Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 82.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qarshi shahri tarixiga oid manbalar

Купить
MUNDARIJA KIRISH ..................................................................................................................... 2 I.BOB. QARSHI SHAHRINING QADIMGI VA O‘RTA ASRLAR TARIXINING O‘RGANILISHI ............................................................................. 4 I.1. Qarshi tarixiga oid arxeologik manbalar tasnifi ............................................ 4 I.2. IX-XIV asr yozma manbalarida Qarshi tarixining yoritilishi .................... 11 II.BOB. QARSHI SHAHRINING XVI-XIX ASR MANBALARIDA YORITILISHI ....................................................................................................... 16 II.1. Mahalliy muarrix tomonidan Qarshi tarixining yoritilishi ....................... 16 II.2. XVI-XIX asr rus va yevropa tarixchilari asarlarida Qarshi tarixiga oid ma’lumotlar tahlili ................................................................................................. 21 XULOSA ................................................................................................................ 28 FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI .................... 30 1 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Qarshi shahri O zbekistonning janubidaʻ joylashgan qadimiy shaharlardan biri bo lib, boy tarixiy-madaniy merosga ega. ʻ Uning ildizlari qadimgi davrlarga, Kesh vohasining markaziy shahri sifatidagi o‘tmishiga borib taqaladi. Turli davrlarda Qarshi yirik siyosiy, iqtisodiy va madaniy markaz bo‘lib xizmat qilgan. Ayniqsa, Temuriylar va Shayboniylar davrida shahar katta taraqqiyotga erishgan. Tarixiy manbalarda, jumladan arab, fors va turkiy yozma manbalarda Qarshi shahri haqida ko‘plab ma’lumotlar uchraydi. Ushbu manbalarni o‘rganish nafaqat shaharning tarixiy rivojlanish bosqichlarini yoritishda, balki O zbekistonning ʻ umumiy tarixini to‘g‘ri tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda Qarshi shahrining o‘tmishdagi ahamiyatini chuqurroq o‘rganish, tarixiy manbalarni tahlil qilish orqali uning tarixiy obrazini tiklash ilmiy jihatdan dolzarb hisoblanadi. Shu bilan birga, bu mavzu yurtimiz yoshlarini milliy o‘zlikni anglash, tarixiy merosga hurmat ruhida tarbiyalashda ham muhim o rin ʻ tutadi. Kurs ishining o‘rganilganligi. Mazkur mavzu doirasida tarixiy manbalar va shahar tarixi bo‘yicha tarixi bo‘yicha tadqiqot ishlari mavjud. Arxeologik manbalarni o‘rganishda J.Kabirov 1 , R.Suleymonov 2 , M.Isomiddinov 3 P.Ravshanov 4 , A.Xoliqulov 5 kabi arxeolog va tarixchi olimlarning tadqiqotlari Qarshi shahrining qadimgi o‘tmishiga oid muhim ishlar sanaladi. O‘rta asr yozma manbalari, jumladan, Zahiriddin Muhammad Bobur 6 , Faqih Fasihiy 7 , Beruniy 8 , 1 Кабиров. Ж., Сагдуллаев. А. Ўрта Осиё археологияси - Тошкент. Ўқитувчи, 1990 2 Исамиддинов M.X, Сулейманов Р.Х Ерқўрғон - Тошкент: 1984. - Б 73 3 Исамидцинов М.Х. “Истоки городской культуры Самаркандского согда (проблемы взаимодействия культурных традиций в эпоху раннежелезного века и в период античности)”. Издательство народного наследия имени А.Кадыри. - Тошкент : -2002 4 Равшанов. П. Қарши тарихи. - Тошкент: Янги аср авлоди, 2006 5 Холикулов А.Б. XIX-XX аср бошларида апщадарё бекликлари. фан. .номзоди., дисс. автореф. - Тошкент: УзМУ, 2011. -27 б.; 6 Заҳириддин Муҳаммад Бобир. Бобирнома / П.Шамсиев , С.Мирзаев. - Тошкент: Ўзбекцстон ССР Фанлар акадёмияси нашриёти 1960 7 Муҳаммад ибн Жаъфар Наршахий. Бухоро тарихи. Форс тилидан А.Расулев таржимаси. – Тошкент : 1966. 8 Абу Райҳон Беруний. Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар. // таржимон А. Аҳмедов. Тошкент: O‘zbekiston ,2023. 622б 2 shuningdek, chet el manbalari, A.Byorns 9 , A.Vamberi 10 kabi tarixiy shaxslarning asarlari, memuarlari va hisobotlari muhim manba sifatida qaraladi. Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi - Qarshi shahrining tarixini yozma manbalar, arxeologik topilmalar va xalq og‘zaki ijodi asosida o‘rganish, ularning asosida shahar taraqqiyotining muhim bosqichlarini ochib berish va tarixiy manbalar orqali Qarshi ning O‘zbekiston tarixidagi o‘rnini aniqlashdir. Kurs ishining vazifalari. Kurs ishi quyidagi vazifalarni o‘z ichiga olgan : - Qarshi shahri tarixining moddiy-arxeologik manbalarida yoritilishini tahlil qilish; - IX-XIV asr tarixiy manbalarida Qarshi tarixini bayon etilishini yoritish; - XVI-XIX asr mahalliy muarrixlarining Qarshi tarixini o‘rganilganligini tahlil qilish ; -XVI-XIX asr rus va yevropa tarixchilarining asarlaida Qarshi tarixiga oid ma’lumotlarni ochib berish. Kurs ishining obyekti. Mazkur kurs ishining obyekti Qarshi shahrining 2700 yillik tarixiga oid manbalar orqali shahar tarixini yoritish sanaladi Kurs ishining predmeti. Qarshi shahrining tarixini manbalari manbashunosligi mavzuning predmeti sanaladi Kurs ishining davriyligi. Kurs ishi Qarshi shahrining eng qadimgi davridan to XIX asrga oid yozma va moddiy manbalar tahliliga bag‘ishlanganligi bilan davriyligini bildiradi Kurs ishining tarkibiy qismi. Kurs ishi kirish, qismi, 2 ta bob, 4 ta paragraf xulosa va foydalanilgan adabiyotlar qismidan iborat 9 Burnes.A. Travels into Bukhara ; being account of a journey from India to Cabool Tartary and Persia ; also, Narrative of a voyage on the Indus, from thr sea to Lahore, with presents from the king of Great Britain; in the year 1831, 1832 and 1833. In three volumes. Vols. I-III. -London. John Murray, 1834 10 А. Вамбери. Бухоро ёхуд Мовароуннаҳр тарихи. - Тошкент: INFO-KAPITAL BOOKS, 2023. 464 б 3 I.BOB. QARSHI SHAHRINING QADIMGI VA O‘RTA ASRLAR TARIXINING O‘RGANILISHI I.1. Qarshi tarixiga oid arxeologik manbalar tasnifi Qarshi shahrining azaliy nomi – Navkat. Eroniy tillarning qadimiy o‘tmishida nav – yangi, kat – qo‘rg‘on, ya’ni yangi qo‘rg‘on. O‘zbekcha Yangiqo‘rg‘on nomi bilan ma’nodosh. O‘zbekiston xalqlari tarixiga bag‘ishlangan yozma manbalarda Qarshi shahrining nomi Navtak, Navtaka, Navtoq tarzida bitilgan. Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, Navtak nomi shaharga, Navtaka nomi esa viloyatga nisbatan qo‘llangan. Ma’lumki, Navtak – hozirgi Yerqo‘rg‘on xarobalari o‘rnida paydo bo‘lgan qadimiy shahar namunasi. U miloddan qariyb 8 asr oldin qurilgan. Akademik M.Y.Masson Navtaka nomi tarkibidagi taka so‘zini sug‘d tilidagi toq, toqa so‘ziga daxldor deb qaragan. Toq, toqa so‘zi qurilishga doir atama. Hozirgi o‘zbek, tojik tillaridagi chortoq, chordoq, peshtoq so‘ zla r ining so‘nggi uzvi ham shu so‘z bilan manbadosh. Chortoq xonlar, beklar uchun qurilgan maxsus hashamatli bino, saroy, qasr, chordoq – bino tomi bilan shipi oralig‘idagi bo‘shliq joy. Peshtoq binoning old tomonidagi hashamatli yuqori qismi, ark. Toq so‘zi qadimgi bozor timini ham anglatgan. Tim deganda yon tomonlari ochiq, usti yopiq, savdo-sotiqqa mo‘ljallab qurilgan chodir tushuniladi. Ba’zan esa gumbazli inshoot ham tim so‘zi bilan atalganligi ma’lum. Kurdistonda Toqi Girra, Besutun tog‘ida Toqi Bo‘ston, Mesopotamiyada Tog‘i Kasra nomli qadimiy qal’alar bo‘lganligi ma’lum. Shuni aytish lozimki, Qarshi shahrining yozma manbalardagi qadimiy Navtak, Navtaka nomidagi tak, taka kalimasining toq so‘ziga daxli borligini faraz qilish mumkin 11 . Ishonchliroq mulohaza shuki, Navtak, Navtaka nomining Navkat so‘ziga daxli bor. Markaziy Osiyo joy nomlari tizimida kat eng ko‘p tarqalgan so‘zdir. Navkat degan qo‘rg‘on, qal’a nomlari har bir viloyat hududida bo‘lgan. Kat 11 O‘zbеkiston joy nomlarining izohli lug‘ati / tuzuvchilar R.Y.Xudoyberganov . – Toshkent: Donishmand ziyosi, 