Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 15000UZS
Hajmi 43.7KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 03 Iyun 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Madaniyatshunoslik

Sotuvchi

Abbosjon Yulchiev

Ro'yxatga olish sanasi 13 Dekabr 2024

67 Sotish

Qarindoshlik tizimlari: Afrika, Okeaniya va Tinch okeani xalqlari misolida

Sotib olish
“QARINDOSHLIK TIZIMLARI: AFRIKA, OKEANIYA VA TINCH
OKEANI XALQLARI MISOLIDA”
KIRISH……………………………………………………………………….…..3
I BOB. QARINDOSHLIK TIZIMLARINING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Qarindoshlik tizimi tushunchasi va uning etnologiyadagi o‘rni…………..…..5
1.2. Qarindoshlik tizimlarining asosiy shakllari va turlari…………………….….13
II   BOB.   AFRIKA,   OKEANIYA   VA   TINCH   OKEANI   XALQLARIDA
QARINDOSHLIK TIZIMLARI
2.1. Afrika xalqlarida qarindoshlik va urug‘-qabila munosabatlari………………21
2.2.   Okeaniya   va   Tinch   okeani   xalqlarida   qarindoshlik   tizimlarining   o‘ziga   xos
xususiyatlari……………………………………………………………………….29
XULOSA…………………………………………………………………………37
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………….39
1 KIRISH
Mavzuning   dolzarbligi.   Qarindoshlik   tizimlari   insoniyat   jamiyatining   eng
qadimiy   va   asosiy   ijtimoiy   institutlaridan   biri   bo‘lib,   u   etnologiya   fanida   alohida
ilmiy   ahamiyatga   ega   hisoblanadi.   Afrika,   Okeaniya   va   Tinch   okeani   xalqlari
misolida   qarindoshlik   tizimlarini   o‘rganish   ushbu   mintaqalarda   shakllangan
ijtimoiy   tuzilma,   urf-odatlar,   madaniy   qadriyatlar   va   an’anaviy   boshqaruv
tizimlarini   chuqur   anglash   imkonini   beradi.   Qarindoshlik   munosabatlari   nafaqat
biologik   bog‘liqlikni   ifodalaydi,   balki   jamiyatdagi   iqtisodiy   hamkorlik,   siyosiy
tashkilot,   diniy   e’tiqodlar   va   ma’naviy   qadriyatlarning   shakllanishida   ham   hal
qiluvchi rol o‘ynaydi.
Bugungi   globallashuv   jarayonida   an’anaviy   jamiyatlarning   ijtimoiy
tuzilmalari   sezilarli   o‘zgarishlarga   uchramoqda.   Urbanizatsiya,   migratsiya   va
zamonaviy   iqtisodiy   munosabatlar   natijasida   katta   oilalar,   urug‘   va   klan
tizimlarining   roli   asta-sekin   kamayib   bormoqda.   Biroq   Afrika   va   Okeaniya
xalqlarida   qarindoshlik   tizimlari   hanuzgacha   ijtimoiy   hayotning   muhim   tayanchi
sifatida   saqlanib   qolmoqda.   Ayniqsa   nikoh,   meros,   oilaviy   munosabatlar   va
an’anaviy   boshqaruv   shakllarida   qarindoshlik   aloqalari   hal   qiluvchi   ahamiyatga
ega bo‘lib qolmoqda.
Ommaviy   madaniyat   va   global   integratsiya   jarayonlari   sharoitida   turli
xalqlarning   qarindoshlik   tizimlarini   qiyosiy   o‘rganish   ilmiy   va   amaliy   jihatdan
muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Chunki   har   bir   jamiyatning   ijtimoiy   tuzilmasi   uning
tarixiy rivojlanishi, xo‘jalik yuritish shakli, diniy qarashlari va ekologik sharoitlari
bilan bevosita bog‘liqdir. Shu jihatdan Afrika xalqlaridagi patrilineal va matrilineal
tizimlar, Okeaniya xalqlaridagi klan va urug‘ tizimlari hamda Tinch okeani orollari
jamiyatlaridagi   qarindoshlik   munosabatlarini   tahlil   qilish   insoniyat
sivilizatsiyasining rivojlanish bosqichlarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
O‘zbekiston   Respublikasida   ham   ijtimoiy   fanlarni   rivojlantirish,   yosh
avlodning   ilmiy   dunyoqarashini   kengaytirish   hamda   global   madaniy   jarayonlarni
chuqur   anglashga   katta   e’tibor   qaratilmoqda.   Shu   nuqtai   nazardan   qarindoshlik
tizimlarini   etnologik   jihatdan   o‘rganish,   turli   xalqlar   madaniyatini   qiyosiy   tahlil
2 qilish   va   ularning   tarixiy   taraqqiyotini   ilmiy   asosda   yoritish   dolzarb   vazifalardan
biri hisoblanadi. Bu esa milliy va umuminsoniy qadriyatlarni chuqurroq anglashga,
madaniyatlararo bag‘rikenglikni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Shu   bilan   birga,   qarindoshlik   tizimlarining   jamiyatdagi   funksiyalarini
o‘rganish   orqali   insonlarning   ijtimoiy   tashkilotlanish   shakllari,   oila   institutining
evolyutsiyasi   hamda   an’anaviy   boshqaruv   tizimlarining   shakllanish
mexanizmlarini   tushunish   mumkin   bo‘ladi.   Ayniqsa   Afrika,   Okeaniya   va   Tinch
okeani xalqlarida qarindoshlik tizimlari siyosiy hokimiyat, iqtisodiy munosabatlar
va   diniy   marosimlar   bilan   uzviy   bog‘liq   bo‘lib,   bu   ularning   jamiyat   hayotidagi
o‘rnini yanada muhim qiladi.
Kurs   ishining   maqsadi.   Mazkur   kurs   ishining   maqsadi   —   qarindoshlik
tizimlarining   etnologik   mohiyatini   o‘rganish,   Afrika,   Okeaniya   va   Tinch   okeani
xalqlari   misolida   ularning   shakllanishi   va   rivojlanish   xususiyatlarini   tahlil   qilish
hamda ularning jamiyat hayotidagi o‘rnini ilmiy jihatdan yoritishdan iborat.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi:
 qarindoshlik tizimi tushunchasi va uning etnologiyadagi o‘rnini o‘rganish;
 Afrika xalqlarida qarindoshlik va urug‘-qabila munosabatlarini tahlil qilish;
 Okeaniya va Tinch okeani xalqlaridagi qarindoshlik tizimlarining o‘ziga xos
xususiyatlarini yoritish;
 patrilineal   va   matrilineal   tizimlarning   jamiyatdagi   ahamiyatini   qiyosiy
o‘rganish;
 an’anaviy boshqaruv, oila va nikoh munosabatlarida qarindoshlik tizimining
rolini tahlil qilish.
Kurs   ishining   obyekti   —   Afrika,   Okeaniya   va   Tinch   okeani   xalqlarining
qarindoshlik   tizimlari   va   ular   bilan   bog‘liq   ijtimoiy   munosabatlar   majmuasi
hisoblanadi.
Kurs   ishining   predmeti   —   ushbu   hudud   xalqlarida   qarindoshlik
tizimlarining   shakllanishi,   rivojlanishi,   turlari,   an’anaviy   va   zamonaviy
o‘zgarishlari   hamda   ularning   jamiyat   hayotidagi   funksional   ahamiyatini
o‘rganishdan iborat.
3 Kurs ishining tuzilishi.   Ushbu   k urs ishi   kirish,   2 bob, 4reja , xulosa hamda
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat .
I BOB. QARINDOSHLIK TIZIMLARINING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Qarindoshlik tizimi tushunchasi va uning etnologiyadagi o‘rni.
Qarindoshlik tizimi insoniyat tarixidagi eng qadimiy va eng muhim ijtimoiy
munosabat shakllaridan biri hisoblanadi. Jamiyat taraqqiyotining ilk bosqichlaridan
boshlab   odamlar   o‘zaro   biologik,   nikoh   va   ijtimoiy   aloqalar   asosida   birlashib
yashaganlar.   Aynan   shu   aloqalar   keyinchalik   qarindoshlik   tizimlarining
shakllanishiga asos bo‘lgan. Etnologiya fanida qarindoshlik tizimi muhim tadqiqot
obyektlaridan   biri   sifatida   o‘rganiladi,   chunki   u   xalqning   turmush   tarzi,   oilaviy
munosabatlari, nikoh qoidalari, meros tizimi, diniy qarashlari va ijtimoiy tuzilishini
tushunishda   asosiy   omillardan   biri   hisoblanadi.   Har   bir   xalqning   qarindoshlik
tizimi   o‘zining   tarixiy   rivojlanish   yo‘li,   madaniy   qadriyatlari   va   ijtimoiy
munosabatlari bilan chambarchas bog‘liqdir.
Qarindoshlik   tushunchasi   insonlar   o‘rtasidagi   biologik   va   ijtimoiy
bog‘liqlikni   ifodalaydi.   Qarindoshlik   odatda   qon-qarindoshlik   va   nikoh   orqali
yuzaga   keladigan   munosabatlarni   o‘z   ichiga   oladi.   Qon-qarindoshlik   ota-ona   va
farzandlar,   aka-uka,   opa-singillar,   bobolar   va   nevaralar   kabi   tabiiy   biologik
aloqalarni anglatadi. Nikoh orqali yuzaga keladigan qarindoshlik esa kuyov, kelin,
qaynona,   qaynota   va   boshqa   quda-andachilik   munosabatlarini   o‘z   ichiga   oladi.
Ko‘plab   xalqlarda   qarindoshlik   faqat   biologik   aloqalar   bilan   cheklanib   qolmaydi,
balki   ijtimoiy   va   ma’naviy   jihatdan   ham   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Ayrim
jamiyatlarda   bir   urug‘   yoki   qabila   vakillari   o‘zlarini   umumiy   ajdoddan   kelib
chiqqan   deb   hisoblaydilar   va   bu   birlik   ularning   o‘zaro   birdamligini
mustahkamlaydi.
Etnologiya   fanida   qarindoshlik   tizimi   insoniyat   jamiyatining   tuzilishini
o‘rganishda   asosiy   vositalardan   biri   sifatida   qaraladi.   Chunki   qarindoshlik   tizimi
orqali   xalqning   ijtimoiy   tashkiloti,   oilaviy   munosabatlari   va   boshqaruv   shakllari
aniqlanadi. Dastlabki etnologik tadqiqotlarda olimlar turli xalqlarning qarindoshlik
atamalarini   o‘rganish   orqali   ularning   ijtimoiy   hayoti   haqida   muhim   xulosalarga
4 kelganlar. XIX asrda amerikalik olim Lyuis Genri Morgan qarindoshlik tizimlarini
chuqur tadqiq qilib, ularni tasniflashga harakat qilgan. U o‘zining ilmiy izlanishlari
orqali   turli   xalqlardagi   qarindoshlik   atamalari   jamiyatning   rivojlanish   darajasi   va
oilaviy   munosabatlari   bilan   bog‘liq   ekanligini   ko‘rsatgan.   Morgan   qarindoshlik
tizimlarini   tavsiflovchi   va   klassifikatsion   turlarga   ajratgan.   Tavsiflovchi   tizimda
har   bir   qarindosh   uchun   alohida   atama   qo‘llanilsa,   klassifikatsion   tizimda   bir
nechta qarindoshlar bir xil nom bilan ataladi.
Qarindoshlik   tizimlari   insonlarning   jamiyatdagi   o‘rnini   belgilashda   ham
muhim   rol   o‘ynaydi.   Har   bir   inson   tug‘ilgan   paytdan   boshlab   ma’lum   bir   oilaga,
urug‘ga   yoki   qabilaga   mansub   bo‘ladi.   Bu   mansublik   uning   huquq   va
majburiyatlarini,   ijtimoiy   mavqeini   hamda   jamiyatdagi   rolini   belgilab   beradi.
Ko‘plab an’anaviy jamiyatlarda insonning kim bilan turmush qurishi, qanday kasb
bilan   shug‘ullanishi   yoki   merosni   qanday   olishi   qarindoshlik   tizimi   bilan   bog‘liq
bo‘lgan.   Masalan,   ayrim   Afrika   xalqlarida   yer   va   mulk   ota   tomonidan   avloddan
avlodga   o‘tgan   bo‘lsa,   boshqa   xalqlarda   esa   ona   tomoni   asosiy   merosxo‘r
hisoblangan. Bu holat qarindoshlik tizimining iqtisodiy munosabatlarga ham ta’sir
ko‘rsatishini ko‘rsatadi.
Nasl   va   avlod   tizimlari   qarindoshlik   tizimining   muhim   tarkibiy   qismi
hisoblanadi.   Nasl   insonlarning   umumiy   ajdoddan   kelib   chiqishini   bildirsa,   avlod
esa   bir   necha   nasllarning   davomiyligini   anglatadi.   Etnologiyada   nasl   tizimlari
odatda patrilineal,  matrilineal  va bilateral  shakllarga  bo‘linadi. Patrilineal  tizimda
nasl   ota   tomoni   orqali   davom   ettiriladi.   Bunday   jamiyatlarda   farzandlar   otaning
urug‘iga   mansub   hisoblanadi   va   mulk   ham   asosan   erkaklar   orqali   meros   bo‘lib
o‘tadi.   Afrika   va   Osiyodagi   ko‘plab   xalqlarda   aynan   shu   tizim   keng   tarqalgan.
Matrilineal   tizimda   esa   nasl   ona   tomoni   orqali   yuritiladi.   Bu   tizimda   bolalar
onaning   urug‘iga   mansub   bo‘lib,   ayrim   hollarda   meros   ham   ona   tomoni   orqali
o‘tadi. Okeaniya va Tinch okeani hududidagi ayrim xalqlarda matrilineal tizimning
unsurlari   saqlanib   qolgan.   Bilateral   tizimda   esa   inson   ham   ota,   ham   ona   tomoni
qarindoshlarini   teng   darajada   tan   oladi.   Zamonaviy   jamiyatlarning   aksariyatida
aynan shu tizim ustunlik qiladi.
5 Nasl va avlod tizimlari jamiyatning ichki tuzilishini shakllantirishda muhim
ahamiyatga   ega.   Qadimiy   jamiyatlarda   odamlar   o‘zlarini   ma’lum   bir   urug‘   yoki
qabila   a’zosi   sifatida   anglaganlar.   Urug‘   a’zolari   umumiy   ajdodga   ega   deb
hisoblangan va ular o‘rtasida o‘zaro yordam, himoya va birdamlik kuchli bo‘lgan.
Urug‘   tizimi   jamiyatning iqtisodiy  va  siyosiy  hayotida  ham  muhim  rol  o‘ynagan.
Masalan,   chorvachilik   bilan   shug‘ullangan   xalqlarda   yaylovlardan   foydalanish,
ovchilik   hududlarini   taqsimlash   yoki   harbiy   masalalarni   hal   qilish   urug‘
oqsoqollari   tomonidan   boshqarilgan.   Shu   tariqa   qarindoshlik   tizimi   faqat   oilaviy
munosabatlarni emas, balki jamiyatning umumiy boshqaruv tizimini ham belgilab
bergan.
