Qarindoshlik tizimlari: Afrika, Okeaniya va Tinch okeani xalqlari misolida - Madaniyatshunoslik - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	43.7KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	03 Iyun 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Madaniyatshunoslik

Sotuvchi

Abbosjon Yulchiev

Ro'yxatga olish sanasi 13 Dekabr 2024

67 Sotish

Qarindoshlik tizimlari: Afrika, Okeaniya va Tinch okeani xalqlari misolida

Sotib olish

“QARINDOSHLIK TIZIMLARI: AFRIKA, OKEANIYA VA TINCH
OKEANI XALQLARI MISOLIDA”
KIRISH……………………………………………………………………….…..3
I BOB. QARINDOSHLIK TIZIMLARINING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Qarindoshlik tizimi tushunchasi va uning etnologiyadagi o‘rni…………..…..5
1.2. Qarindoshlik tizimlarining asosiy shakllari va turlari…………………….….13
II BOB. AFRIKA, OKEANIYA VA TINCH OKEANI XALQLARIDA
QARINDOSHLIK TIZIMLARI
2.1. Afrika xalqlarida qarindoshlik va urug‘-qabila munosabatlari………………21
2.2. Okeaniya va Tinch okeani xalqlarida qarindoshlik tizimlarining o‘ziga xos
xususiyatlari……………………………………………………………………….29
XULOSA…………………………………………………………………………37
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………….39
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Qarindoshlik tizimlari insoniyat jamiyatining eng
qadimiy va asosiy ijtimoiy institutlaridan biri bo‘lib, u etnologiya fanida alohida
ilmiy ahamiyatga ega hisoblanadi. Afrika, Okeaniya va Tinch okeani xalqlari
misolida qarindoshlik tizimlarini o‘rganish ushbu mintaqalarda shakllangan
ijtimoiy tuzilma, urf-odatlar, madaniy qadriyatlar va an’anaviy boshqaruv
tizimlarini chuqur anglash imkonini beradi. Qarindoshlik munosabatlari nafaqat
biologik bog‘liqlikni ifodalaydi, balki jamiyatdagi iqtisodiy hamkorlik, siyosiy
tashkilot, diniy e’tiqodlar va ma’naviy qadriyatlarning shakllanishida ham hal
qiluvchi rol o‘ynaydi.
Bugungi globallashuv jarayonida an’anaviy jamiyatlarning ijtimoiy
tuzilmalari sezilarli o‘zgarishlarga uchramoqda. Urbanizatsiya, migratsiya va
zamonaviy iqtisodiy munosabatlar natijasida katta oilalar, urug‘ va klan
tizimlarining roli asta-sekin kamayib bormoqda. Biroq Afrika va Okeaniya
xalqlarida qarindoshlik tizimlari hanuzgacha ijtimoiy hayotning muhim tayanchi
sifatida saqlanib qolmoqda. Ayniqsa nikoh, meros, oilaviy munosabatlar va
an’anaviy boshqaruv shakllarida qarindoshlik aloqalari hal qiluvchi ahamiyatga
ega bo‘lib qolmoqda.
Ommaviy madaniyat va global integratsiya jarayonlari sharoitida turli
xalqlarning qarindoshlik tizimlarini qiyosiy o‘rganish ilmiy va amaliy jihatdan
muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki har bir jamiyatning ijtimoiy tuzilmasi uning
tarixiy rivojlanishi, xo‘jalik yuritish shakli, diniy qarashlari va ekologik sharoitlari
bilan bevosita bog‘liqdir. Shu jihatdan Afrika xalqlaridagi patrilineal va matrilineal
tizimlar, Okeaniya xalqlaridagi klan va urug‘ tizimlari hamda Tinch okeani orollari
jamiyatlaridagi qarindoshlik munosabatlarini tahlil qilish insoniyat
sivilizatsiyasining rivojlanish bosqichlarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
O‘zbekiston Respublikasida ham ijtimoiy fanlarni rivojlantirish, yosh
avlodning ilmiy dunyoqarashini kengaytirish hamda global madaniy jarayonlarni
chuqur anglashga katta e’tibor qaratilmoqda. Shu nuqtai nazardan qarindoshlik
tizimlarini etnologik jihatdan o‘rganish, turli xalqlar madaniyatini qiyosiy tahlil
2

qilish va ularning tarixiy taraqqiyotini ilmiy asosda yoritish dolzarb vazifalardan
biri hisoblanadi. Bu esa milliy va umuminsoniy qadriyatlarni chuqurroq anglashga,
madaniyatlararo bag‘rikenglikni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, qarindoshlik tizimlarining jamiyatdagi funksiyalarini
o‘rganish orqali insonlarning ijtimoiy tashkilotlanish shakllari, oila institutining
evolyutsiyasi hamda an’anaviy boshqaruv tizimlarining shakllanish
mexanizmlarini tushunish mumkin bo‘ladi. Ayniqsa Afrika, Okeaniya va Tinch
okeani xalqlarida qarindoshlik tizimlari siyosiy hokimiyat, iqtisodiy munosabatlar
va diniy marosimlar bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, bu ularning jamiyat hayotidagi
o‘rnini yanada muhim qiladi.
Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishining maqsadi — qarindoshlik
tizimlarining etnologik mohiyatini o‘rganish, Afrika, Okeaniya va Tinch okeani
xalqlari misolida ularning shakllanishi va rivojlanish xususiyatlarini tahlil qilish
hamda ularning jamiyat hayotidagi o‘rnini ilmiy jihatdan yoritishdan iborat.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi:
 qarindoshlik tizimi tushunchasi va uning etnologiyadagi o‘rnini o‘rganish;
 Afrika xalqlarida qarindoshlik va urug‘-qabila munosabatlarini tahlil qilish;
 Okeaniya va Tinch okeani xalqlaridagi qarindoshlik tizimlarining o‘ziga xos
xususiyatlarini yoritish;
 patrilineal va matrilineal tizimlarning jamiyatdagi ahamiyatini qiyosiy
o‘rganish;
 an’anaviy boshqaruv, oila va nikoh munosabatlarida qarindoshlik tizimining
rolini tahlil qilish.
Kurs ishining obyekti — Afrika, Okeaniya va Tinch okeani xalqlarining
qarindoshlik tizimlari va ular bilan bog‘liq ijtimoiy munosabatlar majmuasi
hisoblanadi.
Kurs ishining predmeti — ushbu hudud xalqlarida qarindoshlik
tizimlarining shakllanishi, rivojlanishi, turlari, an’anaviy va zamonaviy
o‘zgarishlari hamda ularning jamiyat hayotidagi funksional ahamiyatini
o‘rganishdan iborat.
3

Kurs ishining tuzilishi. Ushbu k urs ishi kirish, 2 bob, 4reja , xulosa hamda
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat .
I BOB. QARINDOSHLIK TIZIMLARINING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Qarindoshlik tizimi tushunchasi va uning etnologiyadagi o‘rni.
Qarindoshlik tizimi insoniyat tarixidagi eng qadimiy va eng muhim ijtimoiy
munosabat shakllaridan biri hisoblanadi. Jamiyat taraqqiyotining ilk bosqichlaridan
boshlab odamlar o‘zaro biologik, nikoh va ijtimoiy aloqalar asosida birlashib
yashaganlar. Aynan shu aloqalar keyinchalik qarindoshlik tizimlarining
shakllanishiga asos bo‘lgan. Etnologiya fanida qarindoshlik tizimi muhim tadqiqot
obyektlaridan biri sifatida o‘rganiladi, chunki u xalqning turmush tarzi, oilaviy
munosabatlari, nikoh qoidalari, meros tizimi, diniy qarashlari va ijtimoiy tuzilishini
tushunishda asosiy omillardan biri hisoblanadi. Har bir xalqning qarindoshlik
tizimi o‘zining tarixiy rivojlanish yo‘li, madaniy qadriyatlari va ijtimoiy
munosabatlari bilan chambarchas bog‘liqdir.
Qarindoshlik tushunchasi insonlar o‘rtasidagi biologik va ijtimoiy
bog‘liqlikni ifodalaydi. Qarindoshlik odatda qon-qarindoshlik va nikoh orqali
yuzaga keladigan munosabatlarni o‘z ichiga oladi. Qon-qarindoshlik ota-ona va
farzandlar, aka-uka, opa-singillar, bobolar va nevaralar kabi tabiiy biologik
aloqalarni anglatadi. Nikoh orqali yuzaga keladigan qarindoshlik esa kuyov, kelin,
qaynona, qaynota va boshqa quda-andachilik munosabatlarini o‘z ichiga oladi.
Ko‘plab xalqlarda qarindoshlik faqat biologik aloqalar bilan cheklanib qolmaydi,
balki ijtimoiy va ma’naviy jihatdan ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ayrim
jamiyatlarda bir urug‘ yoki qabila vakillari o‘zlarini umumiy ajdoddan kelib
chiqqan deb hisoblaydilar va bu birlik ularning o‘zaro birdamligini
mustahkamlaydi.
Etnologiya fanida qarindoshlik tizimi insoniyat jamiyatining tuzilishini
o‘rganishda asosiy vositalardan biri sifatida qaraladi. Chunki qarindoshlik tizimi
orqali xalqning ijtimoiy tashkiloti, oilaviy munosabatlari va boshqaruv shakllari
aniqlanadi. Dastlabki etnologik tadqiqotlarda olimlar turli xalqlarning qarindoshlik
atamalarini o‘rganish orqali ularning ijtimoiy hayoti haqida muhim xulosalarga
4

kelganlar. XIX asrda amerikalik olim Lyuis Genri Morgan qarindoshlik tizimlarini
chuqur tadqiq qilib, ularni tasniflashga harakat qilgan. U o‘zining ilmiy izlanishlari
orqali turli xalqlardagi qarindoshlik atamalari jamiyatning rivojlanish darajasi va
oilaviy munosabatlari bilan bog‘liq ekanligini ko‘rsatgan. Morgan qarindoshlik
tizimlarini tavsiflovchi va klassifikatsion turlarga ajratgan. Tavsiflovchi tizimda
har bir qarindosh uchun alohida atama qo‘llanilsa, klassifikatsion tizimda bir
nechta qarindoshlar bir xil nom bilan ataladi.
Qarindoshlik tizimlari insonlarning jamiyatdagi o‘rnini belgilashda ham
muhim rol o‘ynaydi. Har bir inson tug‘ilgan paytdan boshlab ma’lum bir oilaga,
urug‘ga yoki qabilaga mansub bo‘ladi. Bu mansublik uning huquq va
majburiyatlarini, ijtimoiy mavqeini hamda jamiyatdagi rolini belgilab beradi.
Ko‘plab an’anaviy jamiyatlarda insonning kim bilan turmush qurishi, qanday kasb
bilan shug‘ullanishi yoki merosni qanday olishi qarindoshlik tizimi bilan bog‘liq
bo‘lgan. Masalan, ayrim Afrika xalqlarida yer va mulk ota tomonidan avloddan
avlodga o‘tgan bo‘lsa, boshqa xalqlarda esa ona tomoni asosiy merosxo‘r
hisoblangan. Bu holat qarindoshlik tizimining iqtisodiy munosabatlarga ham ta’sir
ko‘rsatishini ko‘rsatadi.
Nasl va avlod tizimlari qarindoshlik tizimining muhim tarkibiy qismi
hisoblanadi. Nasl insonlarning umumiy ajdoddan kelib chiqishini bildirsa, avlod
esa bir necha nasllarning davomiyligini anglatadi. Etnologiyada nasl tizimlari
odatda patrilineal, matrilineal va bilateral shakllarga bo‘linadi. Patrilineal tizimda
nasl ota tomoni orqali davom ettiriladi. Bunday jamiyatlarda farzandlar otaning
urug‘iga mansub hisoblanadi va mulk ham asosan erkaklar orqali meros bo‘lib
o‘tadi. Afrika va Osiyodagi ko‘plab xalqlarda aynan shu tizim keng tarqalgan.
Matrilineal tizimda esa nasl ona tomoni orqali yuritiladi. Bu tizimda bolalar
onaning urug‘iga mansub bo‘lib, ayrim hollarda meros ham ona tomoni orqali
o‘tadi. Okeaniya va Tinch okeani hududidagi ayrim xalqlarda matrilineal tizimning
unsurlari saqlanib qolgan. Bilateral tizimda esa inson ham ota, ham ona tomoni
qarindoshlarini teng darajada tan oladi. Zamonaviy jamiyatlarning aksariyatida
aynan shu tizim ustunlik qiladi.
5

Nasl va avlod tizimlari jamiyatning ichki tuzilishini shakllantirishda muhim
ahamiyatga ega. Qadimiy jamiyatlarda odamlar o‘zlarini ma’lum bir urug‘ yoki
qabila a’zosi sifatida anglaganlar. Urug‘ a’zolari umumiy ajdodga ega deb
hisoblangan va ular o‘rtasida o‘zaro yordam, himoya va birdamlik kuchli bo‘lgan.
Urug‘ tizimi jamiyatning iqtisodiy va siyosiy hayotida ham muhim rol o‘ynagan.
Masalan, chorvachilik bilan shug‘ullangan xalqlarda yaylovlardan foydalanish,
ovchilik hududlarini taqsimlash yoki harbiy masalalarni hal qilish urug‘
oqsoqollari tomonidan boshqarilgan. Shu tariqa qarindoshlik tizimi faqat oilaviy
munosabatlarni emas, balki jamiyatning umumiy boshqaruv tizimini ham belgilab
bergan.
Avlod tizimlari insonlarning tarixiy xotirasini saqlashda ham katta
ahamiyatga ega. Ko‘plab xalqlarda ajdodlarni eslab yurish va ularga hurmat
ko‘rsatish muhim an’ana hisoblangan. Afrika xalqlarida ajdodlarga sig‘inish diniy
qarashlarning muhim qismi bo‘lib, ular ajdod ruhlari tiriklarni himoya qiladi deb
hisoblashgan. Okeaniya xalqlarida ham ajdodlar ruhi va naslning muqaddasligi
haqida turli e’tiqodlar mavjud bo‘lgan. Bu an’analar qarindoshlik tizimining
nafaqat ijtimoiy, balki ma’naviy va diniy ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. 1
Qarindoshlik tizimining jamiyatdagi vazifalari juda keng va murakkabdir.
Avvalo, u jamiyatning ijtimoiy barqarorligini ta’minlaydi. Oila va qarindoshlar
o‘rtasidagi o‘zaro yordam va birdamlik jamiyatning mustahkamligini kuchaytiradi.
Qiyin vaziyatlarda inson eng avvalo o‘z qarindoshlariga tayanadi. Ko‘plab
an’anaviy jamiyatlarda kasallik, urush yoki tabiiy ofatlar paytida qarindoshlar bir-
birini qo‘llab-quvvatlaganlar. Shu sababli qarindoshlik tizimi insonlarning yashab
qolishi va jamiyatning davomiyligini ta’minlashda muhim omil bo‘lgan.
Qarindoshlik tizimi tarbiyaviy vazifani ham bajaradi. Farzandlar oilada va
qarindoshlar davrasida milliy qadriyatlar, urf-odatlar va axloqiy me’yorlarni
o‘rganadilar. Keksalarni hurmat qilish, o‘zaro yordam, mehmondo‘stlik kabi
qadriyatlar avloddan avlodga qarindoshlik aloqalari orqali o‘tadi. Ayniqsa sharq
1
Morgan L.H. “Ancient Society”. New York: Henry Holt and Company, 1877. – 560 p.
6

xalqlarida qarindoshlik rishtalarini saqlash va qarindoshlar bilan yaqin
munosabatda bo‘lish muhim axloqiy mezonlardan biri hisoblanadi. O‘zbek xalqida
ham “qarindosh urug‘ – davlat” degan maqol mavjud bo‘lib, bu qarindoshlikning
jamiyatdagi ahamiyatini ifodalaydi.
Jamiyatda iqtisodiy munosabatlarni tashkil etishda ham qarindoshlik tizimi
muhim o‘rin tutadi. Qadimiy jamiyatlarda ishlab chiqarish vositalari va mulk
asosan oilaviy yoki urug‘ jamoalariga tegishli bo‘lgan. Yerga egalik qilish, chorva
boqish yoki hunarmandchilik faoliyati ko‘pincha qarindoshlar hamkorligida
amalga oshirilgan. Ayrim xalqlarda nikoh munosabatlari iqtisodiy manfaatlarni
mustahkamlash vositasi sifatida xizmat qilgan. Masalan, qabila yoki urug‘lar
o‘rtasidagi nikoh aloqalari savdo va siyosiy ittifoqlarni kuchaytirgan.
Qarindoshlik tizimi siyosiy boshqaruvda ham muhim rol o‘ynagan. Qadimgi
qabila jamiyatlarida boshliqlar va oqsoqollar odatda ma’lum urug‘ yoki nasl
vakillari bo‘lgan. Hokimiyat ko‘pincha avloddan avlodga meros bo‘lib o‘tgan.
Afrika qabilalarining ayrimlarida qabila boshlig‘i ajdodlar naslining davomchisi
sifatida hurmat qilingan. Okeaniya xalqlarida esa urug‘ boshliqlari diniy va siyosiy
hokimiyatni birlashtirgan. Shu sababli qarindoshlik tizimi hokimiyat va
boshqaruvning legitimligini ta’minlashda ham muhim vosita bo‘lib xizmat qilgan.
Nikoh munosabatlarini tartibga solishda ham qarindoshlik tizimi katta
ahamiyatga ega. Har bir jamiyatda kim bilan nikoh qurish mumkinligi yoki
mumkin emasligi haqida ma’lum qoidalar mavjud bo‘lgan. Endogamiya va
ekzogamiya kabi nikoh shakllari qarindoshlik tizimi bilan chambarchas bog‘liqdir.
Endogamiyada inson o‘z guruhi ichida turmush quradi, ekzogamiyada esa boshqa
urug‘ yoki qabila vakili bilan nikoh tuzishi talab etiladi. Bu qoidalar jamiyatdagi
ijtimoiy aloqalarni tartibga solgan va turli guruhlar o‘rtasidagi munosabatlarni
mustahkamlashga xizmat qilgan.
Zamonaviy jamiyatlarda qarindoshlik tizimining ayrim shakllari o‘zgarishga
uchragan bo‘lsa-da, uning ahamiyati hanuz saqlanib qolmoqda. Urbanizatsiya,
sanoatlashuv va globalizatsiya jarayonlari natijasida katta oilalar o‘rnini kichik
oilalar egallamoqda. Shunga qaramay, qarindoshlik munosabatlari insonlarning
7

ma’naviy hayoti va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimida muhim o‘rin tutmoqda.
Ko‘plab xalqlarda oilaviy bayramlar, marosimlar va urf-odatlar qarindoshlarni
birlashtiruvchi asosiy vosita bo‘lib qolmoqda.
Etnologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, qarindoshlik tizimlari insoniyat
madaniyatining ajralmas qismi hisoblanadi. Har bir xalqning qarindoshlik tizimi
uning tarixiy taraqqiyoti, iqtisodiy faoliyati va madaniy qadriyatlari bilan bog‘liq
holda shakllangan. Shu sababli qarindoshlik tizimlarini o‘rganish nafaqat oila va
jamiyat munosabatlarini tushunishga, balki xalqlarning tarixiy va madaniy
rivojlanishini tahlil qilishga ham yordam beradi. Qarindoshlik tizimi insoniyat
jamiyatining eng qadimiy va eng muhim ijtimoiy institutlaridan biri sifatida
bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini saqlab qolmoqda. 2
Qarindoshlik tizimi insoniyat jamiyatining shakllanishi va rivojlanishida
muhim ijtimoiy institutlardan biri hisoblanadi. Insonlar qadim zamonlardan
boshlab jamoa bo‘lib yashaganlar va bu jamoalarda o‘zaro munosabatlar ma’lum
tartib-qoidalarga asoslangan. Aynan qarindoshlik tizimi ana shu tartibning asosiy
omillaridan biri bo‘lib xizmat qilgan. Qarindoshlik tizimi orqali insonlarning bir-
biri bilan qanday bog‘langanligi, oiladagi o‘rni, jamiyatdagi mavqei va
majburiyatlari belgilanadi. Shu sababli etnologiya fanida qarindoshlik tizimlari
alohida ilmiy tadqiqot yo‘nalishi sifatida keng o‘rganiladi. Qarindoshlik
munosabatlari har bir xalqning madaniyati, urf-odatlari, diniy qarashlari va
turmush tarzi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, jamiyat taraqqiyotining muhim
ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi.
Qarindoshlik tushunchasi eng avvalo insonlarning qon, nikoh yoki ijtimoiy
aloqalar orqali bog‘lanishini anglatadi. Qon-qarindoshlik ota-ona, farzand, aka-
uka, opa-singil, bobo-buvi kabi biologik aloqalarga asoslanadi. Nikoh
qarindoshligi esa turmush qurish natijasida yuzaga keladigan quda-andachilik,
kuyov-kelin va boshqa munosabatlarni qamrab oladi. Biroq ayrim xalqlarda
qarindoshlik faqat biologik bog‘liqlik bilangina belgilanmaydi. Ba’zi jamiyatlarda
2
Levi-Strauss C. “The Elementary Structures of Kinship”. Boston: Beacon Press, 1969. – 590 p.
8

bir hududda yashash, umumiy ajdodga ishonish yoki diniy e’tiqodlar asosida ham
qarindoshlik aloqalari shakllangan. Masalan, Afrika qabilalarining ayrimlarida bir
urug‘ a’zolari o‘zlarini umumiy ajdod farzandlari deb bilganlar va ular o‘rtasidagi
birdamlik juda kuchli bo‘lgan. Bu holat qarindoshlikning biologik tushunchadan
kengroq ma’noga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Etnologiyada qarindoshlik tizimlarini o‘rganish insoniyat tarixini
tushunishda katta ahamiyatga ega. Chunki har bir xalqning ijtimoiy tuzilishi,
oilaviy hayoti va madaniy qadriyatlari qarindoshlik munosabatlari orqali namoyon
bo‘ladi. Etnolog olimlar turli xalqlarning qarindoshlik atamalari va oilaviy
tizimlarini tahlil qilish orqali ularning tarixiy rivojlanish bosqichlarini aniqlashga
harakat qilganlar. Qarindoshlik tizimlari jamiyatning iqtisodiy va siyosiy hayotiga
ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, kimning yerga egalik qilishi, kim
merosxo‘r bo‘lishi yoki kim jamiyatni boshqarishi ko‘pincha qarindoshlik
aloqalariga bog‘liq bo‘lgan.
Qarindoshlik tizimlarini ilmiy jihatdan o‘rganish XIX asrda yanada
rivojlandi. Amerikalik olim Lyuis Genri Morgan bu sohada muhim tadqiqotlar olib
borgan. U Shimoliy Amerikadagi hindularning qarindoshlik tizimlarini o‘rganib,
turli xalqlarda qarindoshlik atamalari qanday shakllanganligini tahlil qilgan.
Morgan qarindoshlik tizimlari insoniyat jamiyatining rivojlanish bosqichlarini aks
ettiradi degan xulosaga kelgan. Keyinchalik ingliz olimi Alfred Radklif-Braun va
fransuz antropologi Klod Levi-Stross ham qarindoshlik tizimlarini chuqur
o‘rganib, ularning jamiyatdagi funksiyalarini tahlil qilganlar. Levi-Stross
qarindoshlik tizimlarini nikoh almashinuvi bilan bog‘lab tushuntirgan va nikoh
aloqalari turli guruhlar o‘rtasida ijtimoiy hamkorlikni kuchaytirishini ta’kidlagan.
Qarindoshlik tizimining asosiy tarkibiy qismlaridan biri nasl va avlod
tizimlaridir. Nasl insonlarning umumiy ajdoddan kelib chiqishini bildiradi. Avlod
esa shu naslning davomiyligi va keyingi avlodlarga uzatilishini anglatadi. Nasl
tizimlari jamiyatning ichki tuzilishini belgilashda muhim rol o‘ynaydi. Tarixda
turli xalqlarda nasl tizimlarining turli shakllari mavjud bo‘lgan. Ularning eng
asosiylari patrilineal, matrilineal va bilateral tizimlardir.
9

Patrilineal tizimda nasl ota tomoni orqali davom ettiriladi. Bunday
jamiyatlarda bolalar otaning urug‘iga mansub hisoblanadi. Meros, mulk va
hokimiyat odatda erkaklar orqali avloddan avlodga o‘tadi. Afrika, Osiyo va Yaqin
Sharqdagi ko‘plab xalqlarda patrilineal tizim keng tarqalgan. Masalan, ko‘plab
Afrika qabilalarida urug‘ boshlig‘i otadan o‘g‘ilga meros bo‘lib o‘tgan. Erkaklar
oilaning asosiy himoyachisi va boshqaruvchisi hisoblangan. Bu tizim jamiyatda
erkaklarning mavqeini mustahkamlashga xizmat qilgan.
Matrilineal tizim esa ona tomoni orqali nasl davom ettirilishini anglatadi.
Bunday jamiyatlarda bolalar onaning urug‘iga mansub hisoblanadi va ayrim
hollarda mulk ham ona tomoni orqali meros qilib qoldiriladi. Okeaniya va Tinch
okeani hududidagi ayrim xalqlarda matrilineal tizimning izlari saqlanib qolgan.
Misol uchun, Melaneziya xalqlarining ayrimlarida ayollar oilaning markaziy a’zosi
sifatida e’tirof etilgan. Bu jamiyatlarda amakilar bolalar tarbiyasida muhim rol
o‘ynagan. Matrilineal tizim ayollarning jamiyatdagi mavqeini oshirishga xizmat
qilgan bo‘lsa-da, siyosiy boshqaruv ko‘pincha erkaklar qo‘lida qolgan. 3
Bilateral tizimda esa inson ham ota, ham ona tomoni qarindoshlarini teng
ravishda tan oladi. Zamonaviy industrial jamiyatlarning aksariyatida aynan shu
tizim hukmron hisoblanadi. Bilateral tizim insonlarga ikki tomonlama qarindoshlik
aloqalarini saqlash imkonini beradi. Bu tizim urbanizatsiya va sanoatlashuv
jarayonlari bilan chambarchas bog‘liq holda rivojlangan.
Nasl va avlod tizimlari nafaqat biologik davomiylikni, balki madaniy
qadriyatlarning avloddan avlodga o‘tishini ham ta’minlaydi. Har bir xalq o‘z
tarixini, urf-odatlarini va diniy e’tiqodlarini avlodlar orqali saqlab qoladi.
Ajdodlarga hurmat ko‘rsatish ko‘plab xalqlarda muhim an’ana hisoblangan. Afrika
xalqlarida ajdodlar ruhi oilani himoya qiladi degan e’tiqod mavjud bo‘lgan.
Okeaniya xalqlarida esa ajdodlar xotirasini saqlash diniy marosimlarning muhim
qismi bo‘lib xizmat qilgan. Bu an’analar qarindoshlik tizimining ma’naviy va diniy
ahamiyatini ko‘rsatadi.
3
Radcliffe-Brown A.R. “Structure and Function in Primitive Society”. London: Cohen & West, 1952. – 420 p.
10

Qarindoshlik tizimining jamiyatdagi vazifalari juda ko‘p qirrali hisoblanadi.
Eng avvalo, u jamiyatning ijtimoiy birligini ta’minlaydi. Qarindoshlar o‘rtasidagi
o‘zaro yordam va birdamlik insonlarning birgalikda yashashini mustahkamlaydi.
Ayniqsa qadimiy jamiyatlarda insonlar omon qolish uchun o‘z qarindoshlariga
tayanganlar. Ovchilik, chorvachilik yoki dehqonchilik kabi faoliyatlar ko‘pincha
oilaviy yoki urug‘ jamoalari doirasida amalga oshirilgan. Qarindoshlar bir-birini
himoya qilgan, oziq-ovqat va boshpana bilan ta’minlagan.
Qarindoshlik tizimi iqtisodiy vazifani ham bajaradi. Qadimgi jamiyatlarda
yer, chorva va boshqa mulklar urug‘ yoki katta oilaga tegishli bo‘lgan. Ishlab
chiqarish jarayonlari qarindoshlar o‘rtasida taqsimlangan. Ayrim hollarda nikoh
iqtisodiy manfaatlarni mustahkamlash vositasi sifatida xizmat qilgan. Masalan,
ikki qabila o‘rtasidagi nikoh aloqalari savdo yoki harbiy ittifoqlarni
mustahkamlashga yordam bergan.
Tarbiyaviy jihatdan ham qarindoshlik tizimi katta ahamiyatga ega. Bolalar
oilada axloqiy qadriyatlar, urf-odatlar va madaniy an’analarni o‘rganadilar.
Kattalarga hurmat, kichiklarga mehr, mehmondo‘stlik va o‘zaro yordam kabi
qadriyatlar qarindoshlar o‘rtasidagi munosabatlar orqali shakllanadi. Sharq
xalqlarida qarindoshlik rishtalarini mustahkamlash muhim axloqiy mezonlardan
biri hisoblanadi. O‘zbek xalqida ham qarindoshlik munosabatlari juda qadrlanadi.
To‘y, marosim va bayramlarda qarindoshlarning birlashishi milliy birlikni
mustahkamlaydi.
Qarindoshlik tizimi siyosiy vazifani ham bajaradi. Qabila va urug‘
jamiyatlarida hokimiyat odatda qarindoshlik asosida tashkil etilgan. Boshliqlar va
oqsoqollar ma’lum nasl vakillari bo‘lgan. Hokimiyat avloddan avlodga meros
bo‘lib o‘tgan. Ayrim Afrika qabilalarida qabila boshlig‘i ajdodlarning davomchisi
sifatida hurmat qilingan. Okeaniya xalqlarida esa urug‘ boshliqlari diniy va siyosiy
hokimiyatni birlashtirgan. Shu tariqa qarindoshlik tizimi hokimiyatning
legitimligini ta’minlash vositasi bo‘lib xizmat qilgan.
Nikoh munosabatlarini tartibga solishda ham qarindoshlik tizimi muhim rol
o‘ynaydi. Har bir jamiyatda nikohga oid ma’lum qoidalar mavjud bo‘lgan. Ayrim
11

jamiyatlarda qarindoshlar o‘rtasidagi nikoh taqiqlangan bo‘lsa, boshqalarida esa
ma’lum qarindoshlar bilan nikoh qurish rag‘batlantirilgan. Ekzogamiya tizimida
inson boshqa urug‘ yoki qabila vakili bilan turmush qurishi kerak bo‘lgan.
1.2. Qarindoshlik tizimlarining asosiy shakllari va turlari.
Qarindoshlik tizimi insoniyat jamiyatining eng qadimiy va muhim ijtimoiy
institutlaridan biri hisoblanadi. Har bir jamiyatda insonlarning o‘zaro aloqalari,
oilaviy munosabatlari va ijtimoiy mavqei qarindoshlik tizimi orqali belgilanadi.
Qarindoshlik tizimlari insonlarning biologik va ijtimoiy aloqalarini tartibga
solibgina qolmay, balki jamiyatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotiga ham
katta ta’sir ko‘rsatadi. Turli xalqlarda qarindoshlik tizimlari tarixiy taraqqiyot,
yashash tarzi, xo‘jalik faoliyati va diniy qarashlarga qarab turlicha shakllangan.
Etnologiya fanida qarindoshlik tizimlarining asosiy shakllari va turlarini o‘rganish
xalqlarning madaniy xususiyatlarini tushunishda muhim ahamiyatga ega. 4
Qarindoshlik tizimlarining eng asosiy shakllaridan biri patrilineal tizim
hisoblanadi. Patrilineal tizimda nasl va avlod ota tomoni orqali davom ettiriladi.
Bunday jamiyatlarda bolalar otaning urug‘i yoki qabilasiga mansub hisoblanadi.
Meros, mulk va ijtimoiy mavqe odatda erkaklar orqali avloddan avlodga o‘tadi.
Patrilineal tizim insoniyat tarixida eng keng tarqalgan qarindoshlik shakllaridan
biri bo‘lib, Afrika, Osiyo, Yaqin Sharq va Yevropaning ko‘plab xalqlarida
uchraydi. Bu tizimning shakllanishi asosan chorvachilik, dehqonchilik va harbiy
faoliyatning rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lgan. Erkaklar ishlab chiqarish
vositalarining asosiy egasi va oilaning himoyachisi sifatida qaralganligi sababli
jamiyatda ularning mavqei yuqori bo‘lgan.
Patrilineal tizimda oila boshlig‘i odatda ota yoki katta erkak a’zo
hisoblanadi. Oiladagi asosiy qarorlarni erkaklar qabul qilgan va farzandlarning
tarbiyasida ham ular muhim rol o‘ynagan. Ayrim xalqlarda qiz farzand turmushga
chiqqach, erining urug‘iga o‘tgan va yangi oilaning bir qismi sifatida qabul
4
Malinowski B. “Argonauts of the Western Pacific”. London: Routledge, 1922. – 505 p.
12

qilingan. Bu holat patriarxal jamiyatlarning shakllanishiga asos bo‘lgan. Afrika
xalqlarining ko‘pchiligida aynan patrilineal tizim hukmron bo‘lgan. Masalan,
Sharqiy Afrika qabilalarida chorva va yer mulki ota tomonidan o‘g‘illarga meros
qilib qoldirilgan. O‘g‘illar oilaning davomchisi sifatida qaralgan, qizlar esa boshqa
urug‘ga turmushga chiqishi sababli vaqtinchalik a’zo deb hisoblangan.
Patrilineal tizimning yana bir muhim jihati hokimiyatning erkaklar orqali
davom etishidir. Qadimgi qabila jamiyatlarida boshliqlar va oqsoqollar ma’lum bir
nasl vakillari bo‘lgan. Hokimiyat avloddan avlodga o‘tib, urug‘ boshlig‘i oilaning
eng katta erkak a’zosi sifatida tan olingan. Bu tizim jamiyatdagi tartib va
boshqaruvning mustahkam bo‘lishiga xizmat qilgan. Shu bilan birga, patrilineal
tizim ayrim hollarda ayollarning jamiyatdagi mavqeini cheklagan. Ayollar ko‘proq
uy-ro‘zg‘or ishlari va farzand tarbiyasi bilan shug‘ullanganlar.
Matrilineal tizim esa qarindoshlikning ona tomoni orqali davom ettirilishini
anglatadi. Bu tizimda bolalar onaning urug‘iga mansub hisoblanadi va ayrim
hollarda meros ham ona tomoni orqali o‘tadi. Matrilineal tizim dunyoning ayrim
hududlarida, xususan Okeaniya, Janubi-Sharqiy Osiyo va Afrikaning ba’zi
xalqlarida uchraydi. Bunday jamiyatlarda ayollar oilaning markaziy a’zosi sifatida
e’tirof etilgan. Biroq bu tizim har doim ham ayollar hukmronligini anglatmaydi.
Ko‘pincha siyosiy boshqaruv erkaklar qo‘lida bo‘lsa-da, nasl va mulk ona tomoni
orqali davom ettirilgan.
Matrilineal tizimning yorqin misollaridan biri Tinch okeani xalqlarida
uchraydi. Melaneziya va Polineziya hududlaridagi ayrim xalqlarda bolalar onaning
urug‘iga tegishli deb hisoblangan. Bu jamiyatlarda amakilar, ya’ni onaning aka-
ukalari bolalar tarbiyasida muhim rol o‘ynagan. Ayrim hollarda mulk va hokimiyat
ham amakidan jiyanga o‘tgan. Bu tizim ona tomoni qarindoshlarining ahamiyatini
oshirgan. Afrikadagi Ashanti xalqi ham matrilineal tizimga ega bo‘lib, ularda
qirollik hokimiyati ona tomoni orqali meros bo‘lib o‘tgan. Matrilineal tizim
ayollarning iqtisodiy va ijtimoiy mavqeini kuchaytirgan bo‘lsa-da, ko‘plab
hollarda erkaklar siyosiy boshqaruvda yetakchi bo‘lib qolganlar. Bu tizim asosan
dehqonchilik va o‘troq turmush tarziga moslashgan jamiyatlarda rivojlangan.
13

Chunki bunday jamiyatlarda ayollar ishlab chiqarishda faol ishtirok etgan va
iqtisodiy hayotda muhim rol o‘ynagan.
Qarindoshlik tizimlarining muhim shakllaridan yana biri klan va urug‘
tizimlaridir. Klan – umumiy ajdoddan kelib chiqqan deb hisoblangan odamlar
guruhi hisoblanadi. Klan a’zolari bir-birlarini qarindosh deb bilganlar, garchi ular
o‘rtasidagi biologik bog‘liqlik aniq bo‘lmasa ham. Klan tizimi qadimgi
jamiyatlarda ijtimoiy birdamlikni ta’minlashning asosiy vositalaridan biri bo‘lgan.
Har bir klanning o‘z nomi, ramzi va an’analari mavjud bo‘lgan. Ayrim xalqlarda
klanlar muqaddas hayvon yoki o‘simlik bilan bog‘langan bo‘lib, bu totemizm bilan
chambarchas aloqador edi. 5
Urug‘ tizimi esa klanga qaraganda torroq tushuncha bo‘lib, aniq genealogik
bog‘liqlikka asoslangan. Urug‘ a’zolari o‘zlarini bitta ajdod avlodlari deb
hisoblaganlar. Urug‘ tizimi qadimgi jamiyatlarda iqtisodiy va siyosiy hayotning
asosini tashkil qilgan. Chorvachilik va ovchilik bilan shug‘ullangan xalqlarda
urug‘ jamoalari yaylovlardan foydalanish, ov hududlarini taqsimlash va
xavfsizlikni ta’minlash bilan shug‘ullangan.
Afrika xalqlarida urug‘ va klan tizimlari juda kuchli rivojlangan edi.
Masalan, Sharqiy Afrikadagi Maasai qabilalarida har bir urug‘ning o‘z oqsoqoli
bo‘lgan va muhim qarorlar oqsoqollar kengashi tomonidan qabul qilingan. Janubiy
Afrika xalqlarida esa klan nomlari insonning jamiyatdagi o‘rnini belgilab bergan.
Okeaniya xalqlarida ham klan tizimi katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Ayrim orol
jamiyatlarida odamlar o‘z klanlariga qarab yashash hududlari va nikoh qoidalarini
belgilaganlar.
Klan va urug‘ tizimlari jamiyatdagi birdamlikni mustahkamlashga xizmat
qilgan. Qarindoshlar bir-birini himoya qilgan, qiyin vaziyatlarda yordam bergan va
umumiy manfaatlarni himoya qilganlar. Shu sababli qadimgi jamiyatlarda
insonning xavfsizligi va ijtimoiy mavqei ko‘p jihatdan uning urug‘i yoki klaniga
bog‘liq bo‘lgan. Nikoh va oilaviy munosabatlar qarindoshlik tizimining eng
5
Fortes M. “Kinship and Social Order”. Chicago: Aldine Publishing, 1969. – 350 p.
14

muhim tarkibiy qismlaridan biridir. Nikoh insoniyat jamiyatida oilaning
shakllanishiga asos bo‘lib xizmat qiladi. Har bir jamiyatda nikohga oid ma’lum
qoidalar va an’analar mavjud bo‘lgan. Nikoh orqali nafaqat ikki inson, balki ikki
oila, urug‘ yoki qabila o‘rtasida ham ijtimoiy aloqalar shakllangan. Shu sababli
etnologiyada nikoh munosabatlari qarindoshlik tizimini tushunishda asosiy
omillardan biri hisoblanadi.
Qadimgi jamiyatlarda nikoh ko‘pincha iqtisodiy va siyosiy manfaatlarni
mustahkamlash vositasi sifatida xizmat qilgan. Ayrim qabilalar o‘rtasida nikoh
ittifoqlari tinchlik va hamkorlikni ta’minlagan. Nikoh orqali savdo aloqalari
kuchaygan va qabilalar o‘rtasidagi nizolar kamaygan. Shu bilan birga, nikoh
jamiyatning biologik davomiyligini ham ta’minlagan.
Nikoh tizimlarining asosiy shakllaridan biri ekzogamiyadir. Ekzogamiya
qoidalariga ko‘ra inson o‘z urug‘i yoki klani ichida emas, balki boshqa guruh
vakili bilan turmush qurishi kerak bo‘lgan. Bu tizim turli guruhlar o‘rtasidagi
aloqalarni mustahkamlashga xizmat qilgan. Ekzogamiya ko‘plab Afrika va
Okeaniya xalqlarida keng tarqalgan edi. Ayrim qabilalarda o‘z klani ichida nikoh
qurish qat’iyan taqiqlangan. Endogamiya esa aksincha, insonning o‘z guruhi ichida
nikoh qurishini anglatadi. Bu tizim ko‘pincha ijtimoiy mavqe yoki diniy
e’tiqodlarni saqlab qolish maqsadida qo‘llanilgan. Ayrim jamiyatlarda zodagon
oilalar faqat o‘z tabaqalari ichida turmush qurishga harakat qilganlar.
Oilaviy munosabatlar qarindoshlik tizimining barqarorligini ta’minlaydi.
Oila farzand tarbiyasi, iqtisodiy hamkorlik va madaniy qadriyatlarni avloddan
avlodga o‘tkazishda muhim rol o‘ynaydi. Qadimgi jamiyatlarda katta oilalar keng
tarqalgan bo‘lib, bir necha avlod vakillari birgalikda yashaganlar. Bunday oilalarda
keksalar katta hurmatga ega bo‘lgan va yoshlar tarbiyasida muhim rol o‘ynagan.
Zamonaviy jamiyatlarda qarindoshlik tizimlari ma’lum darajada o‘zgargan bo‘lsa-
da, oilaviy munosabatlarning ahamiyati saqlanib qolmoqda. Bugungi kunda ham
qarindoshlar o‘rtasidagi aloqalar insonlarning ma’naviy hayoti va ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlashida muhim o‘rin tutadi. Oilaviy bayramlar, marosimlar va urf-odatlar
qarindoshlarni birlashtiruvchi asosiy vosita bo‘lib qolmoqda.
15

Qarindoshlik tizimlari insoniyat jamiyatining shakllanishida va
rivojlanishida muhim o‘rin tutgan ijtimoiy hodisalardan biridir. Insonlar qadim
zamonlardan boshlab o‘zaro qarindoshlik aloqalari asosida birlashib yashaganlar.
Bu aloqalar nafaqat biologik bog‘liqlikni, balki iqtisodiy, siyosiy, diniy va
madaniy munosabatlarni ham ifodalagan. Har bir jamiyatning ichki tuzilishi,
oilaviy hayoti va boshqaruv shakllari qarindoshlik tizimlari bilan chambarchas
bog‘liq bo‘lgan. Shu sababli etnologiya fanida qarindoshlik tizimlarini o‘rganish
xalqlarning tarixiy taraqqiyoti va madaniyatini tushunishda muhim ahamiyat kasb
etadi.
Patrilineal tizim insoniyat tarixida eng keng tarqalgan qarindoshlik
shakllaridan biri bo‘lib kelgan. Bu tizimda nasl ota tomoni orqali davom ettiriladi
va farzandlar otaning urug‘iga mansub deb hisoblanadi. Patrilineal tizim ko‘pincha
patriarxal jamiyatlar bilan bog‘liq bo‘lib, unda erkaklar oilaning asosiy
boshqaruvchisi va mulk egasi hisoblangan. Qadimgi chorvador va dehqonchilik
jamiyatlarida erkaklarning iqtisodiy roli yuqori bo‘lgani sababli naslning ota
tomoni orqali yuritilishi tabiiy hol deb qaralgan. 6
Afrika xalqlarining aksariyatida patrilineal tizim keng rivojlangan. Masalan,
Sharqiy Afrikadagi chorvador qabilalarda chorva oilaning asosiy boyligi
hisoblangan va u otadan o‘g‘ilga meros qilib qoldirilgan. Erkaklar urug‘
davomchisi sifatida qadrlangan. O‘g‘il farzand tug‘ilishi oilaning qudrati va
davomiyligining ramzi sifatida baholangan. Qiz farzand esa turmushga chiqqach
boshqa urug‘ga o‘tadi deb hisoblangan. Shu sababli ayrim jamiyatlarda erkak
farzandga bo‘lgan ehtiyoj kuchli bo‘lgan. Patrilineal tizim nafaqat oilaviy
munosabatlarni, balki siyosiy boshqaruvni ham belgilab bergan. Qabila boshliqlari
va oqsoqollar ko‘pincha ma’lum nasl vakillari bo‘lgan. Hokimiyatning otadan
o‘g‘ilga o‘tishi jamiyatda barqarorlikni saqlashga yordam bergan. Shu bilan birga,
bu tizimda erkaklarning ustun mavqei shakllangan. Ayollar oilada muhim rol
6
Meyer Fortes, Evans-Pritchard E.E. “African Political Systems”. London: Oxford University Press, 1940. – 330 p.
16

o‘ynagan bo‘lsalar-da, ko‘pincha siyosiy va iqtisodiy qarorlarni qabul qilishda
ikkinchi darajali o‘rinda turganlar.
Matrilineal tizim esa qarindoshlikning ona tomoni orqali yuritilishi bilan
ajralib turadi. Bu tizimda farzandlar onaning urug‘iga mansub hisoblanadi.
Matrilineal tizim dunyoning ayrim hududlarida, ayniqsa Okeaniya, Janubi-Sharqiy
Osiyo va Afrikaning ayrim qabilalarida uchraydi. Bunday jamiyatlarda ayollar
oilaning markaziy a’zosi sifatida katta hurmatga ega bo‘lgan. Mulk va meros ham
ko‘pincha ona tomoni orqali o‘tgan.
Matrilineal tizimning o‘ziga xos jihatlaridan biri shundaki, unda amakining
roli juda muhim hisoblangan. Ayrim xalqlarda bola tarbiyasi va meros
masalalarida biologik ota emas, balki onaning aka-ukalari asosiy mas’ul shaxs
sifatida qaralgan. Bu tizim ayniqsa Melaneziya va Polineziya xalqlarida yaxshi
saqlanib qolgan. Ayrim orol jamiyatlarida yer mulki ayollar orqali avloddan
avlodga o‘tgan. Afrikadagi Ashanti xalqi matrilineal tizimning mashhur
namunalaridan biridir. Bu xalqda qirollik hokimiyati ona tomoni orqali meros
bo‘lib o‘tgan. Podshohning o‘g‘li emas, balki opasining o‘g‘li keyingi hukmdor
bo‘lish huquqiga ega bo‘lgan. Bu holat matrilineal tizimning siyosiy hayotdagi
o‘rnini yaqqol ko‘rsatadi.
Patrilineal va matrilineal tizimlarning farqlari jamiyatning iqtisodiy va
madaniy xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘lgan. Chorvachilik rivojlangan hududlarda
erkaklarning iqtisodiy roli kuchli bo‘lgani sababli patrilineal tizim ustunlik qilgan.
Dehqonchilik yoki o‘troq turmush rivojlangan ayrim hududlarda esa ayollarning
ishlab chiqarishdagi o‘rni yuqori bo‘lgani uchun matrilineal tizim shakllangan.
Qarindoshlik tizimlarining yana bir muhim shakli klan tizimidir. Klan umumiy
ajdoddan kelib chiqqan deb hisoblangan odamlar guruhini anglatadi. Klan a’zolari
bir-birlarini qarindosh deb bilganlar va ular o‘rtasida o‘zaro yordam va birdamlik
kuchli bo‘lgan. Klan tizimi qadimgi jamiyatlarda insonlarning xavfsizligi va
ijtimoiy himoyasini ta’minlashda muhim rol o‘ynagan.
Ko‘plab xalqlarda klanlar muqaddas hayvon yoki o‘simlik bilan bog‘langan.
Bu holat totemizm bilan chambarchas aloqador edi. Masalan, ayrim Afrika
17

qabilalarida sher, fil yoki timsoh ma’lum klanning ramzi hisoblangan. Klan
a’zolari o‘z totemini muqaddas deb bilganlar va uni o‘ldirish yoki iste’mol qilish
taqiqlangan. Bu an’analar qarindoshlik tizimining diniy va ma’naviy jihatlarini
ham aks ettiradi.
Urug‘ tizimi esa klanga nisbatan torroq tushuncha bo‘lib, aniq genealogik
bog‘liqlikka asoslanadi. Urug‘ a’zolari bitta ajdod avlodlari deb hisoblangan.
Urug‘ tizimi ayniqsa qabila jamiyatlarida muhim rol o‘ynagan. Urug‘lar iqtisodiy
va harbiy birlik sifatida faoliyat yuritganlar. Yaylovlardan foydalanish, ov
hududlarini himoya qilish va tashqi xavfdan saqlanish urug‘ a’zolarining umumiy
vazifasi bo‘lgan. Afrika xalqlarida urug‘ tizimi juda muhim ijtimoiy institut
hisoblangan. Masalan, Maasai qabilalarida har bir urug‘ning o‘z oqsoqoli bo‘lgan
va muhim masalalar oqsoqollar kengashida muhokama qilingan. Urug‘ a’zolari
bir-birlariga yordam berishga majbur bo‘lganlar. To‘y, dafn va boshqa marosimlar
ham urug‘ doirasida tashkil etilgan. 7
Okeaniya xalqlarida ham klan va urug‘ tizimlari katta ahamiyatga ega
bo‘lgan. Ayrim orol jamiyatlarida odamlarning qaysi hududda yashashi yoki kim
bilan nikoh qurishi ularning klaniga qarab belgilangan. Klan tizimi ijtimoiy tartibni
saqlash va nizolarni oldini olishda muhim vosita bo‘lib xizmat qilgan. Nikoh
munosabatlari qarindoshlik tizimining asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Nikoh
orqali nafaqat ikki inson, balki ikki oila, urug‘ yoki qabila o‘rtasida ham aloqalar
o‘rnatilgan. Qadimgi jamiyatlarda nikoh siyosiy va iqtisodiy manfaatlarni
mustahkamlash vositasi sifatida katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Ayrim hollarda
qabilalar o‘rtasidagi tinchlik va ittifoqlar nikoh orqali mustahkamlangan.
Ekzogamiya tizimi ko‘plab xalqlarda keng tarqalgan bo‘lib, u insonning o‘z
urug‘i yoki klani tashqarisidan turmush qurishini talab qilgan. Bu tizim turli
guruhlar o‘rtasidagi aloqalarni kengaytirishga xizmat qilgan. Ekzogamiya tufayli
qabilalar o‘rtasida iqtisodiy va siyosiy hamkorlik kuchaygan. Endogamiya esa o‘z
guruhi ichida nikoh qurishni anglatadi. Bu tizim ko‘pincha ijtimoiy tabaqalanishni
7
Keesing R.M. “Cultural Anthropology: A Contemporary Perspective”. New York: Holt, 1981. – 520 p.
18

saqlash maqsadida qo‘llanilgan. Masalan, ayrim hukmdor sulolalar yoki zodagon
oilalar faqat o‘z tabaqalari ichida turmush qurishga intilganlar. Bu orqali ular
hokimiyat va boylikni saqlab qolishga harakat qilganlar.
Oilaviy munosabatlar qarindoshlik tizimining asosiy negizi hisoblanadi. Oila
insonning birinchi ijtimoiy muhiti bo‘lib, unda bolalar jamiyat qoidalari va
madaniy qadriyatlarni o‘rganadilar. Qadimgi jamiyatlarda katta oilalar keng
tarqalgan edi. Bir necha avlod vakillari birgalikda yashab, umumiy xo‘jalik
yuritganlar. Bunday oilalarda keksalar katta hurmatga ega bo‘lgan va yosh avlod
tarbiyasida muhim rol o‘ynagan.
Nikoh va oilaviy munosabatlar jamiyatning ma’naviy hayotida ham muhim
o‘rin tutgan. To‘y marosimlari, oilaviy bayramlar va ajdodlarni yod etish
marosimlari qarindoshlarni birlashtiruvchi asosiy omillardan biri bo‘lgan. Afrika
va Okeaniya xalqlarida to‘y nafaqat ikki insonning ittifoqi, balki ikki urug‘ning
birlashuvi sifatida qaralgan.
Zamonaviy jamiyatlarda qarindoshlik tizimlari ancha o‘zgargan bo‘lsa-da,
ularning ahamiyati saqlanib qolmoqda. Urbanizatsiya va globalizatsiya jarayonlari
katta oilalarning qisqarishiga olib kelgan. Shunga qaramay, qarindoshlik aloqalari
insonlarning ma’naviy hayoti va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashida muhim rol
o‘ynashda davom etmoqda.
Qarindoshlik tizimlarining asosiy shakllari va turlari insoniyat jamiyatining
tarixiy rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etgan. Patrilineal va matrilineal
tizimlar nasl va meros munosabatlarini tartibga solgan bo‘lsa, klan va urug‘
tizimlari jamiyatdagi birdamlikni mustahkamlagan. Nikoh va oilaviy munosabatlar
esa qarindoshlik tizimining davomiyligini ta’minlagan. Ushbu tizimlar xalqlarning
madaniyati, turmush tarzi va ijtimoiy tuzilishini aks ettiruvchi muhim tarixiy
hodisa hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, qarindoshlik tizimlarining asosiy shakllari va turlari
insoniyat jamiyatining tarixiy taraqqiyotida muhim rol o‘ynagan. Patrilineal va
matrilineal tizimlar nasl va meros munosabatlarini tartibga solgan bo‘lsa, klan va
urug‘ tizimlari jamiyatdagi birdamlikni mustahkamlagan. Nikoh va oilaviy
19

munosabatlar esa qarindoshlik tizimining davomiyligini ta’minlagan. Etnologiya
fanida ushbu tizimlarni o‘rganish xalqlarning madaniyati, turmush tarzi va ijtimoiy
tuzilishini chuqurroq anglash imkonini beradi.
20

II BOB. AFRIKA, OKEANIYA VA TINCH OKEANI XALQLARIDA
QARINDOSHLIK TIZIMLARI.
2.1. Afrika xalqlarida qarindoshlik va urug‘-qabila munosabatlari.
Afrika qadimiy madaniyat va sivilizatsiyalar shakllangan yirik qit’alardan
biri hisoblanadi. Ushbu hududda yashovchi xalqlarning ijtimoiy hayoti, urf-odatlari
va an’analari asrlar davomida shakllanib kelgan murakkab qarindoshlik tizimlariga
asoslangan. Afrika xalqlarining aksariyatida qarindoshlik va urug‘-qabila
munosabatlari jamiyatning asosiy tayanchi bo‘lib xizmat qilgan. Insonning
jamiyatdagi mavqei, iqtisodiy faoliyati, oilaviy hayoti va siyosiy o‘rni ko‘p
jihatdan uning qaysi urug‘ yoki qabilaga mansubligiga bog‘liq bo‘lgan. Shu
sababli etnologiya fanida Afrika xalqlarining qarindoshlik tizimlari alohida ilmiy
qiziqish uyg‘otadi.
Afrika jamiyatlarida urug‘chilik tizimi qadimdan mavjud bo‘lib, u ijtimoiy
tashkilotning eng muhim shakllaridan biri hisoblangan. Urug‘chilik tizimi umumiy
ajdoddan kelib chiqqan deb hisoblangan kishilar guruhining birlashuviga
asoslangan. Urug‘ a’zolari o‘zlarini bir-biriga qarindosh deb bilganlar va ular
o‘rtasida o‘zaro yordam, birdamlik va himoya munosabatlari kuchli bo‘lgan.
Afrika qabilalarining aksariyatida urug‘chilik tizimi insonlarning kundalik hayotini
tartibga soluvchi asosiy omil bo‘lib xizmat qilgan. 8
Ko‘plab Afrika xalqlarida urug‘ tizimi patrilineal shaklda rivojlangan. Ya’ni
nasl va avlod ota tomoni orqali davom ettirilgan. Farzandlar otaning urug‘iga
mansub hisoblangan va mulk ham erkaklar orqali meros qilib qoldirilgan. Masalan,
Sharqiy Afrikadagi Maasai qabilalarida chorva oilaning asosiy boyligi bo‘lib, u
otadan o‘g‘ilga o‘tgan. O‘g‘il farzand oilaning davomchisi sifatida katta
ahamiyatga ega bo‘lgan. Erkaklar oilaning himoyachisi va boshqaruvchisi sifatida
qaralgan. Biroq Afrikada matrilineal urug‘ tizimlari ham uchraydi. G‘arbiy
Afrikadagi Ashanti xalqi bunga misol bo‘la oladi. Bu xalqda nasl ona tomoni
orqali davom ettirilgan va qirollik hokimiyati ham ona tomoni avlodlariga meros
8
Fox R. “Kinship and Marriage: An Anthropological Perspective”. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
– 280 p.
21

bo‘lib o‘tgan. Ashanti jamiyatida amakilar, ya’ni onaning aka-ukalari bolalar
tarbiyasida muhim rol o‘ynagan. Bu holat matrilineal tizimning Afrika xalqlaridagi
o‘ziga xos namunasidir.
Afrika xalqlarida urug‘chilik tizimi nafaqat biologik qarindoshlikni, balki
iqtisodiy va siyosiy birlikni ham ifodalagan. Har bir urug‘ning o‘z yaylovlari, ov
hududlari yoki dehqonchilik yerlari bo‘lgan. Urug‘ a’zolari umumiy mehnat
faoliyatida ishtirok etganlar va o‘zaro yordam ko‘rsatganlar. Qurg‘oqchilik, urush
yoki boshqa xavfli vaziyatlarda qarindoshlar bir-birini himoya qilgan. Shu sababli
urug‘ tizimi jamiyatning yashab qolishi va barqarorligini ta’minlashda muhim rol
o‘ynagan.
Afrika xalqlarida klan tizimi ham keng tarqalgan edi. Klan umumiy
ajdoddan kelib chiqqan deb hisoblangan katta qarindoshlik guruhini anglatadi.
Ko‘plab Afrika qabilalarida klanlar muqaddas hayvon yoki o‘simlik bilan
bog‘langan bo‘lib, bu totemizm bilan chambarchas aloqador edi. Masalan, ayrim
qabilalarda sher, fil yoki timsoh ma’lum klanning ramzi hisoblangan. Klan a’zolari
o‘z totemini muqaddas deb bilganlar va uni o‘ldirish yoki iste’mol qilish
taqiqlangan. Totemizm qarindoshlik tizimining diniy va ma’naviy asoslarini
mustahkamlab bergan.
Urug‘-qabila munosabatlari Afrika jamiyatlarida ijtimoiy tartibni saqlashda
katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Har bir qabilaning o‘z oqsoqollari, boshliqlari va
an’anaviy qonun-qoidalari mavjud bo‘lgan. Qarindoshlik aloqalari insonning qaysi
qabilaga mansubligini belgilab bergan va shu orqali uning jamiyatdagi huquq va
majburiyatlari aniqlangan. Ayrim hollarda qabilalar o‘rtasidagi mojarolar yoki
ittifoqlar ham qarindoshlik munosabatlari asosida shakllangan.
Afrika xalqlarida oila va nikoh munosabatlari qarindoshlik tizimining eng
muhim tarkibiy qismlaridan biri hisoblangan. Oila jamiyatning asosiy ijtimoiy
birligi sifatida qaralgan. Ko‘plab Afrika jamiyatlarida katta oilalar keng tarqalgan
bo‘lib, bir necha avlod vakillari birgalikda yashaganlar. Bunday oilalarda ota yoki
eng katta erkak a’zo oilaning boshlig‘i hisoblangan. U oilaviy qarorlarni qabul
qilgan va barcha a’zolar unga bo‘ysungan. Afrika xalqlarida nikoh nafaqat ikki
22

insonning birlashuvi, balki ikki urug‘ yoki qabila o‘rtasidagi ittifoq sifatida
qaralgan. Shu sababli nikoh marosimlari katta ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan.
Nikoh orqali qabilalar o‘rtasida tinchlik va hamkorlik mustahkamlangan. Ayrim
hollarda nikoh siyosiy ittifoq vositasi sifatida ham xizmat qilgan.
Ko‘plab Afrika xalqlarida ko‘pxotinlilik keng tarqalgan edi. Erkakning bir
nechta xotinga ega bo‘lishi uning boyligi va ijtimoiy mavqeining belgisi
hisoblangan. Chorvador qabilalarda ko‘p xotinli oilalar katta mehnat kuchiga ega
bo‘lib, iqtisodiy jihatdan ustun hisoblangan. Biroq har bir xotinning oiladagi o‘rni
va huquqlari an’anaviy qoidalar bilan belgilangan. Afrika jamiyatlarida qalin puli
an’anasi ham muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Kuyov tomoni kelinning oilasiga
chorva, pul yoki boshqa boyliklar bergan. Bu an’ana nikohning rasmiyligini
tasdiqlagan va ikki oila o‘rtasidagi aloqalarni mustahkamlagan. Ayrim qabilalarda
qalin puli qizning mehnati va tarbiyasi uchun minnatdorchilik ramzi sifatida
qaralgan.
Nikoh munosabatlari qarindoshlik tizimini mustahkamlashga xizmat qilgan.
Ekzogamiya, ya’ni boshqa urug‘ yoki qabila vakili bilan nikoh qurish ko‘plab
Afrika xalqlarida keng tarqalgan edi. Bu tizim qabilalar o‘rtasidagi aloqalarni
kengaytirgan va mojarolarni kamaytirishga yordam bergan. Shu bilan birga, ayrim
qabilalarda o‘z qarindoshlari bilan nikoh qurish qat’iyan taqiqlangan.
Afrika xalqlarida oilaviy tarbiya ham qarindoshlik tizimining muhim qismi
hisoblangan. Bolalar nafaqat ota-onasi, balki barcha qarindoshlar tomonidan
tarbiyalangan. Amakilar, xolalar va boshqa katta yoshli qarindoshlar yosh avlodni
hayotga tayyorlashda muhim rol o‘ynaganlar. Shu sababli bolalar o‘zlarini faqat
ota-onasining emas, balki butun urug‘ning a’zosi sifatida his qilganlar. An’anaviy
boshqaruv tizimida qarindoshlikning o‘rni Afrika xalqlarida juda katta bo‘lgan.
Qadimgi Afrika jamiyatlarida siyosiy hokimiyat ko‘pincha qarindoshlik
aloqalariga asoslangan. Qabila boshliqlari va oqsoqollar ma’lum nasl vakillari
bo‘lgan. Hokimiyat avloddan avlodga meros bo‘lib o‘tgan. Bu tizim
boshqaruvning barqarorligini ta’minlashga xizmat qilgan.
23

Ko‘plab Afrika qabilalarida oqsoqollar kengashi muhim boshqaruv organi
hisoblangan. Oqsoqollar tajribali va hurmatli qarindoshlar bo‘lib, ular qabila
hayotidagi muhim masalalarni hal qilganlar. Yer taqsimoti, nikoh mojarolari yoki
qabilalar o‘rtasidagi nizolar oqsoqollar tomonidan ko‘rib chiqilgan. Qarindoshlik
tizimi boshqaruv jarayonida adolat va birdamlikni saqlashga yordam bergan.
Afrika xalqlarida boshliq yoki podshoh ko‘pincha muqaddas shaxs sifatida
qaralgan. Ayrim qabilalarda boshliq ajdodlarning davomchisi deb hisoblangan va
uning hokimiyati diniy e’tiqodlar bilan mustahkamlangan. Masalan, Markaziy
Afrikadagi ayrim qabilalarda boshliqning sog‘ligi va kuchi butun qabilaning
farovonligi bilan bog‘langan deb ishonilgan.
Qarindoshlik aloqalari harbiy tashkilotlarda ham muhim rol o‘ynagan. Urush
paytida qarindoshlar birgalikda jang qilganlar va bir-birini himoya qilganlar.
Ayrim qabilalarda harbiy guruhlar aynan urug‘ asosida tashkil etilgan. Bu esa
jangchilarning birdamligi va sadoqatini kuchaytirgan. Afrika xalqlarida diniy
marosimlar va urf-odatlarda ham qarindoshlik tizimining ta’siri kuchli bo‘lgan.
Ajdodlarga sig‘inish ko‘plab qabilalarda muhim diniy an’ana hisoblangan.
Odamlar ajdodlar ruhi oilani himoya qiladi va ularga omad keltiradi deb
ishonishgan. Shu sababli ajdodlarni xotirlash marosimlari muntazam o‘tkazilgan.
Zamonaviy davrda Afrika jamiyatlarida qarindoshlik tizimlari ma’lum
darajada o‘zgargan bo‘lsa-da, ularning ahamiyati hanuz saqlanib qolmoqda.
Urbanizatsiya, sanoatlashuv va globalizatsiya jarayonlari natijasida katta oilalar
qisqargan va an’anaviy urug‘ tizimlari zaiflashgan. Biroq ko‘plab Afrika xalqlarida
qarindoshlik munosabatlari hamon ijtimoiy hayotning muhim qismi hisoblanadi.
To‘ylar, dafn marosimlari va boshqa oilaviy tadbirlarda qarindoshlarning
birlashuvi katta ahamiyatga ega. 9
Afrika xalqlarining qarindoshlik tizimlari insoniyat tarixidagi eng qadimiy
ijtimoiy tizimlardan biri sifatida katta ilmiy ahamiyatga ega. Afrika qit’asida
minglab qabila va elatlar yashagan bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos qarindoshlik
9
Sahlins M. “Islands of History”. Chicago: University of Chicago Press, 1985. – 160 p.
24

va urug‘-qabila munosabatlariga ega bo‘lgan. Bu munosabatlar jamiyatning barcha
sohalariga – iqtisodiy, siyosiy, diniy va madaniy hayotiga chuqur ta’sir ko‘rsatgan.
Afrika xalqlarida qarindoshlik aloqalari insonning jamiyatdagi mavqeini
belgilovchi asosiy mezonlardan biri hisoblangan. Inson tug‘ilganidan boshlab
ma’lum bir urug‘ yoki qabilaga mansub bo‘lib, uning huquqlari, majburiyatlari va
ijtimoiy vazifalari shu mansublik orqali belgilanib borgan.
Afrika jamiyatlarida urug‘chilik tizimi ko‘p asrlar davomida jamiyatning
ichki barqarorligini saqlash vositasi bo‘lib xizmat qilgan. Urug‘ a’zolari o‘zlarini
yagona ajdod avlodlari deb hisoblaganlar. Bu umumiylik ularda birdamlik va
hamjihatlik tuyg‘usini shakllantirgan. Ayniqsa tabiiy ofatlar, qurg‘oqchilik,
ocharchilik yoki urush davrlarida urug‘ a’zolari bir-biriga yordam berishga majbur
bo‘lganlar. Shu sababli qarindoshlik aloqalari faqat biologik bog‘liqlik emas, balki
ijtimoiy himoya tizimi sifatida ham muhim ahamiyatga ega bo‘lgan.
Afrika xalqlarining ko‘pchiligida urug‘chilik tizimi patrilineal xarakterga
ega edi. Bunday tizimda avlod ota tomoni orqali davom ettirilgan. Erkaklar
oilaning boshlig‘i va urug‘ davomchisi sifatida qaralgan. O‘g‘il farzand tug‘ilishi
katta quvonch bilan kutib olingan, chunki u oilaning nomini davom ettiruvchi va
mulkning kelajakdagi egasi hisoblangan. Masalan, Sharqiy Afrikadagi ko‘plab
chorvador qabilalarda chorva oilaning eng katta boyligi bo‘lib, u faqat erkaklar
orqali meros qilib qoldirilgan. Patrilineal tizim oilada erkaklarning ustun mavqeini
shakllantirgan. Ota oilaning barcha a’zolari ustidan hokimiyatga ega bo‘lgan.
Farzandlar tarbiyasi, nikoh masalalari va iqtisodiy qarorlar asosan erkaklar
tomonidan hal qilingan. Shu bilan birga, ayollar ham oilaning muhim qismi bo‘lib,
uy-ro‘zg‘or ishlari, bolalar tarbiyasi va dehqonchilikda faol qatnashganlar.
Afrikaning ayrim hududlarida esa matrilineal tizimlar ham rivojlangan. Bu
tizimda avlod ona tomoni orqali davom ettirilgan. G‘arbiy Afrikadagi Ashanti
xalqi matrilineal tizimning mashhur namunasi hisoblanadi. Bu xalqda mulk va
hokimiyat ona tomoni orqali o‘tgan. Podshohning o‘g‘li emas, balki opasining
o‘g‘li keyingi hukmdor bo‘lishi mumkin edi. Bu holat ayollarning jamiyatdagi
mavqeini kuchaytirgan bo‘lsa-da, siyosiy boshqaruvda erkaklar yetakchilikni
25

saqlab qolganlar. Afrika xalqlarida klan tizimi ham muhim ijtimoiy institut bo‘lib
xizmat qilgan. Klan umumiy ajdodga ega deb hisoblangan katta qarindoshlik
guruhini anglatgan. Har bir klanning o‘z nomi, ramzi va urf-odatlari mavjud
bo‘lgan. Klan a’zolari bir-biriga yordam berishga va bir-birini himoya qilishga
majbur bo‘lganlar. Ayrim hollarda klanlar o‘rtasida uzoq davom etgan ittifoqlar
yoki mojarolar yuzaga kelgan.
Totemizm Afrika qabilalaridagi klan tizimining muhim xususiyatlaridan biri
bo‘lgan. Ko‘plab qabilalarda klan ma’lum bir hayvon yoki o‘simlik bilan
bog‘langan. Masalan, ayrim klanlar o‘zlarini sher, fil yoki burgut bilan
bog‘laganlar. Totem muqaddas deb hisoblangan va uni o‘ldirish yoki yeyish
qat’iyan man etilgan. Totemizm klan a’zolarining birligini mustahkamlovchi diniy
va ma’naviy omil vazifasini bajargan. Urug‘ va klan tizimlari Afrika xalqlarining
iqtisodiy hayotida ham katta rol o‘ynagan. Chorvachilik bilan shug‘ullangan
qabilalarda yaylovlardan foydalanish urug‘ asosida tashkil etilgan. Dehqonchilik
hududlarida esa yer urug‘ jamoasining umumiy mulki hisoblangan. Har bir oila
urug‘ tomonidan ajratilgan yerda ishlagan. Bu tizim jamiyatda iqtisodiy tenglikni
ma’lum darajada saqlab turishga yordam bergan. 10
Afrika jamiyatlarida nikoh munosabatlari qarindoshlik tizimining eng
muhim qismi hisoblangan. Nikoh nafaqat ikki insonning birlashuvi, balki ikki
urug‘ yoki qabila o‘rtasidagi ijtimoiy aloqaning shakllanishi sifatida qaralgan. Shu
sababli nikoh masalalari butun urug‘ tomonidan muhokama qilingan. Ayrim
hollarda ota-onalar yoki oqsoqollar yoshlarning turmush qurishini oldindan
kelishib qo‘yganlar. Ko‘plab Afrika xalqlarida ekzogamiya, ya’ni boshqa urug‘
yoki qabila vakili bilan turmush qurish an’anasi mavjud bo‘lgan. Bu tizim qabilalar
o‘rtasidagi aloqalarni mustahkamlashga xizmat qilgan. Ekzogamiya tufayli
qarindoshlik doirasi kengaygan va qabilalar o‘rtasida tinchlikni saqlash
osonlashgan.
10
Mead M. “Coming of Age in Samoa”. New York: William Morrow, 1928. – 320 p.
26

Qalin puli Afrika xalqlaridagi nikoh tizimining muhim elementi
hisoblangan. Kuyov tomoni kelinning oilasiga chorva, pul yoki boshqa boyliklar
bergan. Bu nafaqat iqtisodiy almashinuv, balki ikki oilaning o‘zaro hurmatini
ifodalovchi ramz sifatida qaralgan. Ayrim qabilalarda qalin puli qancha katta
bo‘lsa, kelinning mavqei shuncha yuqori deb hisoblangan. Ko‘pxotinlilik Afrika
jamiyatlarining ayrimlarida keng tarqalgan edi. Ayniqsa chorvador va boy
oilalarda erkaklar bir nechta xotinga ega bo‘lishlari mumkin bo‘lgan. Bu holat
oilaning iqtisodiy qudratini oshirgan, chunki katta oilada mehnat kuchi ham ko‘p
bo‘lgan. Shu bilan birga, ko‘pxotinlilik erkakning jamiyatdagi obro‘sining belgisi
hisoblangan.
Afrika xalqlarida oilaviy tarbiya jamoaviy xarakterga ega bo‘lgan. Bolalar
faqat ota-onasi tomonidan emas, balki butun urug‘ tomonidan tarbiyalangan.
Keksalar yosh avlodga urf-odatlar, diniy e’tiqodlar va mehnat ko‘nikmalarini
o‘rgatganlar. Ayniqsa o‘g‘il bolalarni erkak qarindoshlar, qizlarni esa ayol
qarindoshlar tarbiyalashda faol qatnashganlar. An’anaviy boshqaruv tizimida
qarindoshlik aloqalari markaziy o‘rin tutgan. Afrika qabilalarida boshliqlar odatda
ma’lum urug‘ yoki sulola vakillari bo‘lgan. Hokimiyat nasldan naslga meros bo‘lib
o‘tgan. Bu tizim boshqaruvning uzluksizligini ta’minlagan. Boshliq nafaqat siyosiy
yetakchi, balki diniy va ma’naviy rahbar sifatida ham qaralgan.
Oqsoqollar kengashi ko‘plab Afrika qabilalarida boshqaruvning asosiy
organi bo‘lgan. Oqsoqollar tajribali va hurmatli qarindoshlar orasidan tanlangan.
Ular nizolarni hal qilish, yer taqsimoti va nikoh masalalarini muhokama qilganlar.
Oqsoqollar qarorlari jamiyat tomonidan katta hurmat bilan qabul qilingan. Afrika
xalqlarida qarindoshlik tizimi sud va huquqiy munosabatlarda ham muhim rol
o‘ynagan. Agar biror inson jinoyat qilsa yoki zarar yetkazsa, uning butun urug‘i
javobgar hisoblangan. Shu sababli urug‘ a’zolari bir-birining xatti-harakatlarini
nazorat qilishga harakat qilganlar. Bu tizim jamiyatda tartib va intizomni saqlashga
yordam bergan.
Harbiy tashkilotlarda ham qarindoshlik munosabatlari katta ahamiyatga ega
edi. Jangchilar ko‘pincha bir urug‘ vakillaridan tashkil topgan. Qarindoshlik
27

rishtalari jangchilarning bir-biriga sadoqatini kuchaytirgan. Urush paytida
qarindoshlar birgalikda harakat qilgan va bir-birini himoya qilganlar. Afrika
xalqlarining diniy hayotida ajdodlarga sig‘inish muhim o‘rin egallagan. Ko‘plab
qabilalarda ajdodlarning ruhi tiriklarni himoya qiladi deb ishonilgan. Shu sababli
ajdodlarni xotirlash marosimlari muntazam o‘tkazilgan. Qarindoshlik tizimi diniy
e’tiqodlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ajdodlarga hurmat urug‘ birdamligini
mustahkamlab turgan.
Zamonaviy davrda Afrika xalqlarining qarindoshlik tizimlari sezilarli
o‘zgarishlarga uchragan. Mustamlakachilik, urbanizatsiya va globalizatsiya
jarayonlari an’anaviy urug‘chilik tizimlarini zaiflashtirgan. Katta oilalar o‘rnini
kichik oilalar egallay boshlagan. Shunga qaramay, qarindoshlik munosabatlari
Afrika jamiyatlarida hanuz katta ahamiyatga ega. Odamlar qiyin vaziyatlarda
qarindoshlariga tayanishda davom etmoqdalar. Bugungi kunda ham Afrika
xalqlarida to‘y, dafn va boshqa marosimlar qarindoshlarni birlashtiruvchi asosiy
omillardan biri hisoblanadi. Shaharlarda yashovchi insonlar ham o‘z qabilasi va
urug‘i bilan aloqalarni saqlashga harakat qiladilar. Bu holat qarindoshlik tizimining
Afrika madaniyatidagi chuqur ildizlarga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Xulosa qilib aytganda, Afrika xalqlarida qarindoshlik va urug‘-qabila
munosabatlari jamiyatning asosiy tayanchi bo‘lib xizmat qilgan. Urug‘chilik tizimi
ijtimoiy birdamlik va xavfsizlikni ta’minlagan, nikoh va oilaviy munosabatlar esa
qabilalar o‘rtasidagi aloqalarni mustahkamlagan. An’anaviy boshqaruvda
qarindoshlik tizimi hokimiyatning asosiy manbai bo‘lgan. Ushbu tizimlar Afrika
xalqlarining madaniyati, diniy qarashlari va tarixiy taraqqiyotini tushunishda
muhim ahamiyat kasb etadi. Afrika xalqlarida qarindoshlik va urug‘-qabila
munosabatlari jamiyatning asosiy tayanchi bo‘lib xizmat qilgan. Urug‘chilik tizimi
ijtimoiy birdamlikni ta’minlagan, oila va nikoh munosabatlari esa qabilalar
o‘rtasidagi aloqalarni mustahkamlagan. An’anaviy boshqaruvda qarindoshlik
tizimi siyosiy va diniy hokimiyatning asosini tashkil qilgan. Ushbu tizimlar Afrika
xalqlarining madaniyati, urf-odatlari va tarixiy taraqqiyotini tushunishda muhim
ahamiyatga ega hisoblanadi.
28

2.2. Okeaniya va Tinch okeani xalqlarida qarindoshlik tizimlarining o‘ziga
xos xususiyatlari.
Okeaniya va Tinch okeani hududi dunyoning eng qadimiy va rang-barang
madaniy mintaqalaridan biri hisoblanadi. Ushbu hudud tarkibiga Polineziya,
Mikroneziya va Melaneziya orollari kiradi. Mazkur xalqlar asrlar davomida o‘ziga
xos turmush tarzi, urf-odatlari va ijtimoiy munosabatlarini shakllantirganlar.
Ularning jamiyatida qarindoshlik tizimlari muhim ijtimoiy institut sifatida katta
ahamiyat kasb etgan. Qarindoshlik munosabatlari nafaqat oilaviy aloqalarni, balki
iqtisodiy, siyosiy va diniy hayotni ham tartibga solib turgan. Shu sababli
etnologiya fanida Okeaniya va Tinch okeani xalqlarining qarindoshlik tizimlari
alohida tadqiqot obyekti sifatida o‘rganiladi.
Okeaniya xalqlarida qarindoshlik tizimlari asosan urug‘ va klan
munosabatlariga asoslangan. Insonning qaysi urug‘ yoki klanga mansubligi uning
jamiyatdagi o‘rnini, huquq va majburiyatlarini belgilab bergan. Orollarda
yashovchi xalqlar ko‘pincha kichik jamoalar shaklida yashaganlari sababli
qarindoshlik aloqalari jamiyatning birligini saqlab turuvchi asosiy omil bo‘lib
xizmat qilgan. Okeaniya xalqlarida umumiy ajdodga ishonish, ajdodlar ruhiga
sig‘inish va qarindoshlik birdamligi kuchli rivojlangan. Polineziya xalqlarida
qarindoshlik tizimlari ancha murakkab va tartibli shaklda rivojlangan edi.
Polineziya hududiga Gavayi orollari, Samoa, Tonga va Yangi Zelandiya kabi
hududlar kiradi. Bu xalqlarda qarindoshlik tizimi ko‘pincha nasl va sulola
tushunchalari bilan bog‘liq bo‘lgan. Jamiyat tabaqalarga bo‘lingan bo‘lib,
zodagonlar, oddiy xalq va qullar mavjud edi. Zodagon oilalar o‘z naslini muqaddas
ajdodlardan kelib chiqqan deb hisoblaganlar. Shu sababli qarindoshlik
munosabatlari siyosiy hokimiyatni belgilovchi asosiy omillardan biri bo‘lgan.
Polineziya xalqlarida patriarxal tizim keng tarqalgan bo‘lsa-da, ayollarning
jamiyatdagi mavqei ham yuqori bo‘lgan. Erkaklar siyosiy boshqaruv va harbiy
ishlarda yetakchi rol o‘ynaganlar, ayollar esa oilaviy va diniy marosimlarda muhim
o‘rin egallaganlar. Ayrim Polineziya jamiyatlarida ayollar muqaddas shaxs sifatida
qaralgan va ularga katta hurmat ko‘rsatilgan. Samoa xalqlarida katta oilalar va
30

urug‘ jamoalari jamiyatning asosini tashkil qilgan. Har bir urug‘ning o‘z boshlig‘i
bo‘lgan va u qarindoshlar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga solgan. Urug‘
a’zolari bir-biriga yordam berishga majbur bo‘lganlar. To‘y, dafn va boshqa
marosimlar butun urug‘ tomonidan birgalikda tashkil etilgan. Bu holat qarindoshlik
tizimining ijtimoiy birdamlikni ta’minlashdagi ahamiyatini ko‘rsatadi.
Tonga orollarida qarindoshlik tizimi qirollik boshqaruvi bilan chambarchas
bog‘liq bo‘lgan. Hukmdor sulolalari o‘zlarini ilohiy ajdodlardan kelib chiqqan deb
bilganlar. Hokimiyat nasldan naslga meros bo‘lib o‘tgan. Shu sababli qarindoshlik
tizimi siyosiy tuzumning asosiy tayanchi hisoblangan. Mikroneziya xalqlarida
qarindoshlik tizimlari o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan. Mikroneziya
hududidagi kichik orollarda yashovchi xalqlar ko‘pincha matrilineal tizim asosida
yashaganlar. Bu tizimda avlod ona tomoni orqali davom ettirilgan. Yer va mulk
ayollar orqali meros bo‘lib o‘tgan. Erkaklar siyosiy boshqaruvda faol bo‘lsalar-da,
mulkiy munosabatlarda ayollar muhim mavqega ega bo‘lganlar. 11
Mikroneziya xalqlarida amakining roli juda katta ahamiyatga ega edi.
Onaning aka-ukalari bolalar tarbiyasi va meros masalalarida muhim shaxs
hisoblangan. Bu holat matrilineal tizimning eng muhim belgilaridan biridir. Ayrim
orollarda bola biologik otasidan ko‘ra amakisiga ko‘proq yaqin hisoblangan.
Melaneziya xalqlarida qarindoshlik tizimlari yanada murakkab va xilma-xil
shaklda rivojlangan. Melaneziya hududiga Papua-Yangi Gvineya, Fiji va Solomon
orollari kiradi. Bu xalqlarda urug‘ va klan tizimlari juda kuchli bo‘lgan. Har bir
klan o‘z ajdodiga, muqaddas ramzlariga va urf-odatlariga ega bo‘lgan. Klan
a’zolari bir-birini himoya qilishga va qo‘llab-quvvatlashga majbur bo‘lganlar.
Melaneziya xalqlarida totemizm keng tarqalgan edi. Ko‘plab klanlar
o‘zlarini ma’lum hayvon yoki tabiat hodisasi bilan bog‘laganlar. Bu totemlar
muqaddas hisoblangan va ular klanning birligini ifodalagan. Totemizm
qarindoshlik tizimining diniy asoslarini mustahkamlab bergan. Papua-Yangi
Gvineya xalqlarida qarindoshlik tizimlari iqtisodiy munosabatlarga ham katta ta’sir
11
Haviland W.A. “Cultural Anthropology”. Belmont: Wadsworth, 2003. – 450 p.
31

ko‘rsatgan. Yer va boshqa resurslar klan mulki hisoblangan. Har bir oila klan
tomonidan ajratilgan yerda yashagan va mehnat qilgan. Bu tizim jamiyatdagi
iqtisodiy tenglikni saqlashga yordam bergan.
Okeaniya xalqlarida matriarxal va patriarxal an’analar bir-biri bilan
uyg‘unlashgan holda mavjud bo‘lgan. Ayrim jamiyatlarda erkaklar siyosiy
hokimiyatni boshqargan bo‘lsalar, boshqa jamiyatlarda ayollar iqtisodiy va mulkiy
munosabatlarda ustun mavqega ega bo‘lganlar. Shu sababli Okeaniya xalqlarining
qarindoshlik tizimlari dunyoning boshqa hududlaridagi tizimlardan farq qiladi.
Matriarxal an’analar ayniqsa Mikroneziya va Melaneziyaning ayrim hududlarida
kuchli rivojlangan. Bu tizimda ayollar oilaning markaziy a’zosi sifatida qaralgan.
Yer va mulk ayollar orqali avloddan avlodga o‘tgan. Ayollar diniy marosimlarda
ham muhim rol o‘ynaganlar. Ayrim orollarda urug‘ boshlig‘ining hokimiyati uning
onasi yoki opasi orqali qonuniy deb hisoblangan.
Patriarxal an’analar esa Polineziya xalqlarida kuchliroq namoyon bo‘lgan.
Erkaklar qabila boshlig‘i, jangchi va diniy rahbar sifatida faoliyat yuritganlar.
Oilada otaning mavqei yuqori bo‘lgan. Farzandlar otaning urug‘iga mansub
hisoblangan. Shu bilan birga, ayollar ham jamiyatda muhim o‘rin tutgan va ularga
nisbatan hurmat yuqori bo‘lgan. Okeaniya xalqlarida nikoh munosabatlari
qarindoshlik tizimining eng muhim tarkibiy qismlaridan biri hisoblangan. Nikoh
nafaqat ikki insonning birlashuvi, balki ikki urug‘ yoki klan o‘rtasidagi ittifoq
sifatida qaralgan. Shu sababli nikoh marosimlari katta ijtimoiy va diniy ahamiyatga
ega bo‘lgan.
Ko‘plab Okeaniya xalqlarida ekzogamiya, ya’ni boshqa klan vakili bilan
turmush qurish qoidasi amal qilgan. Bu tizim klanlar o‘rtasidagi aloqalarni
mustahkamlashga xizmat qilgan. Ayrim hollarda qarindoshlar o‘rtasidagi nikoh
qat’iyan taqiqlangan. Bu esa genetik sog‘lomlikni saqlash va turli guruhlar
o‘rtasidagi hamkorlikni rivojlantirishga yordam bergan. Okeaniya xalqlarida katta
oilalar keng tarqalgan edi. Bir necha avlod vakillari birgalikda yashaganlar va
umumiy xo‘jalik yuritganlar. Bolalar nafaqat ota-onasi, balki barcha qarindoshlar
32

tomonidan tarbiyalangan. Keksalar katta hurmatga ega bo‘lib, yosh avlodga urf-
odatlar va an’analarni o‘rgatganlar.
An’anaviy boshqaruv tizimida qarindoshlik aloqalari markaziy o‘rin tutgan.
Qabila boshliqlari va oqsoqollar odatda ma’lum sulola yoki urug‘ vakillari bo‘lgan.
Hokimiyat meros tariqasida avloddan avlodga o‘tgan. Qarindoshlik tizimi siyosiy
hokimiyatning qonuniyligini ta’minlovchi asosiy vosita bo‘lib xizmat qilgan.
Zamonaviylashuv jarayoni Okeaniya va Tinch okeani xalqlarining qarindoshlik
tizimlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Yevropalik mustamlakachilar kelishi bilan
ko‘plab an’anaviy tizimlar o‘zgarishga uchradi. Xristian dinining tarqalishi,
zamonaviy ta’lim va urbanizatsiya natijasida eski urug‘-qabila munosabatlari asta-
sekin zaiflashdi.
Shaharlarga ko‘chib o‘tish natijasida katta oilalar o‘rnini kichik oilalar
egallay boshladi. Yoshlar mustaqil hayot kechirishga intildilar va an’anaviy urug‘
tizimlarining ta’siri kamaydi. Biroq qarindoshlik aloqalari butunlay yo‘qolib
ketmadi. Ko‘plab Okeaniya xalqlarida qarindoshlar o‘rtasidagi yordam va
birdamlik hanuz saqlanib qolgan. Zamonaviy iqtisodiyotning rivojlanishi ham
qarindoshlik tizimlariga ta’sir ko‘rsatdi. Avvallari yer va resurslar klan mulki
hisoblangan bo‘lsa, bugungi kunda xususiy mulkchilik keng tarqalmoqda. Bu esa
an’anaviy kollektiv munosabatlarning zaiflashishiga olib kelmoqda.
Ta’lim tizimining rivojlanishi va g‘arb madaniyatining kirib kelishi
yoshlarning dunyoqarashini o‘zgartirdi. Ko‘plab yoshlar an’anaviy nikoh
qoidalariga kamroq amal qilmoqdalar. Aralash nikohlar soni ortmoqda va qadimgi
qarindoshlik qoidalari asta-sekin o‘z ahamiyatini yo‘qotmoqda. Shunga qaramay,
Okeaniya xalqlari o‘z milliy qadriyatlari va qarindoshlik an’analarini saqlab
qolishga harakat qilmoqdalar. To‘ylar, diniy marosimlar va oilaviy bayramlarda
qarindoshlarning birlashuvi hanuz muhim ahamiyatga ega. Ko‘plab orollarda
oqsoqollar va urug‘ boshliqlari jamiyat hayotida katta hurmatga ega bo‘lib
qolmoqda.
Okeaniya va Tinch okeani xalqlarining qarindoshlik tizimlari etnologiya
fanida alohida o‘rin egallaydi. Ushbu hudud xalqlarining ijtimoiy tuzilishi, urf-
33

odatlari va an’analari ko‘p jihatdan qarindoshlik munosabatlariga asoslangan holda
shakllangan. Okeaniya xalqlari uzoq vaqt davomida boshqa hududlardan ajralgan
holda yashaganlari sababli ularning madaniyati va ijtimoiy tizimlarida qadimiy
an’analar yaxshi сақ lanib qolgan. Qarindoshlik tizimlari nafaqat oilaviy aloqalarni
tartibga solgan, balki siyosiy boshqaruv, iqtisodiy faoliyat va diniy marosimlarning
ham asosiy negizi bo‘lib xizmat qilgan.
Polineziya xalqlari qarindoshlik tizimlarining murakkabligi bilan ajralib
turadi. Bu hudud xalqlarida nasl va sulola tushunchalari juda muhim hisoblangan.
Har bir inson ma’lum urug‘ yoki sulolaga mansub bo‘lib, uning jamiyatdagi
mavqei ana shu mansublik orqali belgilanardi. Polineziya jamiyatlarida zodagonlar
va oddiy xalq o‘rtasida keskin tafovut mavjud bo‘lgan. Zodagon oilalar o‘zlarini
ilohiy ajdodlardan kelib chiqqan deb hisoblaganlar va hokimiyatni o‘z qo‘llarida
saqlab kelganlar.
Gavayi orollarida hukmdor sulolalari muqaddas deb qaralgan. Podshoh va
uning qarindoshlari oddiy insonlardan yuqori mavqega ega bo‘lgan. Qarindoshlik
tizimi siyosiy hokimiyatning asosiy tayanchi bo‘lib xizmat qilgan. Ayrim hollarda
sulola ichidagi nikohlar hokimiyatni saqlab qolish maqsadida amalga oshirilgan.
Bu holat Polineziya xalqlarida qarindoshlik tizimining siyosiy ahamiyatini yaqqol
ko‘rsatadi. Polineziya xalqlarida katta oilalar muhim ijtimoiy birlik hisoblangan.
Bir necha avlod vakillari birgalikda yashab, umumiy xo‘jalik yuritganlar. Oila
boshlig‘i odatda eng katta erkak a’zo bo‘lib, u qarindoshlar o‘rtasidagi
munosabatlarni boshqargan. Keksalar katta hurmatga ega bo‘lgan va yosh avlodni
tarbiyalashda muhim rol o‘ynagan.
Samoa xalqlarida “aiga” deb ataluvchi katta oilaviy guruhlar mavjud
bo‘lgan. Aiga faqat biologik qarindoshlarni emas, balki uzoq qarindoshlar va hatto
do‘stona aloqaga ega insonlarni ham o‘z ichiga olgan. Har bir aigaga boshliq
rahbarlik qilgan va u oilaning iqtisodiy hamda ijtimoiy masalalarini hal qilgan. Bu
tizim jamiyatdagi birdamlikni saqlashga yordam bergan. Mikroneziya xalqlarining
qarindoshlik tizimlari asosan matrilineal xususiyatga ega bo‘lgan. Bu hududda
ayollar jamiyatning iqtisodiy va oilaviy hayotida muhim rol o‘ynaganlar. Yer va
34

boshqa resurslar ona tomoni orqali meros qilib qoldirilgan. Bolalar onaning
urug‘iga mansub deb hisoblangan. Bu tizim ayollarning jamiyatdagi mavqeini
mustahkamlagan.
Mikroneziyada amakining roli juda katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Bola
tarbiyasi va meros masalalarida onaning aka-ukalari muhim shaxs sifatida
qaralgan. Ayrim orollarda biologik ota bolaga nisbatan kamroq huquqqa ega
bo‘lgan. Bu holat matrilineal tizimning eng muhim belgilaridan biri hisoblanadi.
Mikroneziya xalqlarida oilaviy birdamlik va o‘zaro yordam kuchli rivojlangan edi.
Qarindoshlar bir-biriga iqtisodiy yordam ko‘rsatganlar, oziq-ovqat va boshpana
bilan ta’minlaganlar. Tabiiy ofatlar va ocharchilik davrlarida qarindoshlik aloqalari
jamiyatning omon qolishiga yordam bergan.
Melaneziya xalqlari esa qarindoshlik tizimlarining xilma-xilligi bilan ajralib
turadi. Papua-Yangi Gvineya hududida yuzlab turli qabilalar yashagan bo‘lib, har
birining o‘ziga xos qarindoshlik tizimi mavjud bo‘lgan. Ko‘plab Melaneziya
qabilalarida klan tizimi jamiyatning asosini tashkil qilgan. Klan a’zolari o‘zlarini
yagona ajdod avlodlari deb hisoblaganlar va o‘zaro birdamlikni saqlashga
intilganlar. Melaneziya xalqlarida qarindoshlik tizimi iqtisodiy faoliyat bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Yer va boshqa tabiiy resurslar klan mulki
hisoblangan. Har bir oila klan tomonidan ajratilgan hududda yashagan va mehnat
qilgan. Shu sababli qarindoshlik tizimi iqtisodiy tenglikni saqlashda muhim rol
o‘ynagan.
Totemizm Melaneziya xalqlarining qarindoshlik tizimida muhim o‘rin
tutgan. Har bir klan ma’lum bir hayvon yoki tabiat hodisasi bilan bog‘langan.
Totem klanning ramzi hisoblangan va muqaddas deb qaralgan. Totemizm klan
a’zolarining birligini mustahkamlovchi ma’naviy omil vazifasini bajargan.
Okeaniya xalqlarida matriarxal va patriarxal an’analar bir vaqtning o‘zida mavjud
bo‘lgan. Ayrim jamiyatlarda erkaklar siyosiy hokimiyatni boshqargan bo‘lsalar,
ayollar iqtisodiy va oilaviy masalalarda ustun mavqega ega bo‘lganlar. Bu holat
Okeaniya xalqlarining ijtimoiy tizimlarini yanada murakkab va o‘ziga xos qilgan.
35

Matriarxal an’analar asosan Mikroneziya va Melaneziyaning ayrim
hududlarida rivojlangan edi. Bu tizimlarda ayollar yer egaligi va meros
masalalarida markaziy o‘rin tutganlar. Ayollar diniy marosimlarda ham faol
qatnashganlar. Ayrim jamiyatlarda urug‘ning davomiyligi ayollar orqali
belgilanardi. Patriarxal an’analar esa Polineziyada kuchliroq namoyon bo‘lgan.
Erkaklar qabila boshlig‘i, harbiy yetakchi va diniy rahbar sifatida faoliyat
yuritganlar. Hokimiyat otadan o‘g‘ilga meros bo‘lib o‘tgan. Shu bilan birga,
ayollarga ham katta hurmat ko‘rsatilgan va ular oilaviy hayotda muhim mavqega
ega bo‘lganlar.
Okeaniya xalqlarida nikoh munosabatlari qarindoshlik tizimining eng
muhim tarkibiy qismi hisoblangan. Nikoh ikki insonning emas, balki ikki urug‘
yoki klanning ittifoqi sifatida qaralgan. Shu sababli nikoh masalalari butun
qarindoshlar guruhi tomonidan muhokama qilingan. Ko‘plab Okeaniya xalqlarida
ekzogamiya qoidalari amal qilgan. Inson boshqa klan yoki urug‘ vakili bilan
turmush qurishi kerak bo‘lgan. Bu tizim turli guruhlar o‘rtasidagi aloqalarni
mustahkamlashga xizmat qilgan. Ayrim hollarda qarindoshlar o‘rtasidagi nikoh
qat’iyan man etilgan.
To‘y marosimlari katta ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan. To‘y nafaqat
oilaviy bayram, balki qabilalar o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlovchi vosita
sifatida qaralgan. To‘y marosimlarida sovg‘a almashinuvi va umumiy ziyofatlar
muhim o‘rin tutgan. Bolalar tarbiyasi Okeaniya xalqlarida jamoaviy xarakterga ega
bo‘lgan. Farzandlar nafaqat ota-onasi, balki barcha qarindoshlar tomonidan
tarbiyalangan. Keksalar yosh avlodga urf-odatlar, diniy e’tiqodlar va mehnat
ko‘nikmalarini o‘rgatganlar. Shu sababli bolalar o‘zlarini butun urug‘ning bir
qismi sifatida his qilganlar.
An’anaviy boshqaruv tizimida qarindoshlik aloqalari asosiy o‘rin egallagan.
Qabila boshliqlari odatda ma’lum sulola yoki urug‘ vakillari bo‘lgan. Hokimiyat
avloddan avlodga meros bo‘lib o‘tgan. Boshliqlar diniy va siyosiy hokimiyatni
birlashtirganlar. Okeaniya xalqlarida oqsoqollar katta hurmatga ega bo‘lgan.
Oqsoqollar nizolarni hal qilish, nikoh masalalarini tartibga solish va diniy
36

marosimlarni boshqarishda muhim rol o‘ynaganlar. Ularning qarorlari jamiyat
tomonidan hurmat bilan qabul qilingan.
Zamonaviylashuv jarayoni Okeaniya xalqlarining qarindoshlik tizimlariga
katta ta’sir ko‘rsatdi. Mustamlakachilik davrida Yevropa davlatlari bu hududlarga
o‘z boshqaruv tizimlarini olib kirganlar. Natijada ko‘plab an’anaviy boshqaruv
shakllari zaiflashgan. Xristian dinining kirib kelishi ham qarindoshlik tizimlariga
sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Qadimgi diniy marosimlar va ajdodlarga sig‘inish
an’analari asta-sekin kamaygan. Shunga qaramay, ko‘plab xalqlar o‘z an’anaviy
qadriyatlarini saqlab qolishga harakat qilganlar.
Urbanizatsiya jarayoni katta oilalarning parchalanishiga olib kelgan. Yoshlar
shaharlarga ko‘chib o‘tib, mustaqil hayot kechira boshlaganlar. Natijada kichik
oilalar soni ortgan va an’anaviy urug‘ tizimlarining ta’siri kamaygan. Ta’lim
tizimining rivojlanishi va zamonaviy texnologiyalar yoshlarning dunyoqarashini
o‘zgartirdi. Ko‘plab yoshlar an’anaviy nikoh qoidalariga kamroq amal
qilmoqdalar. Aralash nikohlar soni ortmoqda va qadimgi qarindoshlik me’yorlari
asta-sekin zaiflashmoqda.
Biroq zamonaviylashuvga qaramay, Okeaniya xalqlarida qarindoshlik
aloqalari hanuz katta ahamiyatga ega. Odamlar qiyin vaziyatlarda qarindoshlariga
yordam berishda davom etmoqdalar. To‘ylar, dafn marosimlari va oilaviy
bayramlar qarindoshlarni birlashtiruvchi asosiy omillardan biri bo‘lib qolmoqda.
Bugungi kunda Okeaniya davlatlari o‘z milliy madaniyatlarini saqlab qolishga
katta e’tibor bermoqdalar. Maktablarda milliy urf-odatlar o‘rgatilmoqda, an’anaviy
marosimlar qayta tiklanmoqda. Qarindoshlik tizimlari ushbu madaniy merosning
muhim qismi sifatida qadrlanmoqda.
Okeaniya va Tinch okeani xalqlarining qarindoshlik tizimlari o‘zining
murakkabligi va boyligi bilan ajralib turadi. Polineziya, Mikroneziya va
Melaneziya xalqlarida qarindoshlik munosabatlari jamiyatning asosiy tayanchi
bo‘lib xizmat qilgan. Matriarxal va patriarxal an’analar bir-biri bilan
uyg‘unlashgan holda mavjud bo‘lgan. Zamonaviylashuv jarayonlari ushbu
37

tizimlarga katta ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa-da, qarindoshlik aloqalari hanuz Okeaniya
xalqlari madaniyati va ijtimoiy hayotining muhim qismi bo‘lib qolmoqda.
38

XULOSA
Mazkur kurs ishida qarindoshlik tizimlarining shakllanishi, rivojlanishi va
jamiyat hayotidagi o‘rni Afrika, Okeaniya hamda Tinch okeani xalqlari misolida
atroflicha tahlil qilindi. Tadqiqot davomida qarindoshlik tizimi insoniyat tarixidagi
eng qadimiy va muhim ijtimoiy institutlardan biri ekanligi aniqlandi. Qarindoshlik
munosabatlari nafaqat biologik aloqalarni, balki iqtisodiy, siyosiy, diniy va
madaniy munosabatlarni ham tartibga soluvchi asosiy omil sifatida namoyon
bo‘ladi.
Kurs ishining nazariy qismida qarindoshlik tizimi tushunchasi, uning
etnologiyadagi o‘rni, nasl va avlod tizimlari hamda qarindoshlikning jamiyatdagi
vazifalari yoritildi. Qarindoshlik tizimi insonning jamiyatdagi mavqeini belgilash,
ijtimoiy birdamlikni ta’minlash va avlodlar davomiyligini saqlashda muhim
ahamiyatga ega ekanligi ko‘rsatib berildi . Patrilineal va matrilineal tizimlarning
shakllanishi, klan va urug‘ tizimlarining jamiyat hayotidagi o‘rni ham ilmiy
jihatdan tahlil qilindi. Ayniqsa nikoh va oilaviy munosabatlar qarindoshlik
tizimining asosiy tarkibiy qismi ekanligi hamda ular jamiyat barqarorligini
ta’minlashdagi muhim vosita ekanligi ta’kidlandi.
Afrika xalqlari misolida qarindoshlik va urug‘-qabila munosabatlari
o‘rganilganda, ushbu jamiyatlarda urug‘chilik tizimi ijtimoiy hayotning asosiy
tayanchi bo‘lib xizmat qilgani aniqlandi. Afrika xalqlarida qarindoshlik
munosabatlari iqtisodiy faoliyat, yer egaligi, nikoh va siyosiy boshqaruv bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Patrilineal tizim keng tarqalgan bo‘lsa-da, ayrim
xalqlarda matrilineal tizim ham rivojlanganligi kuzatildi. Oila va nikoh
munosabatlari qabilalar o‘rtasidagi hamkorlik va birdamlikni mustahkamlashga
xizmat qilgan. An’anaviy boshqaruv tizimida esa qarindoshlik aloqalari
hokimiyatning asosiy manbai sifatida namoyon bo‘lgan.
Okeaniya va Tinch okeani xalqlarida qarindoshlik tizimlari o‘zining
murakkabligi va xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Polineziya, Mikroneziya va
Melaneziya xalqlarida qarindoshlik tizimlari turlicha shakllangan bo‘lsa-da,
ularning barchasida qarindoshlik aloqalari jamiyatning birligini saqlovchi muhim
39

vosita sifatida xizmat qilgan. Ayrim hududlarda matriarxal an’analar kuchli
rivojlangan bo‘lsa, boshqa hududlarda patriarxal tizim ustunlik qilgan. Orollarda
yashovchi xalqlarning iqtisodiy va siyosiy hayotida urug‘ va klan tizimlari muhim
rol o‘ynaganligi aniqlandi. Shu bilan birga, zamonaviylashuv, urbanizatsiya va
globalizatsiya jarayonlari ushbu an’anaviy qarindoshlik tizimlariga sezilarli ta’sir
ko‘rsatgani kuzatildi.
Tadqiqot davomida shunday xulosaga kelindiki, qarindoshlik tizimlari har
bir xalqning tarixiy taraqqiyoti, xo‘jalik faoliyati, diniy e’tiqodlari va madaniy
qadriyatlari bilan chambarchas bog‘liq holda shakllangan. Qarindoshlik tizimlari
insonlarning ijtimoiy birligini ta’minlash, oilaviy munosabatlarni tartibga solish,
yosh avlodni tarbiyalash va jamiyat barqarorligini saqlashda muhim vazifani
bajargan. Bugungi kunda zamonaviy jamiyatlarda an’anaviy qarindoshlik tizimlari
ma’lum darajada o‘zgarishga uchragan bo‘lsa-da, ular hanuz insonlarning
ma’naviy hayoti va milliy qadriyatlarida muhim o‘rin tutmoqda.
Umuman olganda, Afrika, Okeaniya va Tinch okeani xalqlarining
qarindoshlik tizimlarini o‘rganish etnologiya fanida muhim ahamiyat kasb etadi.
Ushbu tizimlar orqali xalqlarning tarixiy rivojlanishi, madaniyati, urf-odatlari va
ijtimoiy munosabatlarini chuqurroq tushunish mumkin. Qarindoshlik tizimlari
insoniyat sivilizatsiyasining ajralmas qismi bo‘lib, ularni o‘rganish bugungi
globallashuv davrida milliy qadriyatlarni saqlash va madaniy merosni asrab-
avaylash nuqtai nazaridan ham dolzarb ahamiyatga ega.
40

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Morgan L.H. “Ancient Society”. New York: Henry Holt and Company,
1877. – 560 p.
2. Levi-Strauss C. “The Elementary Structures of Kinship”. Boston: Beacon
Press, 1969. – 590 p.
3. Radcliffe-Brown A.R. “Structure and Function in Primitive Society”.
London: Cohen & West, 1952. – 420 p.
4. Malinowski B. “Argonauts of the Western Pacific”. London: Routledge,
1922. – 505 p.
5. Fortes M. “Kinship and Social Order”. Chicago: Aldine Publishing, 1969. –
350 p.
6. Evans-Pritchard E.E. “The Nuer”. Oxford: Clarendon Press, 1940. – 271 p.
7. Meyer Fortes, Evans-Pritchard E.E. “African Political Systems”. London:
Oxford University Press, 1940. – 330 p.
8. Keesing R.M. “Cultural Anthropology: A Contemporary Perspective”. New
York: Holt, 1981. – 520 p.
9. Fox R. “Kinship and Marriage: An Anthropological Perspective”.
Cambridge: Cambridge University Press, 1967. – 280 p.
10. Schneider D. “A Critique of the Study of Kinship”. Ann Arbor: University
of Michigan Press, 1984. – 260 p.
11. Sahlins M. “Stone Age Economics”. Chicago: Aldine, 1972. – 348 p.
12. Service E.R. “Primitive Social Organization”. New York: Random House,
1962. – 290 p.
13. Kirch P.V. “On the Road of the Winds: An Archaeological History of the
Pacific Islands”. Berkeley: University of California Press, 2000. – 420 p.
14. Howe K.R. “Where the Waves Fall: A New South Sea Islands History”.
Honolulu: University of Hawai‘i Press, 1984. – 310 p.
15. Keesing F.M. “Custom and Confrontation: The Kwaio Struggle for Cultural
Autonomy”. Chicago: University of Chicago Press, 1992. – 300 p.
41

16. Sahlins M. “Islands of History”. Chicago: University of Chicago Press,
1985. – 160 p.
17. Mead M. “Coming of Age in Samoa”. New York: William Morrow, 1928. –
320 p.
18. Mead M. “Sex and Temperament in Three Primitive Societies”. New York:
William Morrow, 1935. – 280 p.
19. Haviland W.A. “Cultural Anthropology”. Belmont: Wadsworth, 2003. – 450
p.
20. Ember C.R., Ember M. “Anthropology”. New York: Pearson, 2011. – 600 p.
42

“QARINDOSHLIK TIZIMLARI: AFRIKA, OKEANIYA VA TINCH OKEANI XALQLARI MISOLIDA”

Sotib olish