2022. – B 336 4 so‘zining Sharq o‘lkalarida kant, kand, kend, kent, qand, qant shaklidagi nusxalari ham bo‘lgan. Toshkent, Samarqand, Beshkent, Ishkent nomlari shu so‘z yordamida hosil bo‘lgan. Qarshidagi Kat qishlog‘i, Xorazmdagi Kat qal’asi nomi asosida ham kat so‘zi bor. Ma’nosi – qo‘rg‘on qal’a. Tadqiqotlardan ma’lum bo‘ladiki, Navkat nomining Ovrupo tillaridagi, geografik nomlar tizimidagi o‘zlashma shakli Navtak, Navtaka nomining bu shakli dastlab yunon manbalarida muhrlangan. So‘ngra Ovrupo, Sharq va Afrikaning boshqa tillariga, ellariga o‘tgan. Keyinroq bu nom O‘zbekistonga Ovrupo tillaridagi shakli bilan qaytib kelgan. Demak, Navkat – birlamchi, Navtaka – ikkilamchi, azaliy nomning buzilgan, o‘zgargan shakli. Navkat nomining birlamchi ekanligini O‘zbekiston, Tojikiston, Qirg‘izistondagi o‘nlab Navqat degan qishloq nomlari ham tasdiqlaydi. Novqat – o‘zbek tilida tovush shakli o‘zgargan nom. Navkat – qadimgi eroniy tillardagi azaliy nom. Qarshi shahrining ilk o‘rta asrlardagi tadrijiy nomi – Naxshab. Naqshab, Naxshaf, Naqshaf tarzidagi talaffuz shakli ham bo‘lganligi ma’lum. Arab manbalaridagi shakli – Nasaf. Naxshab – sug‘d tiliga xos so‘z. Barcha eroniy tillarda ob – suv, daryo. Naxshab – daryo bo‘yidagi qo‘rg‘on. Qashqadaryo viloyatidagi Kitob shahrining ham qadimgi shakli Katob tarzida bo‘lgan. Katov – daryo bo‘yidagi qo‘rg‘on. Naxshab, Katob (hozir Kitob) nomlarining shakli har xil bo‘lsa ham, ma’nosi bir xil. Har ikkalasi ham daryo qirg‘og‘ida bunyod bo‘lgan. Bir shaharning turli so‘zlar bilan atalishiga sabab uning joylashishi o‘rni bilan bog‘liq. Shahar uchun asos bo‘lgan qo‘rg‘onlar Zahhoki Moron, Yerqo‘rg‘on, Shulluqtepa kabi xarobalar o‘rnida bunyod bo‘lgan. Eng so‘nggi nomi Qarshi bo‘lgan 12 . Arxeologiya institutining ekspeditsiyasi tomonidan bu yerda ilmiy arxeologik tadqiqotlar olib borilgan. Yerqo‘rg‘on hududi turli hajmdagi tepaliklar bilan qoplangan bo‘lib, ular sobiq shahar vayronalaridir. Eng yirik tepalik hukmdor 12 O‘zbеkiston joy nomlarining izohli lug‘ati / tuzuvchilar R.Y.Xudoyberganov. – Toshkent: Donishmand ziyosi, 2022. – B 337 5 saroyi ekani aniqlangan. Shuningdek, qazuv ishlari davomida shahar butxonasi, maqbara, zardushtiylik dahmasi, hunarmandlar mahallalari topilgan. Yerqo‘rg‘ondagi shahar taxminan VI asrning ikkinchi yarmida Turk xoqonligi va Sosoniylarning birlashgan kuchlari tomonidan eftalitlar davlatini yakson qilish paytida vayron qilingan. Miloddan avvalgi birinchi ming yillikning o‘rtalarida shahar kengayib boradi. U 35 gektarlik maydonni egallaydi. Taxminan miloddan avvalgi VI asrda qurilgan yangi mudofaa devorining balandligi 8 metr, poydevori 3 metr kenglikda bo‘lgan. U shaharni sak chavandozlaridan himoya qilgan. Vaqt o‘tishi bilan u bir necha marta ta’mirlangan va kengaytirilgan, IV asrning o‘rtalariga kelib, uning qalinligi 20 metrga yetgan 13 Miloddan avvalgi III-II asrlarda Yerqo‘rg‘on o‘rnidagi shahar rivojlanib borgan, buni arxeologik topilmalar tasdiqlaydi. Jumladan, sopol buyumlarning shakli o‘zgara boshlagan. Bular nafis jomlar, ovqat solinadigan idishlar, laganlardir, ayni paytda bu davrda vohada koroplastika san’ati vujudga kela boshlaydi. Bu davrdagi noyob terrakota rasmlar va bezaklar ellincha usulda yasalgan. Qazilmalar mobaynida topilgan momaqaldiroq xudosi Zevs tasviri tushirilgan miloddan avvalgi V-IV asrlarga mansub etruskcha gemmaintaliya ham shu davrga oiddir. Soqolli yalang‘och mavjudot yarim burilgan holda chap qo‘lida Zevsning hamrohi - burgut qo’ngan asoni ushlab turgan tarzda tasvirlangan. Dastlabki bosqichda Yerqo rg onning 500 metr hududi o rganiladi va devorlarning shakli,ʻ ʻ ʻ tuzilishi bo yicha tushuncha hosil qilingach, qayta tiklab turslar uchun xizmat ʻ ko’rsatadigan manzilgoh qatoriga kiritilishi bo’yicha bir qancha ishlar olib borilmoqda . Bu maskan xorijlik va mahalliy sayyohlar doimiy keladigan turistik hududga aylantirilishi maqsadga muvofiq bo‘lgan hududlardan bir deb hisoblaymiz. Qadimiy Yerqo‘rg‘on shahri tarixi haqida biz yana quyidagilarni aytishimiz mumkin: Qashqadaryo daryosi vodiydan vohaga kirib kelishida bir qancha irmoqlarga bo’linar va quruq deltani hosil qilar edi, deltadan oqib o‘tuvchi irmoq chap qirg‘og‘ining quyi qismida miloddan avvalgi VIII-VII asrlarda tarqoq 13 Исамидцинов М.Х. “Истоки городской культуры Самаркандского согда (проблемы взаимодействия культурных традиций в эпоху раннежелезного века и в период античности)”. Издательство народного наследия имени А.Кадыри. - Тошкент : -2002. - С 58. 6 holdagi dehqonlarning istiqomat joylari, ya’ni qishloqlari paydo bo‘la boshladi. Uning markaziy qismi himoya devori bilan o‘ralgan. Shu yo‘l bilan Qashqadaryo vohasining eng dastlabki poytaxt markazlari vujudga kelgan. Bu qadimiy shaharning uy va binolari bog‘ va ekinzorlar bilan o‘ralgan edi. Shimoliy delta irmog‘ida oqib keluvchi sug‘orish kanallari sug‘orish maqsadida janubiy-sharqiy tomonga Qashqadaryoning asosiy oqimiga qaratilar edi. Eramizdan oldingi I ming yillikning o‘rtalarida shahar tobora kengayib borgan. Yerqo‘rg‘ondagi shahar ibodatxonasi xarobalaridagi qazishmalar ostida yana ikkita inshootlarning qoldiqlari shaharga stratigrafik shurfni qo‘llaganda aniqlandi. yuqori qatlam ellin davriga tegishli bo‘lib, pastki qatlam esa miloddan avvalgi I ming yillikning o`rtalariga tegishlidir. Olimlar III-IV asrda qurilgan ibodatxona shaharning qadimiyroq ibodatxona xarobalari ustida qad ko`targan bo‘lsa kerak, degan taxminga bordilar. bunga shu narsa dalolat beradiki, eng pastki inshootning ochilgan qismi g‘ishtli platformadan iborat bo‘lib odam bo‘yi bo‘lgan. Uni materikdan yupqa toshko‘mir qatlami ajratib turadi. Bizga shu narsa ma’lumki, zardushtiylar o‘z diniy rasm-rusumlarini ochiq joylarda o‘tkazishgan. Ushbu muqaddas joy platforma ustida joylashgan bo‘lib, u taxminan mil. avv. I ming yillikka tegishlidir. Platforma ostida esa kul uyumi mavjud bo‘lib, u maydonni tozalash natijasida yig‘ilib qolgan. Uning markazida qalinligi loyli qatlam bilan 0,5 metrga teng. Unda tuproq va kul aralashtirilgan katta siniq xum topilgan. Kulning oldida jangchining qalqonidan qolgan ko‘plab bo‘laklar topilgan, ular bilan bir qatorda kamon o‘qlarining uchlari va taqinchoqlar ham topilgan 14 . Bu topilmalar orasidan to‘g‘ri burchakli himoya minorasi va tuproq qo‘rg‘onning ikki qal’a qismi va minoradagi nayzasimon tuynuk tasviri tushirilgan oltin nishona ajralib turadi. Kulning yuqori qatlamida qurbonlik qilingan hayvon suyaklari va siniq idishlar bilan birga yorug‘lik taratuvchi ko‘plab asboblar topilgan.Biz bevosita aytishimiz mumkin Yerqo‘g‘on yodgorlik majmuasi ko‘hna tarixga ega ekanligini yana bir o‘ziga xos bo‘lgan yodgorliklardan bu Uzunqir shahar xarobasi. Zarafshon tizmasidan bosh olgan Sho robsoy bo yida (Kitob tumani) joylashgan.