Avlod   tizimlari   insonlarning   tarixiy   xotirasini   saqlashda   ham   katta
ahamiyatga   ega.   Ko‘plab   xalqlarda   ajdodlarni   eslab   yurish   va   ularga   hurmat
ko‘rsatish muhim an’ana hisoblangan. Afrika xalqlarida ajdodlarga sig‘inish diniy
qarashlarning  muhim   qismi   bo‘lib,  ular   ajdod   ruhlari   tiriklarni   himoya   qiladi   deb
hisoblashgan.   Okeaniya   xalqlarida   ham   ajdodlar   ruhi   va   naslning   muqaddasligi
haqida   turli   e’tiqodlar   mavjud   bo‘lgan.   Bu   an’analar   qarindoshlik   tizimining
nafaqat ijtimoiy, balki ma’naviy va diniy ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. 1
Qarindoshlik   tizimining   jamiyatdagi   vazifalari   juda   keng   va   murakkabdir.
Avvalo,   u   jamiyatning   ijtimoiy   barqarorligini   ta’minlaydi.   Oila   va   qarindoshlar
o‘rtasidagi o‘zaro yordam va birdamlik jamiyatning mustahkamligini kuchaytiradi.
Qiyin   vaziyatlarda   inson   eng   avvalo   o‘z   qarindoshlariga   tayanadi.   Ko‘plab
an’anaviy jamiyatlarda kasallik, urush yoki tabiiy ofatlar paytida qarindoshlar bir-
birini qo‘llab-quvvatlaganlar. Shu sababli qarindoshlik tizimi insonlarning yashab
qolishi va jamiyatning davomiyligini ta’minlashda muhim omil bo‘lgan.
Qarindoshlik   tizimi   tarbiyaviy   vazifani   ham   bajaradi.   Farzandlar   oilada   va
qarindoshlar   davrasida   milliy   qadriyatlar,   urf-odatlar   va   axloqiy   me’yorlarni
o‘rganadilar.   Keksalarni   hurmat   qilish,   o‘zaro   yordam,   mehmondo‘stlik   kabi
qadriyatlar   avloddan   avlodga   qarindoshlik   aloqalari   orqali   o‘tadi.   Ayniqsa   sharq
1
  Morgan L.H. “Ancient Society”. New York: Henry Holt and Company, 1877. – 560 p.
6 xalqlarida   qarindoshlik   rishtalarini   saqlash   va   qarindoshlar   bilan   yaqin
munosabatda bo‘lish muhim axloqiy mezonlardan biri hisoblanadi. O‘zbek xalqida
ham “qarindosh urug‘  – davlat” degan maqol  mavjud bo‘lib, bu qarindoshlikning
jamiyatdagi ahamiyatini ifodalaydi.
Jamiyatda   iqtisodiy   munosabatlarni   tashkil   etishda   ham   qarindoshlik   tizimi
muhim   o‘rin   tutadi.   Qadimiy   jamiyatlarda   ishlab   chiqarish   vositalari   va   mulk
asosan oilaviy yoki urug‘ jamoalariga tegishli bo‘lgan. Yerga egalik qilish, chorva
boqish   yoki   hunarmandchilik   faoliyati   ko‘pincha   qarindoshlar   hamkorligida
amalga   oshirilgan.   Ayrim   xalqlarda   nikoh   munosabatlari   iqtisodiy   manfaatlarni
mustahkamlash   vositasi   sifatida   xizmat   qilgan.   Masalan,   qabila   yoki   urug‘lar
o‘rtasidagi nikoh aloqalari savdo va siyosiy ittifoqlarni kuchaytirgan.
Qarindoshlik tizimi siyosiy boshqaruvda ham muhim rol o‘ynagan. Qadimgi
qabila   jamiyatlarida   boshliqlar   va   oqsoqollar   odatda   ma’lum   urug‘   yoki   nasl
vakillari   bo‘lgan.   Hokimiyat   ko‘pincha   avloddan   avlodga   meros   bo‘lib   o‘tgan.
Afrika   qabilalarining   ayrimlarida   qabila   boshlig‘i   ajdodlar   naslining   davomchisi
sifatida hurmat qilingan. Okeaniya xalqlarida esa urug‘ boshliqlari diniy va siyosiy
hokimiyatni   birlashtirgan.   Shu   sababli   qarindoshlik   tizimi   hokimiyat   va
boshqaruvning legitimligini ta’minlashda ham muhim vosita bo‘lib xizmat qilgan.
Nikoh   munosabatlarini   tartibga   solishda   ham   qarindoshlik   tizimi   katta
ahamiyatga   ega.   Har   bir   jamiyatda   kim   bilan   nikoh   qurish   mumkinligi   yoki
mumkin   emasligi   haqida   ma’lum   qoidalar   mavjud   bo‘lgan.   Endogamiya   va
ekzogamiya kabi nikoh shakllari qarindoshlik tizimi bilan chambarchas bog‘liqdir.
Endogamiyada inson o‘z guruhi ichida turmush quradi, ekzogamiyada esa boshqa
urug‘   yoki   qabila  vakili   bilan  nikoh  tuzishi  talab  etiladi.  Bu   qoidalar   jamiyatdagi
ijtimoiy   aloqalarni   tartibga   solgan   va   turli   guruhlar   o‘rtasidagi   munosabatlarni
mustahkamlashga xizmat qilgan.
Zamonaviy jamiyatlarda qarindoshlik tizimining ayrim shakllari o‘zgarishga
uchragan   bo‘lsa-da,   uning   ahamiyati   hanuz   saqlanib   qolmoqda.   Urbanizatsiya,
sanoatlashuv   va   globalizatsiya   jarayonlari   natijasida   katta   oilalar   o‘rnini   kichik
oilalar   egallamoqda.   Shunga   qaramay,   qarindoshlik   munosabatlari   insonlarning
7 ma’naviy   hayoti   va   ijtimoiy   qo‘llab-quvvatlash   tizimida   muhim   o‘rin   tutmoqda.
Ko‘plab   xalqlarda   oilaviy   bayramlar,   marosimlar   va   urf-odatlar   qarindoshlarni
birlashtiruvchi asosiy vosita bo‘lib qolmoqda.
Etnologik   tadqiqotlar   shuni   ko‘rsatadiki,   qarindoshlik   tizimlari   insoniyat
madaniyatining   ajralmas   qismi   hisoblanadi.   Har   bir   xalqning   qarindoshlik   tizimi
uning  tarixiy  taraqqiyoti,  iqtisodiy  faoliyati   va  madaniy  qadriyatlari  bilan  bog‘liq
holda   shakllangan.   Shu   sababli   qarindoshlik   tizimlarini   o‘rganish   nafaqat   oila   va
jamiyat   munosabatlarini   tushunishga,   balki   xalqlarning   tarixiy   va   madaniy
rivojlanishini   tahlil   qilishga   ham   yordam   beradi.   Qarindoshlik   tizimi   insoniyat
jamiyatining   eng   qadimiy   va   eng   muhim   ijtimoiy   institutlaridan   biri   sifatida
bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini saqlab qolmoqda. 2
Qarindoshlik   tizimi   insoniyat   jamiyatining   shakllanishi   va   rivojlanishida
muhim   ijtimoiy   institutlardan   biri   hisoblanadi.   Insonlar   qadim   zamonlardan
boshlab   jamoa   bo‘lib  yashaganlar   va  bu   jamoalarda  o‘zaro  munosabatlar   ma’lum
tartib-qoidalarga   asoslangan.   Aynan   qarindoshlik   tizimi   ana   shu   tartibning   asosiy
omillaridan  biri   bo‘lib  xizmat  qilgan.  Qarindoshlik  tizimi  orqali   insonlarning  bir-
biri   bilan   qanday   bog‘langanligi,   oiladagi   o‘rni,   jamiyatdagi   mavqei   va
majburiyatlari   belgilanadi.   Shu   sababli   etnologiya   fanida   qarindoshlik   tizimlari
alohida   ilmiy   tadqiqot   yo‘nalishi   sifatida   keng   o‘rganiladi.   Qarindoshlik
munosabatlari   har   bir   xalqning   madaniyati,   urf-odatlari,   diniy   qarashlari   va
turmush   tarzi   bilan   chambarchas   bog‘liq   bo‘lib,   jamiyat   taraqqiyotining   muhim
ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi.
Qarindoshlik  tushunchasi  eng  avvalo  insonlarning  qon,  nikoh  yoki  ijtimoiy
aloqalar   orqali   bog‘lanishini   anglatadi.   Qon-qarindoshlik   ota-ona,   farzand,   aka-
uka,   opa-singil,   bobo-buvi   kabi   biologik   aloqalarga   asoslanadi.   Nikoh
qarindoshligi   esa   turmush   qurish   natijasida   yuzaga   keladigan   quda-andachilik,
kuyov-kelin   va   boshqa   munosabatlarni   qamrab   oladi.   Biroq   ayrim   xalqlarda
qarindoshlik faqat biologik bog‘liqlik bilangina belgilanmaydi. Ba’zi jamiyatlarda
2
  Levi-Strauss C. “The Elementary Structures of Kinship”. Boston: Beacon Press, 1969. – 590 p.
8 bir hududda yashash, umumiy ajdodga ishonish yoki diniy e’tiqodlar asosida ham
qarindoshlik aloqalari shakllangan. Masalan,  Afrika qabilalarining ayrimlarida bir
urug‘ a’zolari o‘zlarini umumiy ajdod farzandlari deb bilganlar va ular o‘rtasidagi
birdamlik   juda   kuchli   bo‘lgan.   Bu   holat   qarindoshlikning   biologik   tushunchadan
kengroq ma’noga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Etnologiyada   qarindoshlik   tizimlarini   o‘rganish   insoniyat   tarixini
tushunishda   katta   ahamiyatga   ega.   Chunki   har   bir   xalqning   ijtimoiy   tuzilishi,
oilaviy hayoti va madaniy qadriyatlari qarindoshlik munosabatlari orqali namoyon
bo‘ladi.   Etnolog   olimlar   turli   xalqlarning   qarindoshlik   atamalari   va   oilaviy
tizimlarini   tahlil   qilish   orqali   ularning   tarixiy   rivojlanish   bosqichlarini   aniqlashga
harakat qilganlar. Qarindoshlik tizimlari jamiyatning iqtisodiy va siyosiy hayotiga
ham   bevosita   ta’sir   ko‘rsatadi.   Masalan,   kimning   yerga   egalik   qilishi,   kim
merosxo‘r   bo‘lishi   yoki   kim   jamiyatni   boshqarishi   ko‘pincha   qarindoshlik
aloqalariga bog‘liq bo‘lgan.
Qarindoshlik   tizimlarini   ilmiy   jihatdan   o‘rganish   XIX   asrda   yanada
rivojlandi. Amerikalik olim Lyuis Genri Morgan bu sohada muhim tadqiqotlar olib
borgan.   U   Shimoliy   Amerikadagi   hindularning   qarindoshlik   tizimlarini   o‘rganib,
turli   xalqlarda   qarindoshlik   atamalari   qanday   shakllanganligini   tahlil   qilgan.
Morgan qarindoshlik tizimlari insoniyat jamiyatining rivojlanish bosqichlarini aks
ettiradi  degan xulosaga kelgan. Keyinchalik ingliz olimi Alfred Radklif-Braun va
fransuz   antropologi   Klod   Levi-Stross   ham   qarindoshlik   tizimlarini   chuqur
o‘rganib,   ularning   jamiyatdagi   funksiyalarini   tahlil   qilganlar.   Levi-Stross
qarindoshlik   tizimlarini   nikoh   almashinuvi   bilan   bog‘lab   tushuntirgan   va   nikoh
aloqalari turli guruhlar o‘rtasida ijtimoiy hamkorlikni kuchaytirishini ta’kidlagan.
Qarindoshlik   tizimining   asosiy   tarkibiy   qismlaridan   biri   nasl   va   avlod
tizimlaridir. Nasl  insonlarning umumiy ajdoddan kelib chiqishini  bildiradi. Avlod
esa   shu   naslning   davomiyligi   va   keyingi   avlodlarga   uzatilishini   anglatadi.   Nasl
tizimlari   jamiyatning   ichki   tuzilishini   belgilashda   muhim   rol   o‘ynaydi.   Tarixda
turli   xalqlarda   nasl   tizimlarining   turli   shakllari   mavjud   bo‘lgan.   Ularning   eng
asosiylari patrilineal, matrilineal va bilateral tizimlardir.
9 Patrilineal   tizimda   nasl   ota   tomoni   orqali   davom   ettiriladi.   Bunday
jamiyatlarda   bolalar   otaning   urug‘iga   mansub   hisoblanadi.   Meros,   mulk   va
hokimiyat odatda erkaklar orqali avloddan avlodga o‘tadi. Afrika, Osiyo va Yaqin
Sharqdagi   ko‘plab   xalqlarda   patrilineal   tizim   keng   tarqalgan.   Masalan,   ko‘plab
Afrika   qabilalarida   urug‘   boshlig‘i   otadan   o‘g‘ilga   meros   bo‘lib   o‘tgan.   Erkaklar
oilaning   asosiy   himoyachisi   va   boshqaruvchisi   hisoblangan.   Bu   tizim   jamiyatda
erkaklarning mavqeini mustahkamlashga xizmat qilgan.
Matrilineal   tizim   esa   ona   tomoni   orqali   nasl   davom   ettirilishini   anglatadi.
Bunday   jamiyatlarda   bolalar   onaning   urug‘iga   mansub   hisoblanadi   va   ayrim
hollarda   mulk  ham  ona   tomoni  orqali   meros  qilib  qoldiriladi.  Okeaniya   va  Tinch
okeani   hududidagi   ayrim   xalqlarda   matrilineal   tizimning   izlari   saqlanib   qolgan.
Misol uchun, Melaneziya xalqlarining ayrimlarida ayollar oilaning markaziy a’zosi
sifatida   e’tirof   etilgan.   Bu   jamiyatlarda   amakilar   bolalar   tarbiyasida   muhim   rol
o‘ynagan.   Matrilineal   tizim   ayollarning   jamiyatdagi   mavqeini   oshirishga   xizmat
qilgan bo‘lsa-da, siyosiy boshqaruv ko‘pincha erkaklar qo‘lida qolgan. 3
Bilateral   tizimda   esa   inson   ham   ota,   ham   ona   tomoni   qarindoshlarini   teng
ravishda   tan   oladi.   Zamonaviy   industrial   jamiyatlarning   aksariyatida   aynan   shu
tizim hukmron hisoblanadi. Bilateral tizim insonlarga ikki tomonlama qarindoshlik
aloqalarini   saqlash   imkonini   beradi.   Bu   tizim   urbanizatsiya   va   sanoatlashuv
jarayonlari bilan chambarchas bog‘liq holda rivojlangan.
Nasl   va   avlod   tizimlari   nafaqat   biologik   davomiylikni,   balki   madaniy
qadriyatlarning   avloddan   avlodga   o‘tishini   ham   ta’minlaydi.   Har   bir   xalq   o‘z
tarixini,   urf-odatlarini   va   diniy   e’tiqodlarini   avlodlar   orqali   saqlab   qoladi.
Ajdodlarga hurmat ko‘rsatish ko‘plab xalqlarda muhim an’ana hisoblangan. Afrika
xalqlarida   ajdodlar   ruhi   oilani   himoya   qiladi   degan   e’tiqod   mavjud   bo‘lgan.
Okeaniya   xalqlarida   esa   ajdodlar   xotirasini   saqlash   diniy   marosimlarning   muhim
qismi bo‘lib xizmat qilgan. Bu an’analar qarindoshlik tizimining ma’naviy va diniy
ahamiyatini ko‘rsatadi.
3
  Radcliffe-Brown A.R. “Structure and Function in Primitive Society”. London: Cohen & West, 1952. – 420 p.
10 Qarindoshlik tizimining jamiyatdagi vazifalari juda ko‘p qirrali hisoblanadi.
Eng  avvalo,   u  jamiyatning  ijtimoiy  birligini  ta’minlaydi.  Qarindoshlar   o‘rtasidagi
o‘zaro   yordam   va   birdamlik   insonlarning   birgalikda   yashashini   mustahkamlaydi.
Ayniqsa   qadimiy   jamiyatlarda   insonlar   omon   qolish   uchun   o‘z   qarindoshlariga
tayanganlar.   Ovchilik,   chorvachilik   yoki   dehqonchilik   kabi   faoliyatlar   ko‘pincha
oilaviy   yoki   urug‘   jamoalari   doirasida   amalga   oshirilgan.   Qarindoshlar   bir-birini
himoya qilgan, oziq-ovqat va boshpana bilan ta’minlagan.
Qarindoshlik   tizimi   iqtisodiy   vazifani   ham   bajaradi.   Qadimgi   jamiyatlarda
yer,   chorva   va   boshqa   mulklar   urug‘   yoki   katta   oilaga   tegishli   bo‘lgan.   Ishlab
chiqarish   jarayonlari   qarindoshlar   o‘rtasida   taqsimlangan.   Ayrim   hollarda   nikoh
iqtisodiy   manfaatlarni   mustahkamlash   vositasi   sifatida   xizmat   qilgan.   Masalan,
ikki   qabila   o‘rtasidagi   nikoh   aloqalari   savdo   yoki   harbiy   ittifoqlarni
mustahkamlashga yordam bergan.
Tarbiyaviy   jihatdan   ham   qarindoshlik   tizimi   katta   ahamiyatga   ega.   Bolalar
oilada   axloqiy   qadriyatlar,   urf-odatlar   va   madaniy   an’analarni   o‘rganadilar.
Kattalarga   hurmat,   kichiklarga   mehr,   mehmondo‘stlik   va   o‘zaro   yordam   kabi
qadriyatlar   qarindoshlar   o‘rtasidagi   munosabatlar   orqali   shakllanadi.   Sharq
xalqlarida   qarindoshlik   rishtalarini   mustahkamlash   muhim   axloqiy   mezonlardan
biri hisoblanadi. O‘zbek xalqida ham qarindoshlik munosabatlari juda qadrlanadi.
To‘y,   marosim   va   bayramlarda   qarindoshlarning   birlashishi   milliy   birlikni
mustahkamlaydi.
Qarindoshlik   tizimi   siyosiy   vazifani   ham   bajaradi.   Qabila   va   urug‘
jamiyatlarida hokimiyat odatda qarindoshlik asosida tashkil  etilgan. Boshliqlar va
oqsoqollar   ma’lum   nasl   vakillari   bo‘lgan.   Hokimiyat   avloddan   avlodga   meros
bo‘lib o‘tgan. Ayrim Afrika qabilalarida qabila boshlig‘i ajdodlarning davomchisi
sifatida hurmat qilingan. Okeaniya xalqlarida esa urug‘ boshliqlari diniy va siyosiy
hokimiyatni   birlashtirgan.   Shu   tariqa   qarindoshlik   tizimi   hokimiyatning
legitimligini ta’minlash vositasi bo‘lib xizmat qilgan.
Nikoh munosabatlarini tartibga solishda ham qarindoshlik tizimi muhim rol
o‘ynaydi. Har bir jamiyatda nikohga oid ma’lum qoidalar mavjud bo‘lgan. Ayrim
11 jamiyatlarda   qarindoshlar   o‘rtasidagi   nikoh   taqiqlangan   bo‘lsa,   boshqalarida   esa
ma’lum   qarindoshlar   bilan   nikoh   qurish   rag‘batlantirilgan.   Ekzogamiya   tizimida
inson boshqa urug‘ yoki qabila vakili bilan turmush qurishi kerak bo‘lgan. 
1.2. Qarindoshlik tizimlarining asosiy shakllari va turlari.
Qarindoshlik   tizimi   insoniyat   jamiyatining   eng   qadimiy   va   muhim   ijtimoiy
institutlaridan   biri   hisoblanadi.   Har   bir   jamiyatda   insonlarning   o‘zaro   aloqalari,
oilaviy   munosabatlari   va   ijtimoiy   mavqei   qarindoshlik   tizimi   orqali   belgilanadi.
Qarindoshlik   tizimlari   insonlarning   biologik   va   ijtimoiy   aloqalarini   tartibga
solibgina   qolmay,   balki   jamiyatning   siyosiy,   iqtisodiy   va   madaniy   hayotiga   ham
katta   ta’sir   ko‘rsatadi.   Turli   xalqlarda   qarindoshlik   tizimlari   tarixiy   taraqqiyot,
yashash   tarzi,   xo‘jalik   faoliyati   va   diniy   qarashlarga   qarab   turlicha   shakllangan.
Etnologiya fanida qarindoshlik tizimlarining asosiy shakllari va turlarini o‘rganish
xalqlarning madaniy xususiyatlarini tushunishda muhim ahamiyatga ega. 4
Qarindoshlik   tizimlarining   eng   asosiy   shakllaridan   biri   patrilineal   tizim
hisoblanadi.   Patrilineal   tizimda   nasl   va   avlod   ota   tomoni   orqali   davom   ettiriladi.
Bunday   jamiyatlarda   bolalar   otaning   urug‘i   yoki   qabilasiga   mansub   hisoblanadi.
Meros,   mulk   va   ijtimoiy   mavqe   odatda   erkaklar   orqali   avloddan   avlodga   o‘tadi.
Patrilineal   tizim   insoniyat   tarixida   eng   keng   tarqalgan   qarindoshlik   shakllaridan
biri   bo‘lib,   Afrika,   Osiyo,   Yaqin   Sharq   va   Yevropaning   ko‘plab   xalqlarida
uchraydi.   Bu   tizimning   shakllanishi   asosan   chorvachilik,   dehqonchilik   va   harbiy
faoliyatning   rivojlanishi   bilan   bog‘liq   bo‘lgan.   Erkaklar   ishlab   chiqarish
vositalarining   asosiy   egasi   va   oilaning   himoyachisi   sifatida   qaralganligi   sababli
jamiyatda ularning mavqei yuqori bo‘lgan.
Patrilineal   tizimda   oila   boshlig‘i   odatda   ota   yoki   katta   erkak   a’zo
hisoblanadi.   Oiladagi   asosiy   qarorlarni   erkaklar   qabul   qilgan   va   farzandlarning
tarbiyasida ham ular muhim rol o‘ynagan. Ayrim xalqlarda qiz farzand turmushga
chiqqach,   erining   urug‘iga   o‘tgan   va   yangi   oilaning   bir   qismi   sifatida   qabul
4
  Malinowski B. “Argonauts of the Western Pacific”. London: Routledge, 1922. – 505 p.
12 qilingan.   Bu   holat   patriarxal   jamiyatlarning   shakllanishiga   asos   bo‘lgan.   Afrika
xalqlarining   ko‘pchiligida   aynan   patrilineal   tizim   hukmron   bo‘lgan.   Masalan,
Sharqiy Afrika  qabilalarida  chorva va  yer  mulki  ota tomonidan o‘g‘illarga meros
qilib qoldirilgan. O‘g‘illar oilaning davomchisi sifatida qaralgan, qizlar esa boshqa
urug‘ga turmushga chiqishi sababli vaqtinchalik a’zo deb hisoblangan.
Patrilineal   tizimning   yana   bir   muhim   jihati   hokimiyatning   erkaklar   orqali
davom etishidir. Qadimgi qabila jamiyatlarida boshliqlar va oqsoqollar ma’lum bir
nasl vakillari bo‘lgan. Hokimiyat avloddan avlodga o‘tib, urug‘ boshlig‘i oilaning
eng   katta   erkak   a’zosi   sifatida   tan   olingan.   Bu   tizim   jamiyatdagi   tartib   va
boshqaruvning   mustahkam   bo‘lishiga   xizmat   qilgan.   Shu   bilan   birga,   patrilineal
tizim ayrim hollarda ayollarning jamiyatdagi mavqeini cheklagan. Ayollar ko‘proq
uy-ro‘zg‘or ishlari va farzand tarbiyasi bilan shug‘ullanganlar.
Matrilineal tizim esa qarindoshlikning ona tomoni orqali davom ettirilishini
anglatadi.   Bu   tizimda   bolalar   onaning   urug‘iga   mansub   hisoblanadi   va   ayrim
hollarda   meros   ham   ona   tomoni   orqali   o‘tadi.   Matrilineal   tizim   dunyoning   ayrim
hududlarida,   xususan   Okeaniya,   Janubi-Sharqiy   Osiyo   va   Afrikaning   ba’zi
xalqlarida uchraydi. Bunday jamiyatlarda ayollar oilaning markaziy a’zosi sifatida
e’tirof   etilgan.   Biroq   bu   tizim   har   doim   ham   ayollar   hukmronligini   anglatmaydi.
Ko‘pincha siyosiy boshqaruv erkaklar qo‘lida bo‘lsa-da, nasl va mulk ona tomoni
orqali davom ettirilgan.
Matrilineal   tizimning   yorqin   misollaridan   biri   Tinch   okeani   xalqlarida
uchraydi. Melaneziya va Polineziya hududlaridagi ayrim xalqlarda bolalar onaning
urug‘iga   tegishli   deb   hisoblangan.   Bu   jamiyatlarda   amakilar,   ya’ni   onaning   aka-
ukalari bolalar tarbiyasida muhim rol o‘ynagan. Ayrim hollarda mulk va hokimiyat
ham amakidan jiyanga o‘tgan. Bu tizim ona tomoni qarindoshlarining ahamiyatini
oshirgan.   Afrikadagi   Ashanti   xalqi   ham   matrilineal   tizimga   ega   bo‘lib,   ularda
qirollik   hokimiyati   ona   tomoni   orqali   meros   bo‘lib   o‘tgan.   Matrilineal   tizim
ayollarning   iqtisodiy   va   ijtimoiy   mavqeini   kuchaytirgan   bo‘lsa-da,   ko‘plab
hollarda   erkaklar  siyosiy   boshqaruvda  yetakchi   bo‘lib  qolganlar.  Bu  tizim  asosan
dehqonchilik   va   o‘troq   turmush   tarziga   moslashgan   jamiyatlarda   rivojlangan.
13 Chunki   bunday   jamiyatlarda   ayollar   ishlab   chiqarishda   faol   ishtirok   etgan   va
iqtisodiy hayotda muhim rol o‘ynagan.
Qarindoshlik   tizimlarining   muhim   shakllaridan   yana   biri   klan   va   urug‘
tizimlaridir.   Klan   –   umumiy   ajdoddan   kelib   chiqqan   deb   hisoblangan   odamlar
guruhi hisoblanadi. Klan a’zolari bir-birlarini qarindosh deb bilganlar, garchi ular
o‘rtasidagi   biologik   bog‘liqlik   aniq   bo‘lmasa   ham.   Klan   tizimi   qadimgi
jamiyatlarda ijtimoiy birdamlikni ta’minlashning asosiy vositalaridan biri bo‘lgan.
Har  bir  klanning o‘z nomi, ramzi  va  an’analari  mavjud bo‘lgan. Ayrim  xalqlarda
klanlar muqaddas hayvon yoki o‘simlik bilan bog‘langan bo‘lib, bu totemizm bilan
chambarchas aloqador edi. 5
Urug‘ tizimi esa klanga qaraganda torroq tushuncha bo‘lib, aniq genealogik
bog‘liqlikka   asoslangan.   Urug‘   a’zolari   o‘zlarini   bitta   ajdod   avlodlari   deb
hisoblaganlar.   Urug‘   tizimi   qadimgi   jamiyatlarda   iqtisodiy   va   siyosiy   hayotning
asosini   tashkil   qilgan.   Chorvachilik   va   ovchilik   bilan   shug‘ullangan   xalqlarda
urug‘   jamoalari   yaylovlardan   foydalanish,   ov   hududlarini   taqsimlash   va
xavfsizlikni ta’minlash bilan shug‘ullangan.
Afrika   xalqlarida   urug‘   va   klan   tizimlari   juda   kuchli   rivojlangan   edi.
Masalan,   Sharqiy   Afrikadagi   Maasai   qabilalarida   har   bir   urug‘ning   o‘z   oqsoqoli
bo‘lgan va muhim qarorlar oqsoqollar kengashi tomonidan qabul qilingan. Janubiy
Afrika xalqlarida esa klan nomlari  insonning jamiyatdagi o‘rnini belgilab bergan.
Okeaniya   xalqlarida   ham   klan   tizimi   katta   ahamiyatga   ega   bo‘lgan.   Ayrim   orol
jamiyatlarida odamlar o‘z klanlariga qarab yashash hududlari va nikoh qoidalarini
belgilaganlar.
Klan   va   urug‘   tizimlari   jamiyatdagi   birdamlikni   mustahkamlashga   xizmat
qilgan. Qarindoshlar bir-birini himoya qilgan, qiyin vaziyatlarda yordam bergan va
umumiy   manfaatlarni   himoya   qilganlar.   Shu   sababli   qadimgi   jamiyatlarda
insonning   xavfsizligi   va   ijtimoiy   mavqei   ko‘p   jihatdan   uning   urug‘i   yoki   klaniga
bog‘liq   bo‘lgan.   Nikoh   va   oilaviy   munosabatlar   qarindoshlik   tizimining   eng
5
  Fortes M. “Kinship and Social Order”. Chicago: Aldine Publishing, 1969. – 350 p.
14 muhim   tarkibiy   qismlaridan   biridir.   Nikoh   insoniyat   jamiyatida   oilaning
shakllanishiga   asos   bo‘lib   xizmat   qiladi.   Har   bir   jamiyatda   nikohga   oid   ma’lum
qoidalar  va an’analar  mavjud bo‘lgan. Nikoh orqali  nafaqat  ikki  inson,  balki  ikki
oila,   urug‘   yoki   qabila   o‘rtasida   ham   ijtimoiy   aloqalar   shakllangan.   Shu   sababli
etnologiyada   nikoh   munosabatlari   qarindoshlik   tizimini   tushunishda   asosiy
omillardan biri hisoblanadi.
Qadimgi   jamiyatlarda   nikoh   ko‘pincha   iqtisodiy   va   siyosiy   manfaatlarni
mustahkamlash   vositasi   sifatida   xizmat   qilgan.   Ayrim   qabilalar   o‘rtasida   nikoh
ittifoqlari   tinchlik   va   hamkorlikni   ta’minlagan.   Nikoh   orqali   savdo   aloqalari
kuchaygan   va   qabilalar   o‘rtasidagi   nizolar   kamaygan.   Shu   bilan   birga,   nikoh
jamiyatning biologik davomiyligini ham ta’minlagan.
Nikoh   tizimlarining   asosiy   shakllaridan   biri   ekzogamiyadir.   Ekzogamiya
qoidalariga   ko‘ra   inson   o‘z   urug‘i   yoki   klani   ichida   emas,   balki   boshqa   guruh
vakili   bilan   turmush   qurishi   kerak   bo‘lgan.   Bu   tizim   turli   guruhlar   o‘rtasidagi
aloqalarni   mustahkamlashga   xizmat   qilgan.   Ekzogamiya   ko‘plab   Afrika   va
Okeaniya xalqlarida keng tarqalgan edi. Ayrim qabilalarda o‘z klani  ichida nikoh
qurish qat’iyan taqiqlangan. Endogamiya esa aksincha, insonning o‘z guruhi ichida
nikoh   qurishini   anglatadi.   Bu   tizim   ko‘pincha   ijtimoiy   mavqe   yoki   diniy
e’tiqodlarni   saqlab   qolish   maqsadida   qo‘llanilgan.   Ayrim   jamiyatlarda   zodagon
oilalar faqat o‘z tabaqalari ichida turmush qurishga harakat qilganlar.
Oilaviy   munosabatlar   qarindoshlik   tizimining   barqarorligini   ta’minlaydi.
Oila   farzand   tarbiyasi,   iqtisodiy   hamkorlik   va   madaniy   qadriyatlarni   avloddan
avlodga o‘tkazishda muhim rol o‘ynaydi. Qadimgi jamiyatlarda katta oilalar keng
tarqalgan bo‘lib, bir necha avlod vakillari birgalikda yashaganlar. Bunday oilalarda
keksalar   katta   hurmatga   ega   bo‘lgan   va   yoshlar   tarbiyasida   muhim   rol   o‘ynagan.
Zamonaviy jamiyatlarda qarindoshlik tizimlari ma’lum darajada o‘zgargan bo‘lsa-
da,   oilaviy   munosabatlarning   ahamiyati   saqlanib   qolmoqda.   Bugungi   kunda   ham
qarindoshlar o‘rtasidagi aloqalar insonlarning ma’naviy hayoti va ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlashida   muhim   o‘rin   tutadi.   Oilaviy   bayramlar,   marosimlar   va   urf-odatlar
qarindoshlarni birlashtiruvchi asosiy vosita bo‘lib qolmoqda.
15 Qarindoshlik   tizimlari   insoniyat   jamiyatining   shakllanishida   va
rivojlanishida   muhim   o‘rin   tutgan   ijtimoiy   hodisalardan   biridir.   Insonlar   qadim
zamonlardan   boshlab   o‘zaro   qarindoshlik   aloqalari   asosida   birlashib   yashaganlar.
Bu   aloqalar   nafaqat   biologik   bog‘liqlikni,   balki   iqtisodiy,   siyosiy,   diniy   va
madaniy   munosabatlarni   ham   ifodalagan.   Har   bir   jamiyatning   ichki   tuzilishi,
oilaviy   hayoti   va   boshqaruv   shakllari   qarindoshlik   tizimlari   bilan   chambarchas
bog‘liq   bo‘lgan.   Shu   sababli   etnologiya   fanida   qarindoshlik   tizimlarini   o‘rganish
xalqlarning tarixiy taraqqiyoti va madaniyatini tushunishda muhim ahamiyat kasb
etadi.
Patrilineal   tizim   insoniyat   tarixida   eng   keng   tarqalgan   qarindoshlik
shakllaridan biri bo‘lib kelgan. Bu tizimda nasl ota tomoni orqali davom ettiriladi
va farzandlar otaning urug‘iga mansub deb hisoblanadi. Patrilineal tizim ko‘pincha
patriarxal   jamiyatlar   bilan   bog‘liq   bo‘lib,   unda   erkaklar   oilaning   asosiy
boshqaruvchisi   va   mulk   egasi   hisoblangan.   Qadimgi   chorvador   va   dehqonchilik
jamiyatlarida   erkaklarning   iqtisodiy   roli   yuqori   bo‘lgani   sababli   naslning   ota
tomoni orqali yuritilishi tabiiy hol deb qaralgan. 6
Afrika xalqlarining aksariyatida patrilineal tizim keng rivojlangan. Masalan,
Sharqiy   Afrikadagi   chorvador   qabilalarda   chorva   oilaning   asosiy   boyligi
hisoblangan   va   u   otadan   o‘g‘ilga   meros   qilib   qoldirilgan.   Erkaklar   urug‘
davomchisi   sifatida   qadrlangan.   O‘g‘il   farzand   tug‘ilishi   oilaning   qudrati   va
davomiyligining   ramzi   sifatida   baholangan.   Qiz   farzand   esa   turmushga   chiqqach
boshqa   urug‘ga   o‘tadi   deb   hisoblangan.   Shu   sababli   ayrim   jamiyatlarda   erkak
farzandga   bo‘lgan   ehtiyoj   kuchli   bo‘lgan.   Patrilineal   tizim   nafaqat   oilaviy
munosabatlarni, balki siyosiy boshqaruvni ham belgilab bergan. Qabila boshliqlari
va   oqsoqollar   ko‘pincha   ma’lum   nasl   vakillari   bo‘lgan.   Hokimiyatning   otadan
o‘g‘ilga o‘tishi jamiyatda barqarorlikni saqlashga yordam bergan. Shu bilan birga,
bu   tizimda   erkaklarning   ustun   mavqei   shakllangan.   Ayollar   oilada   muhim   rol
6
  Meyer Fortes, Evans-Pritchard E.E. “African Political Systems”. London: Oxford University Press, 1940. – 330 p.
16 o‘ynagan   bo‘lsalar-da,   ko‘pincha   siyosiy   va   iqtisodiy   qarorlarni   qabul   qilishda
ikkinchi darajali o‘rinda turganlar.
Matrilineal   tizim   esa   qarindoshlikning   ona   tomoni   orqali   yuritilishi   bilan
ajralib   turadi.   Bu   tizimda   farzandlar   onaning   urug‘iga   mansub   hisoblanadi.
Matrilineal tizim dunyoning ayrim hududlarida, ayniqsa Okeaniya, Janubi-Sharqiy
Osiyo   va   Afrikaning   ayrim   qabilalarida   uchraydi.   Bunday   jamiyatlarda   ayollar
oilaning markaziy a’zosi sifatida katta hurmatga ega bo‘lgan. Mulk va meros ham
ko‘pincha ona tomoni orqali o‘tgan.
Matrilineal tizimning o‘ziga xos jihatlaridan biri  shundaki, unda amakining
roli   juda   muhim   hisoblangan.   Ayrim   xalqlarda   bola   tarbiyasi   va   meros
masalalarida   biologik   ota   emas,   balki   onaning   aka-ukalari   asosiy   mas’ul   shaxs
sifatida   qaralgan.   Bu   tizim   ayniqsa   Melaneziya   va   Polineziya   xalqlarida   yaxshi
saqlanib   qolgan.   Ayrim   orol   jamiyatlarida   yer   mulki   ayollar   orqali   avloddan
avlodga   o‘tgan.   Afrikadagi   Ashanti   xalqi   matrilineal   tizimning   mashhur
namunalaridan   biridir.   Bu   xalqda   qirollik   hokimiyati   ona   tomoni   orqali   meros
bo‘lib   o‘tgan.   Podshohning   o‘g‘li   emas,   balki   opasining   o‘g‘li   keyingi   hukmdor
bo‘lish   huquqiga   ega   bo‘lgan.   Bu   holat   matrilineal   tizimning   siyosiy   hayotdagi
o‘rnini yaqqol ko‘rsatadi.
Patrilineal   va   matrilineal   tizimlarning   farqlari   jamiyatning   iqtisodiy   va
madaniy xususiyatlari  bilan bog‘liq bo‘lgan. Chorvachilik rivojlangan hududlarda
erkaklarning iqtisodiy roli kuchli bo‘lgani sababli patrilineal tizim ustunlik qilgan.
Dehqonchilik   yoki   o‘troq   turmush   rivojlangan   ayrim   hududlarda   esa   ayollarning
ishlab   chiqarishdagi   o‘rni   yuqori   bo‘lgani   uchun   matrilineal   tizim   shakllangan.
Qarindoshlik   tizimlarining   yana   bir   muhim   shakli   klan   tizimidir.   Klan   umumiy
ajdoddan kelib chiqqan deb hisoblangan odamlar guruhini anglatadi. Klan a’zolari
bir-birlarini qarindosh deb bilganlar va ular o‘rtasida o‘zaro yordam va birdamlik
kuchli   bo‘lgan.   Klan   tizimi   qadimgi   jamiyatlarda   insonlarning   xavfsizligi   va
ijtimoiy himoyasini ta’minlashda muhim rol o‘ynagan.
Ko‘plab xalqlarda klanlar muqaddas hayvon yoki o‘simlik bilan bog‘langan.
Bu   holat   totemizm   bilan   chambarchas   aloqador   edi.   Masalan,   ayrim   Afrika
17 qabilalarida   sher,   fil   yoki   timsoh   ma’lum   klanning   ramzi   hisoblangan.   Klan
a’zolari  o‘z totemini muqaddas deb bilganlar  va uni  o‘ldirish yoki iste’mol qilish
taqiqlangan.   Bu   an’analar   qarindoshlik   tizimining   diniy   va   ma’naviy   jihatlarini
ham aks ettiradi.
Urug‘   tizimi   esa   klanga   nisbatan   torroq   tushuncha   bo‘lib,   aniq   genealogik
bog‘liqlikka   asoslanadi.   Urug‘   a’zolari   bitta   ajdod   avlodlari   deb   hisoblangan.
Urug‘ tizimi ayniqsa qabila jamiyatlarida muhim rol o‘ynagan. Urug‘lar iqtisodiy
va   harbiy   birlik   sifatida   faoliyat   yuritganlar.   Yaylovlardan   foydalanish,   ov
hududlarini himoya qilish va tashqi xavfdan saqlanish urug‘ a’zolarining umumiy
vazifasi   bo‘lgan.   Afrika   xalqlarida   urug‘   tizimi   juda   muhim   ijtimoiy   institut
hisoblangan. Masalan, Maasai  qabilalarida har bir urug‘ning o‘z oqsoqoli bo‘lgan
va   muhim   masalalar   oqsoqollar   kengashida   muhokama   qilingan.   Urug‘   a’zolari
bir-birlariga yordam berishga majbur bo‘lganlar. To‘y, dafn va boshqa marosimlar
ham urug‘ doirasida tashkil etilgan. 7
Okeaniya   xalqlarida   ham   klan   va   urug‘   tizimlari   katta   ahamiyatga   ega
bo‘lgan.  Ayrim   orol  jamiyatlarida  odamlarning  qaysi  hududda   yashashi   yoki   kim
bilan nikoh qurishi ularning klaniga qarab belgilangan. Klan tizimi ijtimoiy tartibni
saqlash   va   nizolarni   oldini   olishda   muhim   vosita   bo‘lib   xizmat   qilgan.   Nikoh
munosabatlari   qarindoshlik   tizimining   asosiy   tarkibiy   qismi   hisoblanadi.   Nikoh
orqali nafaqat ikki inson, balki ikki oila, urug‘ yoki qabila o‘rtasida ham aloqalar
o‘rnatilgan.   Qadimgi   jamiyatlarda   nikoh   siyosiy   va   iqtisodiy   manfaatlarni
mustahkamlash   vositasi   sifatida   katta   ahamiyatga   ega   bo‘lgan.   Ayrim   hollarda
qabilalar o‘rtasidagi tinchlik va ittifoqlar nikoh orqali mustahkamlangan.
Ekzogamiya tizimi ko‘plab xalqlarda keng tarqalgan bo‘lib, u insonning o‘z
urug‘i   yoki   klani   tashqarisidan   turmush   qurishini   talab   qilgan.   Bu   tizim   turli
guruhlar   o‘rtasidagi   aloqalarni   kengaytirishga   xizmat   qilgan.   Ekzogamiya   tufayli
qabilalar o‘rtasida iqtisodiy va siyosiy hamkorlik kuchaygan. Endogamiya esa o‘z
guruhi ichida nikoh qurishni anglatadi. Bu tizim ko‘pincha ijtimoiy tabaqalanishni
7
  Keesing R.M. “Cultural Anthropology: A Contemporary Perspective”. New York: Holt, 1981. – 520 p.
18 saqlash   maqsadida   qo‘llanilgan.   Masalan,   ayrim   hukmdor   sulolalar   yoki   zodagon
oilalar   faqat   o‘z   tabaqalari   ichida   turmush   qurishga   intilganlar.   Bu   orqali   ular
hokimiyat va boylikni saqlab qolishga harakat qilganlar.
Oilaviy munosabatlar qarindoshlik tizimining asosiy negizi hisoblanadi. Oila
insonning   birinchi   ijtimoiy   muhiti   bo‘lib,   unda   bolalar   jamiyat   qoidalari   va
madaniy   qadriyatlarni   o‘rganadilar.   Qadimgi   jamiyatlarda   katta   oilalar   keng
tarqalgan   edi.   Bir   necha   avlod   vakillari   birgalikda   yashab,   umumiy   xo‘jalik
yuritganlar.   Bunday   oilalarda   keksalar   katta   hurmatga   ega   bo‘lgan   va   yosh   avlod
tarbiyasida muhim rol o‘ynagan.
Nikoh va oilaviy munosabatlar  jamiyatning ma’naviy hayotida ham muhim
o‘rin   tutgan.   To‘y   marosimlari,   oilaviy   bayramlar   va   ajdodlarni   yod   etish
marosimlari   qarindoshlarni   birlashtiruvchi   asosiy   omillardan   biri   bo‘lgan.   Afrika
va   Okeaniya   xalqlarida   to‘y   nafaqat   ikki   insonning   ittifoqi,   balki   ikki   urug‘ning
birlashuvi sifatida qaralgan.
Zamonaviy   jamiyatlarda   qarindoshlik   tizimlari   ancha   o‘zgargan   bo‘lsa-da,
ularning ahamiyati saqlanib qolmoqda. Urbanizatsiya va globalizatsiya jarayonlari
katta oilalarning qisqarishiga olib kelgan. Shunga qaramay, qarindoshlik aloqalari
insonlarning   ma’naviy   hayoti   va   ijtimoiy   qo‘llab-quvvatlashida   muhim   rol
o‘ynashda davom etmoqda.
Qarindoshlik tizimlarining asosiy  shakllari va turlari  insoniyat  jamiyatining
tarixiy   rivojlanishida   muhim   ahamiyat   kasb   etgan.   Patrilineal   va   matrilineal
tizimlar   nasl   va   meros   munosabatlarini   tartibga   solgan   bo‘lsa,   klan   va   urug‘
tizimlari jamiyatdagi birdamlikni mustahkamlagan. Nikoh va oilaviy munosabatlar
esa qarindoshlik tizimining davomiyligini ta’minlagan. Ushbu tizimlar xalqlarning
madaniyati,   turmush   tarzi   va   ijtimoiy   tuzilishini   aks   ettiruvchi   muhim   tarixiy
hodisa hisoblanadi.
Xulosa  qilib  aytganda,   qarindoshlik   tizimlarining  asosiy  shakllari  va  turlari
insoniyat   jamiyatining   tarixiy   taraqqiyotida   muhim   rol   o‘ynagan.   Patrilineal   va
matrilineal  tizimlar  nasl  va  meros  munosabatlarini  tartibga  solgan bo‘lsa, klan va
urug‘   tizimlari   jamiyatdagi   birdamlikni   mustahkamlagan.   Nikoh   va   oilaviy
19 munosabatlar   esa   qarindoshlik   tizimining   davomiyligini   ta’minlagan.   Etnologiya
fanida ushbu tizimlarni o‘rganish xalqlarning madaniyati, turmush tarzi va ijtimoiy
tuzilishini chuqurroq anglash imkonini beradi.
20 II BOB. AFRIKA, OKEANIYA VA TINCH OKEANI XALQLARIDA
QARINDOSHLIK TIZIMLARI.
2.1. Afrika xalqlarida qarindoshlik va urug‘-qabila munosabatlari.
Afrika   qadimiy   madaniyat   va   sivilizatsiyalar   shakllangan   yirik   qit’alardan
biri hisoblanadi. Ushbu hududda yashovchi xalqlarning ijtimoiy hayoti, urf-odatlari
va an’analari asrlar davomida shakllanib kelgan murakkab qarindoshlik tizimlariga
asoslangan.   Afrika   xalqlarining   aksariyatida   qarindoshlik   va   urug‘-qabila
munosabatlari   jamiyatning   asosiy   tayanchi   bo‘lib   xizmat   qilgan.   Insonning
jamiyatdagi   mavqei,   iqtisodiy   faoliyati,   oilaviy   hayoti   va   siyosiy   o‘rni   ko‘p
jihatdan   uning   qaysi   urug‘   yoki   qabilaga   mansubligiga   bog‘liq   bo‘lgan.   Shu
sababli   etnologiya   fanida   Afrika   xalqlarining   qarindoshlik   tizimlari   alohida   ilmiy
qiziqish uyg‘otadi.
Afrika   jamiyatlarida   urug‘chilik   tizimi   qadimdan   mavjud   bo‘lib,   u   ijtimoiy
tashkilotning eng muhim shakllaridan biri hisoblangan. Urug‘chilik tizimi umumiy
ajdoddan   kelib   chiqqan   deb   hisoblangan   kishilar   guruhining   birlashuviga
asoslangan.   Urug‘   a’zolari   o‘zlarini   bir-biriga   qarindosh   deb   bilganlar   va   ular
o‘rtasida   o‘zaro   yordam,   birdamlik   va   himoya   munosabatlari   kuchli   bo‘lgan.
Afrika qabilalarining aksariyatida urug‘chilik tizimi insonlarning kundalik hayotini
tartibga soluvchi asosiy omil bo‘lib xizmat qilgan. 8
Ko‘plab Afrika xalqlarida urug‘ tizimi patrilineal shaklda rivojlangan. Ya’ni
nasl   va   avlod   ota   tomoni   orqali   davom   ettirilgan.   Farzandlar   otaning   urug‘iga
mansub hisoblangan va mulk ham erkaklar orqali meros qilib qoldirilgan. Masalan,
Sharqiy   Afrikadagi   Maasai   qabilalarida   chorva   oilaning   asosiy   boyligi   bo‘lib,   u
otadan   o‘g‘ilga   o‘tgan.   O‘g‘il   farzand   oilaning   davomchisi   sifatida   katta
ahamiyatga ega bo‘lgan. Erkaklar oilaning himoyachisi va boshqaruvchisi sifatida
qaralgan.   Biroq   Afrikada   matrilineal   urug‘   tizimlari   ham   uchraydi.   G‘arbiy
Afrikadagi   Ashanti   xalqi   bunga   misol   bo‘la   oladi.   Bu   xalqda   nasl   ona   tomoni
orqali  davom  ettirilgan  va  qirollik  hokimiyati  ham  ona  tomoni  avlodlariga  meros
8
  Fox R. “Kinship and Marriage: An Anthropological Perspective”. Cambridge: Cambridge University Press, 1967. 
– 280 p.
21 bo‘lib   o‘tgan.   Ashanti   jamiyatida   amakilar,   ya’ni   onaning   aka-ukalari   bolalar
tarbiyasida muhim rol o‘ynagan. Bu holat matrilineal tizimning Afrika xalqlaridagi
o‘ziga xos namunasidir.
Afrika   xalqlarida   urug‘chilik   tizimi   nafaqat   biologik   qarindoshlikni,   balki
iqtisodiy va siyosiy  birlikni  ham  ifodalagan. Har  bir  urug‘ning o‘z yaylovlari, ov
hududlari   yoki   dehqonchilik   yerlari   bo‘lgan.   Urug‘   a’zolari   umumiy   mehnat
faoliyatida ishtirok etganlar va o‘zaro yordam ko‘rsatganlar. Qurg‘oqchilik, urush
yoki boshqa xavfli vaziyatlarda qarindoshlar bir-birini himoya qilgan. Shu sababli
urug‘ tizimi jamiyatning yashab qolishi  va barqarorligini ta’minlashda muhim rol
o‘ynagan.
Afrika   xalqlarida   klan   tizimi   ham   keng   tarqalgan   edi.   Klan   umumiy
ajdoddan   kelib   chiqqan   deb   hisoblangan   katta   qarindoshlik   guruhini   anglatadi.
Ko‘plab   Afrika   qabilalarida   klanlar   muqaddas   hayvon   yoki   o‘simlik   bilan
bog‘langan   bo‘lib,   bu   totemizm   bilan   chambarchas   aloqador   edi.   Masalan,   ayrim
qabilalarda sher, fil yoki timsoh ma’lum klanning ramzi hisoblangan. Klan a’zolari
o‘z   totemini   muqaddas   deb   bilganlar   va   uni   o‘ldirish   yoki   iste’mol   qilish
taqiqlangan.   Totemizm   qarindoshlik   tizimining   diniy   va   ma’naviy   asoslarini
mustahkamlab bergan.
Urug‘-qabila   munosabatlari   Afrika   jamiyatlarida   ijtimoiy   tartibni   saqlashda
katta   ahamiyatga   ega   bo‘lgan.   Har   bir   qabilaning   o‘z   oqsoqollari,   boshliqlari   va
an’anaviy qonun-qoidalari mavjud bo‘lgan. Qarindoshlik aloqalari insonning qaysi
qabilaga   mansubligini   belgilab   bergan   va   shu   orqali   uning   jamiyatdagi   huquq   va
majburiyatlari   aniqlangan.   Ayrim   hollarda   qabilalar   o‘rtasidagi   mojarolar   yoki
ittifoqlar ham qarindoshlik munosabatlari asosida shakllangan.
Afrika   xalqlarida   oila   va   nikoh   munosabatlari   qarindoshlik   tizimining   eng
muhim   tarkibiy   qismlaridan   biri   hisoblangan.   Oila   jamiyatning   asosiy   ijtimoiy
birligi sifatida qaralgan. Ko‘plab Afrika jamiyatlarida katta oilalar keng tarqalgan
bo‘lib, bir necha avlod vakillari birgalikda yashaganlar. Bunday oilalarda ota yoki
eng   katta   erkak   a’zo   oilaning   boshlig‘i   hisoblangan.   U   oilaviy   qarorlarni   qabul
qilgan   va   barcha   a’zolar   unga   bo‘ysungan.   Afrika   xalqlarida   nikoh   nafaqat   ikki
22 insonning   birlashuvi,   balki   ikki   urug‘   yoki   qabila   o‘rtasidagi   ittifoq   sifatida
qaralgan.   Shu   sababli   nikoh   marosimlari   katta   ijtimoiy   ahamiyatga   ega   bo‘lgan.
Nikoh   orqali   qabilalar   o‘rtasida   tinchlik   va   hamkorlik   mustahkamlangan.   Ayrim
hollarda nikoh siyosiy ittifoq vositasi sifatida ham xizmat qilgan.
Ko‘plab   Afrika   xalqlarida   ko‘pxotinlilik   keng   tarqalgan   edi.   Erkakning   bir
nechta   xotinga   ega   bo‘lishi   uning   boyligi   va   ijtimoiy   mavqeining   belgisi
hisoblangan. Chorvador  qabilalarda ko‘p xotinli  oilalar  katta mehnat  kuchiga  ega
bo‘lib, iqtisodiy jihatdan ustun hisoblangan. Biroq har bir xotinning oiladagi o‘rni
va huquqlari an’anaviy qoidalar bilan belgilangan. Afrika jamiyatlarida qalin puli
an’anasi   ham   muhim   ahamiyatga   ega   bo‘lgan.   Kuyov   tomoni   kelinning   oilasiga
chorva,   pul   yoki   boshqa   boyliklar   bergan.   Bu   an’ana   nikohning   rasmiyligini
tasdiqlagan va ikki oila o‘rtasidagi aloqalarni mustahkamlagan. Ayrim qabilalarda
qalin   puli   qizning   mehnati   va   tarbiyasi   uchun   minnatdorchilik   ramzi   sifatida
qaralgan.
Nikoh munosabatlari qarindoshlik tizimini mustahkamlashga xizmat qilgan.
Ekzogamiya,   ya’ni   boshqa   urug‘   yoki   qabila   vakili   bilan   nikoh   qurish   ko‘plab
Afrika   xalqlarida   keng   tarqalgan   edi.   Bu   tizim   qabilalar   o‘rtasidagi   aloqalarni
kengaytirgan va mojarolarni kamaytirishga yordam bergan. Shu bilan birga, ayrim
qabilalarda o‘z qarindoshlari bilan nikoh qurish qat’iyan taqiqlangan.
Afrika  xalqlarida  oilaviy tarbiya  ham  qarindoshlik  tizimining  muhim  qismi
hisoblangan.   Bolalar   nafaqat   ota-onasi,   balki   barcha   qarindoshlar   tomonidan
tarbiyalangan. Amakilar, xolalar va boshqa katta yoshli qarindoshlar yosh avlodni
hayotga   tayyorlashda   muhim   rol   o‘ynaganlar.   Shu   sababli   bolalar   o‘zlarini   faqat
ota-onasining emas, balki butun urug‘ning a’zosi sifatida his qilganlar. An’anaviy
boshqaruv   tizimida   qarindoshlikning   o‘rni   Afrika   xalqlarida   juda   katta   bo‘lgan.
Qadimgi   Afrika   jamiyatlarida   siyosiy   hokimiyat   ko‘pincha   qarindoshlik
aloqalariga   asoslangan.   Qabila   boshliqlari   va   oqsoqollar   ma’lum   nasl   vakillari
bo‘lgan.   Hokimiyat   avloddan   avlodga   meros   bo‘lib   o‘tgan.   Bu   tizim
boshqaruvning barqarorligini ta’minlashga xizmat qilgan.
23 Ko‘plab   Afrika   qabilalarida   oqsoqollar   kengashi   muhim   boshqaruv   organi
hisoblangan.   Oqsoqollar   tajribali   va   hurmatli   qarindoshlar   bo‘lib,   ular   qabila
hayotidagi muhim masalalarni hal qilganlar. Yer taqsimoti, nikoh mojarolari yoki
qabilalar   o‘rtasidagi   nizolar   oqsoqollar   tomonidan   ko‘rib   chiqilgan.   Qarindoshlik
tizimi   boshqaruv   jarayonida   adolat   va   birdamlikni   saqlashga   yordam   bergan.
Afrika   xalqlarida   boshliq   yoki   podshoh   ko‘pincha   muqaddas   shaxs   sifatida
qaralgan. Ayrim  qabilalarda  boshliq  ajdodlarning  davomchisi   deb  hisoblangan   va
uning   hokimiyati   diniy   e’tiqodlar   bilan   mustahkamlangan.   Masalan,   Markaziy
Afrikadagi   ayrim   qabilalarda   boshliqning   sog‘ligi   va   kuchi   butun   qabilaning
farovonligi bilan bog‘langan deb ishonilgan.
Qarindoshlik aloqalari harbiy tashkilotlarda ham muhim rol o‘ynagan. Urush
paytida   qarindoshlar   birgalikda   jang   qilganlar   va   bir-birini   himoya   qilganlar.
Ayrim   qabilalarda   harbiy   guruhlar   aynan   urug‘   asosida   tashkil   etilgan.   Bu   esa
jangchilarning   birdamligi   va   sadoqatini   kuchaytirgan.   Afrika   xalqlarida   diniy
marosimlar   va   urf-odatlarda   ham   qarindoshlik   tizimining   ta’siri   kuchli   bo‘lgan.
Ajdodlarga   sig‘inish   ko‘plab   qabilalarda   muhim   diniy   an’ana   hisoblangan.
Odamlar   ajdodlar   ruhi   oilani   himoya   qiladi   va   ularga   omad   keltiradi   deb
ishonishgan. Shu sababli ajdodlarni xotirlash marosimlari muntazam o‘tkazilgan.
Zamonaviy   davrda   Afrika   jamiyatlarida   qarindoshlik   tizimlari   ma’lum
darajada   o‘zgargan   bo‘lsa-da,   ularning   ahamiyati   hanuz   saqlanib   qolmoqda.
Urbanizatsiya,   sanoatlashuv   va   globalizatsiya   jarayonlari   natijasida   katta   oilalar
qisqargan va an’anaviy urug‘ tizimlari zaiflashgan. Biroq ko‘plab Afrika xalqlarida
qarindoshlik   munosabatlari   hamon   ijtimoiy   hayotning   muhim   qismi   hisoblanadi.
To‘ylar,   dafn   marosimlari   va   boshqa   oilaviy   tadbirlarda   qarindoshlarning
birlashuvi katta ahamiyatga ega. 9
Afrika   xalqlarining   qarindoshlik   tizimlari   insoniyat   tarixidagi   eng   qadimiy
ijtimoiy   tizimlardan   biri   sifatida   katta   ilmiy   ahamiyatga   ega.   Afrika   qit’asida
minglab qabila va elatlar yashagan bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos qarindoshlik
9
  Sahlins M. “Islands of History”. Chicago: University of Chicago Press, 1985. – 160 p.
24 va urug‘-qabila munosabatlariga ega bo‘lgan. Bu munosabatlar jamiyatning barcha
sohalariga – iqtisodiy, siyosiy, diniy va madaniy hayotiga chuqur ta’sir ko‘rsatgan.
Afrika   xalqlarida   qarindoshlik   aloqalari   insonning   jamiyatdagi   mavqeini
belgilovchi   asosiy   mezonlardan   biri   hisoblangan.   Inson   tug‘ilganidan   boshlab
ma’lum bir urug‘ yoki qabilaga mansub bo‘lib, uning huquqlari, majburiyatlari va
ijtimoiy vazifalari shu mansublik orqali belgilanib borgan.
Afrika   jamiyatlarida   urug‘chilik   tizimi   ko‘p   asrlar   davomida   jamiyatning
ichki   barqarorligini   saqlash   vositasi   bo‘lib  xizmat  qilgan.  Urug‘  a’zolari   o‘zlarini
yagona   ajdod   avlodlari   deb   hisoblaganlar.   Bu   umumiylik   ularda   birdamlik   va
hamjihatlik   tuyg‘usini   shakllantirgan.   Ayniqsa   tabiiy   ofatlar,   qurg‘oqchilik,
ocharchilik yoki urush davrlarida urug‘ a’zolari bir-biriga yordam berishga majbur
bo‘lganlar. Shu sababli qarindoshlik aloqalari faqat biologik bog‘liqlik emas, balki
ijtimoiy himoya tizimi sifatida ham muhim ahamiyatga ega bo‘lgan.
Afrika   xalqlarining   ko‘pchiligida   urug‘chilik   tizimi   patrilineal   xarakterga
ega   edi.   Bunday   tizimda   avlod   ota   tomoni   orqali   davom   ettirilgan.   Erkaklar
oilaning boshlig‘i  va urug‘  davomchisi  sifatida  qaralgan.  O‘g‘il  farzand tug‘ilishi
katta quvonch bilan kutib olingan, chunki  u oilaning nomini  davom  ettiruvchi  va
mulkning   kelajakdagi   egasi   hisoblangan.   Masalan,   Sharqiy   Afrikadagi   ko‘plab
chorvador   qabilalarda   chorva   oilaning   eng   katta   boyligi   bo‘lib,   u   faqat   erkaklar
orqali meros qilib qoldirilgan. Patrilineal tizim oilada erkaklarning ustun mavqeini
shakllantirgan.   Ota   oilaning   barcha   a’zolari   ustidan   hokimiyatga   ega   bo‘lgan.
Farzandlar   tarbiyasi,   nikoh   masalalari   va   iqtisodiy   qarorlar   asosan   erkaklar
tomonidan hal qilingan. Shu bilan birga, ayollar ham oilaning muhim qismi bo‘lib,
uy-ro‘zg‘or ishlari, bolalar tarbiyasi va dehqonchilikda faol qatnashganlar.
Afrikaning   ayrim   hududlarida   esa   matrilineal   tizimlar   ham   rivojlangan.   Bu
tizimda   avlod   ona   tomoni   orqali   davom   ettirilgan.   G‘arbiy   Afrikadagi   Ashanti
xalqi   matrilineal   tizimning   mashhur   namunasi   hisoblanadi.   Bu   xalqda   mulk   va
hokimiyat   ona   tomoni   orqali   o‘tgan.   Podshohning   o‘g‘li   emas,   balki   opasining
o‘g‘li   keyingi   hukmdor   bo‘lishi   mumkin   edi.   Bu   holat   ayollarning   jamiyatdagi
mavqeini   kuchaytirgan   bo‘lsa-da,   siyosiy   boshqaruvda   erkaklar   yetakchilikni
25 saqlab qolganlar. Afrika xalqlarida klan tizimi ham muhim ijtimoiy institut bo‘lib
xizmat   qilgan.   Klan   umumiy   ajdodga   ega   deb   hisoblangan   katta   qarindoshlik
guruhini   anglatgan.   Har   bir   klanning   o‘z   nomi,   ramzi   va   urf-odatlari   mavjud
bo‘lgan.   Klan   a’zolari   bir-biriga   yordam   berishga   va   bir-birini   himoya   qilishga
majbur   bo‘lganlar.   Ayrim   hollarda   klanlar   o‘rtasida   uzoq   davom   etgan   ittifoqlar
yoki mojarolar yuzaga kelgan.
Totemizm Afrika qabilalaridagi klan tizimining muhim xususiyatlaridan biri
bo‘lgan.   Ko‘plab   qabilalarda   klan   ma’lum   bir   hayvon   yoki   o‘simlik   bilan
bog‘langan.   Masalan,   ayrim   klanlar   o‘zlarini   sher,   fil   yoki   burgut   bilan
bog‘laganlar.   Totem   muqaddas   deb   hisoblangan   va   uni   o‘ldirish   yoki   yeyish
qat’iyan man etilgan. Totemizm klan a’zolarining birligini mustahkamlovchi diniy
va ma’naviy omil vazifasini bajargan. Urug‘ va klan tizimlari Afrika xalqlarining
iqtisodiy   hayotida   ham   katta   rol   o‘ynagan.   Chorvachilik   bilan   shug‘ullangan
qabilalarda   yaylovlardan   foydalanish   urug‘   asosida   tashkil   etilgan.   Dehqonchilik
hududlarida   esa   yer   urug‘   jamoasining   umumiy   mulki   hisoblangan.   Har   bir   oila
urug‘  tomonidan ajratilgan  yerda  ishlagan. Bu  tizim  jamiyatda  iqtisodiy  tenglikni
ma’lum darajada saqlab turishga yordam bergan. 10
Afrika   jamiyatlarida   nikoh   munosabatlari   qarindoshlik   tizimining   eng
muhim   qismi   hisoblangan.   Nikoh   nafaqat   ikki   insonning   birlashuvi,   balki   ikki
urug‘ yoki qabila o‘rtasidagi ijtimoiy aloqaning shakllanishi sifatida qaralgan. Shu
sababli   nikoh   masalalari   butun   urug‘   tomonidan   muhokama   qilingan.   Ayrim
hollarda   ota-onalar   yoki   oqsoqollar   yoshlarning   turmush   qurishini   oldindan
kelishib   qo‘yganlar.   Ko‘plab   Afrika   xalqlarida   ekzogamiya,   ya’ni   boshqa   urug‘
yoki qabila vakili bilan turmush qurish an’anasi mavjud bo‘lgan. Bu tizim qabilalar
o‘rtasidagi   aloqalarni   mustahkamlashga   xizmat   qilgan.   Ekzogamiya   tufayli
qarindoshlik   doirasi   kengaygan   va   qabilalar   o‘rtasida   tinchlikni   saqlash
osonlashgan.
10
  Mead M. “Coming of Age in Samoa”. New York: William Morrow, 1928. – 320 p.
26 Qalin   puli   Afrika   xalqlaridagi   nikoh   tizimining   muhim   elementi
hisoblangan.   Kuyov   tomoni   kelinning   oilasiga   chorva,   pul   yoki   boshqa   boyliklar
bergan.   Bu   nafaqat   iqtisodiy   almashinuv,   balki   ikki   oilaning   o‘zaro   hurmatini
ifodalovchi   ramz   sifatida   qaralgan.   Ayrim   qabilalarda   qalin   puli   qancha   katta
bo‘lsa,   kelinning   mavqei   shuncha   yuqori   deb   hisoblangan.   Ko‘pxotinlilik   Afrika
jamiyatlarining   ayrimlarida   keng   tarqalgan   edi.   Ayniqsa   chorvador   va   boy
oilalarda   erkaklar   bir   nechta   xotinga   ega   bo‘lishlari   mumkin   bo‘lgan.   Bu   holat
oilaning iqtisodiy  qudratini  oshirgan,  chunki  katta oilada mehnat  kuchi  ham  ko‘p
bo‘lgan. Shu bilan birga, ko‘pxotinlilik erkakning jamiyatdagi obro‘sining belgisi
hisoblangan.
Afrika   xalqlarida   oilaviy   tarbiya   jamoaviy   xarakterga   ega   bo‘lgan.   Bolalar
faqat   ota-onasi   tomonidan   emas,   balki   butun   urug‘   tomonidan   tarbiyalangan.
Keksalar   yosh   avlodga   urf-odatlar,   diniy   e’tiqodlar   va   mehnat   ko‘nikmalarini
o‘rgatganlar.   Ayniqsa   o‘g‘il   bolalarni   erkak   qarindoshlar,   qizlarni   esa   ayol
qarindoshlar   tarbiyalashda   faol   qatnashganlar.   An’anaviy   boshqaruv   tizimida
qarindoshlik aloqalari markaziy o‘rin tutgan. Afrika qabilalarida boshliqlar odatda
ma’lum urug‘ yoki sulola vakillari bo‘lgan. Hokimiyat nasldan naslga meros bo‘lib
o‘tgan. Bu tizim boshqaruvning uzluksizligini ta’minlagan. Boshliq nafaqat siyosiy
yetakchi, balki diniy va ma’naviy rahbar sifatida ham qaralgan.
Oqsoqollar   kengashi   ko‘plab   Afrika   qabilalarida   boshqaruvning   asosiy
organi   bo‘lgan.   Oqsoqollar   tajribali   va   hurmatli   qarindoshlar   orasidan   tanlangan.
Ular nizolarni hal qilish, yer taqsimoti va nikoh masalalarini muhokama qilganlar.
Oqsoqollar qarorlari jamiyat tomonidan katta hurmat  bilan qabul qilingan. Afrika
xalqlarida   qarindoshlik   tizimi   sud   va   huquqiy   munosabatlarda   ham   muhim   rol
o‘ynagan.   Agar   biror   inson   jinoyat   qilsa   yoki   zarar   yetkazsa,   uning   butun   urug‘i
javobgar   hisoblangan.   Shu   sababli   urug‘   a’zolari   bir-birining   xatti-harakatlarini
nazorat qilishga harakat qilganlar. Bu tizim jamiyatda tartib va intizomni saqlashga
yordam bergan.
Harbiy tashkilotlarda ham qarindoshlik munosabatlari katta ahamiyatga ega
edi.   Jangchilar   ko‘pincha   bir   urug‘   vakillaridan   tashkil   topgan.   Qarindoshlik
27 rishtalari   jangchilarning   bir-biriga   sadoqatini   kuchaytirgan.   Urush   paytida
qarindoshlar   birgalikda   harakat   qilgan   va   bir-birini   himoya   qilganlar.   Afrika
xalqlarining   diniy   hayotida   ajdodlarga   sig‘inish   muhim   o‘rin   egallagan.   Ko‘plab
qabilalarda   ajdodlarning   ruhi   tiriklarni   himoya   qiladi   deb   ishonilgan.   Shu   sababli
ajdodlarni  xotirlash  marosimlari  muntazam  o‘tkazilgan.  Qarindoshlik  tizimi   diniy
e’tiqodlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ajdodlarga hurmat urug‘ birdamligini
mustahkamlab turgan.
Zamonaviy   davrda   Afrika   xalqlarining   qarindoshlik   tizimlari   sezilarli
o‘zgarishlarga   uchragan.   Mustamlakachilik,   urbanizatsiya   va   globalizatsiya
jarayonlari   an’anaviy   urug‘chilik   tizimlarini   zaiflashtirgan.   Katta   oilalar   o‘rnini
kichik   oilalar   egallay   boshlagan.   Shunga   qaramay,   qarindoshlik   munosabatlari
Afrika   jamiyatlarida   hanuz   katta   ahamiyatga   ega.   Odamlar   qiyin   vaziyatlarda
qarindoshlariga   tayanishda   davom   etmoqdalar.   Bugungi   kunda   ham   Afrika
xalqlarida   to‘y,   dafn   va   boshqa   marosimlar   qarindoshlarni   birlashtiruvchi   asosiy
omillardan   biri   hisoblanadi.   Shaharlarda   yashovchi   insonlar   ham   o‘z   qabilasi   va
urug‘i bilan aloqalarni saqlashga harakat qiladilar. Bu holat qarindoshlik tizimining
Afrika madaniyatidagi chuqur ildizlarga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Xulosa   qilib   aytganda,   Afrika   xalqlarida   qarindoshlik   va   urug‘-qabila
munosabatlari jamiyatning asosiy tayanchi bo‘lib xizmat qilgan. Urug‘chilik tizimi
ijtimoiy birdamlik va xavfsizlikni ta’minlagan, nikoh va oilaviy munosabatlar esa
qabilalar   o‘rtasidagi   aloqalarni   mustahkamlagan.   An’anaviy   boshqaruvda
qarindoshlik   tizimi   hokimiyatning   asosiy   manbai   bo‘lgan.   Ushbu   tizimlar   Afrika
xalqlarining   madaniyati,   diniy   qarashlari   va   tarixiy   taraqqiyotini   tushunishda
muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Afrika   xalqlarida   qarindoshlik   va   urug‘-qabila
munosabatlari jamiyatning asosiy tayanchi bo‘lib xizmat qilgan. Urug‘chilik tizimi
ijtimoiy   birdamlikni   ta’minlagan,   oila   va   nikoh   munosabatlari   esa   qabilalar
o‘rtasidagi   aloqalarni   mustahkamlagan.   An’anaviy   boshqaruvda   qarindoshlik
tizimi siyosiy va diniy hokimiyatning asosini tashkil qilgan. Ushbu tizimlar Afrika
xalqlarining   madaniyati,   urf-odatlari   va   tarixiy   taraqqiyotini   tushunishda   muhim
ahamiyatga ega hisoblanadi.
28 29 2.2. Okeaniya va Tinch okeani xalqlarida qarindoshlik tizimlarining o‘ziga
xos xususiyatlari.
Okeaniya   va   Tinch   okeani   hududi   dunyoning   eng   qadimiy   va   rang-barang
madaniy   mintaqalaridan   biri   hisoblanadi.   Ushbu   hudud   tarkibiga   Polineziya,
Mikroneziya va Melaneziya orollari kiradi. Mazkur xalqlar asrlar davomida o‘ziga
xos   turmush   tarzi,   urf-odatlari   va   ijtimoiy   munosabatlarini   shakllantirganlar.
Ularning   jamiyatida   qarindoshlik   tizimlari   muhim   ijtimoiy   institut   sifatida   katta
ahamiyat kasb etgan. Qarindoshlik munosabatlari nafaqat oilaviy aloqalarni, balki
iqtisodiy,   siyosiy   va   diniy   hayotni   ham   tartibga   solib   turgan.   Shu   sababli
etnologiya   fanida   Okeaniya   va   Tinch   okeani   xalqlarining   qarindoshlik   tizimlari
alohida tadqiqot obyekti sifatida o‘rganiladi.
Okeaniya   xalqlarida   qarindoshlik   tizimlari   asosan   urug‘   va   klan
munosabatlariga asoslangan. Insonning qaysi  urug‘ yoki klanga mansubligi uning
jamiyatdagi   o‘rnini,   huquq   va   majburiyatlarini   belgilab   bergan.   Orollarda
yashovchi   xalqlar   ko‘pincha   kichik   jamoalar   shaklida   yashaganlari   sababli
qarindoshlik   aloqalari   jamiyatning   birligini   saqlab   turuvchi   asosiy   omil   bo‘lib
xizmat   qilgan.   Okeaniya   xalqlarida   umumiy   ajdodga   ishonish,   ajdodlar   ruhiga
sig‘inish   va   qarindoshlik   birdamligi   kuchli   rivojlangan.   Polineziya   xalqlarida
qarindoshlik   tizimlari   ancha   murakkab   va   tartibli   shaklda   rivojlangan   edi.
Polineziya   hududiga   Gavayi   orollari,   Samoa,   Tonga   va   Yangi   Zelandiya   kabi
hududlar   kiradi.   Bu   xalqlarda   qarindoshlik   tizimi   ko‘pincha   nasl   va   sulola
tushunchalari   bilan   bog‘liq   bo‘lgan.   Jamiyat   tabaqalarga   bo‘lingan   bo‘lib,
zodagonlar, oddiy xalq va qullar mavjud edi. Zodagon oilalar o‘z naslini muqaddas
ajdodlardan   kelib   chiqqan   deb   hisoblaganlar.   Shu   sababli   qarindoshlik
munosabatlari siyosiy hokimiyatni belgilovchi asosiy omillardan biri bo‘lgan.
Polineziya   xalqlarida   patriarxal   tizim   keng   tarqalgan   bo‘lsa-da,   ayollarning
jamiyatdagi   mavqei   ham   yuqori   bo‘lgan.   Erkaklar   siyosiy   boshqaruv   va   harbiy
ishlarda yetakchi rol o‘ynaganlar, ayollar esa oilaviy va diniy marosimlarda muhim
o‘rin egallaganlar. Ayrim Polineziya jamiyatlarida ayollar muqaddas shaxs sifatida
qaralgan   va   ularga   katta   hurmat   ko‘rsatilgan.   Samoa   xalqlarida   katta   oilalar   va
30 urug‘ jamoalari jamiyatning asosini tashkil qilgan. Har bir urug‘ning o‘z boshlig‘i
bo‘lgan   va   u   qarindoshlar   o‘rtasidagi   munosabatlarni   tartibga   solgan.   Urug‘
a’zolari   bir-biriga   yordam   berishga   majbur   bo‘lganlar.   To‘y,   dafn   va   boshqa
marosimlar butun urug‘ tomonidan birgalikda tashkil etilgan. Bu holat qarindoshlik
tizimining ijtimoiy birdamlikni ta’minlashdagi ahamiyatini ko‘rsatadi.
Tonga  orollarida  qarindoshlik   tizimi  qirollik  boshqaruvi   bilan  chambarchas
bog‘liq bo‘lgan. Hukmdor sulolalari o‘zlarini ilohiy ajdodlardan kelib chiqqan deb
bilganlar. Hokimiyat nasldan naslga meros bo‘lib o‘tgan. Shu sababli qarindoshlik
tizimi   siyosiy   tuzumning   asosiy   tayanchi   hisoblangan.   Mikroneziya   xalqlarida
qarindoshlik   tizimlari   o‘ziga   xos   xususiyatlarga   ega   bo‘lgan.   Mikroneziya
hududidagi kichik orollarda yashovchi xalqlar ko‘pincha matrilineal tizim asosida
yashaganlar.   Bu   tizimda   avlod   ona   tomoni   orqali   davom   ettirilgan.   Yer   va   mulk
ayollar orqali meros bo‘lib o‘tgan. Erkaklar siyosiy boshqaruvda faol bo‘lsalar-da,
mulkiy munosabatlarda ayollar muhim mavqega ega bo‘lganlar. 11
Mikroneziya   xalqlarida   amakining   roli   juda   katta   ahamiyatga   ega   edi.
Onaning   aka-ukalari   bolalar   tarbiyasi   va   meros   masalalarida   muhim   shaxs
hisoblangan. Bu holat matrilineal tizimning eng muhim belgilaridan biridir. Ayrim
orollarda   bola   biologik   otasidan   ko‘ra   amakisiga   ko‘proq   yaqin   hisoblangan.
Melaneziya   xalqlarida   qarindoshlik   tizimlari   yanada   murakkab   va   xilma-xil
shaklda rivojlangan. Melaneziya hududiga Papua-Yangi Gvineya, Fiji va Solomon
orollari   kiradi.   Bu   xalqlarda   urug‘   va   klan   tizimlari   juda   kuchli   bo‘lgan.   Har   bir
klan   o‘z   ajdodiga,   muqaddas   ramzlariga   va   urf-odatlariga   ega   bo‘lgan.   Klan
a’zolari bir-birini himoya qilishga va qo‘llab-quvvatlashga majbur bo‘lganlar.
Melaneziya   xalqlarida   totemizm   keng   tarqalgan   edi.   Ko‘plab   klanlar
o‘zlarini   ma’lum   hayvon   yoki   tabiat   hodisasi   bilan   bog‘laganlar.   Bu   totemlar
muqaddas   hisoblangan   va   ular   klanning   birligini   ifodalagan.   Totemizm
qarindoshlik   tizimining   diniy   asoslarini   mustahkamlab   bergan.   Papua-Yangi
Gvineya xalqlarida qarindoshlik tizimlari iqtisodiy munosabatlarga ham katta ta’sir
11
  Haviland W.A. “Cultural Anthropology”. Belmont: Wadsworth, 2003. – 450 p.
31 ko‘rsatgan.   Yer   va   boshqa   resurslar   klan   mulki   hisoblangan.   Har   bir   oila   klan
tomonidan   ajratilgan   yerda   yashagan   va   mehnat   qilgan.   Bu   tizim   jamiyatdagi
iqtisodiy tenglikni saqlashga yordam bergan.
Okeaniya   xalqlarida   matriarxal   va   patriarxal   an’analar   bir-biri   bilan
uyg‘unlashgan   holda   mavjud   bo‘lgan.   Ayrim   jamiyatlarda   erkaklar   siyosiy
hokimiyatni boshqargan bo‘lsalar, boshqa jamiyatlarda ayollar iqtisodiy va mulkiy
munosabatlarda ustun mavqega ega bo‘lganlar. Shu sababli Okeaniya xalqlarining
qarindoshlik   tizimlari   dunyoning   boshqa   hududlaridagi   tizimlardan   farq   qiladi.
Matriarxal   an’analar   ayniqsa   Mikroneziya   va   Melaneziyaning   ayrim   hududlarida
kuchli rivojlangan. Bu tizimda ayollar oilaning markaziy a’zosi  sifatida qaralgan.
Yer  va  mulk ayollar  orqali  avloddan  avlodga  o‘tgan.  Ayollar  diniy  marosimlarda
ham muhim rol o‘ynaganlar. Ayrim orollarda urug‘ boshlig‘ining hokimiyati uning
onasi yoki opasi orqali qonuniy deb hisoblangan.
Patriarxal   an’analar   esa   Polineziya   xalqlarida   kuchliroq   namoyon   bo‘lgan.
Erkaklar   qabila   boshlig‘i,   jangchi   va   diniy   rahbar   sifatida   faoliyat   yuritganlar.
Oilada   otaning   mavqei   yuqori   bo‘lgan.   Farzandlar   otaning   urug‘iga   mansub
hisoblangan. Shu bilan birga, ayollar ham jamiyatda muhim o‘rin tutgan va ularga
nisbatan   hurmat   yuqori   bo‘lgan.   Okeaniya   xalqlarida   nikoh   munosabatlari
qarindoshlik   tizimining   eng   muhim   tarkibiy   qismlaridan   biri   hisoblangan.   Nikoh
nafaqat   ikki   insonning   birlashuvi,   balki   ikki   urug‘   yoki   klan   o‘rtasidagi   ittifoq
sifatida qaralgan. Shu sababli nikoh marosimlari katta ijtimoiy va diniy ahamiyatga
ega bo‘lgan.
Ko‘plab   Okeaniya   xalqlarida   ekzogamiya,   ya’ni   boshqa   klan   vakili   bilan
turmush   qurish   qoidasi   amal   qilgan.   Bu   tizim   klanlar   o‘rtasidagi   aloqalarni
mustahkamlashga   xizmat   qilgan.   Ayrim   hollarda   qarindoshlar   o‘rtasidagi   nikoh
qat’iyan   taqiqlangan.   Bu   esa   genetik   sog‘lomlikni   saqlash   va   turli   guruhlar
o‘rtasidagi hamkorlikni rivojlantirishga yordam bergan. Okeaniya xalqlarida katta
oilalar   keng   tarqalgan   edi.   Bir   necha   avlod   vakillari   birgalikda   yashaganlar   va
umumiy  xo‘jalik  yuritganlar.  Bolalar  nafaqat  ota-onasi,   balki   barcha   qarindoshlar
32 tomonidan   tarbiyalangan.   Keksalar   katta   hurmatga   ega   bo‘lib,   yosh   avlodga   urf-
odatlar va an’analarni o‘rgatganlar.
An’anaviy boshqaruv tizimida qarindoshlik aloqalari markaziy o‘rin tutgan.
Qabila boshliqlari va oqsoqollar odatda ma’lum sulola yoki urug‘ vakillari bo‘lgan.
Hokimiyat meros tariqasida  avloddan avlodga o‘tgan. Qarindoshlik tizimi siyosiy
hokimiyatning   qonuniyligini   ta’minlovchi   asosiy   vosita   bo‘lib   xizmat   qilgan.
Zamonaviylashuv   jarayoni   Okeaniya   va   Tinch   okeani   xalqlarining   qarindoshlik
tizimlariga   sezilarli   ta’sir   ko‘rsatdi.   Yevropalik   mustamlakachilar   kelishi   bilan
ko‘plab   an’anaviy   tizimlar   o‘zgarishga   uchradi.   Xristian   dinining   tarqalishi,
zamonaviy ta’lim va urbanizatsiya natijasida eski urug‘-qabila munosabatlari asta-
sekin zaiflashdi.
Shaharlarga   ko‘chib   o‘tish   natijasida   katta   oilalar   o‘rnini   kichik   oilalar
egallay boshladi. Yoshlar mustaqil hayot kechirishga intildilar va an’anaviy urug‘
tizimlarining   ta’siri   kamaydi.   Biroq   qarindoshlik   aloqalari   butunlay   yo‘qolib
ketmadi.   Ko‘plab   Okeaniya   xalqlarida   qarindoshlar   o‘rtasidagi   yordam   va
birdamlik   hanuz   saqlanib   qolgan.   Zamonaviy   iqtisodiyotning   rivojlanishi   ham
qarindoshlik   tizimlariga   ta’sir   ko‘rsatdi.   Avvallari   yer   va   resurslar   klan   mulki
hisoblangan bo‘lsa,  bugungi kunda xususiy mulkchilik keng tarqalmoqda. Bu esa
an’anaviy kollektiv munosabatlarning zaiflashishiga olib kelmoqda.
Ta’lim   tizimining   rivojlanishi   va   g‘arb   madaniyatining   kirib   kelishi
yoshlarning   dunyoqarashini   o‘zgartirdi.   Ko‘plab   yoshlar   an’anaviy   nikoh
qoidalariga kamroq amal qilmoqdalar. Aralash nikohlar soni ortmoqda va qadimgi
qarindoshlik   qoidalari   asta-sekin   o‘z   ahamiyatini   yo‘qotmoqda.   Shunga   qaramay,
Okeaniya   xalqlari   o‘z   milliy   qadriyatlari   va   qarindoshlik   an’analarini   saqlab
qolishga   harakat   qilmoqdalar.   To‘ylar,   diniy   marosimlar   va   oilaviy   bayramlarda
qarindoshlarning   birlashuvi   hanuz   muhim   ahamiyatga   ega.   Ko‘plab   orollarda
oqsoqollar   va   urug‘   boshliqlari   jamiyat   hayotida   katta   hurmatga   ega   bo‘lib
qolmoqda.
Okeaniya   va   Tinch   okeani   xalqlarining   qarindoshlik   tizimlari   etnologiya
fanida   alohida   o‘rin   egallaydi.   Ushbu   hudud   xalqlarining   ijtimoiy   tuzilishi,   urf-
33 odatlari va an’analari ko‘p jihatdan qarindoshlik munosabatlariga asoslangan holda
shakllangan.  Okeaniya  xalqlari  uzoq  vaqt   davomida boshqa  hududlardan  ajralgan
holda   yashaganlari   sababli   ularning   madaniyati   va   ijtimoiy   tizimlarida   qadimiy
an’analar yaxshi   сақ lanib qolgan. Qarindoshlik tizimlari nafaqat oilaviy aloqalarni
tartibga solgan, balki siyosiy boshqaruv, iqtisodiy faoliyat va diniy marosimlarning
ham asosiy negizi bo‘lib xizmat qilgan.
Polineziya   xalqlari   qarindoshlik   tizimlarining   murakkabligi   bilan   ajralib
turadi. Bu hudud xalqlarida nasl va sulola tushunchalari juda muhim hisoblangan.
Har   bir   inson   ma’lum   urug‘   yoki   sulolaga   mansub   bo‘lib,   uning   jamiyatdagi
mavqei ana shu mansublik orqali belgilanardi. Polineziya jamiyatlarida zodagonlar
va   oddiy   xalq   o‘rtasida   keskin   tafovut   mavjud   bo‘lgan.   Zodagon   oilalar   o‘zlarini
ilohiy   ajdodlardan   kelib   chiqqan   deb   hisoblaganlar   va   hokimiyatni   o‘z   qo‘llarida
saqlab kelganlar.
Gavayi   orollarida   hukmdor   sulolalari   muqaddas   deb   qaralgan.   Podshoh   va
uning qarindoshlari oddiy insonlardan yuqori  mavqega ega bo‘lgan. Qarindoshlik
tizimi siyosiy hokimiyatning asosiy tayanchi bo‘lib xizmat qilgan. Ayrim hollarda
sulola   ichidagi   nikohlar   hokimiyatni   saqlab   qolish   maqsadida   amalga   oshirilgan.
Bu holat Polineziya xalqlarida qarindoshlik tizimining siyosiy ahamiyatini yaqqol
ko‘rsatadi.   Polineziya   xalqlarida   katta   oilalar   muhim   ijtimoiy   birlik   hisoblangan.
Bir   necha   avlod   vakillari   birgalikda   yashab,   umumiy   xo‘jalik   yuritganlar.   Oila
boshlig‘i   odatda   eng   katta   erkak   a’zo   bo‘lib,   u   qarindoshlar   o‘rtasidagi
munosabatlarni boshqargan. Keksalar katta hurmatga ega bo‘lgan va yosh avlodni
tarbiyalashda muhim rol o‘ynagan.
Samoa   xalqlarida   “aiga”   deb   ataluvchi   katta   oilaviy   guruhlar   mavjud
bo‘lgan. Aiga faqat biologik qarindoshlarni emas, balki uzoq qarindoshlar va hatto
do‘stona   aloqaga   ega   insonlarni   ham   o‘z   ichiga   olgan.   Har   bir   aigaga   boshliq
rahbarlik qilgan va u oilaning iqtisodiy hamda ijtimoiy masalalarini hal qilgan. Bu
tizim jamiyatdagi birdamlikni saqlashga yordam bergan. Mikroneziya xalqlarining
qarindoshlik   tizimlari   asosan   matrilineal   xususiyatga   ega   bo‘lgan.   Bu   hududda
ayollar   jamiyatning   iqtisodiy   va   oilaviy   hayotida   muhim   rol   o‘ynaganlar.   Yer   va
34 boshqa   resurslar   ona   tomoni   orqali   meros   qilib   qoldirilgan.   Bolalar   onaning
urug‘iga   mansub   deb   hisoblangan.   Bu   tizim   ayollarning   jamiyatdagi   mavqeini
mustahkamlagan.
Mikroneziyada   amakining   roli   juda   katta   ahamiyatga   ega   bo‘lgan.   Bola
tarbiyasi   va   meros   masalalarida   onaning   aka-ukalari   muhim   shaxs   sifatida
qaralgan.   Ayrim   orollarda   biologik   ota   bolaga   nisbatan   kamroq   huquqqa   ega
bo‘lgan.   Bu   holat   matrilineal   tizimning   eng   muhim   belgilaridan   biri   hisoblanadi.
Mikroneziya xalqlarida oilaviy birdamlik va o‘zaro yordam kuchli rivojlangan edi.
Qarindoshlar   bir-biriga   iqtisodiy   yordam   ko‘rsatganlar,   oziq-ovqat   va   boshpana
bilan ta’minlaganlar. Tabiiy ofatlar va ocharchilik davrlarida qarindoshlik aloqalari
jamiyatning omon qolishiga yordam bergan.
Melaneziya xalqlari esa qarindoshlik tizimlarining xilma-xilligi bilan ajralib
turadi. Papua-Yangi Gvineya hududida yuzlab turli qabilalar yashagan bo‘lib, har
birining   o‘ziga   xos   qarindoshlik   tizimi   mavjud   bo‘lgan.   Ko‘plab   Melaneziya
qabilalarida   klan   tizimi   jamiyatning   asosini   tashkil   qilgan.   Klan   a’zolari   o‘zlarini
yagona   ajdod   avlodlari   deb   hisoblaganlar   va   o‘zaro   birdamlikni   saqlashga
intilganlar.   Melaneziya   xalqlarida   qarindoshlik   tizimi   iqtisodiy   faoliyat   bilan
chambarchas   bog‘liq   bo‘lgan.   Yer   va   boshqa   tabiiy   resurslar   klan   mulki
hisoblangan. Har bir oila klan tomonidan ajratilgan hududda yashagan va mehnat
qilgan.   Shu   sababli   qarindoshlik   tizimi   iqtisodiy   tenglikni   saqlashda   muhim   rol
o‘ynagan.
Totemizm   Melaneziya   xalqlarining   qarindoshlik   tizimida   muhim   o‘rin
tutgan.   Har   bir   klan   ma’lum   bir   hayvon   yoki   tabiat   hodisasi   bilan   bog‘langan.
Totem   klanning   ramzi   hisoblangan   va   muqaddas   deb   qaralgan.   Totemizm   klan
a’zolarining   birligini   mustahkamlovchi   ma’naviy   omil   vazifasini   bajargan.
Okeaniya xalqlarida matriarxal va patriarxal an’analar bir vaqtning o‘zida mavjud
bo‘lgan.   Ayrim   jamiyatlarda   erkaklar   siyosiy   hokimiyatni   boshqargan   bo‘lsalar,
ayollar   iqtisodiy   va   oilaviy   masalalarda   ustun   mavqega   ega   bo‘lganlar.   Bu   holat
Okeaniya xalqlarining ijtimoiy tizimlarini yanada murakkab va o‘ziga xos qilgan.
35 Matriarxal   an’analar   asosan   Mikroneziya   va   Melaneziyaning   ayrim
hududlarida   rivojlangan   edi.   Bu   tizimlarda   ayollar   yer   egaligi   va   meros
masalalarida   markaziy   o‘rin   tutganlar.   Ayollar   diniy   marosimlarda   ham   faol
qatnashganlar.   Ayrim   jamiyatlarda   urug‘ning   davomiyligi   ayollar   orqali
belgilanardi.   Patriarxal   an’analar   esa   Polineziyada   kuchliroq   namoyon   bo‘lgan.
Erkaklar   qabila   boshlig‘i,   harbiy   yetakchi   va   diniy   rahbar   sifatida   faoliyat
yuritganlar.   Hokimiyat   otadan   o‘g‘ilga   meros   bo‘lib   o‘tgan.   Shu   bilan   birga,
ayollarga ham  katta hurmat  ko‘rsatilgan va ular  oilaviy hayotda muhim  mavqega
ega bo‘lganlar.
Okeaniya   xalqlarida   nikoh   munosabatlari   qarindoshlik   tizimining   eng
muhim   tarkibiy   qismi   hisoblangan.   Nikoh   ikki   insonning   emas,   balki   ikki   urug‘
yoki   klanning   ittifoqi   sifatida   qaralgan.   Shu   sababli   nikoh   masalalari   butun
qarindoshlar  guruhi tomonidan muhokama qilingan. Ko‘plab Okeaniya xalqlarida
ekzogamiya   qoidalari   amal   qilgan.   Inson   boshqa   klan   yoki   urug‘   vakili   bilan
turmush   qurishi   kerak   bo‘lgan.   Bu   tizim   turli   guruhlar   o‘rtasidagi   aloqalarni
mustahkamlashga   xizmat   qilgan.   Ayrim   hollarda   qarindoshlar   o‘rtasidagi   nikoh
qat’iyan man etilgan.
To‘y   marosimlari   katta   ijtimoiy   ahamiyatga   ega   bo‘lgan.   To‘y   nafaqat
oilaviy   bayram,   balki   qabilalar   o‘rtasidagi   hamkorlikni   mustahkamlovchi   vosita
sifatida   qaralgan.   To‘y   marosimlarida   sovg‘a   almashinuvi   va   umumiy   ziyofatlar
muhim o‘rin tutgan. Bolalar tarbiyasi Okeaniya xalqlarida jamoaviy xarakterga ega
bo‘lgan.   Farzandlar   nafaqat   ota-onasi,   balki   barcha   qarindoshlar   tomonidan
tarbiyalangan.   Keksalar   yosh   avlodga   urf-odatlar,   diniy   e’tiqodlar   va   mehnat
ko‘nikmalarini   o‘rgatganlar.   Shu   sababli   bolalar   o‘zlarini   butun   urug‘ning   bir
qismi sifatida his qilganlar.
An’anaviy boshqaruv tizimida qarindoshlik aloqalari asosiy o‘rin egallagan.
Qabila   boshliqlari   odatda   ma’lum   sulola   yoki   urug‘   vakillari   bo‘lgan.   Hokimiyat
avloddan   avlodga   meros   bo‘lib   o‘tgan.   Boshliqlar   diniy   va   siyosiy   hokimiyatni
birlashtirganlar.   Okeaniya   xalqlarida   oqsoqollar   katta   hurmatga   ega   bo‘lgan.
Oqsoqollar   nizolarni   hal   qilish,   nikoh   masalalarini   tartibga   solish   va   diniy
36 marosimlarni   boshqarishda   muhim   rol   o‘ynaganlar.   Ularning   qarorlari   jamiyat
tomonidan hurmat bilan qabul qilingan.
Zamonaviylashuv   jarayoni   Okeaniya   xalqlarining   qarindoshlik   tizimlariga
katta ta’sir ko‘rsatdi. Mustamlakachilik davrida Yevropa davlatlari bu hududlarga
o‘z   boshqaruv   tizimlarini   olib   kirganlar.   Natijada   ko‘plab   an’anaviy   boshqaruv
shakllari   zaiflashgan.   Xristian   dinining   kirib   kelishi   ham   qarindoshlik   tizimlariga
sezilarli   ta’sir   ko‘rsatgan.   Qadimgi   diniy   marosimlar   va   ajdodlarga   sig‘inish
an’analari   asta-sekin   kamaygan.   Shunga   qaramay,   ko‘plab   xalqlar   o‘z   an’anaviy
qadriyatlarini saqlab qolishga harakat qilganlar.
Urbanizatsiya jarayoni katta oilalarning parchalanishiga olib kelgan. Yoshlar
shaharlarga   ko‘chib   o‘tib,   mustaqil   hayot   kechira   boshlaganlar.   Natijada   kichik
oilalar   soni   ortgan   va   an’anaviy   urug‘   tizimlarining   ta’siri   kamaygan.   Ta’lim
tizimining   rivojlanishi   va   zamonaviy   texnologiyalar   yoshlarning   dunyoqarashini
o‘zgartirdi.   Ko‘plab   yoshlar   an’anaviy   nikoh   qoidalariga   kamroq   amal
qilmoqdalar.   Aralash   nikohlar   soni   ortmoqda   va   qadimgi   qarindoshlik   me’yorlari
asta-sekin zaiflashmoqda.
Biroq   zamonaviylashuvga   qaramay,   Okeaniya   xalqlarida   qarindoshlik
aloqalari hanuz katta ahamiyatga ega. Odamlar qiyin vaziyatlarda qarindoshlariga
yordam   berishda   davom   etmoqdalar.   To‘ylar,   dafn   marosimlari   va   oilaviy
bayramlar   qarindoshlarni   birlashtiruvchi   asosiy   omillardan   biri   bo‘lib   qolmoqda.
Bugungi   kunda   Okeaniya   davlatlari   o‘z   milliy   madaniyatlarini   saqlab   qolishga
katta e’tibor bermoqdalar. Maktablarda milliy urf-odatlar o‘rgatilmoqda, an’anaviy
marosimlar   qayta   tiklanmoqda.   Qarindoshlik   tizimlari   ushbu   madaniy   merosning
muhim qismi sifatida qadrlanmoqda.
Okeaniya   va   Tinch   okeani   xalqlarining   qarindoshlik   tizimlari   o‘zining
murakkabligi   va   boyligi   bilan   ajralib   turadi.   Polineziya,   Mikroneziya   va
Melaneziya   xalqlarida   qarindoshlik   munosabatlari   jamiyatning   asosiy   tayanchi
bo‘lib   xizmat   qilgan.   Matriarxal   va   patriarxal   an’analar   bir-biri   bilan
uyg‘unlashgan   holda   mavjud   bo‘lgan.   Zamonaviylashuv   jarayonlari   ushbu
37 tizimlarga katta ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa-da, qarindoshlik aloqalari hanuz Okeaniya
xalqlari madaniyati va ijtimoiy hayotining muhim qismi bo‘lib qolmoqda.
38 XULOSA
Mazkur   kurs   ishida   qarindoshlik   tizimlarining   shakllanishi,   rivojlanishi   va
jamiyat   hayotidagi   o‘rni   Afrika,   Okeaniya   hamda   Tinch   okeani   xalqlari   misolida
atroflicha tahlil qilindi. Tadqiqot davomida qarindoshlik tizimi insoniyat tarixidagi
eng qadimiy va muhim ijtimoiy institutlardan biri ekanligi aniqlandi. Qarindoshlik
munosabatlari   nafaqat   biologik   aloqalarni,   balki   iqtisodiy,   siyosiy,   diniy   va
madaniy   munosabatlarni   ham   tartibga   soluvchi   asosiy   omil   sifatida   namoyon
bo‘ladi.
Kurs   ishining   nazariy   qismida   qarindoshlik   tizimi   tushunchasi,   uning
etnologiyadagi   o‘rni,   nasl   va   avlod   tizimlari   hamda   qarindoshlikning   jamiyatdagi
vazifalari yoritildi. Qarindoshlik tizimi insonning jamiyatdagi mavqeini belgilash,
ijtimoiy   birdamlikni   ta’minlash   va   avlodlar   davomiyligini   saqlashda   muhim
ahamiyatga   ega   ekanligi   ko‘rsatib   berildi .   Patrilineal   va   matrilineal   tizimlarning
shakllanishi,   klan   va   urug‘   tizimlarining   jamiyat   hayotidagi   o‘rni   ham   ilmiy
jihatdan   tahlil   qilindi.   Ayniqsa   nikoh   va   oilaviy   munosabatlar   qarindoshlik
tizimining   asosiy   tarkibiy   qismi   ekanligi   hamda   ular   jamiyat   barqarorligini
ta’minlashdagi muhim vosita ekanligi ta’kidlandi.
Afrika   xalqlari   misolida   qarindoshlik   va   urug‘-qabila   munosabatlari
o‘rganilganda,   ushbu   jamiyatlarda   urug‘chilik   tizimi   ijtimoiy   hayotning   asosiy
tayanchi   bo‘lib   xizmat   qilgani   aniqlandi.   Afrika   xalqlarida   qarindoshlik
munosabatlari   iqtisodiy   faoliyat,   yer   egaligi,   nikoh   va   siyosiy   boshqaruv   bilan
chambarchas   bog‘liq   bo‘lgan.   Patrilineal   tizim   keng   tarqalgan   bo‘lsa-da,   ayrim
xalqlarda   matrilineal   tizim   ham   rivojlanganligi   kuzatildi.   Oila   va   nikoh
munosabatlari   qabilalar   o‘rtasidagi   hamkorlik   va   birdamlikni   mustahkamlashga
xizmat   qilgan.   An’anaviy   boshqaruv   tizimida   esa   qarindoshlik   aloqalari
hokimiyatning asosiy manbai sifatida namoyon bo‘lgan.
Okeaniya   va   Tinch   okeani   xalqlarida   qarindoshlik   tizimlari   o‘zining
murakkabligi   va   xilma-xilligi   bilan   ajralib   turadi.   Polineziya,   Mikroneziya   va
Melaneziya   xalqlarida   qarindoshlik   tizimlari   turlicha   shakllangan   bo‘lsa-da,
ularning   barchasida   qarindoshlik   aloqalari   jamiyatning   birligini   saqlovchi   muhim
39 vosita   sifatida   xizmat   qilgan.   Ayrim   hududlarda   matriarxal   an’analar   kuchli
rivojlangan   bo‘lsa,   boshqa   hududlarda   patriarxal   tizim   ustunlik   qilgan.   Orollarda
yashovchi xalqlarning iqtisodiy va siyosiy hayotida urug‘ va klan tizimlari muhim
rol   o‘ynaganligi   aniqlandi.   Shu   bilan   birga,   zamonaviylashuv,   urbanizatsiya   va
globalizatsiya   jarayonlari   ushbu   an’anaviy   qarindoshlik   tizimlariga   sezilarli   ta’sir
ko‘rsatgani kuzatildi.
Tadqiqot   davomida   shunday   xulosaga   kelindiki,   qarindoshlik   tizimlari   har
bir   xalqning   tarixiy   taraqqiyoti,   xo‘jalik   faoliyati,   diniy   e’tiqodlari   va   madaniy
qadriyatlari   bilan   chambarchas   bog‘liq   holda   shakllangan.   Qarindoshlik   tizimlari
insonlarning   ijtimoiy   birligini   ta’minlash,   oilaviy   munosabatlarni   tartibga   solish,
yosh   avlodni   tarbiyalash   va   jamiyat   barqarorligini   saqlashda   muhim   vazifani
bajargan. Bugungi kunda zamonaviy jamiyatlarda an’anaviy qarindoshlik tizimlari
ma’lum   darajada   o‘zgarishga   uchragan   bo‘lsa-da,   ular   hanuz   insonlarning
ma’naviy hayoti va milliy qadriyatlarida muhim o‘rin tutmoqda.
Umuman   olganda,   Afrika,   Okeaniya   va   Tinch   okeani   xalqlarining
qarindoshlik   tizimlarini   o‘rganish   etnologiya   fanida   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.
Ushbu   tizimlar   orqali   xalqlarning   tarixiy   rivojlanishi,   madaniyati,   urf-odatlari   va
ijtimoiy   munosabatlarini   chuqurroq   tushunish   mumkin.   Qarindoshlik   tizimlari
insoniyat   sivilizatsiyasining   ajralmas   qismi   bo‘lib,   ularni   o‘rganish   bugungi
globallashuv   davrida   milliy   qadriyatlarni   saqlash   va   madaniy   merosni   asrab-
avaylash nuqtai nazaridan ham dolzarb ahamiyatga ega.
40 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR  RO‘YXATI
1. Morgan L.H. “Ancient Society”. New York: Henry Holt and Company, 
1877. – 560 p.
2. Levi-Strauss C. “The Elementary Structures of Kinship”.  Boston: Beacon 
Press, 1969. – 590 p.
3. Radcliffe-Brown A.R. “Structure and Function in Primitive Society”. 
London: Cohen & West, 1952. – 420 p.
4. Malinowski B. “Argonauts of the Western Pacific”.  London: Routledge, 
1922. – 505 p.
5. Fortes M. “Kinship and Social Order”.  Chicago: Aldine Publishing, 1969. – 
350 p.
6. Evans-Pritchard E.E. “The Nuer”.  Oxford: Clarendon Press, 1940. – 271 p.
7. Meyer Fortes, Evans-Pritchard E.E. “African Political Systems”. London: 
Oxford University Press, 1940. – 330 p.
8. Keesing R.M. “Cultural Anthropology: A Contemporary Perspective”.  New 
York: Holt, 1981. – 520 p.
9. Fox R. “Kinship and Marriage: An Anthropological Perspective”. 
Cambridge: Cambridge University Press, 1967. – 280 p.
10. Schneider D. “A Critique of the Study of Kinship”. Ann Arbor: University 
of Michigan Press, 1984. – 260 p.
11. Sahlins M. “Stone Age Economics”.  Chicago: Aldine, 1972. – 348 p.
12. Service E.R. “Primitive Social Organization”. New York: Random House, 
1962. – 290 p.
13. Kirch P.V. “On the Road of the Winds: An Archaeological History of the 
Pacific Islands”.  Berkeley: University of California Press, 2000. – 420 p.
14. Howe K.R. “Where the Waves Fall: A New South Sea Islands History”. 
Honolulu: University of Hawai‘i Press, 1984. – 310 p.
15. Keesing F.M. “Custom and Confrontation: The Kwaio Struggle for Cultural 
Autonomy”.  Chicago: University of Chicago Press, 1992. – 300 p.
41 16. Sahlins M. “Islands of History”. Chicago: University of Chicago Press, 
1985. – 160 p.
17. Mead M. “Coming of Age in Samoa”. New York: William Morrow, 1928. – 
320 p.
18. Mead M. “Sex and Temperament in Three Primitive Societies”. New York: 
William Morrow, 1935. – 280 p.
19. Haviland W.A. “Cultural Anthropology”.  Belmont: Wadsworth, 2003. – 450
p.
20. Ember C.R., Ember M. “Anthropology”.  New York: Pearson, 2011. – 600 p.
42

“QARINDOSHLIK TIZIMLARI: AFRIKA, OKEANIYA VA TINCH OKEANI XALQLARI MISOLIDA”

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • O’zbekistonda madaniy turizmning rivojlanish omillari
  • Kavkaz xalqlari
  • Turizm va etnik madaniyat: folklorning sahnalashuvi va falsifikatsiyasi
  • Madaniy meros va YUNESKO: dunyo xalqlari urf-odatlarining himoyasi
  • Tabiiy muhit va etnik madaniyat: Amazoniya, Arktika va Saxaradagi xalqlar hayoti

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский