv
tartibi va harbiy . garnizonlar, o’z davrida yetakchi bo’lgan dinlarga xos
ibodatxonalar markazlashgan va faoliyat ko’rsatgan. Shuning uchun ham
o’lkamiz tarixi va madaniyatini yorituvchi turli davrlarga oid tarixiy va
tarixiy-sorafik manbalarda solnomachilar O’rta Osiyo shaharlariga katta
e'tibor qaratganlari tasodifiy hol emas.

Miloddan avvalgi II ming yillikning oxirlariga kelganda
chorvador aholining bir kismi bugunga kelib o’zlariga o’trok xayot
ko’rishni afzal ko’rganliklarini ko’ramiz. Xuddi ana shu jarayoning
timsoli sifatida Qadimgi Farg’ona ilk dexqonchilik madaniyati paydo
bo’ladi. Ana shu bobodexqonlarimizning dastlabki qishloqlaridan biri
1951 yilda M. E Vorones tomonidan Chust shaxri yaqinidagi
Buvanamozor deb atalgan buloq yoqasidan topib o’rganiladi.
Arxeologlar bu yodgorlikka shartli ravishda Chust madaniyati deb nom
berganlar.Chunki Buvanamozordagi so’ngi bronza davriga oid bu
yodgorlikka yaqin yirik axoli joyi Chust shaxri yedi. Shundan so’ng
tarixiy va arxeologik asarlarda O’zbekiston tarixining qadimgi xaritasida
Chust madaniyati o’z o’rnini topadi. Chust madaniyati Farg’ona
vodiysida o’rganilgan eng kadimgi dexkon jamoalari madaniyatidir.
Xozirgi kunda Chust madaniyatiga oid yodkorliklar vodiyda 80 dan
ortib ketdi. Ularni yil sanasi miloddan avvalgi II ming yillikning oxiri I
ming yillikning birinchichoragi bilan belgilanadi. Bu madaniyatga
tegishli yodgorliklar Farg’ona vodiysining shimoliy (Namangan
viloyati) va sharqiy (Andijon viloyati) viloyatlarida keng tarqalgan.
Xozirgacha 10 dan ortiq yodgorliklarda arxeologik qazishmalar
o’tkazilgan. Chust madaniyatiga doir yodgorliklar tog’ oldi soy
etaklarida, ularning o’rta oqimida, voxaning tekis rayonlarida uchraydi.
Ayniqsa Qoradaryo xavzasida, uning irmoqlari bo’ylab Chust
madaniyatiga doir dexqonchilik qishloqlari qad ko’targan. Chustda M.E.
Voronesdan keyin V.I.Sprishevskiy B.Matboboevlar xam qazishma
ishlari olib borgan. Yana bir yodgorlik Yu.A.Zadneprovskiy tomonidan
Qoradaryo irmoqlaridan biri Dalvarzintepada o’rganilgan. Qazishmalar

Qoraqo’rg’on,To’raqo’rg’on,Tergovchi,Yaztepa,Go’rimiron,G’ayrattepa
Chimboy,Ashkaltepa kabi yodgorliklarda o’tkazildi. Ularni barchasi
Chust madaniyatiga oid bo’lib ulardagi 1,5 - 3metrgacha qalinlikda
saqlangan madaniy qatlam Chust madaniyati axolisining o’troq xayot
kechirganliklaridan dalolat beradi. Chust madaniyati yodkorliklari
tarixiy topografik ikki tipga bo’linadi: 1.Maydoni bir gektargacha
bo’lgan mayda qishloqlar. Ularning xar biri bir oila jamoasining asosini
tashkil etgan. Maydoni 10 va undan ortiq gektarga teng bo’lgan
qishloqlar.Olimlar arxeologik qazishpmalar natijasida qo’lga kiritilgan
ashyoviy dalillarga asoslanib Chust madaniyati materiallarini ikki
davrga bo’ladilar. Uning birinchisi bronza Davrining sunggi bosqichiga
oid. Ikkinchi bosqichi xronologik davrlashtirishda miloddan avvalgi VIII
—VII asrlarga tegishli bo’lib, bu bosqich materiallari ilk temir davriga
taalluqlidir. Bu davrda Chust madaniyati qishloqlarida otashparastlik
diniy qarashlari rasmiylashadi. Chust qishloqlari atrofida mudofaa
devorlari barpo etiladi. Masalan, Dalvarzintepa misolida miloddan
avvalgi VIII—VII asrlarda qadimgi Farg’onaning ilk shaxri shakllanadi.
Bu shaxar ikki qismdan iborat bo’lib, uning birinchi — O’rda kismida
jamoa xukmdorining qarorgoxi joylashgan. O’rdaning chor atrofidagi
qalin mudofaa devorlar qoldiqlari Buvanamozordagi Chust qishlog’ida,
Ashkaltepada xam topilgan. Chustda xom g’ishtdan ishlangan devorning
qalinligi 3 metr, uning balandligi esa 3,5 metrga teng bulgan.Chust
madaniyati yodgorliklarini qazishma jarayonida ularning quyi
qatlamidan doira shaklida qurilgan ko`plab o’ralar topilgan. Masalan,
Chust makonida 60 dan ortiq Chimboy makonida esa 16 ta ana shunday
o’ralar ochilgan. Bu o’ralarning qanday maqsadda qurilganligi

to’g’risida xar xil fikrlar mavjud. Bir guruh olimlar ularni kulba deb
talqin etsa, boshqa bir gurux olimlar Farg’ona vodiysida yakin
kunlargacha an'ana bo’lib kelgan g’alla ombori, g’alla o’ralari deb
biladilar. Bu xulosa xaqiqatga bir oz yaqindir, chunki ularning maydoni
yashash joy—kulbalar uchun nokulay edi.Chust madaniyatiga doir
yodgorliklarning quyi qatlamida guvala yoki xom g’ishtdan qurilgan
kulbalar uchramaydi. G’ishtdan qurilgan uylar—xonadonlar qoldiklari
Chust madaniyati tarixining ikkinchi bosqichida paydo bo’lgan. Dastlab
qadimgi Fargonaning bobodexqonlari yarim yerto’la va chaylalarda
istiqomat qilganlar.Bu esa nasl-nasabi jixatidan qadimgi chorvador
qabilalardan ajralib chiqqanliklaridan guvoxlik beradi.Chust
madaniyatining kashf etilganiga 50 yildan ortiq vaqt o’tishiga qaramay,
xali bu madaniyat axolisigategishli maxsus qabristonlar ochilmagan.
Makonlarni qazish jarayonida vayronaga uchragan uylar atrofidan bir
necha tartibsiz ko’milgan mozorlar ochilgan. Bu mozorlarga odamlar
yoni bilai g’ujanak xolatida quyilgan. Ularda anik, bir tartib
kuzatilmaydi. Ba'zi xollarda odam suyaklari makon maydonidagi
xo’jalik o’ralarida sochilib yotar edi. Ko’p xollarda bir chuqurchada
uytalab odam bosh suyagiping o’zi uchraydi. Birok, mozorlarda skelet
atrofida sopol idishdar, xar xil taqinchoq va uy-ro’zg’or buyumdari
uchramaydi. Odatda islom diniga qadar bo’lgan mozorlar albatta tegishli
ashyoviy dalillar bilan taminlangan.Faqat Chust makonida qazib olingan
bir mozorda skelet bosh suyagi yaqinida bitta gulli sopol kosa topildi.
Chust madaniyati yodgorliklarida ba'zan yosh bolalarni sopol idishlarga
solib kumish odati uchrab turadi.Chust madadiyatida metall bilan
bog’liq xunarmandchilik yaxshi rivojlangan. Masalan, Chust makonini

qazish vaqtida 80 dan ortik, Dalvarzintepada esa 60 ta metall predmetlar
topilgan. Metall bilan bog’liq xunarmandchilikiing rivoji xaqida gap
ketganda Chust va Dalvarzintepa yodgorliklaridan topilgan tosh
qoliplarni xam kursatish mumkin. Bu qoliplarda oyna, o’roq, pichoq
bigizlar qo’yilgan. Metall esa sopol idishlarda — eritlgan. Chust
madaniyati yodgorliklarining yukori qatlamidan bronzadan qilingan
asbob-uskunalardan tashqari temirdan ishlangan pichoq topilgan.
Yedgorliklarda temir shlaklari kuplab uchraydi. Chust va
Dalvarzintepani qazish vaqtida ot uzangilari va sulig’i,oyna, bilaguzuk,
xalqa va qarmoqlar, ikki parrakli bronza paykonlari topildi.Chust
madayiyati yodgorliklarida toshdan mexnat qurollari yasash davom
etadi. Masalan, birgina Dalvarzintepani qazish vaktida 1500 ga yaqin
tosh kurollar topilgan. Tosh qurollar orasida qum-toshdan yasalgan
o’roqsimon pichoklar yasash aloxida diqqatga sazovordir.
Dalvarzintepada 400 ga yaqin ana shunday tosh
pichoqlartopilgan.Suyakdan qurol yasash keng yo’lga qo’yilgan.
Suyakdan taroq, moki, bigiz, urchuk, va boshqa buyumlar ishlangan.
Suyakdan yasalgap buyumlar orasida qo’y, echki oshiqlarinixoyatda
ko’p. Ularga tegishli chuqurchalar yasab, chukurchalarga bronza
quyilgan. Oshiklarning deyarli ko’pchiligi juda sillik ustki qismi to’k
kizil tusda va ularga berilgan pardoz tufayli oshiklar tovlanib turadi. Bu
esa qumor o’yinidan dalolat beradi. Chust madaniyatida
xunarmandchilykiing keng rivojlangan soxasi kulolchilik edi. Lekin
sopol ishlab chikarishda xali kulolchilik dastgoxidan foydalanishga
utilmagan. Idishlar qo’lda yasalgan. Demak, chustliklar kulolchilik
charxini bilmaganlar.Chust madaniyati axolisining xujaligi sun'iy

sug’orishga asoslangan dexqonchilik edi. Ikkinchi urinda chorvachilik
turgan. Xujalikda xonaki ot, koramol saqlangan. Dexdonchilik
ekinlaridan bug’doy, arpa, tarik ekilgan. Chustliklarning g’allalari,
yukorida ta'kidlganidek, yerga o’yib ishlangan uralarda saqlangan. Xar
bir o’rada 200 kg dan to 2 tonnagacha g’alla saqlash mumkin bo’lgan.
Dexqonchilik ishlarida, yer xaydashda, ekin-tikinlarni yanchishda
xayvonlardan foydalanilgan. Masalan, qadimgi Farg’onaning xozirgi
Qirgiziston xududiga kirgan Soymalitosh koya suratlarida qo’shga
qo’shilgan xo’kizlarning tasviri bor. Bu suratlar Chust madaniyati
davriga oiddir.Chust axolisi xayotida xunarmandchilikniig to’qimachilik
yunalishi yuksak darajada rivojlangan. Chust madaniyati yodgorliklarini
kazish vaktida to’qimachilik dastgoxiga tegishli urchuq, toshlar, moki va
suyak taroqlar ko’plab topilgan.Shunday kilib, miloddan avvalgi II ming
yillikning oxiri va I ming yillikning boshlarida Farg’ona vodiysida
Chust madaniyati misolida qadimgi dexdonchilik madaniyati - tarkib
topganini ko’ramiz. Bu madaniyatning kelib chikish masalasi borasida
olimlar orasida davom etayotgan ilmiy munozaralar xali o’z nixoyasiga
yetgani yoq. Bu madaniyat ijodkorlarining turmush tarzi Janubiy
Uzbekiston xududlarida topib urganilgan Sopollitepa madaniyati
ijodkorlaridan madaniy va xujalik taraqqiyoti jixatdan ming yillar
orqada bo’lgan. Bu madaniyat axolisi O`rta Osiyoning tub yerli xalqi
bo’lib, ular jismoniy tuzilish va antropologik tip jixatdan yevropaliklar
tipiga mansub edi. Ulariing ijtimoiy tuzumi ibtidoiy jamoa tuzumining
oxirgi bosqichi va uning yemirilish davri bilan tavsiflanadi. Chust
madaniyatidan so’ng qadimgi Farg’onada ularning vorislari sifatida
Elatan madanyyati shakllanadi. Elatan madaniyati qadimgi Farg’onaning

ilk temir davriga oid madaniy merosi bo’lib, uning yil sanasi miloddan
avvalgi VII— V asrlar bilan belgilangan.
3.MINGTEPA VA AXSIKENT MODDIY
YODGORLIKLARI TARIXI
Farg’ona vodiysi o’zining geografik joylanishi va tabiiy
sharoitini qulayligi bilan qadimdan dehqonchilik va chorvachilik keng
rivojlangan o’lka bo’lgan. Bu yerda Markaziy Farg’onaning qum
barxanlaridan tortib to Pomiru Tyanshan' tog’laridagi al'p o’tloqlarini
uchratish mumkin. Norin va Qoradaryo suvlarining qo’shilishidan
vujudga kelgan Sirdaryo sharqsan g’arbga qarab Xo’jand «darvozasi»
tomon yo’nalib, vodiyni ikkiga, janubiy hamda shimoliy Farg’onaga,
ajratgandek bo’ladi. Janubda Turkiston - Oloy tog’laridan, shimolda esa
Chotqol Qurama tog’laridan bir necha o’nlab katta-kichik soylar
Sirdaryo tomon yo’nalib, ba'zilari Sirdaryoga qo’shilib ketsa, boshqalari
bo’lsa suvining ozligidan unga yetolmay adirlar orasida qolib ketadi. Bu
o’z navbatida o’ziga xos tabiiy sharoitga (mikroiqlimga) ega bo’lgan
vohalar va vohachalarni vujudga keltiradi.Bu yerda Qoradaryo va uning
havzasini alohida ko’rsatib o’tish kerak. Qoradaryo Tyanshan'
tog’larining sharqiy tizmalaridan boshlanib, yassi tog’lik va adirliklarni
oralab o’tib, O’zgan vohasiga chiqadi. O’zgan vohasidan to Norin
daryosiga qo’shilguncha bo’lgan 100 km.dan ziyod masofada Qoradaryo
havzasida bir necha so’lim vohachalarni kuzatish mumkin. Shu
vohachalarni birida, hozirgi Andijon viloyati Oyim qishlog’i yonida,
Farg’onaning ilk shaharlaridan biri Dalvarzinni 30 gektarga yaqin
xarobalari yotibdi. Uning arki a'losi, mudofaa devorlar bilan o’rab
olingan «shahristoni» yaqqol ko’zga tashlanib turibdi. Keyingi 30 yil

ichida olib borilgan arxeologik izlanishlar O’zbekiston hududida quyi
bronza va ilk temir (miloddan avvalgi II minginchi yillarning ikkinchi
yarmi I minginchi yillarni boshi) davridanoq kichik kichik ilk davlatlar
shakllanganligi haqida yangi materiallar berdi. Bunday kichik
davlatlarning markazi sifatida Jarqo’ton (Surxondaryo), Dalvarzin
(Farg’ona), Ko’zaliqir (Xorazm), Ko’ktepa, keyinroq Afrosiyob
(Samarqand) kabi ilk shaharlar dexqonchilikka asoslangan qarorgohlar
ora-sidan ajralib chiqadilar. Bunday ilk shaharlarning arki a'losi,
mudofaa devor bilan o’rab olingan «shahristoni» bo’lgan ekan.Farg’ona
vodiysida bronza davri o’ziga xos tarixiy taraqqiyotga ega bo’lib,unda
arxaik elementlar uzoq davr mobaynida saqlanib qolgan. Chust
madaniyati nomi bilan ma'lum va mashhur bo’lgan dehqonchilik
madaniyatini goho bronza, ba'zida esa ilk temir davriga oid deb talqin
qilib kelindi (Zadneprovskiy, 1962,1978,1998; Koshelenko, 1985).
Lekin, tabiiy fanlar yordamida olib borilgan tadqiqotlar natijasida,
jumladan radiokarbon analizlar (Zadneprovskiy, 1997) hamda bronza
buyumlarini spektral analiz qilish yo’li bilan (Ruzanov, 1999) Chust
madaniyati juda uzoq davrni o’z ichiga qamrab olib milod-dan avvalgi
XVI-XVasrlardan to VII asrgacha davom etganligi
aniqlanmoqda.Shohimardon Marg’ilonsoy hamda Kosonsoy havzalarida
olib borilgan keyingi yillardagi arxeologo-paleogeografik izlanishlar
Farg’onavodiysining sug’orma dehqonchilik tarixiga bir qator aniqliklar
kiritdi. Masalan, Kosonsoyning quyi oqimida Axsikent oazisining asosiy
qismi miloddan avvalgi X-IX asrlarda o’zlashtirilgan bo’lib, Eski Axsi
yodgorligihududida dehqonlar qarorgohi bo’lganligi aniqlandi. Farg’ona
vodiysidagi bir necha o’nlab bunday qarorgohlarni poytaxti Dalvarzin

bo’lganga o’xshaydi, ya'ni, Dalvarzin ilk shahar sifatida Farg’ona
vodiysidagi ilk davlatning poytaxti bo’lsa ajab emas. Olingan
ma'lumotlarga qaraganda, Farg’ona vodiysining daryo va soy
havzalarida miloddan avvalgi X-IX asrlardan boshlab, intensiv sun'iy
sug’orma dehqonchilik keng rivojlana boshlagan ekan. Murakkab
rel'efga ega bo’lgan Farg’ona vodiysining daryo va soy havzalarida
kanal qazib, dehqonchilik qilish, oddiy dehqon jamoalarining qo’lidan
kelishi qiyin. Bunday ishlarni boshida, menimcha, ilk davlat sohiblari
turgan bo’lishi kerak. Buyuk Ipak yo’lining gullab-yashnashida poytaxt
shaharlarning roli katta bo’lgan. Bu borada qadimgi Farg’ona poytaxti
Axsikent diqqatga sazovordir. Uning xarobalari To’raqo’rg’on va
Jomashuy orqali o’tgan NamanganFarg’ona yo’lining ikki tomonida,
Sirdaryoning o’ng sohili bo’ylab cho’zilib ketgan baland tepaliklar
ko’rinishida yotibdi. Xalq orasida uni Eski Axsi deb ataydilar. Bu
yodgorlikning madaniy qatlamlarida Farg’ona xalqlarining 2,5 ming
yilga yaqin hayoti va madaniyati-ga oid bebaho ma'lumotlar beruvchi
tarixiy obidalar yashiringan. Ular tariximizning o’chmas sahifalari,
ajdodlarimizdan qolgan moddiy yodgorliklarning zaminda qolgan
o’chmas izlari, o’zbek xalqining madaniy merosi, o’z davridagi go’zallik
olamining mezonidir. Eski Axsi hududida olib borilgan arxeologik
qazishmalar shuni ko’rsatdiki, Axsikent shahri Markaziy Osiyo,
jumladan O’zbekiston tarixida muhim ahamiyatga ega ekan. Ma'lum
bo’lishicha, Markaziy Osiyoning boshqa yirik shaharlari singari
Axsikentning ham o’z qal'asi, shahristoni (ichki shahar) va rabodi
(tashqi shahar) bo’lgan (1-rasm). Milodning X-XI asrlariga kelib, uning
maydoni 400 gektarga yetgan. Dastlab, biz shaqar qal'asi haqida aniq

ma'lumotga ega emas edik. Uning asosiy qismini vaqtlar o’tishi bilan
Sirdaryo suvi yuvib ketgan, qolgani qor va yomg’ir ta'sirida tekislanib
qolgan ekan. Faqat qal'aning shimoliy va shimoli-sharqiy qismi uncha
katta bo’lmagan do’nglik shaklida saqlanib qolgan. Bu yerda mudofaa
devor vahandaq qoldiqlari ko’zga tashlanib turardi. Qazishma ishlaridan
so’ng qal'a mustahkam mudofaa insho-otlari bilan o’rab olinganligi va
uning eng pastki madaniy qatlamlari miloddan avvalgi III-II asrlarga oid
ekanligi ma'lum bo’ldi. Qal'a devorlari paxsa va xom g’ishtlardan
qurilgan bo’lib, ming yillar davomida mudofaa holatini yo’qotmagan,
vaqti-vaqti bilan tuzatib turilgan, ba'zida esa butunlay qay-tadan
qurilgan. Ayniqsa, bu borada qal'adan shimolda, shimoli-sharqda 35
gektardan ziyodroq maydonni egallagan shahriston (1-rasm, Axsi 1A,
Axsi 1B) diqqatga sazovordir. Undan hozirgi kunlarda 25 gektardan
ziyodroq joyi saqlanib qolgan. Uning ham janubiy qismini Sirdaryo
yuvib ketgan. Shahriston handaq orqali qal'-adan ajralib
turgan.Shahriston ikki (ichki va tashqi) qismdan iborat bo’lib, yozma
manbalarda tilga olingan beshta darvoza shu ikkala shahris-tonga oiddir.
Ikkala shahriston ham balandligi 20 metrga yaqin devorlar vachuqur
qandaqlar bilan o’rab olingan. Ichki shaqri-ston devori xarobalarining
ikki joyida minora qoldiqlari do’nglik shaklida ko’rinib turibdi. Tashqi
shahristonning shimoliy va shimoli-sharqiy devorlari qoldig’ida 20 ga
yaqin minora xarobalari mavjud. Axsikent markazlashgan Somoniylar
davlati (IX-X asrlar) davrida Farg’ona vodiysining siyosiy, ijtimoiy va
iqtisodiy markazi sifatida gullab yashnaydi. Axsikentda zarb qilingan
tanga pullar Somoniylar davlati iqtisodiyotida muhim rol o’ynagan.
Buni biz ichki bozor mu omalasida bo’lgan mis tangalar misolida

ko’rishimiz mumkin. Masalan, Axsikentda zarb qilingan mis tangalar
O’rta Osiyoning ko’pchilik viloyatlaridan topilgan.IX asr o’rtalaridan
boshlab, Axsikent shahristonining devorlari mudofaa holatini yo’qota
boshladi. Chunki, bu davrda (1X-X asrlar) markazlashgan Somoniylar
davlati aholini mudofaa devorlarisiz muhofaza qila olgan.Bu davrda ham
Buyuk Ipak yo’lining asosiy tarmoqlaridan biri Farg’ona orqali o’tgan.
Hindiston, Eron va O’rta Yer den-gizi bo’yi davlatlaridan chiqqan savdo
karvonlari Samarqand orqali o’tib, Xo’jandga kelgan «Xo’janddan so’ng
yo’l ikkiga bo’linib, biri Pop (Bob), Axsikent orqali Quvaga borgan,
ikkinchisi esa So’x, Rishton, Marg’ilon orqali Quvada birinchi yo’l bilan
birlashib, O’sh tomon yo’llangan (Ibn Xordabex, Ishtaxriy, Ibn Xavqal).
O’shdan so’ng, bu Buyuk Ipak savdo yo’li avvalgidek O’zgan, Otboshi
va Terekdavon orqali Xitoyga o’tgan. Axsikentning X1-XII asrlarga oid
madaniy qatlamlarida bir necha ko’cha ham aniqlandi. Ular shaharning
shimoliy va sharqiy darvozalariga, markaziy bozorga hamda temirchi,
misgar, zargar va baqqol, savdogarlar mahallasiga olib boradi.Yozma
manbalarning bergan xabarlarigako’ra, Axsikent shah-rining bosh bozori
shahristonda bo’lgan. Buni arxeologik izlanishlar to’liq tasdaqladi.
Aniqlanipshcha, markaziy bozor o’zining savdo rastalari bilan tashqi
shahristonning shimoli-sharqida joylashgan bo’lib, ikki gektardan ziyod
maydonni egallagan.Birinchi (ichki) shahristonning ikki joyida (1-rasm,
VIII, XVIII) yer osti vodoprovodi ham ochildi. Bu vodoprovodlar X
asrning oxirlarida uzoq vaqtlar xizmat qilishga mo’ljallab qurilgan
buyuk injenerlik inshootdir. Arxeologik tadqiqot-lar shuni ko’rsatdiki,
vodoprovod qurilgan davrda shahristonning ichi zich uylar bilan band
bo’lgan. Shunday sharoitda, qanday qilib, bu yer osti inshooti qurilgan

ekan ? Aniqlani-shicha, o’z zamonasining amaliy ilmlariga tayangan
quruvchi ustalari bu ajoyib inshootni hozirgi metro qurilishi shaklida
bunyod qilishgan. Avval yer osti tunneli qazilgan, so’ngra uning ichida
pishiq g’ishtdan yarim gumbazsimon inshoot qurib, uning tubiga katta
diametrli sopol quvurlar yotqizilgan (4-rasm). Suv ana shu quvurlar
orqali oqqan. Bunday sopol quvur parchalarini shahriston va rabodning
hamma joyida uchratish mumkin. Bu vodoprovod sistemasi shahar
aholisiga ikki yuz yildan ziyodroq xizmat qilgan. Shuni alohida ta'kidlab
o’tish joizki, ikkinchi shahristonning quyi qatlamlaridan quyi bronza va
ilk temir davriga (mi-loddan avvalgi X-IX asrlar) oid topilmalar qo’lga
kiritilgan. Bu albatta Axsikent tarixining, qolaversa bu hududdagi
sug’orma dehqonchilik tarixining uch ming yilga teng ekanligidan
guvohlik beradi.

Xulosa
O’zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan keyin, ona Vatan
tarixini bilishga, o’zlikni anglashga qiziqish ortdi. Zero, O’zbekiston
Respublikasi muhtaram birinchi prezidenti Islom Karimov
ta'kidlaganidek, “O’z tarixini bilmaydigan, kunini unutgan millatning
kelajagi yo’q. Bu haqiqat kishilik tarixida ko’p bora o’z isbotini topgan
”. Tarix saboqlari inson uchun namuna bo’ladi, ta'lim tarbiya beradi.
Tarix saboqlari xalqni hushyorlikka, o’z ozodligimiz, istiqlolimizni ko’z
qorachig’idek asrashga undaydi. I. Karimov ta'kidlaganidek, “Modomiki
o’z tarixini bilgan, undan ruhiy quvvat oladigan xalqni yengib bo’lmas
ekan, biz haqiqiy tariximizni tiklashimiz, xalqimizni, millatimizni ana
shu tarix bilan qurollantirishimiz zarur. Tarix bilan qurollantirishimiz,
yana bir bor qurollantirishimiz zarur”. Bugungi kunda
tarixshunosligimizda o’rganilishi dolzarb bo’lgan masalalardan biri
Qang’ va Davon davlatiga tarixiga oid moddiy manbalar mavzusidir.
Istiqlol sharofati bilan yurtimizda keng miqyosda arxeologik tadqiqotlar
olib borilmoqda. Buning natijasida, vatanimiz xududida vujudga kelgan
ilk shaxarlar, Shaxarsozlik tarixini o’rganishga e'tibor kuchaydi. Ushbu
mavzu bo’yicha mustaqillik nuqtai nazaridan yozilgan ilmiy adabiyotlar
vujudga keldi.Haqiqatanham, moddiymadaniyat-tarixning eng qadimgi
bosqichlarini o’rganishda muhim manba hisoblanib, jamiyatning olg’a
qarab rivojlanish xususiyatlarini va qonuniyatlarini ko’p miqyosli turli-
tuman materiallar orqali ochib berishga imkoniyat yaratadi. Aynipaytda,

haqiqiy tarixni ochib berish maqsadida arxeologik manbalarni tahlil
qilish va qayta ishlash talab etiladi. Ushbu uslubiy yondashuv
to’laligicha shahar madaniyatining dastlabki bosqichlari uchun ham
xosdir. Bu jarayonni o’rganish uchun tarixiy va arxeologik o’rganish
uslublarining tahlili o’ta muhimdir. Shuning uchun ham ushbu mavzu
dolzarb. Kurs ishi kirish uchtareja, xulosa, adabiyotlar ro’yxatidan
iborat.Kurs ishida O`zbekiston shaxarsozlik tarixi, shaxarlarning
vujudga kelishidagi ijtimoiy-iqtisodiy omillar misollar asosida xamda
ushbu davrni o’rgangan arxeolog olimlarning tadqiqotlari asosida ochib
berilgan. Shuningdek, birinchi prezidentimiz I.A.Karimovning
asarlaridan ham metodologik manba sifatida foydalanilgan. Xar bir davr
yodgorliklari slaydlarda o’z aksini topgan. Topilgan yodgorliklarni
davrma-davr solishtirgan.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Boynazarov F. Antik dunyo. T.: Mehnat, 1989.
2. Buniyatov Z. Gosudarstvo Xorazmshaxov – Anushteginov. M.: 1998.
3. Ibroximov N. Ibn Battuta va uning O’rta Osiyo bo’ylab sayohati. T.,
1991
4. Isxoqov M. So’g’diyona tarix chorraxasida. T.: Fan, 1990
5. Kabirov J., Sagdullaev A. O’rta Osiyo arxeologiyasi. T., 1990.
6. Tolstov S. P. Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab. T.: Fan. 1964.
7. Shaniyazov K. Uzbeki – Qarluqi. T.: Nauka. 1964. Shoniyozov K.Sh.
8. Shoniyozov K. Qang’ davlati va qang’lilar. T., 1990.
9. G’ulomov Ya.G’Xorazmning sug’orilish tarixi. T., 1959
10. G’ulomov Ya.G’. Qadimgi madaniyatimiz ildizlari. T.: Fan.
11. Eshov B. Sug’diyona tarixidan lavhalar.-T., 2002.
12. Eshov B. Qadimgi O’rta Osiyo shaxarlari.-T., 2006.
13. Asqarov A.,Abdullaev B. Djarkutan (k probleme protogorodskoy
sivilizasii na yuge Uzbekistana) . Tashkent. 1983
14. Sarianidi V.I. Baqtriya skvoz' mglu vekov. M. 1984
15. Tolstov S.P.Drevniy Xorezm. Opit istoriko- arxeologicheskogo
issledovaniya. M. 1948

Qangʻ va Davon davlatlari hududi va boshqaruv tizimi

Купить