ʻ ʻ 14 Кабиров. Ж., Сагдуллаев. А. Ўрта Осиё археологияси - Тошкент. Ўқитувчи, 1990. - Б 120 7 1981-yilda ToshDU O rta Osiyo arxeologiya kafedrasi ekspeditsiyasi xodimlariʻ tomonidan topib tekshirilgan. Mil.avv. VII-VI asrlarda 70 ga maydonni egallagan. Uzunqir Qashqadaryo vohasining iqtisodiy va ma muriy markaziga aylangan. ʼ Uzunqirdan Samarqand (Marokanda)gacha bo lgan masofa 70 kmni tashkil qilgan. ʻ Shahar Marokanda, Baqtra karvon yo li bo yida joylashib muhim savdo-sotiq va ʻ ʻ hunarmandchilik ahamiyatiga ega bo lgan. Uzunqir ichki qal a va shahar ʻ ʼ hududidan iborat. Yodgorlikning janubi-g arbiy tomonida uzunligi 450m mudofaa devorining ʻ xarobalari saqlanib qolgan. Devor ham g ishtdan qurilgan to g ri burchakli ʻ ʻ ʻ burjlarga, burjli xonalarga va jangovar shinaklarga ega. Uzunqir yirik o troq ʻ dehqonchilik vohasining markazi sifatida qo rg on qarorgohi, guzarlari bo lgan. ʻ ʻ ʻ Uzunqir topilmalari — sopol idishlar, jezdan va temirdan ishlangan mehnat va harbiy qurollari shaharda hunarmandchilik kasbi yuqori darajada taraqqiy etganligidan dalolat beradi. Sho robsoy vohasidan topilgan madaniy o simliklar ʻ ʻ (arpa, bug doy), turli uzum navlari urug lari bu yerda dehqonchilik va ʻ ʻ bog dorchilikning taraqqiy etganligidan dalolatdir ʻ 15 . Bu davrda kanal, ariqlar, qazish, daryolardan suv chiqarish, yangi ekin maydonlari o zlashtirish va sug‘orish ʻ ishlari keng yo lga qo yilgan. Dehqonlar atrofi devor bilan o ralgan qo rg onli ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ uylarda va qishloqlarda yashashgan. Keyingi davrda Uzunqir yanada kengroq o‘zlashtirildi. Uning xuddi shu darajada kengayishi aholining himoyalash maqsadida istehkomlar qurish ehtiyoji tug‘ildi. Tadqiqotlar natijalari va shurfdan olingan ma’lumotlar Uzunqir o‘rnida ilk temir davri shahar markazi mavjud bo‘lganligidan dalolat beradi. Qadimgi shahar qurilishida joyning tabiiy geografik xususiyatlaridan muvaffaqiyat bilan foydalanilgan. Bu narsa birinchidan, uning joylashuvida, ikkinchidan, mudofaa devorining ilonizi shakldagi janubiy qismi ko‘rinishida o‘z aksini topgan. Uzunqir va uning atrofini suv bilan ta minlash ʼ masalasi ham muhim ahamiyat kasb etadi, suv Sho‘robdan va Zax bulog‘i soyi hamda irmoqlaridan olingan bo‘lib, u Uzunqirdan shimolroqda oqib o‘tgan. Hozirgi davrda bu hudud Pistaxon kanali bilan sug‘oriladi. U mahalliy aholi 15 Кабиров. Ж., Сагдуллаев. А. Ўрта Осиё археологияси - Тошкент. Ўқитувчи, 1990. - Б 12 1 8 ma’lumotlariga ko‘ra, ilgari bevosita Uzunqir devorlarigacha kelgan bo‘lib, endilikda Dyuper yordamida Sho‘robsoy orqali Sho‘robsoy orqali suvni uzatadi. Kanalning boshlanish qismida o‘tkazilgan tadqiqotlar kanalning qadimiyligi, suvni Qashqadaryodan, yangi qishloq yonida oqib o‘tuvchi irmoqdan damba yordamida olishi va yana ikkita boshlanish qismida ega bo‘lganligini ko‘rsatadi. Qashqadaryo vohasidagi qazilmalarning o‘rganilishi hali o‘z yakuniga yetgani yo‘q 16 . U yerda turli soha vakillari bilan bir qatorda arxeologlar ham izlanishlarini davom ettirilayotganini ma’lum qilmay ilojimiz yo‘q. Qarshi shahrining 2700 yilligi munosabati bilan zamonaviy me’morchilik uslublari asosida rekonstruksiya qilinib, ishga tushirilgan viloyat o‘lkani o‘rganish muzeyida ayni paytda ekspozitsion reja asosidagi sakkiz bo‘limdan iborat ko‘rgazmalar tashkil etilgan bo‘lib, ularda Qarshi shahrining eng qadimgi davrlardan hozirgacha bo‘lgan hayoti haqida hikoya qiluvchi davriy ekspozitsiya, qadimgi Yerqo‘rg‘on va Uzunqir yodgorligida olib borilgan arxeologik qazishmalarda topilgan, qadim Nasafning haqiqiy yoshini aniqlash uchun asos bo‘lgan turli davrlarga oid yuzlab noyob topilmalar, tarixiy va arxeologik eksponatlar, numizmatika, etnografiya, xalq amaliy san’ati namunalari saqlanmoqda 17 . Qarshi (Nasaf) tarixiga oid arxeologik manbalar shahar atrofi va uning qadimiy joylashuvlarida olib borilgan qazishmalar natijasida topilgan moddiy yodgorliklarni o‘z ichiga oladi, ularni quyidagicha tasniflash mumkin: qadimiy shahar qoldiqlari (devorlar, minoralar), uy-joy va jamoat binolari (masjidlar, karvonsaroylar), sopol idishlar, tangalar, qurol-yarog‘ va bezak buyumlari. Bu topilmalar asosan arab istilosi (VII–VIII asrlar), Somoniylar, Qoraxoniylar va Timuriylar davrlariga oid bo‘lib, Qarshining savdo, harbiy va madaniy markaz sifatidagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Tangalar va yozuvli artefaktlar iqtisodiy aloqalar va ma’muriy tuzumni, sopol buyumlar esa mahalliy hunarmandchilikni yoritadi. Arxeologik manbalar “Tarixi Buxoro” kabi yozma manbalar bilan taqqoslanganda, Qarshi tarixini to‘ldiradi, ammo topilmalar parokandaligi va tizimli tadqiqotlarning 16 Исамиддинов M.X, Сулейманов Р.Х Ерқўрғон - Тошкент: 1984. - Б 73. 17 Xudayorov Diyor Qashqadaryo vohasisning umumiy tavsifi // Международный научный журнал №9 (100), часть2 “Научный импульс” апреля, 2023 - B 3. 9 yetishmasligi tufayli ularni kengroq tahlil qilish va boshqa mintaqalar materiallari bilan solishtirish zarur. 10 I.2. IX-XIV asr yozma manbalarida Qarshi tarixining yoritilishi Qarshi shahri, tarixiy manbalarda asosan Nasaf yoki Naxshab nomi bilan tilga olingan, O‘rta Osiyoning Movarounnahr mintaqasidagi muhim shaharlardan biri sifatida IX–XIV asr yozma manbalarida muhim o‘rin tutadi. Hozirgi O‘zbekistonning Qashqadaryo viloyatida, Qashqadaryo daryosi vodiysida joylashgan Qarshi savdo yo‘llari chorrahasida strategik ahamiyatga ega bo‘lgan. Bu davrda shahar Somoniylar, Qoraxoniylar, Xorazmshohlar, Mo‘g‘ullar va Chig‘atoy ulusi kabi davlatlar tarkibida iqtisodiy, diniy va harbiy markaz sifatida rivojlangan. Arab, fors va turkiy manbalar, xususan, Narshaxiyning “Tarixi Buxoro”, Al-Istaxriyning “Kitob al-masalik va-l-mamalik”, Ibn Xavqalning “Surat al-arz” va boshqa asarlar Qarshi tarixini yoritadi, ammo ma’lumotlar ko‘pincha umumiy va parokanda xarakterga ega, chunki Qarshi Buxoro va Samarqand kabi yirik shaharlar soyasida qolgan. Ushbu maqola ushbu manbalarda Qarshi tarixining qanday tasvirlanganini kengaytirilgan holda tahlil qiladi, shaharning ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotidagi o‘rnini ochib beradi. IX asrda islomning Movarounnahrda mustahkamlanishi bilan Qarshi diniy va ilmiy markaz sifatida shakllana boshladi. Al-Istaxriyning “Kitob al-masalik va- l-mamalik” asarida Qarshi Buxoroga yaqin savdo markazi sifatida tasvirlanadi. Shaharda ko‘plab bazarlar, masjidlar va aholi yashaydigan keng hududlar mavjudligi qayd etiladi. Al-Istaxriy Qarshi aholisining aksariyati musulmonlar ekanligini va Somoniylar boshqaruvi ostida shaharning iqtisodiy jihatdan gullab- yashnaganini ta’kidlaydi. Bu davrda Qarshi Ipak yo‘lining muhim bo‘g‘inlaridan biri bo‘lib, Xuroson va Movarounnahr o‘rtasidagi savdo aloqalarida faol ishtirok etgan. Shahar atrofidagi dehqonchilik hududlari unumdor bo‘lib, bu iqtisodiy barqarorlikni ta’minlagan 18 . Narshaxiyning “Tarixi Buxoro” asari Qarshi tarixini yoritishda alohida ahamiyatga ega. Narshaxiy Qarshini Buxoro viloyatining bir qismi sifatida ko‘rsatadi va shaharning arab istilosi davridagi (VII–VIII asrlar) o‘rniga e’tibor 18 Истахрий. Китаб ал - масалик вал - мамалик. Р.Т.Худайберганов таржимаси. Тошкент: Фан -2019 – Б 70 11 qaratadi. Asarga ko‘ra, Qarshi arab sarkardasi Qutayba ibn Muslim tomonidan islom dini tarqatilgan hududlardan biri bo‘lgan. Narshaxiy shaharda masjidlar qurilgani va mahalliy aholi islomni qabul qilgani haqida ma’lumot beradi. Biroq, asar Qarshining o‘ziga xos tarixiy voqealariga kam e’tibor qaratib, ko‘proq Buxoro markazli ma’lumotlarni taqdim etadi. Shu sababli, Qarshi haqidagi tafsilotlar umumiy xarakterga ega bo‘lib, shaharning ijtimoiy va iqtisodiy hayoti to‘liq yoritilmaydi. Ibn Xavqalning “Surat al-arz” asari Qarshini Movarounnahrning muhim shaharlaridan biri sifatida tasvirlaydi. U shaharni Nasaf deb atab, uning aholisi, savdo faoliyati va diniy muassasalari haqida qisqa ma’lumot beradi. Ibn Xavqal Qarshining Somoniylar davrida ma’muriy markaz sifatida muhim rol o‘ynaganini ta’kidlaydi, ammo shaharning harbiy yoki siyosiy faoliyatiga doir batafsil ma’lumot keltirmaydi. Bu davrda Qarshi diniy hayotda faol bo‘lib, masjidlar va madrasalar qurilishi shahar aholisining islomni qabul qilishini yanada mustahkamladi 19 . XI–XII asrlarda Qoraxoniylar davrida Qarshi iqtisodiy va madaniy jihatdan rivojlanishda davom etdi. Al-M u q ad d a siyning “Ahsan at-taqasim fi ma’rifat al- aqalim” asarida Qarshi “aholi gavjum va savdosi rivojlangan shahar” sifatida tasvirlanadi. Al-Maqdisiy shaharning meva va don yetishtirishdagi muvaffaqiyatini, shuningdek, hunarmandchilik mahsulotlari (sopol, to‘qimachilik) eksportini alohida qayd etadi. Bu davrda Qarshi Movarounnahrning sharqiy va g‘arbiy qismlarini bog‘lovchi savdo yo‘llarida muhim o‘rin egalladi. Qoraxoniylar boshqaruvi ostida shahar diniy-ilmiy markaz sifatida ham rivojlandi, bu esa mahalliy ulamolar va savdogarlarning faolligini oshirdi 20 . XII asrda Xorazmshohlar davrida Qarshi strategik ahamiyatga ega bo‘ldi. Yaqut al-Hamaviyning “Mu’jam al-buldan” asarida Qarshi Nasaf nomi bilan tilga olinib, shaharning Xorazmshohlar boshqaruvi ostida harbiy va ma’muriy markaz sifatida muhimligi ta’kidlanadi. Yaqut Qarshi y ning mustahkam devorlari, katta 19 Ибн Ҳавқал. Китоб сурат ул Ард. // араб тилидан Ш. Камолиддин таржимаси. - Тошкент. Ўзбекистон, 2011. - 400 б 20 Равшанов. П. Қарши тарихи. – Тошкент : Янги аср авлоди, 2006. - Б 45 7 12 masjidlari va savdo karvonsaroylari haqida yozadi. Biroq, Xorazmshohlar davrida Qarshi haqidagi ma’lumotlar ko‘proq umumiy bo‘lib, shaharning ichki hayotiga oid tafsilotlar kam uchraydi. Bu davrda shahar Xorazmshohlarning Movarounnahrni boshqarishdagi muhim tayanch nuqtalaridan biri sifatida xizmat qilgan 21 . XIII asr boshlarida mo‘g‘ullar istilosi Qarshi tarixida muhim o‘zgarishlarga olib keldi. Mo‘g‘ullar istilosidan oldin shahar Xorazmshohlar tomonidan mustahkamlangan bo‘lsa-da, 1220-yillarda Chingizxon qo‘shinlari tomonidan katta zarar ko‘rdi. Ju v ayniyning “Tarixi jahongusho” asarida Qarshi mo‘g‘ullar tomonidan bosib olingani va shahar aholisining qisman qirg‘in qilingani qayd etiladi. Juwayniy shaharning mo‘g‘ullar istilosidan keyin sezilarli darajada zaiflashganini, ammo savdo va dehqonchilik tufayli asta-sekin tiklanayotganini yozadi. Mo‘g‘ullar davrida Qarshi Chig‘atoy ulusi tarkibida muhim ma’muriy markazlardan biriga aylandi, lekin manbalarda shahar haqidagi ma’lumotlar ancha cheklangan. Bu davrda Qarshi ko‘proq harbiy garnizon va savdo yo‘lidagi oraliq nuqta sifatida tasvirlanadi 22 . XIV asrda, Timuriylar hukmronligi boshlanishi arafasida, Qarshi haqidagi ma’lumotlar yozma manbalarda yanada kamayadi. Bu davrda shahar Timuriylar boshqaruvi ostida qayta rivojlana boshlagan bo‘lsa-da, aksariyat manbalar Samarqand va Buxoro kabi poytaxt shaharlarga e’tibor qaratadi. Masalan, Ibn Battutaning sayohatnomasida Qarshi haqida qisqa eslatmalar mavjud bo‘lib, u shaharni “Movarounnahrning kichik, ammo obod shahri” deb ataydi. Ibn Battuta Qarshining dehqonchilik va savdo bilan shug‘ullanishini, shuningdek, aholisining dindorligini qayd etadi. Biroq, bu ma’lumotlar umumiy bo‘lib, shaharning ichki hayotiga chuqur kirib bormaydi. Yozma manbalardagi ma’lumotlarning umumiy xususiyatlaridan biri shundaki, Qarshi ko‘pincha boshqa yirik shaharlar (Buxoro, Samarqand) bilan bog‘liq holda yoki Movarounnahrning umumiy tarixi doirasida tilga olinadi. 21 Равшанов. П. Қарши тарихи. – Тошкент : Янги аср авлоди, 2006. - Б 45 8 22 Алоуддин Атомалик Жувайний. тарихи жаҳонкушо / масъул муҳаррирлар, Ҳ. Болтабоев, М. Маҳмудов. Тошкент: МУМТОЗ СЎЗ, 2015. - Б 504 13 Shahar haqidagi ma’lumotlar asosan uning iqtisodiy ahamiyati (savdo, dehqonchilik), diniy hayoti (masjidlar, ulamolar) va ma’muriy o‘rniga qaratilgan. Biroq, manbalar Qarshining ichki ijtimoiy tuzilishi, aholisining turmush tarzi yoki siyosiy voqealardagi faol roliga kam e’tibor beradi. Bu, bir tomondan, shaharning o‘sha davrda ikkinchi darajali ahamiyatga ega bo‘lganligi bilan, boshqa tomondan, manba mualliflarining diqqatini ko‘proq poytaxt shaharlarga qaratganligi bilan izohlanadi 23 . Manbalardagi ma’lumotlarning cheklanganligiga qaramay, ular Qarshi tarixini tushunishda muhim ahamiyatga ega. Masalan, Narshaxiy va Al-Istaxriy kabi mualliflar shaharning islomni qabul qilish jarayonini yoritadi, bu esa Qarshining diniy hayotidagi o‘zgarishlarni tahlil qilish imkonini beradi. Ibn Xavqal va Al-Maqdisiy kabi geograf olimlar Qarshining savdo va iqtisodiy ahamiyatini ta’kidlaydi, bu shaharning Ipak yo‘lidagi o‘rnini ko‘rsatadi. Juwayniy kabi mo‘g‘ul davri mualliflari esa Qarshining istilodan keyingi tiklanish jarayonini yoritib, shaharning iqtisodiy chidamliligini ochib beradi. Qarshi haqidagi ma’lumotlarning parokandaligi va umumiy xarakteri tufayli ularni to‘liq tahlil qilish uchun boshqa manbalar bilan taqqoslash zarur. Masalan, “Boburnoma” kabi keyingi davr asarlari Qarshining Timuriylar va Shayboniylar davridagi o‘rnini yoritishda qo‘shimcha ma’lumot beradi. Shu bilan birga, arxeologik topilmalar, xususan, Qarshi atrofidagi qadimiy shahar qoldiqlari, tangalar va sopol buyumlar yozma manbalardagi ma’lumotlarni to‘ldiradi. Bu topilmalar shaharning iqtisodiy faoliyati va moddiy madaniyatini yanada aniqroq tasavvur qilish imkonini beradi. Qarshi tarixining yozma manbalarda yoritilishidagi muammolardan biri manba mualliflarining subyektiv yondashuvidir. Arab va fors mualliflari ko‘pincha islom markazli nuqtai nazardan yozgan, mahalliy xalqlarning madaniyati va qarshiligiga kam e’tibor qaratgan. Bundan tashqari, manbalardagi joy nomlari va xronologiyadagi noaniqliklar tadqiqotlarda qiyinchilik tug‘diradi. Masalan, Nasaf ba’zi manbalarda Qarshi bilan bir xil shahar sifatida tilga olinsa, boshqa 23 Равшанов. П. Қарши тарихи. – Тошкент : Янги аср авлоди, 2006. - Б 45 8 14 manbalarda boshqa hududlarga nisbat beriladi. Bu muammoni hal qilish uchun zamonaviy tadqiqotlarda arxeologik va filologik tahlillar qo‘llaniladi 24 . Xulosa qilib aytganda, IX–XIV asr yozma manbalarida Qarshi Movarounnahrning muhim shahri sifatida tasvirlanadi, lekin ma’lumotlar ko‘pincha umumiy va cheklangan xarakterga ega. Shahar savdo, dehqonchilik va diniy hayot markazi sifatida ta’kidlanadi, ammo uning ichki ijtimoiy-siyosiy hayoti kam yoritiladi. Narshaxiy, Al-Istaxriy, Ibn Xavqal va Juwayniy kabi mualliflarning asarlari Qarshining tarixiy ahamiyatini ochib beradi, lekin to‘liq tasavvur uchun ularni keyingi davr manbalari va arxeologik topilmalar bilan taqqoslash zarur. Bu manbalar Qarshi tarixini Movarounnahrning umumiy tarixiy kontekstida tushunishga yordam beradi va shaharning o‘sha davrdagi iqtisodiy, madaniy va diniy hayotidagi o‘rnini ko‘rsatadi. 24 Равшанов. П. Қарши тарихи. – Тошкент : Янги аср авлоди, 2006. - Б 45 8 15 II.BOB. QARSHI SHAHRINING XVI-XIX ASR MANBALARIDA YORITILISHI II.1. Mahalliy muarrix tomonidan Qarshi tarixining yoritilishi Shayboniylar davriga oid manbalarda Movarounnahrnimg yirik shaharlari qatori Qarshi shahri haqida, va u bilan bog’liq yuz bergan siyosiy-ijtimoiy yuz bergan voqealar aks etadi. Jumladan Shayboniylar davrining eng mashhur shaxslaridan biri Abdullaxon ibn Iskandarxon haqida darak beruvchi “Abdullanoma” 25 asarida ham Abdullaxon ibn ISkandarxonning hokimiyat yillarida Qarshi shahrining tutgan o’rnini ham ko’rsatib beradi Abdullaxon 1553 - yilda Qarshi viloyati hokimiyatini qo‘lga kiritadi. “Abdullanoma”da aytilishicha, u «taxtga qadam qo‘ygach», xalqqa adolat va inoyatlar va da qilgan». Qashqa vohasi ham XVI asrning ikkinchi yarmi boshlaridaʼ Abdullaxon izmiga o‘tadi. Qarshini egallagandan keyin Abdullaxonning nufuzi birqadar orgib ketadi. Sulola boshlig‘i Pirmuhammadxon ham u bilan endi h isoblashishni lozim topadi va Abdulloxonning ukasi Ibodulloxonga qizini beradi. Buning usgiga Kesh (Sha h risabz) shahrida hokimlik qilib turgan Burunduq sultonning o‘g‘li Hoshim sultondan hokimiyatni Ibodulloxonga olib beradi. Abdullaxon mavqei tobora ortib borayotganligini ko‘rgan Baroqxon (Navro‘z A^madxon) uning oldini to‘sib qo‘yish choralarini izlaydi. Ma lumki, u ʼ Abdullatifxon o‘lganidan so‘ng (1551), Samarqandni egallab olgan edi. Qachonki, Shahrisabzni Ibodulloxon qo‘lga olgach, Navro‘z A h mad Turkiston va Xo‘janddan katta lashkar to‘plab, Kesh ustiga bostirib keladi. Navro‘z Ahmad Buxoroga, uning voliysi bo‘lib turgan Burhonga kishi yuborib, uni yordamga chaqiradi. Abdullaxon Navro‘z Ahmadning bu qilmishini ogoh etish uchun Balxga, Pirmuhammadxonga chopar jo‘natadi, undan yordam so‘raydi. Balxdan yordam yetib kelmasdan ilgariroq Buxorodan Navro‘z Ahmadga ko‘mak berish uchun Buxoro voliysi ko‘p askar bilan kelib, Koson atrofida o‘rnashadi 26 . Abdullaxon Buxoro va Navro‘z 25 Ҳофиз Таниш ибн Мир Муҳаммад Бухорий. Абдулланома. / II жилд. Форсчадан С. Мирзаэв таржимаси, нашрга тайёрловчилар тарих фанлари кандидатлари Р. Ғофурова, А. Жувонмардиэв, Б. Аҳмедов. - Тошкент: Фан, 1969. - 287 б 26 O ’sha manba – B 196 16 Ahmad lashkarlarining qo‘shilishi oldini olish uchun tezlik bilan Koson yonida to‘xtab turgan Buxoro qo‘shinlariga hamla qiladi. Kosonning kun chiqish tarafida ikkala lashkar ro‘baro‘ bo‘lib, jang qilishga tushadilar. Muarrix bu muxorabani tasvir qilar ekan, quyidagilarni yozadi: «Qon daryosining to‘lqini aksidan ko‘kimtir falak qizil yoqut tusini oldi. Yulduz martabali mavokiblarning to‘zonidan falakning ravshan ko‘zlari xira va qop-qorong‘u bo‘ddi... Dushman lashkari ko‘pligi va kuchliligi bilan mag‘rurlanib, g‘alaba o‘z tomonida bo‘lishiga ishongan edi... Shu ahvol ustiga tasodifan... Balx tomondan saodat nishonli xon- Pirmu h ammad poyonsiz, kuchli sipoh bilan Nasaf atrofiga kelib tushdi. Balx sipohining bir qismi podshohning h uzuriga qarab jo‘nadi va a lo ʼ h azrat mulozamatiga muyassar bo‘ldi ” 27 . XVII asr oxiri XVIII asr boshlarida Buxoro xonligida yuz berayotgan jarayonlar aks etuvchi manbalarda ashtarxoniy hukmdorlar faoliyati aks ettirilgan. Xususan, ashtarxoniy Subhonqulixonning taxtga chqish davrida ham Qarshi shahri muhim tarixiy jarayon sifatida yuz bergan shahar sifatida keltiriladi. Subhonqulixonning taxtni kuch bilan olish niyati ham bo‘lgan. Shu sababdan Abdulazizga yaqin amirlar Qarshiga otlanishga, Subhonquli bilan jang qilishga hozir ekanliklarini bildiradi. Bu, chamasi, taxtdan voz kechish oldida turgan Abdulazizni ikkilanishga olib keladi. Shunda ba zi amirlar (Tangri Berdi ʼ parvonachi) uni taxtdan voz kechishga unatadilar. Abdulazizxon davrida qavmlar ittifoqi, murosasi yaxshi bo‘lgan. Qavm boshliqlari nufusining ko‘p-ozligiga qarab chap va o‘ng tarafda, mavqeiga qarab xon yonidan joy olganlar. Subhonqulixon tovuq yili muharram oyining birinchi kunida (1091/1680 yil 2 fevral) Qarshi shahrida turganida xonlik masnadiga ko‘tariladi 28 . Buxorodan Muhammad Bohir Xoja Jo‘yboriy boshlih kiborlar, amirlar Qarshiga yangi xonni hutlash, u ning nomini xutbaga qo‘shib o‘hish, tangalarga nomini zarb etish bilan sharaflash uchun keladilar. Qarshi bu yillarda, ya ni XVII asrning 80-yillarida Buxoro xonligida ʼ 27 Ҳофиз Таниш ибн Мир Муҳаммад Бухорий. Абдулланома. / II жилд. Форсчадан С. Мирзаэв таржимаси, нашрга тайёрловчилар тарих фанлари кандидатлари Р. Ғофурова, А. Жувонмардиэв, Б. Аҳмедов. - Тошкент: Фан, 1969. – Б 201 28 Мухаммед Юсуф Мукши. Муким-ханская история // перевод с таджикского А.А.Семенова. – Ташкент: Наука, 1956. – С 92 17 poytaxtdan keyingi asosiy shaharlardan biri darajasiga ko‘tarila boradi. Subxonhulixon davrida ham ichki ixtiloflar keskin davom etadi. Mamlakatda parchalanish boshlangan, Balx va Badaxshon mustaqil bo‘lib olgan edi. 1702 - yilda Subxonhulixon vafot etadi. Taxtga o‘g‘li Ubaydullaxon chiqadi. XUN-XUSH asrlarda Markaziy Osiyoda xalq ommasi faol harakat doirasiga tortilgan edi. Ubaydulloxon nozik siyosatchi sifatida ana shu harakatdan o‘ziga ittifoqchilar izlaydi va ular yordamida bosh-boshdohlikka intiluvchi, o‘zboshimcha amirlarga harshi kurashmohchi bo‘ldi. Ikkinchi tarafdan, xon, shayxlar yer egaligi masalasida dalil islohotlarga qo‘l uradiki, oxir-oqibatda, unga qarshi suiqasd amalga oshiriladi. Ubaydulloxon 1711 - yilda o‘ldiriladi, uning saroyi oyoq osti qilinib, talab ketiladi. Ubaydulloxon o‘rniga 1711 - yilda uning ukasi Abulfayzxon taxtga o‘tiradi. Uning hukmronligi 1747 - yilga qadar davom etadi 29 . Buxoro amirligi davriga qaraydigan bo‘lsak, Qarshi shahri va uning atrofi amirlikning Qashqadaryo vohasidagi yirik shahsrlardan biri bo’lgan. Bu joylar aholi ko’p yshashydigan yirik savdo-hunarmandchilik shahsrlari bo’libgina qolamay amirlikning iqtisodiy0ijtimoiy markazlaridan biri ham bo’lgan. XIX asrning o‘rtalaridan boshlab Qarshi shahar O‘rda (ark), qo‘rg‘on va qal’adan iborat bo‘lib, keyingi davrlarda kengayib borgan. Qarshining markazidagi maydonda 4 ta madrasa, hammom, masjid, taxt vorisi, qo‘shin va bek joylashgan qarorgoh bo‘lib, uning atrofi minorali hamda uchta darvozasi (Kunchiqar, Kasbi, Samarqand) bo‘lgan devor bilan o‘rab olingan. Shahar devori zovurlar bilan ihotalangan bo‘lib, ushbu devor tashqarisida beklikning nufuzli kishilaridan iborat aholining uy-xonadonlari joylashgan. XIX asrning oxirlarida Qarshining eski shahar qismida 20 dan ortiq guzarlar mavjud bo‘lgan. Ularning nomlanishi ma’lum turga ixtisoslashgan kasb-hunar, mahalliy xalq va elat, hamda joy nomlari bilan bog‘liq bo‘lgan. Misol uchun, Temirchi, Novvoyguzar, Holvagar, Kulolchilik, Charmgar, Chilangaron, Qamashi, Eronguzar, Arabxona, Beklarbegi, Kattatut, Egarchi, Jo‘giguzar kabilar shular jumlasidandir. Qarshining bosh maydoni bo‘lgan 29 Мухаммед Юсуф Мукши. Муким-ханская история // перевод с таджикского А.А.Семенова. – Ташкент: Наука, 1956. – С 111 18 registonda bozor va savdo rastalari, madrasa, jome’ masjidi hamda karvonsaroy joylashgan 30 . Mazkur hududda bozorlar, hammomlar, yuzlab savdo yoyilmalari, yopiq karvonsaroylar, hunarmandchilik do‘konlari, novvoyxonalar joylashgan. Registonning atrofi dala hovlilar, uzumzorlar, poliz va bog‘lar bilan o‘ralgan (Ziyayeva, 2013, 6b.). Ma’lumotlarga ko‘ra, XIX asrning oxirlarida Qarshi shahrida mingdan ortiq uy-joy mavjud bo‘lib, ular orasida ikki qavatlilari (boloxonali) ham bo‘lgan (Kretovskiy, s.y., 220b.). Taxminiy hisob-kitob qiladigan bo‘lsak, bu davrda shahar aholisi olti mingdan ziyod bo‘lgan. XIX asrning ikkinchi yarmiga oid manbalarning guvohlik berishicha, Qarshi yirik savdoiqtisodiy markaz hisoblanib, mahalliy bozorlari juda katta, ularda rastalar, yoyma va hunarmandchilik do‘konlari, yopiq saroylar (timlar), karvonsaroylar ko‘p bo‘lgan. 1870 yillarda Qarshi shahri bozorida 1400 ta do‘kon bo‘lib, haftada bir kun butun chekka hududlardan 10-15 ming xaridorlar tashrif buyurgan. Qarshi bozorlarida nafaqat mahalliy mahsulotlar, balki ko‘plab chet el mahsulotlari (sovun, igna, turli matolar, tuz, bo‘yoqlar, metall idishlar va boshqa.)ni uchratish mumkin edi 31 . Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, Qarshi shahri muhim savdo karvoni yo‘llari kesishgan joyda joylashgan bo‘lib, Termiz, Balx, Marv, Urganch, Buxoro, Samarqand, G‘uzor, Shahrisabz kabi yirik iqtisodiy-madaniy markazlardan keluvchi yo‘llarni bog‘lagan, hamda vositachilik qilgan. Hindiston, Eron, Afg‘onistondan Buxoroga keladigan savdo karvonlari Qarshi orqali o‘tganlar. Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, XVI-XIX asrlarda Qarshi shahri O‘rta Osiyo tarixiy manbalarida muhim ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy markaz sifatida aks ettirilgan. “ Abdullanoma ” va boshqa manbalarda Qarshi Buxoro xonligining strategik shahri sifatida ta’riflanadi, uning savdo yo‘llaridagi o‘rni, mudofaa tizimi va ilmiy-madaniy muhiti alohida e’tiborga olingan. Shahar hukmdorlari va allomalarning faoliyati, masjid va madrasalar tarmog‘i manbalarda muhim o‘rin tutadi. Qarshi shahrining manbalardagi tasviri uning mintaqadagi markaziy 30 Холиқулов, А.Б. ХИХ–ХХ аср бошларида Қашқадарё воҳаси бекликларида савдосотиқ (Қарши шаҳри бозори мисолида). Ин Ўзбекистон тарихининг долзарб муаммолари. Илмий тўплам - Тошкент: Тафаккур, 2009. – Б . 244–248 31 Зияева, Д. Х. . Ўзбекистон шаҳарлари XIX асрнинг иккинчи ярми – ХХ аср бошларида. - Тошкент: Тошкент, 2013 . – Б 130 19 ahamiyatini va O‘rta Osiyo shaharsozlik an’analaridagi o‘ziga xos o‘rnini ko‘rsatadi. Tadqiqot ushbu manbalarni tahlil qilish orqali shaharning tarixiy rivojlanishini yoritish va uning zamonaviy o‘rganilishidagi ahamiyatini baholashga xizmat qiladi. 20 II.2. XVI-XIX asr rus va yevropa tarixchilari asarlarida Qarshi tarixiga oid ma’lumotlar tahlili Chor Rossiyasi Pyotr I davridan boshlab Turkistonga ko‘z tikkan edi. Doniyolbiy Otaliq davrida Buxoroga kelgan savdo missiyasi ijobiy natija bermaydi. Shunga qaramay, rus podshohlari dunyoni qayta bo‘lib olish kurashida inglizlardan ortda qolishni istamas edi. XIX asr birinchi yarmida, amir Nasrullo hukm surgan yillarda Buxoroga ajnabiylar (ruslar, inglizlar) tashrifi tez-tez takrorlanadigan bo‘lib qoladi. Ajnabiylar tashrifi qanday maqsadni ko‘zlamasin, ular yozib qoldirgan asarlar, esdaliklar oradan yillar, asrlar kechib, tarix mulkiga aylandi. Ularda Buxoro amirligi viloyatlaridan bo‘lgan Qashqa vohasi sha h ar va qishloqlari haqida h am ma lumotlar uchraydiki, bu xabarlarni noyob va qimmatliʼ deyish o‘rinli bo‘ladi. Angliyalik kapitan Aleksandr Byorns (Borns) 1832 yilda Buxoroga keladi va «Buxoroga sayohat» 32 nomli asarini yaratadi. Byorns tashrifi inglizlarning Markaziy Osiyoga qarshi tajovuz rejasi tarkibiga kirganligi sir emas. N.A.Xalfin 33 to‘g‘ri uqdirgani kabi, bu kelish «Bozorlariga vositachilar- savdogarmusulmonlar yordamida ingliz mollari asta-sekin kirib kela boshlagan Markaziy Osiyoga qarshi tajovuzni (agressiya) tayyorlash va amalga oshirishni yengillatishga»‘ qaratilgan edi. «Bizning Qarshida bo‘lishimiz, - deb yozadi Aleksandr Byorns 34 , - bu joyni ko‘zdan kechirish imkoniyatini beradi. Shahar bir millik kenglikda yastanib yotadi. U kattakon bozorga va 10 000 aholiga ega. Uylarning hammasi tomi tekis yopilgan. Uning shimoli g‘arbiy qismida tuproq (loydan) q o‘rg‘on bo‘lib, murchal-suv qo‘yiladigan chuqurlik bilan o‘rab olingan va anchayin musta h kamlikni yuzaga keltirgan. Bu joydan ellik mil uzoqlikdagi Sha h ar Sabz (Sha h risabz) atroflarydan oqib keladigan daryo Qarshining shimoliy tarafidan o‘tadi va aholiga son-sanoqsiz bog‘-rog‘lar yaratish, mevali daraxtlar, teraklar ekish imkoniyatini beradi. Bu keyingilari ulug‘vor va jozibador 32 Burnes.A. Travels into Bukhara ; being account of a journey from India to Cabool Tartary and Persia ; also, Narrative of a voyage on the Indus, from thr sea to Lahore, with presents from the king of Great Britain; in the year 1831, 1832 and 1833. In three volumes. Vols. I-III. -London. John Murray, 1834 33 Равшанов. П. Қарши тарихи. - Тошкент : Янги аср авлоди, 2006.. - Б 523 34 O’sha asar. - Б 524 21 ko‘rinishga ega, xususan, shamol turganda ularning bargi haqiqatda yashil bo‘lishiga qaramay, oppoq va kumushsimon bo‘lib tovlanadi. Bu diltortar va xushyoqar manzara hosil qiladi. Hech bir joyda tiriklik suvi bu qadar qadrli emas, zero, usiz bu joy batamom sahroga aylangan bo‘lur edi. Daryo qirg‘oqlarida va uning jilg‘alarida (ariqlar) hamma narsa yam-yashil va gulga burkangan, shu bilan birga, bu joydan uncha olis bo‘lmagan yerlar sahro qumpiklari bilan qoplangan. Qarshi Buxoro mulklarida poytaxtdan so‘ng eng yirik ahamiyatga ega bo‘lgan joy hisoblandi. Bu voha yigirma mil kenglikni tashkil etadi, daryo uning barcha dapalarini sug‘oradi» 35 . Aleksandr Byorns o‘sha vaqtdagi ma muriy bo‘linishʼ haqida ham to‘xtalib o‘tgan. U ko‘rsatganidek, o‘sha davrdagi «tabiiy va siyosiy bo‘linish» quyidagicha bo‘lgan: 1. Qorako‘l; 2. Buxoro o‘z atrofidagi yetti tuman yoki viloyatlari bilan; 3. Karmana; 4. Miyonqol yoki Kattak q o‘rg‘on; 5. Samarqand besh tumani bilan; 6. Jizzax; 7. Qarshi; 8. Labnob yoki Oks (Amudaryo) qirg‘oqlari; 9. Bu daryoning chap qirg‘og‘ida joylashgan Balx o‘z viloyatlari bilan. A.Byornsni Qarshining yaydoq cho‘l o‘rtasida o‘rnashganligi, bu joydagi tiriklik manbai suv ekanligi alohida qiziqtirgan. U shahar va uning tevarak- atrofidagi bog‘lar, mevazorlar, terakzorlar haqida so‘zlaydiki, bu o‘sha yillarda Qarshining o‘zini o‘nglab olganligi, iqtisodiy jihatdan mo tadil hayot kechira ʻ boshlaganligidan darak beradi. Byorns kitobida imkon bo‘ldi deguncha suv haqida, daryolar to‘g‘risida so‘zlaydi. Ayniqsa, u ekin-tikin qilinadigan yerlarga alohida qizihish ko‘rsatadi. O‘sha paytda Qarshi viloyatining sug‘oripadigan yerlari yigirma mil kenglikda ekanligi ham uning diqqat-e tiboridan chetda holmagan. ʼ O‘rus podshohlari ham Buxoro xonligini “o‘rganishda” inglizlar bilan basma- basiga harakat qilganlar. P.I.Demezon 36 1833-34 yillarda Buxoroga totor mullasi Mirzo Ja far nomi ostida kelib ketadi. Uning bergan ma lumotlari ham amirlikning ʼ ʼ ma muriy bo‘linishi, harbiy quvvati, qishloh xo‘jaligiga oiddir. P.I.Demezon ʼ Buxoriya (Buxoro amirligi) 7 (keyin yana uchta qo‘shadi) viloyatdan iborat deb ko‘rsatadi: 1. Qorako‘l; 2. Buxoro o‘zining 7 tumani bilan; 3. Karmana; 4. 35 Равшанов. П. Қарши тарихи. - Тошкент : Янги аср авлоди, 2006. - Б 526 36 Manbashunoslik.// ma’sul moharrir D.Alimova. - Toshkent: Turon-Iqbol, 2019. - B 440 22 Miyonhol yoki Kattaqo‘rg‘on; 5. Samarhand; 6. Jizzax; 7. Qarshi; 8. 1gi haqiqatda yashil bo‘lishiga qaramay, oppoq va kumushsimon bo‘lib tovlanadi. Bu diltortar va xushyoqar manzara hosil qiladi. Hech bir joyda tiriklik suvi bu qadar qadrli emas, zero, usiz bu joy batamom sahroga aylangan bo‘lur edi. Daryo qirg‘oqlarida va uning jilg‘alarida (ariqlar) hamma narsa yam-yashil va gulga burkangan, shu bilan birga, bu joydan uncha olis bo‘lmagan yerlar sahro qum l iklari bilan qoplangan 37 . Qarshi Buxoro mulklarida poytaxtdan so‘ng eng yirik ahamiyatga ega bo‘lgan joy hisoblandi. Bu voha yigirma mil kenglikni tashkil etadi, daryo uning barcha dapalarini sug‘oradi»1. Aleksandr Byorns o‘sha vaqtdagi ma muriy bo‘linishʼ haqida ham to‘xtalib o‘tgan. U ko‘rsatganidek, o‘sha davrdagi «tabiiy va siyosiy bo‘linish» quyidagicha bo‘lgan: 1. Qorako‘l; 2. Buxoro o‘z atrofidagi yetti tuman yoki viloyatlari bilan; 3. Karmana; 4. Miyonqol yoki Kattak q o‘rg‘on; 5. Samarqand besh tumani bilan; 6. Jizzax; 7. Qarshi; 8. Labnob yoki Oks (Amudaryo) qirg‘oqlari; 9. Bu daryoning chap qirg‘og‘ida joylashgan Balx o‘z viloyatlari bilan 38 . A.Byornsni Qarshining yaydoq cho‘l o‘rtasida o‘rnashganligi, bu joydagi tiriklik manbai suv ekanligi alohida qiziqtirgan 39 . U shahar va uning tevarak-atrofidagi bog‘lar, mevazorlar, terakzorlar haqida so‘zlaydiki, bu o‘sha yillarda Qarshining o‘zini o‘nglab olganligi, iqtisodiy jihatdan mo tadil hayot ʻ kechira boshlaganligidan darak beradi. Byorns kitobida imkon bo‘ldi deguncha suv haqida, daryolar to‘g‘risida so‘zlaydi. Ayniqsa, u ekin-tikin qilinadigan yerlarga alohida qizihish ko‘rsatadi. O‘sha paytda Qarshi viloyatining sug‘oripadigan yerlari yigirma mil kenglikda ekanligi ham uning diqqat-e tiboridan chetda ʼ holmagan. O‘rus podshohlari ham Buxoro xonligini “o‘rganishda” inglizlar bilan basma-basiga harakat qilganlar. P.I.Demezon 1833-34 yillarda Buxoroga totor mullasi Mirzo Ja far nomi ostida kelib ketadi ʼ 40 . Uning bergan ma lumotlari ham ʼ amirlikning ma muriy bo‘linishi, harbiy quvvati, qishloh xo‘jaligiga oiddir. ʼ P.I.Demezon Buxoriya (Buxoro amirligi) 7 (keyin yana uchta qo‘shadi) viloyatdan 37 Manbashunoslik.// ma’sul moharrir D.Alimova. - Tosheknt: Turon-Iqbol, 2019. - B 440 38 Manbashunoslik.// ma’sul moharrir D.Alimova. - Toshkent: Turon-Iqbol, 2019. - B 445 39 Равшанов. П. Қарши тарихи. - Тошкент : Янги аср авлоди, 2006. - Б 523 40 Manbashunoslik.// ma’sul moharrir D.Alimova. - Toshkent: Turon-Iqbol, 2019. - B 450 23 iborat deb ko‘rsatadi: 1. Qorako‘l; 2. Buxoro o‘zining 7 tumani bilan; 3. Karmana; 4. Miyonhol yoki Kattaqo‘rg‘on; 5. Samarhand; 6. Jizzax; 7. Qarshi; 8.Sabia (Sabiab)-Oksus qirg‘oqlari; 9. Balx o‘zining janubiy viloyatlari bilan. 10. Maymana1. P.I.Demezon Buxoroning harbiy kuchlari bilan ham qiziqadi. U amir Nasrullo davrida bu mampakatda 19 ming yollanma askar bo‘lganligini ta kidlaydi. Askarlarning 12 minggi Buxoroda, qolgan 7 minggi esa viloyatlardaʼ joylashganligini ham keltirib o‘tadi. Jumladan, Samarqandda 2500, Qarshida 2500, Maymanada 1000, Qorako‘lda 1000 qo‘shin turgan. Viloyatlar beradigan askarlar amirlikning turli joylarini qo‘riqlashga safarbar qilingan. Masalan, Qarshi viloyati askarlari Xoja Jo‘yborda, Karkida turgan. P.S.Savelyev 1835 yilda Buxoroda bo‘ladi. Uning diqqatini asosan yo‘llar jalb etadi. U Hirot savdo yo‘li Qarshining g‘arbiy tarafidan o‘tib, Karkida Amudaryoga tutashadi. Kobul yo‘li h am Qarshidan yonidan o‘tgan va Xoja Saloh degan yerda Amudaryo kechuvbop sanaladi, deydi u 41 . Amir Nasrullo saltanatining 40-yillarida uning mulklariga kelgan K.F.Butenev asosan yer osti boyliklari, ma danlar, konlar bilan qiziqib ko‘radi. U Qarshiga ʼ yaqin tog‘larda ko‘mir borligini (Buxoro aholisi gapiga ko‘ra) aytadi. Amirlik hududidagi uchta tuz koni ham uning nazaridan chetda qolmagan. Shulardan biri Qarshiga yaqin bo‘lgan. Bu konning oq tuzi sifati yaxshi bo‘lgan 42 . Boshqa tuzlar 5 funt turgani holda, Qarshi tuzi 6-8 funt sotilgan. Venger sharqshunosi Arminiy Vamberi 1863 yilda Buxoro amirligida bo‘ladi. Fan olamida ko‘proq Arminiy Vamberi (1832-1913) 43 sifatida tanilgan olimning tashrifi h am ko‘p qirrali maqsadlarni ko‘zda tutgan. Vamberi kitobining bir bobi (XII) Qarshiga bag‘ishlagan 44 . Vamberi 1863 yilda Qarshiga Samarqand orqali kelgan. Uning aytishicha, o‘sha vaqtda «Samarqanddan Qarshiga uchta yo‘l boradi: birinchi, eng uzoq Shahrisabz orqali. Uning boshpanishini aylanma yo‘l deyish mumkin; ikkinchi, Jom orqali, 15 milga cho‘zilib tog‘ yurtvdan, toshloqlardan o‘tadi, shu sababdan, aravada yurish juda qiyin; uchinchi, 18 mil uzoqlikka cho‘zilib, 41 Равшанов. П. Қарши тарихи. - Тошкент : Янги аср авлоди, 2006. - Б 5 52 42 O’sha asar ., - B 554 43 А. Вамбери. Бухоро ёхуд Мовароуннаҳр тарихи. - Тошкент: INFO-KAPITAL BOOKS, 2023. - 464 б 44 Аҳмедов. Б .История Узбекистана в источниках. - Тошкент: Ўқитувчи, 2001 . - С 139 24 cho‘ldan o‘tadi»3.Samarqand bilan Qarshi oralig‘idagi cho‘l yo‘lidan karvon bilan kelgan vengriyalik olimning tabiatga oid tasviri juda ahamiyatli. «Bu cho‘lni, biz oldin ko‘rganlarimizga qiyos qilganda, - deydi u, - shunchaki yaylov deb atash mumkin edi. Unda hamma yo‘nalish bo‘ylab qo‘ylar suruvi o‘tardi, chunki bu joyda suvi nihoyatda yaxshi quduqlar ko‘p edi. Deyarli hamma joyda, ularning yahinida o‘zbeklarning kapasi (o‘tovi) uchrar edi. Quduqlarning aksariyati chuqur. Ularning yonida toshdan yo og‘ochdan to‘rt burjli ko‘rinishdagi baland suv sahlagich qilinib, undan hayvonlarni sug‘orishda foydalaniladi». Sayohatchilar kun nihoyatda issiq bo‘lganidan, asosan, tunda yo‘l bosganlar. Ovrupolik kishining XIX asr ikkinchi yarmi boshlaridagi Qarshini ko‘rib, uni ta rif qilishi bugungi kunʼ nuqtai nazaridan noyob hodisa. Vamberi bu hahda quyidagilarni bitadi: «Qattiq issiq tufayli juda imillab yurdik va yo‘lni ikki kunu uch kechada bosib o‘tdik. Qarshini tekis ko‘tarilgan balandlikka yetganda ko‘rdik. Bu joydan o‘ng tomonga ketgan yo‘l Kattaqo‘rg‘onga olib boradi, chapda esa Shari Sabs (Shahrisabz)dan chiqqan va Qarshi adog‘idagi qumliklarda yo‘qoladigan daryo ko‘rinadi. Bu joydan shahargacha bo‘lgan ikki millik yo‘l ishlov berilgan yerlar va ko‘pdan- ko‘p bog‘lar orasidan o‘tadi. Shaharning devori bo‘lmaganligi sababli, ko‘prikdan o‘tishing bilanoq, shaharga kelib qolganingni his hilasan, kishi. Qarshi, hadimiy Naxshab, kattaligi bilan, shuningdek, savdo bo‘yicha ham Buxoro xonligida ikkinchi shahar. U shaharning o‘zidan va uning shimoli g‘arbiy qismidagi zaifroh istehkomga ega bo‘lgan qo‘rg‘onchadan iborat» 45 . A .Vamberining ko‘rsatishicha, XIX asr o‘rtalarida Qarshida 10 ta karvon saroy, katta bozor bo‘lgan. Sharhshunos, «agar siyosiy kelishilmovchiliklar bo‘lmaganda edi, bu bozor Buxoro, Kobul va Hind o‘rtasidagi savdo tarahkiyotida muhim o‘rin tutgan bo‘lar edi» deb afsus q iladi 46 . Vamberi amir Nasrullo hokimiyatining oxirlarida Qarshi shahrining aholisi ancha ko‘payganligini ham xabar hiladi. Qarshiga 1832 yilda kelgan A.Byorns bu joy aholisini o‘n ming deb ko‘rsatgan bo‘lsa, Vamberi Qarshidagi «aholi soni, 25 000 ga yaqinlab boradi, asosiy qismi o‘zbeklar. Ular Buxoro qo‘shinining mag‘zi, 45 Аҳмедов. Б. Ўзбекистон тарихи манбалари. - Тошкент: Ўқитувчи, 2001 . - Б 138 46 O’sha asar. - B 138 25 uning eng yaxshi qismini tashkil etadi. Bu joyda ulardan tashqari tojiklar, hindlar, afg‘onlar va juhudpar ham yashaydi. Juhudlar shaharga kirish imtiyozidan foydalanadilar, xonlikning boshqa joylarida bu ta qiqlangan»1, - deb ko‘rsatadi.ʼ A.Byorns bilan A .Vamberi aytmishlarini qiyos qiladigan bo‘lsak, ularning har ikkisi ham Qarshining Buxoro xonligida ahamiyati katta ekanligini, hatto poytaxtdan so‘ng, ikkinchi shahar darajasiga ko‘tarilganligini ta kidlaydilar ʼ 47 . Ularning biri XIX asr birinchi yarmida (1832) Qarshi aholisi o‘n ming ekanligini ko‘rsatgan bo‘lsa, ikkinchisi XIX asr o‘rtalarida bu shahar nufusi soni 25 mingga yetib qolganligini aytadi. Demak, qandaydir 30-31 yil orasida shahar aholisi hariyb 2,5 baravar ko‘paygan. Vengriyalik olimni Qarshidagi yana bir jihat q atti q hayajonga solgan. Bu Ovrupoga xos, Shar q da kam kuzatiladigan holat- dam olish joylari (park) edi. Va m beri bu ha q da shunday yozadi: «Qarshida omma uchun ochiq bo‘lgan dam olish joyini ko‘rib, tamomila hayratda qoldim. Buni nafaqat Buxoro va Samar q andda, hatto, Eronda ham uchratib bo‘lmaydi. U daryo qirg‘og‘ida huloch yozgan va “Qalandarxona” deb ataladigan kattakon bog‘ edi. Unda (odamlar) peshindan yarim kechaga qadar jam bo‘ladilar. Har tomonda choyxonalar bo‘lib, ular atrofida guruh-guruh odamlar yig‘iladi. Bu xushchaqchah davradagilar ko‘rinishi Markaziy Osiyo bo‘ylab sayohat hiluvchilar uchun g‘alati, g‘ayritabiiy bo‘lib tuyuladi ” 48 . A .Vamberining ko‘rsatishicha, «Buxoro xonligi, Xivadagi singari, siyosiy nuqtai nazardan katta shaharlar soniga q arab bo‘linadi. Hozirgi va q tda (1863- yil .) u egallagan hududi va aholisi soniga harab o‘rinlashtirganimiz huyidagi bekliklardan tashkil topgan: 1) Qorako‘l, 2) Buxoro, 3) Qarshi, 4) Samarhand, 5) Karki, 6) Xizor (Xuzor), 7) Miyonhol yoki Karmana, 8) Kattaho‘rg‘on, 9) Chorshuy (Chorjuy), 10) Jizzax, 11) O‘ratuba, 12) Shari Sabs (Shahrisabz). Bu so‘nggi beklik kattaligi jihati dan Samarqandga tenglashzdi, biroq amir bilan muntazam olib borilgan urushlar oqibatida uning faqat bir qismini xonlikka tobin deyish mumkin» 49 . A. Vamberi Buxoro amirligining harbiy quvvati haqida ham ma lumot berib o‘tadi. Uning aytishiga qaraganda, xonlikning ʼ 47 Аҳмедов. Б .История Узбекистана в источниках. - Тошкент: Ўқитувчи, 2001 . - С 139 48 Аҳмедов. Б. Ўзбекистон тарихи манбалари. Т.: Ўқитувчи, 2001 . - Б 137 49 Аҳмедов. Б .История Узбекистана в источниках. Т.: Ўқитувчи, 2001 . - С 139 26 muntazam qo‘shinlari 40000 otliq askar bo‘lib, zarurat tug‘ilganda uning miqdorini 60000 ga yetkazish ham mumkin ekan 50 . Xulosa sifatida, XVI–XIX asrlarda rus va yevropa tarixchilarining asarlarida Qarshi (Nasaf) shahrining tarixiga oid ma’lumotlar asosan sayyohlar, elchilar va harbiy xizmatchilarning yozuvlari, shuningdek, geografik va etnografik tadqiqotlarda uchraydi. Rus manbalarida, xususan, XIX asrda Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoni mustamlaka qilish davrida yozilgan hisobotlarda (masalan, N.A. Mayev, P.I. Pashino) Qarshi Buxoro amirligining muhim harbiy va iqtisodiy markazi sifatida tasvirlanadi. Yevropa sayyohlari, jumladan, Klavixo (XV asr oxiri) va Anthony Jenkinson (XVI asr) kabi shaxslarning yozuvlarida Qarshi savdo yo‘llaridagi o‘rni va Timuriylar davridagi ahamiyati qayd etilgan. Biroq, bu manbalar ko‘pincha sirtqi kuzatuvlarga asoslangan, mahalliy manbalarga tayanmaydi va subyektiv talqinlarni o‘z ichiga oladi. Qarshi haqidagi ma’lumotlarning parokandaligi va arab, fors manbalariga (masalan, “Tarixi Tabariy” yoki “Boburnoma”) nisbatan kamligi tufayli ularni tahlil qilishda mahalliy yozma va arxeologik manbalar bilan taqqoslash zarur. Ushbu asarlar Qarshining o‘sha davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy holatini qisman yoritadi, ammo to‘liq tasavvur uchun ularni tanqidiy tahlil qilish va boshqa manbalar bilan birlashtirish lozim. 50 O’sha asar – B 139 27 XULOSA Qarshi shahri O zbekiston janubidagi qadimiy va tarixiy ahamiyatga egaʻ bo lgan shaharlardan biri bo lib, uning shakllanishi va rivojlanish bosqichlari uzoq ʻ ʻ tarixiy jarayonlarni o z ichiga oladi. Ushbu kurs ishida Qarshi shahrining tarixiy ʻ taraqqiyoti, uning manbalardagi aks etishi, siyosiy va madaniy hayotdagi o rni, ʻ shuningdek, arxeologik va yozma manbalar asosida tarixiy rivojlanish bosqichlari tahlil qilindi. Tadqiqot jarayoni shuni ko‘rsatadiki , Qarshi shahri o zining geografik ʻ joylashuvi, tabiiy sharoitlari hamda ijtimoiy-iqtisodiy imkoniyatlari bilan qadimdan Markaziy Osiyoning muhim markazlaridan biri bo lib kelgan. Xususan, ʻ arab, fors, turkiy tilidagi yozma manbalarda Qarshi shahrining nomi turli davrlarda turlicha shakllarda tilga olinadi va bu manbalar orqali shaharning o tmishdagi ʻ hayoti, boshqaruvi, savdo-iqtisodiy aloqalari hamda madaniy merosi haqida muhim ma lumotlarga ega bo lish mumkin. ʼ ʻ Temuriylar va keyinchalik Shayboniylar davrida Qarshi shahri yirik siyosiy markazga aylanganligi, muhim harbiy va ma’muriy qarorgoh bo‘lgani tarixiy manbalarda alohida ta’kidlanadi. Shuningdek, Qarshi vohasidagi arxeologik qazilmalar va topilmalar shaharning uzoq tarixiy ildizlarga ega ekanini tasdiqlaydi. Bu esa shahar tarixini faqat yozma manbalar bilan emas, balki moddiy madaniyat yodgorliklari orqali ham tahlil qilish imkonini beradi. Mazkur kurs ishining olib borilishi davomida Qarshi shahrining tarixini o rganish, tarixiy manbalarni tahlil qilish orqali nafaqat uning o tmishdagi roli ʻ ʻ ochib berildi, balki bugungi kunda bu shahar qanday tarixiy merosga ega ekani haqida ham aniq tasavvur hosil qilindi. Shu bilan birga, bu mavzuni chuqur o rganish milliy o zlikni anglash, tarixiy ongni rivojlantirish va yosh avlodni ʻ ʻ vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etishi ta’kidlandi. Xulosa qilib aytganda, Qarshi shahri tarixi manbalarda keng va rang-barang tarzda aks etgan bo lib, bu manbalarni ilmiy asosda o rganish orqali shahar ʻ ʻ tarixining yanada to‘liq va tizimli manzarasini tiklash mumkin. Kelgusida ushbu 28 mavzu doirasidagi tadqiqotlarni davom ettirish, xususan, kam o‘rganilgan yozma manbalarni chuqur tahlil qilish, yangi arxeologik yodgorliklarni o‘rganish, shuningdek, Qarshi shahri tarixini xalqaro miqyosda yoritish borasida ilmiy izlanishlarni kengaytirish dolzarb vazifalardan biri bo‘lib qoladi 29 FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI I.Asosiy manbalar 1. А. Вамбери. Бухоро ёхуд Мовароуннаҳр тарихи. Т.: INFO-KAPITAL BOOKS, 2023. 464 б 2. Заҳириддин Муҳаммад Бобир. Бобирнома / П.Шамсиев , С.Мирзаев. Тошкент: Ўзбекцстон ССР Фанлар акадёмияси нашриёти 1960 3. Муҳаммад ибн Жаъфар Наршахий. Бухоро тарихи. Форс тилидан А.Расулев таржимаси. Т., 1966. 4. Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома (Тадбил)\ В.Раҳмоновю ,К.Муллаxўжаева. Тошкент: “O‘qituvchi, 2008 . Б124 . 5. Абулғозий. Шажарайи турк // муҳаррир Б. Аҳмедов. Т.: Чўлпон, 1992. 192 б 6. Ибн Ҳавқал. Китоб сурат ул Ард. // араб тилидан Ш. Камолиддин таржимаси. - Тошкент. Ўзбекистон, 2011. - 400 б 7. Алоуддин Атомалик Жувайний. тарихи жаҳонкушо / масъул муҳаррирлар, Ҳ. Болтабоев, М. Маҳмудов. _ Тошкент: МУМТОЗ СЎЗ, 2015. - 504 Б 8. Истахрий. Китаб ал - масалик вал - мамалик. Р.Т.Худайберганов таржимаси. Тошкент: Фан -2019 9. Ҳофиз Таниш ибн Мир Муҳаммад Бухорий. Абдулланома. / II жилд. Форсчадан С. Мирзаэв таржимаси, нашрга тайёрловчилар тарих фанлари кандидатлари Р. Ғофурова, А. Жувонмардиэв, Б. Аҳмедов. - Тошкент: Фан, 1969. – Б 201 Мухаммед 10. Юсуф Мунши. Муким-ханская история // перевод с таджикского А.А.Семенова. – Ташкент: Наука, 1956. – С 92 II.Asosiy adabiyotlar va qo‘llanmalar 30 1. Bregel.Yu. An Historical atlas of Central Asia. Boston. BRILL, 2003. 123 p 2. Burnes.A. Travels into Bukhara ; being account of a journey from India to Cabool Tartary and Persia ; also, Narrative of a voyage on the Indus, from thr sea to Lahore, with presents from the king of Great Britain; in the year 1831, 1832 and 1833. In three volumes. Vols. I-III. -London. John Murray, 1834 3. Manbashunoslik.// ma’sul moharrir D.Alimova. T.: Turon-Iqbol, 2019. B 440-450 4. O‘zbеkiston joy nomlarining izohli lug‘ati / tuzuvchilar R.Y.Xudoyberganov – Toshkent: Donishmand ziyosi, 2022. 5. Бартольд. В.В. Сочинения: том II. – Москва: Наука, 1965. 6. Аҳмедов. Б .История Узбекистана в источниках. Т.: Ўқитувчи, 2001 . С 139 7. Аҳмедов. Б. Ўзбекистон тарихи манбалари. Т.: Ўқитувчи, 2001 . Б 137 8. Б.А.Ахмедов. История Балха, — Т.: 1982. Б 22 9. Равшанов. П. Қарши тарихи. Т.: Янги аср авлоди, 2006 10. Холикулов А.Б. XIX-XX аср бошларида апщадарё бекликлари. фан. .номзоди., дисс. автореф. - Тошкент: УзМУ, 2011. -27 б.; 11. Исамидцинов М.Х. “Истоки городской культуры Самаркандского согда (проблемы взаимодействия культурных традиций в эпоху раннежелезного века и в период античности)”. Издательство народного наследия имени А.Кадыри. Ташкент-2002. 58). 12. Jabbor Kabirov, Anatoliy Sagdullayev “O‘rta Osiyo arxeologiyasi” 1990 y. B 121 13. M.X Isamiddinov, R.X Suleymanov “Yerqo‘rg‘on” Toshkent 1984 y.7-8-73- betlar 14. Зияева, Д. Х. . Ўзбекистон шаҳарлари XIX асрнинг иккинчи ярми – ХХ аср бошларида. - Тошкент: Тошкент, 2013 . – Б 130 III. Ilmiy maqolalar va koferensiya materillari 31 1. Xudayorov . D . Qashqadaryo vohasisning umumiy tavsifi. // Международный научный журнал №9 (100), часть2 “Научный импульс” апреля, 2023 – B 3 2. Холиқулов, А.Б. ХИХ–ХХ аср бошларида Қашқадарё воҳаси бекликларида савдосотиқ (Қарши шаҳри бозори мисолида). Ин Ўзбекистон тарихининг долзарб муаммолари. Илмий тeлам - Тошкент: Тафаккур, 2009. – Б . 244–248 32

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. QARSHI SHAHRINING QADIMGI VA O‘RTA ASRLAR TARIXINING O‘RGANILISHI

I.1. Qarshi tarixiga oid arxeologik manbalar tasnifi

I.2. IX-XIV asr yozma manbalarida Qarshi tarixining yoritilishi

II.BOB. QARSHI SHAHRINING XVI-XIX ASR MANBALARIDA YORITILISHI

II.1. Mahalliy muarrix tomonidan Qarshi tarixining yoritilishi

II.2. XVI-XIX asr rus va Yevropa tarixchilari asarlarida Qarshi tarixiga oid ma’lumotlar tahlili

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить