Qashqadaryo aholisi sonining o`sishi va joylanish hususiyatlarini o`rganish - Geografiya - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	40000UZS
Hajmi	3.0MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Geografiya

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Qashqadaryo aholisi sonining o`sishi va joylanish hususiyatlarini o`rganish

Sotib olish

MUNDARIJA
Kirish
I.BOB. Qashqadaryo viloyatning tabiiy geografik xususiyatlari
1.1. Qashqadaryo viloyatning geografik o`rni. Chegaralari va
maydoni
1.2. Hudud tabiiy xususiyatlarining geografik jihatlari
1.3. Qashqadaryo viloyatning tabiiy resurslariga iqtisodiy - geografik
tavsif.
II.BOB. Qashqadaryo viloyatining demografik hususiyatlari ga ekologik
sharoitning ta`siri
2.1. Qashqadaryo viloyati aholisining o`sishi va joylanishi
2.2. Qashqadaryo viloyati mehnat resurslari
2.3. Qashqadaryo viloyati aholisining demografik hususiyatlari
2 .4. Qashqadaryo viloyatining demografik hususiyatlari ga ekologik
sharoitning ta`siri
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati
Ilovalar

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . Ma`lumki, dunyo ahamiyatiga molik tabiiy-iqlim
tasnifidagi muammolar ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy ahamiyatga ega bо`lgan
muammolarga qaraganda juda qiyinchilik bilan hal etiladi. Bozor
munosabatlari sharoitida yangicha ijtimoiy-iqtisodiy muhitning shakllanishi,
aholi soni, hududiy tarkibi bilan bog`liq chuqur nazariy va amaliy tadqiqotlar
olib borishni taqozo etadi. Bu borada O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A
Karimov hozirgi kunda sodir bo`layotgan Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi va
uni O`zbekiston sharoitida bartaraf etish yuzasidan amalga oshirilishi zarur
bo`lgan eng ustuvor vazifa bu mamlakatimizni modernizatsiya qilish va–“
aholi bandligini oshirishning muhim omili sifatida ishlab chiqarish va ijtimoiy
infratuzilmani yanada rivojlantirishdan iborat 1
, deb takidlagan.
”
SHu nuqtai nazardan milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlantirishini
taminlash, uni diversifikatsiya va modernizatsiya qilish, aholining ijtimoiy
turmush sharoitini yahshilash va ish bilan bandlik darajasini oshirishga katta
etibor qaratilmoqda 2
. Bunday masalalarni izchil hal etishda respublikamizning
barcha mintaqalarida aholining hududiy tashkil etilishini takomillashtirish,
ijtimoiy infratuzilmani yanada rivojlantirish muhim ahamiyatga ega.
Takidlash lozimki, mamlakatimizning ayrim mintaqalarida yuzaga kelgan
demografik vaziyat ko`p jihatdan geoekologik muammolarga ham bog`liq.
Jumladan , Orol dengizining qurib borishi va u bilan bog`liq hududlar, hamda
sanoat ishlab chiqarishning rivojlanishi jumladan, Qashqadaryo viloyatining
ekologik va ijtimoiy-iqtisodiy muammolari mintaqa demografik jarayonlariga
1 1
Каримов И.А Жаҳон молиявий –иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф
этишнинг йўллари ва чоралари.-Т Ўзбекистон, 2009, -48б
2
2 Каримов И.А. Асосий вазифамиз-ватанимиз тараққиёти ва ҳалқимиз фаровонлигини янада
юксалтиришдир. –Т Ўзбекистон, 2010, -80б

salbiy tasir etmoqda. О`zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A Karimov 2009 yil
28 aprel kuni Qozog`iston Respublikasining Olmati shahrida bо`lib о`tgan
Orolni qutqarish Xalqaro jamg`armasi tasischi davlatlari raxbarlarining
kengaytirilgan tarkibdagi uchrashuvida: “bugungi kunda shunisi mutlaqo
ravshanki, Orolbо`yida kelib chiqishi va asoratlari jihatidan global, tabir joiz
bо`lsa, butun sayyoramiz miqyosidagi murakkab ekologik, ijtimoiy-iqtisodiy va
demografik muammolar kompleksi yuzaga kelgan”, deb takidladi. 3

Shu borada O`zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining 2011 yilda–
respublikani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlariga va 2012 yilda
–
iqtisodiyotni barqaror rivojlantirishning eng muhim ustuvor vazifalariga
bag`ishlangan majlisida Prezident I.Karimov Har yuz ming kishiga
“
hisoblaganda, ijtimoiy xavfi katta bo`lgan kasalliklarga chalinish holatlari,
jumladan, tug`ma nuqsonlar bilan tug`ilish 32,4 foizga, yuqumli kasalliklar
– –
40 foizga, yuqori nafas organlarining o`tkir infeksiyalari bilan og`rish 4,2
–
barobar kamaydi. Difteriya, paratip, poliomielit, bezgak kasalliklariga chalinish
holatlariga butunlay barham berildi. deb bayon etganlar.
” I.Karimov. 2012 yil “
Batanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko`taradigan yil bo`ladi Xalq so`zi
”
2012 y. 20-yanvar, 14-son.
Mavjud demoekologik vaziyat mintaqada har xil yuqumli kasallik turlarining
ko`payishiga, umumiy va go`daklar o`limining yuqori bo`lishiga,
migratsiyaning esa salbiylashuviga olib kelmoqda bu jarayonlar, o`z navbatida,
aholining o`sishi va joylanishiga jiddiy tasir etmoqdaku shu bois, aholini
geografik jihatdan tadqiq etishda murakkab ekologik, ijtimoiy-iqtisodiy va
demografik muammolar majmuali qarashni taqozo etib, bunday masalalarni
ilmiy jihatdan asoslash mazkur bitiruv malakaviy ishning dolzarbligini belgilab
beradi.
Mavzuning o`rganilganlik darajasi . O`tgan asrning 70-yillarida prof.
M.Q.Qoraxonovning bevosita rahbarligida O`rta Osiyo va O`zbekiston aholisi
muammolari atroflicha o`rganilgan. Ushbu davrda E.A.Ahmedov,
I.R.Mullajonov, G.R. Asanovlar, keyinroq O.B. Ota-Mirzaev, A.S.Soliev,

A.Qayumov, M.Bo`rieva, L.P.Maksakova, Z.N.Tojieva va boshqa olimlarning
tadqiqotlarida aholi geografiyasi bilan bog`liq mintaqaviy masalalar tadqiq
qilingan.
Respublikamizning mustaqillikka erishishi va iqtisodiyotida bozor
munosabatlarining shakllana borishi natijasida aholi geografiyasi mavzusi
boyicha qator ishlar bajarildi. Bu jihatdan R.Mahamadaliev (1993), M.Qodirov
(1994), M.Nazarov (1996), Sh.Jumaxanov (1998), Z.Tojieva (1998),
M.Mamajanov (2004), O.Muhamedov (2007), M.Egamberdieva (2008) va
boshqalarning olib brogan tadqiqotlarida ko`rish mumkin. 3
Bitiruv malakaviy ishning maqsadi . Ishning maqsadi Qashqadaryo
viloyati ekologik vaziyati bilan bog`liq demografik jarayonlarni tahlil qilish
asosida aholi hududiy tarkibidagi o`zgarishlarni aniqlashdan iborat.
Bitiruv malakaviy ishning vazifalari. Mazkur ishda quyidagi vazifalar
belgilangan va ular o`z yechimini topgan:
< Bozor munosabatlari sharoitida ekologik keskin vaziyatda aholining
o`sishi va hududiy tarkibini takomillashtirishning nazariy-uslubiy masalalarini
tadqiq etish;
< Qashqadaryoning ekologik-geografik joylashgan o`rni va u bilan
bog`liq demoekologik jarayonlarning mohiyati va hususiyatlarini aniqlash;
< Mintaqa aholisining o`sishi va joylanishini tahlil qilish, unga tasir
qiluvchi ekologik, demografik, ijtimoiy-iqtisodiy va boshqa omillarni
o`rganish;
< Aholi sonining o`sishi va joylanishi boyicha demoekologik
rayonlashtirish, ajratilgan rayonlarning ijtimoiy-iqtisodiy muammolari va
istiqbollarini tahlil qilish;
< Aholining migratsion maylini o`rganish va uning o`sishi, hududiy
tarkibini ko`p variantli rpognozlarini ishlab chiqishdan iborat.
3
Халқ сўзи, 30 апрель 2009 й., № 86.

Bitiruv malakaviy ishning tadqiqot obekti sifatida Qashqadaryo viloyati
aholisining hududiy tarkibi tanlangan.
Bitiruv malakaviy ishning tadqiqot predmetini esa, Qashqadaryoning
o`ziga hos geoekologik vaziyatini hisobga olgan holda, aholi sonining o`sishi
va joylanish hususiyatlarini o`rganish tashkil qiladi.
B itiruv malakaviy ishning tadqiqot metodlari Ushbu ishda, aholi soni
o`sishi va hududiy tarkibidagi o`zgarishlar mintaqaning geoekologik vaziyati va
ijtimoiy-iqtisodiy sharoiti nuqtai nazaridan o`rganilib, tadqiqot jarayonida
geografik taqqoslash, tarihiy, hududiy tahlil, statistik-matematik, kartografik,
tizim-tarkib, sotsiologik va prognozlash usullaridan keng foydalanilgan.
Ushbu ishning metodologik asoslari mustaqillik davrida respublikada
sodir bo`layotgan ijtimoiy-iqtisodiy sohalardagi o`zgarishlarga qaratilgan
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov tomonidan olg`a surilgan
takliflar hamda ushbu masalalarga tegishli respublika rahbariyati tomonidan
qabul qilingan qonun va ko`rsatmalar bilan tavsiflanadi. Shuningdek, ijtimoiy-
iqtisodiy geografiya, demografiya va ularga tutash fanlarda yaratilgan ilmiy
g`oya va qonuniyatlar ham mazkur dissertatsiyaning nazariy asosidan o`rin
olgan.
B itiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi quyidagilarda o`z aksini
topgan:
Aholining hududiy tashkil etilishi va joyning geoekologik holati o`rtasidagi
aloqadorlik ilmiy asoslangan va Qashqadaryo hududi shu asosda rayonlarga
ajratilgan;
B itiruv malakaviy ishning ilmiy va amaliy ahamiyati . Olib
borilgan tadqiqotlar natijasida ekologik muammolar bilan bog`liq nazariy-
uslubiy ahamiyatga molik geodemografik jarayonlarning asosiy ilmiy g`oya va
qonuniyatlari ochib berilgan. Bajarilgan tadqiqotning asosiy xulosa va takliflari,
statistik materiallari asosida mintaqa ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish dasturlarini
ishlab chiqish.

Bitiruv malakaviy ishining tarkibi va hajmi. Bitiruv malakaviy ishi kirish,
ikkita bob, xulosa va takliflar, foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati va jadvallardan
iborat.
I.BOB. QASHQADARYO VILOY ATNING TABIIY G EOG RAFIK
X USUSIY ATLARI
1.1. Qashqadaryo viloyat ining geografi k o` rni, chegaralari va
maydoni
Qashqadaryo viloyati O`zbekistonning janubida, Qashqadaryo havzasida
joylashgan bo`lib, O`rta Osiyo deb yuritiluvchi yirik tabiiy geografik o`lkaning
markazidan sal janubroqda 37° 58` bilan 39° 32` sh.k va 64° 23` bilan 67° 42` shq.u.
lar orasidagi hududni ishg`ol etadi.
Geografik o`rni jihatdan Qashqadaryo viloyati hududi Turkmaniston
Respublikasining Atrek-Sunbar vodiysi, Ozarbayjonning Lenkoran
pasttekisligi, Armaniston, Turkiya, Gretsiya, Italiya va Ispaniyaning o`rta
mintaqasi, Amerika Qo`shma shtatlari va Yaponiyaning o`rta qismlari bilan bir xil
geografik kenglikda yotadi.
Qashqadaryo viloyatining maydoni 28,4 ming kv.km bo`lib hududining
kattaligi bo`yicha O`zbekistonda Qoraqalpog`iston Respublikasi, Navoiy, Buxoro
viloyatlaridan keyin 4- o`rinda turadi. O`zbekiston Respublikasi maydonining
atigi 7% ini egallagan holda Qashqadaryo viloyati maydoniga ko`ra Albaniya
(28.7 ming) yoki Armaniston (29.8 ming), Qrim (26.0) Respublikalari, Belgiya
(30.5), Niderlandiya (32.4) kabi Yevropa davlatlari maydoni bilan tenglasha oladi.
Qashqadaryo viloyati 795 km uzunlikdagi chegaraga ega, shundan 405 km tog`lar,
390 km tekisliklar orqali o`tadi. G`arbdan - sharqqa 293 km, shimoldan - janubga 195
km masofaga cho`zilgan. U shimoldan Samarqand, shimoli- g`arbdan Buxoro,
sharq va janubi-sharqdan Surxondaryo viloyati bilan chegaradosh. Shimoli-
sharq qismidan Tojikiston, g`arbiy qismidan esa Turkmaniston bilan eng uzun
chegaraga ega. ( Mamatov, 1994 ).
1.2. Hudud tabiiy xususiyatlarining geografik jihatlari

Qashqadaryo viloyatining hududi O`rta Osiyoning tekislik va tog`li qismlari
tarkibida murakkab paleogeografik taraqqiyotni kechirgan. Ammo butun O`rta
Osiyo hududi kabi Qashqadaryo viloyatining hutor polosa ko`rinishida dudi ham
paleogeografik jihatdan juda kam o`rganilgan. Geologik adabiyotlarda va
kartalarda asosan mezozoy erasi va paleogen davrining paleogeografik taraqqiyoti
birmuncha batafsilroq va mufassalroq bayon qilingan.
Hisor tog`larining negizi paleozoy erasigacha bo`lgan metamorfik jinslar
majmuasidan iborat. Juda qattiq kristallashgan bu jinslarning yoshi taxminan 1
mlrd. yilga teng. Qashqadaryo havzasini shimolda va simoli-sharqda o`rab turgan
Zarafshon va Hisor tog` tizmalari paleozoy erasining cho`kindi magmatik va
metamorfik jinslaridan tuzilgan. Ordovik, silur va devon davrlarida bu hudud
dengiz bo`lgan, uning ohaktosh, qumtosh, giltosh tarkibli hosilalari bu davrdan
keyin ro`y bergan gertsin to` burmalanishi natijasida metamorflashgan.
Shertog` va Sumsar tog`lari Jinnidaryo bilan Oqsuv daryosi orasida yastangan
bo`lib, ular paleozoy erasining deyarli barcha davrlariga mansub bo`lgan
umurtqasiz hayvonlarning qoldiqlari g`oyat yaxshi saqlangan cho`kindi va
ohaktosh qatlamilaridan tuzilgan. Dengiz umurtqasiz hayvonlarining bunday bus –
butun saqlanishi jahon stratigrafiyasida favqulodda noyob hodisadir. Endilikda
Kitob geologiya qo`riqxonasi ga aylantirilgan bu geologik maydon paleozoy
erasining taraqqiyot tarixi uchun andoza sifatida tan olingan.
Hisor tizmasining janubi g`arbiy tarmoqlari bo`lgan Osmontalash tog`lari
–
karbon va perm davrlarining intruziv va effuziv magmatik jinslaridan tarkib
topgan. Osmontalashdan shimoli sharqdagi Hazrati - Sulton
– tog` massivi silur
va devon davrlarining kristallashgan ohaktoshlaridan tuzilgan. Viloyatning tog` va
tog` oldi hududlari yura va bo`r davrlarining dengiz yotqiziqlaridan iborat.
To`rtlamchi davrning boshida tog`lar va tekisliklar landshaftlarining hosil
bo`lishida tekonik harakatlar bilan bir qatorda iqlim sharoitlari muhim ahamiyatga
ega bo`lgan va tog` jinslarining fizikaviy nurashining va, shuningdek, eroziya
hamda akkumulyatsiyaning kuchayishiga shart sharoit yaratgan.
–

Qashqadaryoning hozirgi vodiysi Kitob-Shahrizabz botig`ini shimoliy
yonbag`riga yaqinroq tarzda o`tadi.
Tog`larga tog`etagi sertepa shleyflarning keng polosasi tutashgan bo`lib ular
yonbag`irlari yaxshi chimlashgan chuqur yondosh yassi tubli vodiylar bilan
parchalangan. Bunday vodiylar ayniqsa Kitob-Shahrisabz botig`ining shimoliy va
shimoli-g`arbiy qismlarida yaxshi rivojlangan. Hisor tizmasi yonbag`irlari bo`ylab
ular tor tasmasimon (polosa) ko`rinishida ifodalangan. Bu polosadan daryo
vodiysiga tomon to`lqinsimon tekislik joylashgan. Bu tekislik doirasida tog etagi
shleyflarini parchalaydigan vodiylar asta sekin yo`qoladi. Daryolar orasida–
Qashqadaryo vodiysiga tomon qiyalashadigan yassi yuzali joylar bilan band. Tog`
etagi shleyflari asosan lyossimon suglinkalar bilan qoplangan. Suglinkalar
qoatlamida, ayniqsa ularning quyi qismida qum va shag`altoshlarning linzalari
kuzatiladi; to`lqinsimon tekisliklar doirasida yon qirg`oqlarning konussimon
yoyilmalari keng tarqalgan. Ularda lyossimon suglinkalar shag`altoshli
yotqiziqlarda yotadi. Bu polosaning relefi uchun ozmi-ko`pmi yassi katta ktyu
jarlar xoc, ba`zan asosan Qashqadaryoning o`ng qirg`og`I bo`ylab kanonsimon
vodiylar ham kuzatiladi. Tik yonbag`irli qisqa jarlar Qashqadaryo havzasining har
ikkala qirg`og`ida ham uchraydi.
Qashqadaryo viloyatining relefi g`arbdan - sharqqa asta-sekin balandlashib
boradi. Qarshi qiya tekisligining Dengizko`l botig`i bilan tutash joyi dengiz
sathidan 280 m baland bo`lsa, sharqda Hisor tog`larida balandlik 4000 m dan ortiq.
Ma`lumki, yer yuzasining hozirgi qiyofasi geologik taraqqiyot bosqichlari
bilan chambarchas bog`liqdir. Ana shu bog`liqlikni hamda hozirgi relef hosil
qiluvchi jarayonlarning xususiyatlarini e`tiborga olgan holda Qashqadaryo viloyati
hududida 3 ta relef mintaqasini ajratish mumkin:
1. Tekislik relefi mintaqasi.
2. Tog` oldi (adir) relefi mintaqasi.
3. Tog` - burmali relef mintaqasi.
Tekislik relefi 280 - 650 m oralig`ida gipsometrik pog`onadagi Qarshi qiya
tekisligi va Kitob-Shaxrisabz botig`ini o`z ichiga oladi, maydoni bo`yicha

viloyatning asosiy qismini ishg`ol etadi. Qarshi qiya tekisligi Qizilqumning janubi-
sharqiy chekkasi hisoblanadigan Sandiqli qumli cho`li bilan Zarafshon va Hisor
tog`larining etaglariga tutashib ketgan, qariyib 1.3 mln.ga maydondagi tekislikdir.
G`arbda Kitob-Shaxrisabz botig`i va sharqda Hisor tizmasining janubi-g`arbiy
tarmoqlari Yakkabog` tog`lari adir mintaqasi yastanib yotibdi.
Tog` oldi qirlari-adirlar g`arbdan-sharqqa 600 m dan 1500 m gacha
ko`tarila boradi. Qashqadaryo hududida nihoyatda parchalangan Qoratepa
tog`larining eng baland joyi Kamquton tog`idir (2336 m) Devon davri
ohaktoshlarida karst g`orlari shakllangan. Umumiy uzunligi 400 m dan oshiq Amir
Temur g`ori ulardan eng kattasidir.
Taxtaqoracha dovonidan sliimoli - g`arbda joylashgan Qumgaza tog`larida
magmatik jinslardan tuzilgan qoyalar shamolning geologik faoliyati tufayli xilma- xil
ko`rinishda namoyonbo`ladi. "Dinozavr", "Do`stlar", "Jodugar" va boshqa qoyalar
tabiat yodgorliklari sifatida diqqatga sazovordir.
Qashqadaryo zaminida deyarli barcha turdagi foydali qazilmalarning
mavjudligi aniqlangan. Qashqadaryo viloyati zaminida qazib olinayotgan va
aniqlangan yer osti boyliklarining eng asosiysi tabiiy gaz va neftdir. Bugungi kunda
viloyat konlaridan qazib olinayotgan tabiiy gaz nafaqat Respublikamiz shahar va
qishloqlarini, balki qo`shni Tojikiston, Qirg`iziston, va Qozog`iston
Respublikalarining ehtiyojlarini ham ma`lum miqdorda qondirmoqda. Konning eng
kattasi G`uzor tumanining Qarshi cho`liga tutash adirlarida joylashgan Sho`rtan
konidir. Turkmaniston va Buxoro hududlari bilan tutash joylarida Dengizko`l,
Ko`kdumaloq singari bir qancha neft-gazli konlar mashhur. Qo`ng`irtog`dan
shimoli-g`arbdagi Qoraxitoy koni Qarshi shahrining, Chiroqchi tumani hududidagi
Uvada va Saricha konlari Shahrisabz shahrining gaz yoqilg`isiga bo`lgan
ehtiyojining asosiy qismini qondirmoqda. Bulardan tashqari viloyat hududida O`rta
buloq, Toshli, Sharqiy Qorael, Nour, Boyburak singari sanoat ahamiyatiga molik
neft konlaridan yoqilg`i xom ashyosi olinmoqda.
Qashqadaryo viloyatining ko`mirga bo`lgan ehtiyojini Yakkabog` tog`laridagi
Vori va Zarmas qishloqlari orasidagi toshko`mir koni qondirishi mumkin. Undan

tashqari qazib olinayotgan mineral boyliklar ichida marmar, dolomit, ohaktosh,
travertin, keramzit kabi pardozlash, haykaltaroshlik, qurilish xom ashyosi bo`lgan
noruda boyliklar neft va gazdan keyinda turadi.
Ahamiyati jihatdan kimyoviy xom ashyo bo`lgan osh va kaliy tuzlari 3-
o`rinda turadigan mineral resurslardir. Boybichchakon, Konsoy, Beshbuloq osh tuzi
konlari nafaqat viloyatning osh tuziga bo`lgan talabini, yer yuzidagi aholining
ehtiyojini bir necha o`n yilga qondirishi mumkin. Hisob - kitoblarga qaraganda
vohaning neft zahiralari o`n millionlab tonnani tashkil etadi.
Ko`kdumaloq neft koni havzasida 67.4 mUlion tonna "Qora oltin" borligi
aniqlangan.
Sho`rtan gazning tarkibi nihoyatda boyligi bilan ham ajralib turadi. Uning
tarkibida propan, butan, kimyo sanoatida ishlatiladigan boshqa elementlar bor. Hozir
bu yerdan tabiiy gaz, kondensat, suyultirilgan gaz va boshqa mahsulotlar ishlab
chiqarilib qo`shni viloyatlarga yuborilmoqda.
Qashqadaryo mamlakatimizning yirik tekisliklar, cho`l, tog` va tog` oldi
hududlariga, o`ziga xos tabiiy va iqlim sharoitiga ega bo`lgan viloyatlardan biridir.
Viloyatning iqlimi dehqonchilik va chorvacliilik uchun juda qulay. Yillik o`rtacha
harorat +15 daraja, yanvar oyiniki +2 darajani tashkil etadi.
Yog`ingarchilik miqdori yiliga o`rtacha 187 - 285 mm tog` va tog` oldi
hududlarida 500 mm dan iborat.
Qashqadaryo viloyatida sovuq bo`lmaydigan davr o`rta hisobda 226-228 kunga
teng. Demak, bu davrda ko`pchilik issiqsevar o`simliklar hosilga kira oladi.
Issiqsevar o`simliklarning ko`pcliiligi bahorda o`rtacha sutkalik harorat 100 dan
yuqori bo`lganda o`sa boshlaydi. Kuzda sovuq tushganda o`sishdan to`xtaydi.
Qashqadaryo havzasining deyarli hamma daryolari tog`li rayonlardan
boshlanadi. Havzaning eng uzun daryosi Qashqadaryo (332 km) bo`lib, u
Zarafshon tizmasi g`arbiy tarmog`ining janubiy yonbag`ridan 3000 metr
balandlikdan boshlanadi.
Eng yirik daryolari Qashqadaryo (332 km), Jinnidaryo (61 km), Oqsuv (115
km), Tanxozdaryo (104 km), Yakkabog` (108 km), G`uzordaryo (86 km). Suv

omborlari: Chimqo`rg`on (-Qamashi 1963), Pachkamar (-G`uzor, Qamashi
1972, Yangiqo`rg`on (-Yakkabog` 1975),Sho`robsoy (-Kitob 1977), Toshloqsoy (-
Shahrisabz 1981), Tallimarjon (-Nishon 1986), Hisorak - (Shahrisabz 1987),
Qalqama - (Chiroqchi 1987).
Qashqadaryo viloyatida O`zbekiston hududi uchun xos bo`lgan deyarli barcha
tuproq turlari tarqalgan.
Viloyat florasi tarkibida mahalliy o`simlik turlaridan tashqari Eron, Afg`o
niston va O`rta dengiz bo`yi o`lkalari uchun xos bo`lgan o`simliklar ham mayjud.
Qashqadaryo viloyatining tabiiy florasi 1200 ga yaqin yuksak o`simlik
turlaridan tashkil topgan bo`lib, ularning 106 turi oziq-ovqat va chorvachilikda yem-
xashak sifatida ishlatiladi. 138 turi qimmatbaho dorivor, 26 turi efir moyli, 61 turi
asal beruvchi, 62 turi oshlovchi, 53 turi bo`yoq beruvchi, 19 turi saponinli (bixli)
o`simliklar.
Viloyatning geografik o`rni va landshaftlarning xilma-xilligi hayvonot
olamining shakllanishi va tarqalishiga o`z tasirini ko`rsatgan.
Suvsiz qumli cho`llar, tog` o`rmonlari va daryo vodiylarining ekologik
sharoitlari hayvonlarning hayot kechirishi uchun bir xil emas.
O`zbekiston hududida umurtqali hayvonlarning 650 ga yaqin turining vakillari
tarqalgan. Ularning 99 turi sut emizuvchilar, 57 turi sudralib yuruvchilar, 79 turi
baliqlar, 410 turini qushlar tashkil qiladi.
Qo`riqxonalar: Hisor qo`riqxonasi Qashqadaryo viloyati hududida
joylashgan Qo`riqxonaning maydoni 76889 ga teng. Bu hudud geografik jihatdan
Hisor - Oloy tog` tizmalariga kirib, qo`riqxona hududining sharqdan g`arbgacha—
bo`lgan uzunligi 37 km, shimoldan janubga esa 50 km ni tashkil etadi.
—
Qo`riqxona hududida O`zbekistondagi eng katta Seversev muzligi (uzunligi 3.5 km
ga yaqin) joylashgan. Hisor Davlat qo`riqxonasi dengiz sathidan bir xil balandlikda
joylashgan yer tuzilishi umumiy, tabiati bir biriga o`xshash alohida alohida ikkita
—
bo`linmadan iborat bo`lgan. Bulardan bittasi Miroqi Davlat qo`riqxonasi, ikkinchisi
esa Qizilsuv tog` archa qo`riqxonasi deb yuritilib kelgan. Alohida bo`lgan ikkala
qo`riqxona bir xil maqsadda, bir xil yo`nalishda ish olib borishi uchun O`zbekiston

hukumatini 1983 yil sentabr oyidagi Farmoniga asosan birlashtirilgan va Hisor Davlat
qo`riqxonasi nomi bilan yuritila boshlangan. Qo`riqxona hududida 10750 ga maydon
o`rmon bilan qoplangan. Botirboy muzligi ham bor. Eng baland cho`qqilari: Hazrati
Sulton, To`rtko`ylak, Bibio`lmas. Qo`riqxonaning 35 ming gektar maydoni baland
tog`lar qoya va jarliklar, doimiy muzliklardan iborat. Qo`riqxona hududida qadimiy
joylar va tabiat yodgorliklari mavjud bo`lib, bular o`ziga xos ko`rinish kasb etadi.
Hazrati Sulton, Xonaqa, Tulkitutgan ota, Xo`jagul ota kabi qadimiy joylar uzunligi
676 metrli Amir Temur g`ori, Dinozavr so`qmog`i, Ho`kizburun sharsharasi,
O`g`rizindoni, Suvtushar sharsharasi, Masqara deb nomlanadigan tog` cho`qqisi
kabi tabiat yodgorliklari ma`lum va mashhur. Masqara tog` cho`qqisi barometr
vazifasini o`taydi.
Kitob geologiya qo`riqxonasi 1979 yilda tashkil etilgan. Unda bundan 300 — 400
mln yil oldin Yerda mavjud bo`lgan hayot muhrlangan yotqiziqlar ochiq holda
uchraydigan tog` landshaftlari muhofaza qilinadi.
Kitob geologiya qo`riqxonasi Jinnidaryo o`rta oqimining chap sohilida,
Zarafshon tizmasining janubiy - g`arbiy tarmoqlari bo`lgan Sumsar tog`i va
Qoratog`ning shimoliy yon bag`rlarida joylashgan. Bundan million yillar ilgari
qo`riqxona o`rnida ulkan dengiz bo`lgan. Bu dengizda turli tuman umurtqasiz
jonivorlar, dumaloq va uzunchog` yilpig`ichsimon va uchburchak shaklidagi
baliqlar yashagan. Keyingi geologik davrlarda tog`larning ko`tarilishi natijasida
dengiz jonivorlari o`z aksini dastlab qumlarda, keyinroq esa toshlarda
"Muhrlangan" Qo`riqxona hududida o`rmonlar maydonini tiklash, mavjud
tabiatning noyob yodgorliklarini muhofaza qilish masalalari o`rganiladi.
1.3. Qashqadaryo viloyatning tabiiy resurslariga iqtisodiy - geografik
tavsif
Viloyat hududi Qashqadaryo havzasida Pomir-Oloy tog` sistemasining g`arbiy
chekkasida, Amudaryo va Zarafshon daryolari orasida joylashgan. Asosan
Qashqadaryo botig`ini o`z ichiga olgan bo`lib, shimoli-sharq va janubi-sharqda
Zarafshon hamda Hisor tizma tog`lari bilan o`ralgan. Tog`lar bilan tekisliklar orasi

adirlar tekislikning katta qismi g`arbda Sandiqli va Qizilqum cho`llari bilan
tutashgan Qarshi cho`lidan iborat. Viloyat shimoli-sharq, sharq va janubi-sharqda
tog`liklar bilan o`ralgan. Bu yerda Zarafshon va Hisor tizmalari, Chaqchar tog`lari
ko`tarilib turadi, ularning eng baland nuqtalari 3750-4100 metrgacha yetadi.
Viloyat relefining bunday turli-tumanligi o`ziga xos tabiiy boyliklarga
egaligini asoslab beradi va ichki hududiy mehnat taqsimoti, iqlim sharoitlarining
shakllanishiga sabab bo`ladi. Jumladan, Qashqadaryoning qoyi qismi katta qishloq
xo`jaligida foydalanish uchun qo`lay bo`lgan yer maydonlariga ega. Shu bilan
birga bu yer respublikamizda neft va tabiiy gaz zahiralarining ko`pligi boyicha 1-
o`rinda turadi. Chunonchi ko`rilayotgan hududda Ko`kdumaloq, Muborak, Pomuq
kabi yirik neft-gaz, Sho`rtan, Zevardi, Qo`ltiqqa o`xshash tabiiy gaz konlari
mavjud. Viloyatning Dehqonobod tumanida esa turli xil tuz konlari, qurilish
materiallari xom-ashyosiga boy. Ayniqsa bu yerda katta zahiraga ega bo`lgan kaliy
tuzlarining borligi mamlakatimizda kaliy o`g`itlarini ishlab chiqarish sanoatini
tashkil qilish uchun muhim ahamiyatga ega.
Shuningdek, viloyatning yuqori Shahrisabz mintaqasida marmar va boshqa
konlar ham mavjud; bu yerda Kitob geologik qo`riqxonasi ham tashkil qilingan.
Shunday qilib, Qashqadaryoda xususan yoqilg`i-energetika, tog`-kon va gaz
kimyosi, qurilish materiallari sanoatini keng ko`lamda rivojlantirishga qo`lay
imkoniyatlar mavjud.
Iqlimi kontinental, yog`in-sochin miqdori, ayniqsa cho`l mintaqasida juda
oz. Binobarin, bu yerda dehqonchilikni rivojlantirish uchun irrigatsiya
shaxobchalarini qurish talab etiladi. Tog` oldi va tog` mintaqasida yillik yog`in-
sonchin miqdori hatto 800-900 mmga yetadi. Bu esa daryolarning tuyinishiga
qo`lay sharoit yaratadi.
Viloyat hududi Qashqadaryo havzasida joylashgan.Qashqadaryoga
Jinnidaryo, Oqsuv, Tanxozdaryo, Oyoqchidaryo, Qizildaryo va boshqalar kelib
qo`shiladi. Natijada viloyatning yuqori (Shahrisabz) mintaqasida gidrografik
tizimning ancha rivojlangan shakli vujudga keladi. Biroq, Qashqadaryo qoyi
mintaqaga borgan sari uning suvi kamayib boradi va bir vaqtlar Zarafshon

daryosigacha borib yetgan bu daryo hozirda Qarshi-Koson atrofida tamoman tugab
qoladi.
Qashqadaryoda sug`orma dehqonchilikni rivojlantirish maqsadida 70-
yillarda Qarshi dashti o`zlashtirilishi keng miqyosda olib borildi.Hozirgi kunda
viloyat hududida qaptor sug`orish inshootlari barpo etilgan. Masalan, bu yerda
Hisorak, Qalqama, Chimqo`rg`on, Qamashi suv omborlari mavjud, G`uzor
tumanini asosan Pachkamar suv ombori va G`uzordaryo sug`oradi.
Yirik Qarshi magistral kanali Amudaryodan boshlanadi va qisqa masafada
qo`shni Turkmaniston hududidan o`tadi, so`ngra u katta Talimarjon suv omboriga
qoyiladi, undan qudratli nasos stantsiyalari yordamida 132 metr balandlikka
ko`tarilib beriladi. Bundan tashqari so`l mintaqasi Mirishkor (avvalgi Ulyanov)
kanali suvlari bilane ham sug`oriladi, viloyatning shimoliy qismiga, asosan
Chiroqchi tumaniga Zarafshon suvlari Eskianhor kanali orqali yetib keladi.
Respublikamizning shunga o`xshash boshqa hududlarida bo`lganidek, bu
yerda ham ko`plab zovurlar (kollektorlar) va to`planib qolgan sho`r, oqova
suvlardan tashkil topgan tuz ko`llar bor. Ular ko`proq Qarshi dashtida uchraydi.
Demak bir tomondan kanal va suv omborlari yerlarni sug`orishda xizmat qilsa,
obodonlashtirsa, ikkinchi tomondan, zovur va sun`iy ko`lchlar hudud
agroekologiyasining noqo`layligidan darak beradi.
Shunday qilib, viloyat agroiqlimiy sharoitlari hamma joyda ham bir xil
emas. Chunonchi, uning yuqori qismida intensiv dehqonchilikni rivojlantirish
bog`dorchilik va uzumchilikni tashkil qilish uchun imkoniyatlar mavjud bo`lsa,
quyi cho`l mintaqasida tabiiy sharoit qadimdan g`alla va chorvachilik uchun
qulaylik qilgan.Keyinchalik bu yerda ham sug`orma dehqonchilik rivojlanib
borgan.
Albatta, Qarshi dashtini o`zlashtirish va shu asosda paxtachilikni
rivojlantirish (bu ham bo`lsa, sobiq ittifoq davrida, Respublikada paxta yakka
xokimligini yanada kuchaytirish maqsadida amalga oshirilgan) mamlakatimiz
milliy iqtisodiyotida o`z o`rniga ega. Binobarin, hozirgi yoqilg`i-energetika va

tog`-kon kimyo majmualarini to`g`ri rivojlantirish va hududiy tashkil qilish katta
ahamiyat kasb etadi.
Keyingi yillarda viloyatda tabiiy resurslarni iqtisodiy jihatdan baholash va
foydalanishga doir talaygina ishlar amalga oshirildi. Neft va gaz konlari ochildi va
foydalanishga topshirildi, noma`dan foydali qazilmalarning zahiralari aniqlandi va
baholandi, yer, suv, o`simlik va boshqa resurslar o`rganildi. Shuningdek tabiiy
resurslardan oqilona foydalanish va ulardan ishlab chiqarishda foydalanishni
bashorat qilishning muammolariga doirp iqtisodiy-ekologik masalalar o`rganildi.
Lekin xo`jalik tarmoqlarini rivojlantirish uchun muhim ahamiyatga ega bo`lgan
tabiiy resurslardan yanada samaraliroq foydalanish maqsadida majmuiy
o`rganilishi zarur.
Qashqadaryo viloyatida xo`jalikda o`zlashtirish ancha qo`lay bo`lgan tabiiy
sharoit va resurslar (relef, iqlim, suv, tuproq va o`simlik) mavjud. Viloyat hududi
sug`orma va lalmikor dehqonchilik, yaylov chorvachiligi, bog`dorchilik va qishloq
xo`jaligining boshqa tarmoqlarini rviojlantirish uchun ancha katta yer resurslariga
ega bo`lganligi tufayli intensiv o`zlashtiiriladigan rayonlar qatoriga kiradi.Ammo
tabiiy resurslardan xo`jalikda foydalanishning samaradorligini oshirishda bir talay
muammolar mavjud.
Mineral-xom ashyo resurslari. Geologik jihatdan Qashqadaryo viloyatining
hududi Hisor tuzli, janubiy-G`arbiy Hisor va Buxoro-Xiva neft-gazli regioniga
mansubdir. Viloyatdagi asosiy foydali qazilmalarni tabiiy gaz, gazli kondensat,
neft, osh va kaliy tuzlari, qoplama uchun foydalaniladigan toshlar va qurilish
materiallari sanoati uchun xom ashyo tashkil etadi. Shuningdek, marganetsning
uncha katta bo`lmagan zahiralari bor. Bundan tashqari, geologiya-qidiruv ishlari
natijasida polimetallar, yonuvchi slanetslar va fosforitlar ma`danlashuvining
namoyon bo`lishi aniqlangan.
Tabiiy gazning aniqlangan zahiralariga ko`ra Qashqadaryo viloyati hozirgi
paytda O`zbekistonda birinchi o`rinni egallaydi.
Gaz va neft qazib olish viloyatda Shimoliy Muborak, Janubiy Muborak,
Odamtosh, Gumbuloq, Pachkamar, Qizilbayroq kabi yirik gaz konlarining,

Sho`rtepa, Qoraxitoy kabi gaz-neft konlarining o`zlashtirilishi bilan bog`liq holda
60-yillarda boshlandi. Gaz zahiralaridan foydalanish maqsadida O`zbekistonda
yagona bo`lgan olitingugurt va gaz ishlab chiqaradigan Muborak gazni qayta
ishlash zavodi qurildi. Hozirgi paytda Sho`rtan gaz-ximiya kompleksi qurilmoqda.
Viloyat hududida qazib olinadigan neft Farg`ona neftni qayta ishlash zavodiga
yuboriladi.
Qashqadaryo viloyatida gaz va neft qazib olish yildan-yilga oshib bormoqda.
1977 yilda viloyat hududida 8 mlrd.m.kub gaz va 360 ming tonna neft qazib
olingan bo`lsa, 2007 yilda 57.9 mlrd.m.kub gaz va 2946 ming t. Neft qazib olindi.
Qashqadaryo viloyatining tog`li mintaqasida Dovtosh va Qizilbayroq
marganets konlari mavjud bo`lib, Qora tepa tog`larining janubiy yonbag`ridagi
Dovtosh konining zahirasi 0.8 mln.t.ni tashkil etadi. Dovtosh konida
marganetsning miqdori 16.8%. Konda marganets ma`dani ochiq usul bilan qazib
olishini mumkin. Qizilbayroq marganets koni Dovtosh konining sharqdagi davomi
bo`lib, bu konning ma`danlari metallurgiya sanoatida hamda qishloq xo`jaligida
mikroo`g`itlar sifatida foydalanilishi mumkin.
Qashqadaryo viloyatining Dehqonobod, Qamashi va G`uzor tumanlari
hududlarida osh tuzi va kaliy tuzining katta zahiralari mavjudligi aniqlangan.
Hisor tizmasining janubi-g`arbiy tarmoqlarida osh tuzining Boybichchakon
va Tepaqo`ton konlari aniqlangan. Bu konlarda qatlamlarining qalinligi 200-600 m
bo`lgan osh tuzining juda katta zahiralari mavjud.
Boybichakon Qamashi tumanida Langar qishlog`idan 12 km janubi-sharqda
joylashgan bo`lib, osh tuzi qatlamlari 600-1000 m.gacha chuqurlikda joylashgan.
Eng mahsuldor qatlamning qalinligi 94,56%. S-2 toifasidagi osh tuzining zahirasi
4.4 mlrd tonnaga teng.
Osh tuzi shuningdek Tepaqo`ton kaliy tuzli konida ham mavjudligi
aniqlangan. Bu yerda osh tuzining zahirasi 6.1 mln.tonnani tashkil etadi.
Qashqadaryo viloyati ulushiga kaliy tuzlarining O`zbekistonda
bashoratlashtirilgan zahiralarining 70%ga yaqini va balansdagi zahiralarining
100% to`g`ri keladi. Hisor tizmasining janubi-g`arbiy tarmoqlarida Oqbosh-

Tepaqo`ton, Kaypantov va Pachkamar tuzli maydonlari aniqlangan. Ular orasida
eng yirigi Dehqonobod shaharchasidan 30 km shimoli-sharqda joylashgan
Tepaqo`ton konidir. Bu kondagi kaliy tuzlarining bashoratlashtirilgan zahirasi 500
mln.tonnani tashkil etadi.
Hisor tizmasining janubi-g`arbiy tarmoqlari doirasida Dehqonobod tumanida
ToshdU geologlari tomonidan bashoratlashtirilgan zahirasi 213 mln.tonnani tashkil
etadigan fosforit konlarining mavjudligi aniqlangan.
Dehqonobod hududida Dehqonobod, Xo`jaarna, Qizilcha, Dardara va
boshqa joylarda yonuvchi slanetslarning mavjudligi aniqlangan.
Geologik qidiruv ishlari natijasida Zarafshon tizmasining janubiy
tarmoqlarida Chiroqchi shahridan 30 km shimoli-sharqda pegmatitning Lolabuloq
koni aniqlangan. Unda pegmatitning bashoratlashtirilgan zahirasi 7 mln. tonnani
tashkil etadi.
Dehqonobod konida bentonitli gillarning 180 mln.tonna miqdoridagi
bashoratlashtirilgan zahirasi aniqlangan. Qatlamlarning qalinligi 150 m.gacha
bo`lgan bu gillar keramzit ishlab chiqarishda foydalanilishi mumkin. Bentonitan
gillarning 102 mln. tonna miqdoridagi zahirasi Qarshi shahri yaqinidagi
Qo`ng`irtog`da ham aniqlangan. Bu yerdagi gilli xom ashyo Qarshi keramzit
zavodida mahsulot tayyorlash uchun foydalanilmoqda.
Qashqadaryo viloyati hududi qurilish matreiallari uchun xom ashyoga
(marmar, dolomitli ohaktosh, ohaktosh, gips, shag`al, qum va b.sh.) boy.
Kitob tumanida marmaning Birkunlik, Bodomzor va Sevaz kabi yirik konlari
joylashgan. Bu konlardagi marmarning umumiy zahirasi 4 mln.m. kubdan
ortiqroqdir. Birkunlik, Bodomzor va Sevaz konlarining marmar zahiralari Kitob
toshni ishlash kombinatida marmar bloklari va uvoqlarini ishlab chiqarishda
foydalanilmoqda. Bu kombinatning mahsulotlari nafaqat O`zbekistonda balki
Rossiya Federatsiyasi, Ukraina va Belorus respublikalarida ham foydalaniladi.
Dolomitli ohaktosh Dehqonobod va Pachkamar konlarda ayniqsa batafsil
o`rganilgan. Dehqonobod konida devorbop dolomitlarning zahirasi 6.4 mln.m.
kubga yaqinni tashkil etadi. Bu konlarning dolomitli ohaktoshlari devorbop toshlar

va o`tga chidamli xom ashyo uchun foydalanilmoqda. Shuningdek Dehqonobod
dolomiti Toshkent va Samarqand chinni zavodlariga ham jo`natiladi.
Ohaktoshning Zarafshon tizmasining janubiy tarmoqlaridagi Qaynar va
Hisor tizmasining janubi-g`arbiy tarmoqlaridagi Langar konlari aniqlangan.
Geologik qidiruv hisoblariga ko`ra Qaynar konida ohaktoshning zahirasi 8.9 mln
tonnaga. Langar konida esa 140 mln. tonnaga yaqin. Lekin hozirgi paytda har
ikkala konning ham ohak toshlari foydalanganicha yo`q. Kitob shahridan 12 km
shimolda tsement xom ashyosi uchun yaroqli bo`lgan. Qoratepa ohaktoshli koni
aniqlangan.
Qashqadaryo viloyatida ko`plab gipsli joylar aniqlangan bo`lib, ulardan eng
yiriklari Pachkamar, Tepaqo`ton va Langar konlaridir.
Qashqadaryo viloyati hududi qurilish sanoati uchun muhim xom ashyo
hisoblanadigan shag`al va qumning ham katta zahiralariga ega. Umumiy zahirasi
29.2 mln.m.kub bo`lgan Tanxoz konning qum-shag`al xom ashyosi Shahrisabz
shag`al saralash zavodida foydalanilmoqda.
Hozirgi paytda foydali qazilmalar qazib olinayotgan joylarda karerlar,
ag`darilgan qatlamlar, tepaliklar hosil bo`lgan. Kuchli shamollar esgan paytda
bunday joydlardan mayda zarrachalar aholi yashaydigan joylarga uchunriladi,
yog`inlar paytida yuviladigan zarrachalar esa suv havzalarini, daryolarning
irmoqlarini va qishloq xo`jalik yerlarini ifloslanishiga olib keladi. Cho`l
landshaftlarida geologik qidiruv ishlarining transport vositalari nafis
ekosistemalarning qashshoqlanishiga yoki nobud bo`lishiga olib kelmoqda.
Geologiya-qidiruv ishlari olib borilayotgan joylarda mineral resurslardan
foydalanilayotgan konlarda atrof-muhitni muhofaza qilishga deyarli e`tibor
berilmayotir. Shu sababli tog`-kon sanoati korxonalari yerdan samarali foydalanish
maqsadida rekultivatsiya ishlarini yo`lga qoymoqlari lozim.
Iqlim resurslari. Qashqadaryo viloyati hududining katta qismi qishloq
xo`jalik ekinlarini yetishtirish uchun yetarli bo`lgan issiqlik miqdoriga va uzoq
davom etadigan vegetatsiya davriga ega. O`zining janubiy geografik o`rni tufayli
Qashqadaryo O`zbekistonda quyosh yoritadigan soatlar miqdori (2600-3000 soat)

eng ko`p bo`lgan joydir. Shu tufayli bu hududda Quyoshdan keladigan issiqlik
miqdori ham ancha katta. Hisoblarga ko`ra viloyatning tekislik qismida yalpi
radiatsiyaning yillik miqdori 6700-7100 MD j/m-kv ga. Fotoaktiv radiatsiyaning
yillik jami esa 3300 MDj/m-kvga yetadi.
Issiqlik energiyasining manbai bo`lgan quyosh radiatsiyasining kattaligi
o`simliklarning hayotiy faoliyatining asosini tashkil etuvchi issiqlik resurslariing
ham katta bo`lishiga sabab bo`ladi. Sug`orma dehqonchilik sharoitlarida qishloq
xo`jalik ekinlarining o`sishi rivojlanishi va hosil to`plashi asosan issiqlik
resurslariga bog`liq. Shuning uchun vegetatsiya davridagi issiqlik resurslarini
baholash muhim ahamiyatga ega.
Issiqlik resurslari va o`simliklarning issiqlik bilan ta`minlanishini
ifodalovchi ko`rsatkichlar muayyan haroratgning (+5 gradus S+10 gradus S)
vegetatsiya davridagi o`rtacha sutkalik haroratlarning yig`indisidir. Yovvoyi
o`simliklar ko`pincha o`rtacha sutkalik harorat +5 gradusdan oshgandan so`ng
vegetatsiya qila boshlaydi. Madaniy ekinlarning vegetatsiya davri esa o`rtacha
sutkalik harorat +10 gradus bo`lganda boshlanadi. Shu sababli har qanday
hududning issiqlik resurslarini baholash uchun yil davomida faol haroratlarning
(+10 gradus S dan yuqori) miqdorini bilish muhim ahamiyatga ega. Masalan,
kartoshka uchun vegetatsiya davridagi faol haroratlarning yalpi miqdori 1500-1800
gradus, bahorgi bug`doy uchun 1700-1900 gradus, paxta uchun 3200-3600 gradus,
tsitrus ekinlari uchun esa 4000-5000 gradus bo`lishi kerak.
Qashqadaryo viloyati hududining tekislik va tog` oldi qismlarida +5
gradusdan yuqori bo`lgan o`rtacha sutkalik haroratlarning yig`indisi 5500-5750
gradusni, +10 gradusdan yuqori bo`lgan o`rtacha sutkalik harortlarning yig`indisi
esa 5050-5250 gradusni tashkil etadi. Sovuq bo`lmaydigan kunlar 213-233 kun.
Bunday issiqlik sharoitlarida g`o`zaning ingichka o`rtacha tolali navlarining
yetishishi, shuningdek, anjir, anor, shaftoli kabi issiqsevar mevalar pishib
yetishadi. Shuningdek, makkajo`xori va sabzavotlarning ayrim turlaridan bir yilda
ikki marta hosil olish mumkin.

Vegetatsiya davrining uzoq davom etishi tufayli Qashqadaryo viloyati
mayiz, o`rik hamda shaftoli kabi qimmatbaho quruq meva mahsulotlarini
tayyorlashda viloyatlar orasida muhim iqtisodiy mavqega ega. Issiqlik resurslari
shuningdek yaylovlarda yilning katta qismida mol boqish imkoniyatini beradi.
Quyoshdan keladigan issiqlik juda katta energiya manbaidir. Quyosh
energiyasidan issiqxonalarni va uy-joylarni isitishda, qishloq xo`jalik
mahsulotlarini quritishda, sho`r suvlarni chuchuklashtirishda va boshqa sohalarda
keng foydalanish imkoniyatlari mavjud. Lekin bu sohada viloyatda dastlabki
ishlargina amalga oshirilmoqda.
Qashqadaryo viloyatida ayniqsa uning tog`li rayonlarida iqlim sharoitlarida
rekreatsiya, ya`ni dam olish va salomatlikni yaxshilash maqsadida foydalanish
uchun juda katta afzalliklarga ega. Toza tog` havosi, ajoyib tabiat manzaralari,
yozda havo haroratining mu`tadil bo`lishi, daryolarning rohatbaxsh suvlari tufayli
viloyatning tog`li rayonlari Kavkaz yoki Qrim iqlimining xusisiyatlaridan
qolishmaydi. Lekin tog`li rayonlarning rekreatsiya imkoniyatlaridan xozircha juda
kam foydalanilayotir. Kelgusida bu yerlarda ko`plab dam olish uylari, pansionatlar,
sayyoxlar uchun maxsus kempinglar va boshqa xordiq chiqariladigan ob`ektlarning
qurilishi yechimini kutayotgan masalalardir.
Xozirgi paytda iqlim resurslaridan samarali foydalanish bilan bir qatorda
atmosfera havosini muxofaza qilish muammolari ham vujudga kelmoqda. 2 006
yilda viloyatda 456,4ming tonnaga yaqin xar-xil zararli moddalar havoga chiqarib
tashlangan. 100 dan ortiqroq katta-kichik korxonalardan tashkil topgan viloyat
sanoati atmosfera havosini xar-xil zaxarli moddalar bilan ifloslanishida asosiy
manbaalardan biridir. Ayniqsa gaz qazib oluvchi va gazning qayta ishlash
sanoatining korxonalari atmosferani oltingurgut, uglerod oksidi va boshqa gazlar
bilan ifloslashda eng katta ululshga ega. Hisoblarga ko`ra viloyatdagi gaz
sanoatining korxonalari atmosferaga xar yili 240-250 ming tonna miqdorida zaxarli
moddalarni chiqarmoqda. Atmosfera havosi shuningdek qurilishi materiallari
sanoatining korxonalari, paxta tozalash zavodlari, maishiy xizmat va boshqa
korxonalar tomonidan ifloslantirilmoqda.Bu korxonalar atmosferaga xar yili

kamida 19-20 ming tonna miqdorridagi qattiq zarrachalarni, uglerod va azot oksidi
kabi zaxarli gazlarni chiqaradi.
Atmosfera havosini ifloslovchi manbalardan yana biri transportdir.
Transpolrtning rivojlanishi, ayniqsa avtomabillar sonining ko`payishi atmosfera
havosining ifloslanish darajasini oshirmoqda. 2006 yilda viloyatdagi barcha
transport vositalari 3 12,9 ming tonna zaxarli moddalarni havoga chiqargan. Qarshi
meteorologik byurosining ma`lumotlariga ko`ra viloyatda atmosferaga chiqarib
tashlanayotgan zararli chiqindilarning 42-44% avtomobil transportiga to`g`ri
keladi.
Atmosfera havosini muxofaza qilishga doir viloyatda qilinayotgan ishlar
xozirgi zamon talablari darajasidan juda past. Ishlab chiqarish rivojlangan sari
atmosfera havosini gazlar, chang, qurum va boshqa zaxarli moddalar bilan
ifloslanish darajasi ham yildan-yilga ortib bormoqda. Sanoat, transport, qurilish,
maishiy xizmat va xujalikning boshqa korxonalarida xar yili 330-350 ming tonna
miqdorida zaxarli qattiq va gazsimon moddalari hosil bo`lsada, shundan atiga
20%ga yaqini maxsus chang tutqich asboblar orqali tutiladi, qolgan qismi
atmosferaga tashlanadi.
Atmosfera havosining ifloslanishi ishlab chiqarishga juda katta iqtisodiy
zarar yetkazishi bilan bir qatorda kishilar salomatligiga ham salbiy ta`sir
ko`rsatadi. Shu sababli atmosfera havosining ifloslantiruvchi barcha korxonalar
kam chiqindili yoki chiqindisiz texnologiyaga o`tishi lozim. Bu iqtisodiy jihatdan
qiyin vazifa, lekin xar bir mamlakatda fuqrolarning salomatligi farovonlikning va
iqtisodiy taraqqiyotning asosiy manbai ekanligiinazarda tutilsa bajarilishi lozim
bo`lgan vazifadir.
Qashqadaryo havzasining suv resurslari asosan daryolar, soylar, buloqlar,
ko`llar hamda yer osti suvlaridan tashkil topgan. Viloyatning asosiy mahalliy suv
manbalari Qashqadaryo va uning irmoqlari Oqsuv, Tanhoz, Jinnidaryo,
Yakkabog`daryo, Turnabuloq, Langardaryo, Katta Ura, Kichik Ura va G`uzor
daryolarining suvlaridan iborat. Viloyat xududida vujudga kelgan oqimli kup yillik

o`rtacha miqdori 1,28 km kubni tashkil etadi yoki har bir kishiga yiliga 750m
kubga yaqin suv to`g`ri keladi.
Qashqadaryo viloyati suv resurslarining asosiy manbai bo`lgan yer usti
suvlari (daryolar) xududiy jihatdan juda notekis taqsimlangan. Viloyatdagi
daryolar asosan tog`li va tog` oldi rayonlarda oqadi. Shuningdek daryolarning suv
rejimi ham qishloq xujalik ekinlari so`g`oriladigan davriga mos kelmaydi. Shu
sababli oqimni tartibga solib turish va vegetattsiya davrida so`g`orishda
foydalanish uchun loyixadagi suv hajmi 2,5 mlrd. m kubdan, foydali suv hajmi esa
2,3 mlrd. m kubdan ortiqroq bo`lgan 14 ta suv ombori qurilgan.
Yer usti suvlaridan tashqari viloyatda xududiy taqsimlanish, suvli
qatlamlarning chuqurligi menerallashuv darajasiga ko`ra turli xil bo`lgan yer osti
suvlarining ham ancha katta zaxiralari aniqlangan. Xozirgi paytda yer osti suvlari
so`g`orishda aholini ichimlik suvi bilan ta`minlashda, sanoat korxonalarini,
maishiy kommunal xo`jaliklarini suv bilan ta`minlashda ancha katta miq`yosda
foydalanilmoqda. Yer osti suvlaridan foydalanish maqsadida viloyatda 5500ga
yaqin artezian quduqlar qazilgan, lekin bu quduqlarning deyarli yarmi suv olishda
turli sabablarga ko`ra foydalanilmayotir. Hisoblarga ko`ra turli sohalarda
foydalanish uchun viloyatda hhar yil o`rtacha 0,4 km kub miqdorida yer osti
suvlari olinadi, shundan 0,2 km kubdan kuprog`i so`g`orishda foydalaniladi.
Qashqadaryo viloyatida mahalliy suv resurslari suvga bo`lgan extiyojning
atiga 20% ga yaqinini qondiradi. Shu sababli suvga bo`lgan extiyojning katta qismi
qushni havzalarning suv resurslari hisobiga qoniqtiriladi.
Qashqadaryo havzasidagi yangi yerlarni o`zlashtirish va suv ta`minotini
yaxshilash maqsadida dastlab Zarafshon daryosida suv oladigan Eski Anhor“ ”
(avvalgi Moskva ), keyinroq esa Amudaryodan suv oladigan Qarshi kanallari
“ ”
qurildi. Xozirgi paytda mahalliy va qo`shni havzalardan olinadin olinadigan suv
resurslarining umumiy miqdori foydalanilayotgan yer osti suvlari bilan birga 6,7-
6,9 km kubni tashkil etmoqda. Mavjud suv imkoniyatlaridan 6,4 km kubga yaqini
so`g`orishda, 0,084 km kub sanoatda, 0,14km kub komunal xo`jalikda, 0,018km
kub boshqa sohalarda foydalaniladi. So`g`orishda 0,3km kubga yaqin suv qayta

foydalaniladi. Mutaxassislarning hisobiga ko`ra viloyatda aholining ichimlik
suviga bo`lgan extiyojini qondirish, sanoat korxonalari, maishiy-komunal
xo`jalikni va boshqa tarmoqlarining extiyojlarini ta`minlash uchun xar sutkada
1mln. m kubdan ortiq suv sarflanmoqda.
Qashqadaryo viloyatida neft-gaz, tog`-kon, qurilish materiallari va boshqa
sanoat tarmoqlarining yanada rivojlanishi, yangi yerlarning o`zlashtirilishi,
yaylovlarning suv ta`minotini yaxshilash suvga bo`lgan extiyojni yildan-yilga
oshib borishiga olib kelmoqda. Lekin butun O`rta Osiyoda, jumladan,
O`zbekistonning suv resurslari cheklangan. Markaziy Osiyo mamlakatlarida 60
yillardan boshlab katta maydonlarda bo`z yerlarning o`zlashtirilishi va so`g`orma
dehqonchilikning rivojlanishi tufayli Orol dengizida suv sathi keskin pasayib bordi
va xozirgi kunda ham yechimini topmagan bir qator ekologik muammolarni
keltirib chiqardi. Shu sababli bugungi kunda Orol havzasining barcha rayonlarida
suv resurslaridan o`ta tejamkorona foydalanish va suv manbalarini ifloslanishdan
muxofaza qilish yuqori darajaga ko`tarish talab qilinadi. Lekin xozirgi paytda suv
resurslari viloyat xo`jalik ratmoqlarida,ayniqsa so`g`orma deg`qonchilikda
tejamkorlik bilan foydalanilmayotir. Vegetatsiya davrida g`o`za va boshqa
ekinlarning so`g`orishda suvni zovurlarga tashlab yuborish, kullatib so`g`orish,
keraksiz joylarga oqizish tufayli ancha katta miqdordagi suv isrof qilinmoqda.
Shuningdek kanallar va ariqlarning betonlashtirilmaganligi sababli so`g`orish
uchun olingan suvlarning 37-38%i ekinzorlargacha yetib bormaydi. Katta-kichik
kanallarda va yer ariqlarda 2,3-2,4 mlrd. m kub suv, yani viloyat xududida bir yilda
hosil bo`ladigan oqimga nisbatan deyarli 2 baravar kuproq suv tuproqqa sizib
ketadi. Shuning uchun ham viloyatda so`g`orish tizimlari shahobchalarining
foydali koeffitsienti-0,65, magistral kanallariniki-0,84, xo`jaliklararo kanallariniki-
0,89, ichki xo`jalik suv turlariniki esa-0,84dir.
Viloyatdagi suv havzalarining sanoat, kommunal xo`jalik, sog`lomlashtirish
va qishloq xo`jaligi korxonalarining iflos chiqindi va oqova suvlari bilan
ifloslanish darajasi ancha yuqori. Chunki iflos chiqindi suvlarni tozalovchi
inshootlar yetarli emas, mavjud inshootlar ham to`la quvvat bilan ishlamayotir.

Viloyatga nom bergan Qashqadaryoning o`zi ham bugungi kunda
muhofazaga muhtoj bo`lib qolgan. Daryo o`zanigacha bo`lgan yerlarning
o`zlashtirilishi tufayli noyob o`simlik va hayvonlari bo`lgan o`ziga xos tabiiy
komplekslar-to`qaylar yo`qotiladi. Tuproqlarning zax bosishi va sho`rlanishini
kamaytirish maqsadida qazilgan zovurlar orqali Shahrisabz shahridan deyarli
Qarshi shahrigacha bo`lgan masofada minerallashuv darajasi ancha yuqori bo`lgan
suvlar Qashqadaryoga oqizilmoqda.
Qashqadaryo havzasi suv resurslarini ifloslanishdan saqlashga doir barcha
tadbirlarni ko`rish lozim. Ayniqsa Qashqadaryoning qayri va qoyi terrasasida
tabiiy komplekslarni tiklash maqsadida muhofaza zonasini tashkil qilish maqsadga
muvofiq bo`lar edi.
Ma`lumki, O`zbekiston Respublikasining Konstituttsiyasi va «Yer
kodeksi»ga muvofiq yer umummilliy boylik hisoblanadi. Shu sababli hozirgi va
kelajak avlodlarning manfaatlarini ko`zlab undan ilmiy asoslangan holda oqilona
foydalanish va uni muhofaza qilish, tuproq unumdorligini tiklash va oshirish,
tabiiy muhitni asrash va yaxshilash, xo`jalik yuritishning barcha shakllarini teng
huquqlik asosida rivojlantirish uchun sharoit yaratish, yuridik va jismoniy
shaxslarning yer uchastkalariga bo`lgan huquqlarini himoya qilishni ta`minlash
iqtisodiyotni erkinlashtirish jarayonlari izchillik bilan amalga oshirilayotgan
bugungi kunda hal etilishi lozim bo`lgan vazifalar jumlasiga kiradi.
Yer resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish ko`p jihatdan yer
fondi tarkibiga, yer resurslarining yerdan foydalanuvchilar, yer uchastkalari
ijarachilar va mulkdorlar o`rtasidagi to`g`ri va oqilona taqsimlanishiga bog`liq..
Shu nuqtai nazardan misolimiz obekti hisoblangan Qashqadaryo viloyati yer fondi
va uning tarkibidagi tuzilmaviy o`zgarishlarni tahlil qilish, ularning asosiy va
ustivor yo`nalishlarini aniqlash viloyat yer resurslaridan samarali foydalanishda
muhim o`rin tutadi.
Yer fondini turli guruhlarga ajratib o`rganish mumkin. Xususan qishloq
xo`jaligida yerdan foydalanish samaradorligini oshirish nuqtai nazaridan yer fondi
tarkibini quyidagi belgilari boyicha o`rganish maqsadga muvofiq;

belgilangan maqsadga ko`ra;
sifat holatiga ko`ra;
ma`muriy hududiy bo`linishiga ko`ra;–
xo`jalik maqsadida foydalanishiga ko`ra;
Ishlab chiqarish jarayonida foydalanish xususiyatiga ko`ra yer fondini 2
–
guruhga bo`lish mumkin: asosiy ishlab chiqarish vositasi sifatida
foydalanilayotgan yerlar va iqtisodiyotning sanoat va boshqa tarmoqlarini
joylashtirish uchun makon vazifasini bajarayotgan yerlar.
Birinchi guruhga qishloq va o`rmon xo`jaligi yerlari, ikkinchi guruhga ega
qolgan barcha yerlar kiradi. Agar Qashqadaryo viloyatida 1990 yilda jami yer
fondining 97,6 % - idan asosiy ishlab chiqarish fondoari sifatida foydalanilgan
bo`lsa, 2006 yilga kelib bu ko`rsatkich 97,5 foizgacha pasaydi.
Bu, bir tomondan, Qashqadaryo viloyati iqtisodiyotining qishloq xo`jaligiga
ixtisoslashganidan dalolat bersa, ikkinchi tomondan tarkibiy o`zgarishlar sekinlik
bilan amalga oshayotganligini bildiradi. Jami yer fondida ikkinchi guruh yerlar
ulushining o`sib borishi qonuniyat hisoblanadi, chunki sanoat, transport va boshqa
tarmoqlarning rivojlanishi, yo`llar qurilishi kabi jarayonlar qishloq va o`rmon
xo`jalik yerlarining bir qismini ular uchun ajratib berishni taqozo etadi. Bu holat
yer resurslaridan samarali foydalanishni shart qilib qoyuvchi obektiv sabablardan
biri hisoblanadi.
Shuni alohida ta`kidlash lozimki, yer fondi tarkibini bunday guruhlash
umumiy xarakterga ega bo`lganligi tufayli yerdan oqilona foydalanish va uni
huquqiy jihatga tartibga solish bilan bog`liq amaliy vazifalarni hal etish imkonini
bermaydi.
O`zbekiston Respublikasi «Yer kodeksi» ga muvofiq yer fondi yerlardan
foydalanishining belgilangan asosiy maqsadiga ko`ra 8 toifaga ajratilgan 1)
Qishloq xo`jaligiga mo`ljallangan qishloq xo`jaligi ehtiyojlari uchun berilgan
–
yoki anna shu maqsadga ko`ra mo`ljallangan yerlar. Qishloq xo`jaligiga
mo`ljallangan yerlar sug`oriladigan va sug`orilmaydigan (lalmikor) yerlar,

haydaladigan yerlar, pichanzorlar, yaylovlar, ko`p yillik mevali dov daraxtzorlar–
va tokzorlar egallagan yerlarga bo`linadi;
2) Aholi punkt (shaharlar, posyolkalar va qishloq aholi punkti) larning
yerlari shaharlar va posyolkalar, shuningdek qishloq aholi punktlarichegarasi
–
doirasidagi yerlar;
3) Sanoat, transport, aloqa, mudofaa va boshqa maqsadlarda mo`ljallangan
yerlar ko`rsatilgan maqsadlarga foydalanish uchun yuridik shaxslar uchun
–
beriladigan yerlar;
4) Tabiatni muhofaza qilish, sog`lomlashtirish, rekreatsiya maqsadlariga
mo`ljallangan yerlar alohida muhofaza etiladigan tabiiy hududlar egallagan,
–
tabiiy davolash omillariga ega bo`lgan yerlar, shuningdek, ommaviy dam olish va
turizm uchun foydalaniladigan yerlar;
5) Tarixiy madaniy ahamiyatga molik yerlar, tarixiy madaniy yodgorliklar
–
joylashgan yerlar;
6) O`rmon fondi yerlari o`rmon bilan qoplangan, shuningdek, o`rmon
–
bilan qoplanmagan bo`lsa ham, o`rmon xo`jaligi ehtiyojlari uchun berilgan yerlar;
7) Suv fondi yerlari suv obektlari, suv xo`jaligi inshootlari egallagan
–
yerlar va suv obektlarining qirg`oqlari boylab ajratilgan mintaqadagi yerlar;
8) Zaxira yerlar.
Yer fondining mazkur toifalari ko`p jihatdan iqtisodiyotning asosiy
tarmoqlari tarkibi bilan belgilanadi. Shu sababli ular o`zgarmas hisoblanmaydi va
bir toifadan ikkinchi toifaga o`tib turishi mumkin. Yerlarning bir toifadan ikkinchi
toifaga o`tishi natijasida yer fondida tarkibiy o`zgarishlar yuz beradi.
2006 yil holatiga ko`ra Qashqadaryo viloyat yer fondining eng katta qismi
2508,3 ming gektar yoki 87,8 fondi qishloq xo`jaligi yuritish maqsadlariga
ajratilgan yerlarga to`g`ri keladi. Bu esa viloyatda qishloq xo`jaligi yuritish uchun
katta imkoniyatlar mavjudligini ko`rsatadi.
Viloyat o`rmon fondi yerlari o`zining salohiyatiga ko`ra ikkinchi o`rinda
bo`lib 276,6 ming gektarni yoki barcha yerlarning 9,7 % - ini tashkil etadi. Qolgan
toifadagi yerlar miqdori ancha past bo`lib, ularning jami yer fondidagi birgalikdagi

salmog`i 2,5 % ni tashkil qiladi xolos. Bu esa viloyat yer maydonlari qishloq
xo`jaligini yuritish uchun qulay xususiyatlarga ega ekanligini va bu yerda
dehqonchilik hamda chorvachilik istiqbollari yuqori ekanligidan dalolat beradi.
Qashqadaryo viloyatining mintaqaviy joylashuvining o`ziga xos tomonlari,
ya`ni uning tog` va tog`oldi zonalarda joylashganligi o`rmon xo`jaligi yerlarining
ham ulushi yuqori ekanligini belgilab beradi va bu borada katta imkoniyatlar
borligidan dalolat beradi.
Ma`lumotlarni tahlil qilish natijalari shuni ko`rsatadiki, 1980 2006 yillar–
davomida viloyat yer fondi hajmi o`zgarmas bo`lsada, uning tarkibida sezilarli
o`zgarishlar yuz bergan. Chunonchi, tahlil qilinayotgan davr mobaynida qishloq
xo`jaligi yerlari 22,9 ming gektarga yoki 0,9 foizga qisqargan. Buning natijasida
mazkur yerlarning viloyat yer fondidagi ulushi 1990 yilda 88,6 foizdan 2006 yilda
87,8 foizgacha pasaydi.
Bu pasayish eng avvalo, o`rmon xo`jaligi, aholi punktlari, sanoat, transport,
mudofaa va boshqa maqsadlar uchun belgilangan yerlarning ham mutloq, ham
nisbiy miqdorda o`sganligi bilan bog`liq.
Qashqadaryo viloyatida 1990 2006 yillar davomida o`rmon xo`jaligi
–
yerlari 18,1 ming gektarga yoki 7,0 foizga o`sdi. Bu asosan qishloq xo`jaligi
yerlarining bir qismini o`rmon xo`jaligiga ajratib berilishi hisobiga yuz berdi. Bu
esa o`rmon yerlarining jami yer fondidagi ulushini 9,0 foizdan 9,7 foizga o`sishini
ta`minladi.
Mustaqillik yillarida respublikamiz agrar sohasida amalga oshirilayotgan
iqtisodiy islohotlar natijasida aholini yer resurslari bilan ta`minlanishida sezilarli
ijobiy o`zgarishlar roy berdi. Xususan, 1991 yilda respublika miqyosida aholi
shaxsi xo`jaliklari uchun 100 ming gektar yer ajratib berdi. Bunday o`zgarish
Qashqadaryo viloyatiga ham xos. Jadval ma`lumotlaridan ko`rinib turibdiki, aholi
punktlari yerlari 1990 yilda 8,7 ming gektardan, 2006 yilda 11,6 ming gektargacha,
ya`ni 33,3 foizga o`sdi. Buning natijasida aholi punktlari yerlarining viloyat yer
fondidagi salmog`i 0,3 foizdan 0,4 foizgacha oshdi. Qishloq aholisining yer bilan
ta`minlanishidagi bunday ijobiy o`zgarishlar nafaqat ularning uy joy bilan
–

ta`minlanishining oshishiga, balki daromad manbalarini kengaytirib, o`tish davrida
iqtisodiy ahvolining yaxshilanishiga ham turtki bo`ldi.
Qishloq xo`jaligi yerlarining jami yer maydonidagi ulushi tumanlar boyicha
bir biridan sezilarli darajada farq qiladi.–
Bunday tafovutning mavjudligi ma`muriy hududiy birliklarning
–
urbanizatsiyalashgan va o`rmon xo`jaligi yerlari bilan ta`minlanganlik darajasi
bilan bog`liq. Xususan, Qarshi shahrida qishloq xo`jaligi yerlari jami yer
maydonining 17,1 foizini tashkil qiladi va bu , eng avvalo, jami yer fondida aholi
punkti yerlari ulushining yuqoriligi (67,1 foiz) bilan izohlanadi.
Shaxrisabz (62,6 foiz), Qamashi (67,1 foiz), Kitob (68,2 foiz), Dehqonobod
(86,0 foiz) va Yakkabog` (86,1 foiz) tumanlarida qishloq xo`jalik yerlarining
nisbatan past ulushi jami yer maydonida o`rmon xo`jaligi yerlarining sezilarli
salmoqqa ega ekanligi bilan tushuntiriladi.
Qishloq xo`jaligida yerdan foydalanish samaradorligini oshirish nuqtai
nazardan qishloq xo`jalik yerlarining xo`jalik maqsadida foydalanishiga ko`ra
tarkibini o`rganish muhim ahamiyatga ega.
Jadval ma`lumotlarini tahlil qilish natijalari shuni ko`rsatadiki,
Qashqadaryo viloyati qishloq xo`jalik yerlarining asosiy qismi yaylov va
pichanzorlar hissasiga to`g`ri keladi. Mazkur turdagi yerlarning jami qishloq
xo`jaligi yerlardagi salmog`i 1990 yilda 68,6 % ni tashkil qilgan bo`lsa, 2006 yilga
kelib bu ko`rsatkich 67,4 % ga teng bo`ldi. Bu albatta viloyatning geografik
jihatidan joylashuviga bog`liq bo`lib, uning katta qismini tog` va tog`oldi
hududlari tashkil qiladi.
Viloyat qishloq xo`jaligida haydaladigan yerlar o`ziga xos muhim
ahamiyatga ega bo`lib, uning jami qishloq xo`jaligi yerlari yerlaridagi ulushi 30 %
ni tashkil qiladi. Haydaladigan yerlarni 1990 yilda 62 % i 2006 yilda esa 62,4 %
sug`oriladigan yerlar hisobiga to`g`ri keldi. Sug`oriladigan yerlarning
haydaladigan yerlar hajmidagi salmog`i viloyat tumanlari boyicha bir biridan
–
farq qilib, bu eng avvalo, tumanlarning o`ziga xos geografik, tabiiy iqlim
sharoitlariga bog`liq xususan, Nishon, Mirishkor, Kasbi kabi tumanlarda

sug`oriladigan yerlarning hajmi haydaladigan yerlar hajmidagi ulushi 100 foizni
tashkil qilsa, Dehqonobod, Chiroqchi, Qamashi, Yakkabog` kabi tumanlarda
haydaladigan yerlarning asosiy qismini lalmi yerlar tashkil qiladi. Sug`oriladigan
lalmi yerlar o`rtasidagi bunday tafovut yerlardan foydalanish samaradorligiga,
xususan, bir ga yerdan olinadigan mahsulot miqdoriga ham o`z ta`sirini o`tkazadi.
Qishloq xo`jaligi yerlarning xo`jalik yuritish shakllari boyicha
taqsimlanishida yuz berayotgan o`zgarishlarni tahlil qilish agrar sohada amalga
oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar ko`lami va sifatiga baho berishda muhim o`rin
egallaydi.
Ma`lumki, agrar sohada amalga oshirilayotgan islohotning bosh maqsadi
yerni o`z egasiga yaqinlashtirish va yerga egalik hissini shakllantirishda va shu
orqali ishlab chiqarish samaradorligini oshirishdan iborat. Shu maqsadda
respublikamiz qishloq xo`jaligida ishlab chiqarishni tashkil etishning yangi
shakllari paydo bo`ldi va qishloqda mulkdorlar sinfi shakllana boshladi. Bu
jarayon Qashqadaryo viloyatiga ham xos bo`lib, viloyatda so`nggi yillarda yerdan
foydalanuvchilarning tarkibi tubdan o`zgaradi.
Ma`lumotlaridan ko`rinib turibdiki, so`nggi uch yil mobaynida jamoa va
shirkat xo`jaliklariga biriktirilgan yerlar jami 1,7 % ga, shu jumladan
sug`oriladigan yerlar jami 0,7 foizga qisqargan bo`lsa, fermer va dehqon
xo`jaliklari tasarrufidagi yerlar hajmi o`sish tendenariyasiga ega bo`lgan. Xususan,
1999 2006 yillar davomida fermer xo`jaliklariga ajratilgan yerlar jami 10,4–
martaga shu jumladan, sug`oriladigan yerlar hajmi 10,2 martaga o`sgan bo`lsa,
dehqon xo`jaliklarida bu ko`rsatkichlar muvofiq ravishda 8,4 va 8,6 % ga oshgan.
Shunday qilib Qashqadaryo viloyati yer fondining taqsimlanishida yuz
bergan o`zgarishlarni tahlil qilish natijalari quyidagi xulosalarga kelish
imkoniyatini beradi:
- Qashqadaryo viloyati yer fondining 97,6 foizidan asosiy ishlab chiqarish
fondlari sifatida foydalaniladi. Boshqacha so`z bilan aytganda, viloyatda mavjud
yerlarning asosiy qismi qishloq va o`rmon xo`jaligi yerlari hisoblanadi. Bu viloyat

qishloq xo`jalik salohiyatining yuqoriligidan va geografik jihatdan joylashuvining
o`ziga xosligidan dalolat beradi:
- Mustaqillik yillarida viloyat yer fondining umumiy hajmi sezilarli darajada
o`zgarmagan bo`lsada, uning tarkibida bir muncha o`zgarishlar yuz berdi. 1990 –
2006 yillarda qishloq xo`jaligi yerlarining umumiy hajmi 22,9 ming gektarga yoki
0,9 foizga qisqardi. Bu qisqarish o`rmon xo`jaligi aholi punktlari, sanoat, transport,
mudofaa va boshqa maqsadlar uchun belgilangan yerlarning ham mutloq, ham
nisbiy miqdorda o`sganligi bilan bog`liq. Xususan, mazkur davr mobaynida
o`rmon xo`jaligi yerlari 18,1 ming gektarga yoki 7,0 foizga, aholi punktlari yerlari
8,7 ming gektarga yoki 33,3 foizga o`sdi;
- Qishloq xo`jaligi yerlarining jami yer maydonidagi ulushi tumanlar
boyicha bir biridan sezilarli darajada farq qiladi. (Qarshi shahrida 17,1 foizdan
–
Mirishkor va Muborak tumanlarida 98,6 foizgacha). Bunday tafovutning
mavjudligi ma`muriy hududiy birliklarining urbonizatsiyalashganlik va o`rmon
xo`jaligi yerlari bilan ta`minlanganlik darajasi bilan bog`liq;
- Qashqadaryo viloyati qishloq xo`jalik yerlari tarkibini tahlil qilish natijalari
shuni ko`rsatadiki, uning qismi yaylov va pichanzorlar hissasiga to`g`ri keladi.
Mazkur turdagi yerlarning jami qishloq xo`jaligi yerlardagi salmog`i 1990 yilda
68,6 % ni tashkil qilgan bo`lsa 2006 yilga kelib bu ko`rsatkich 67,4 % ga teng
bo`ldi. Viloyat qishloq xo`jaligida haydaladigan yerlar o`ziga xos muhim
ahamiyatga ega bo`lib, uning jami qishloq xo`jaligi yerlardagi ulushi 30 % ni
tashkil qiladi. Haydaladigan yerlarning 1990 yildagi 62 % i, 2006 yilda esa 62,4 %,
sug`oriladigan yerlar hisobiga to`g`ri keladi;
- Sug`oriladigan yerlarning haydaladigan yerlar hajmidagi salmog`i viloyat
tumanlari boyicha bir biridan farq qilib, bu, eng avvalo, tumanlarning o`ziga xos
–
geografik, tabiiy iqlim sharoitlariga bog`liq. Xususan, Nishon, Mirishkor, Kasbi
–
kabi tumanlarda sug`oriladigan yerlarning jami haydaladigan yerlardagi ulushi 100
foizni tashkil qilsa, Dehqonobod, Chiroqchi, Qamashi, Yakkabog` kabi tumanlarda
haydaladigan yerlarning asosiy qismini lalmi yerlar tashkil etadi;

- Islohotlar yillarida viloyat qishloq xo`jaligida ishlab chiqarishni tashkil
etishning yangi shakli paydo bo`ldi va qishloqda mulkdorlar sinfi shakllana
boshladi. Buning natijasida yerdan foydalanuvchilarning tarkibi tubdan o`zgardi.
II.BOB. Qashqadaryo viloyat ining demografik hususiyatlariga
ekologik sharoitning ta`siri
2.1. Demografik siyosat haqida tushuncha
Demografik siyosat aholi siyosatining bir qismi bo`lib, jamiyat–
tarqqiyotining turli bosqichlarida va turli davlatlarda o`ziga xos xususiyatlarga,
yo`nalishlarga egadir.aholi siyosatining maqsadi davlat tomonidan aholining
–
ham miqdoriy, ham sifatiy rivojlanishini ta`minlashdir. Bu siyosat 2 xil maqsadda
olib boriladi:
 Aholining tabiiy ko`payishi yuqori bo`lganda uni kamaytirish uchun;
 Aholining tabiiy ko`payishi kamayib, pasayib ketganda uni ko`paytirish
uchun.
Demografik siyosat o`tkazish uslublarini shartli ravishda uch yo`nalishga
ajratish mumkin: iqtisodiy, ma`muriy huquqiy, ijtimoiy psixologik
– –
(tarbiyaviy)
Demografik siyosat orqali kutilgan, istalgan aholi takror barpo bo`lish turiga
erishiladi.
Aholi ko`payishining ikkinchi turi uchun tug`ilish va tabiiy ko`payishning
yuqori hamda juda yuqori, o`limning esa nisbatan kam ekanligi xosdir. Aholi
ko`payishining bu turi dastavval rivojlanayotgan mamlakatlar uchun xosdir.
Bu mamlakatlar mustaqillikni qo`lga kiritgandan so`ng hozirgi zamon
tibbiyoti, sanitariya hamda gigiyenaning yutuqlaridan kengroq foydalanish,
birinchi galda yuqumli kasalliklarga qarshi kurashish imkoniyatiga ega bo`ldilar.
Bu esa o`limning keskin kamayishiga olib keldi. Tug`ilish esa ko`p mamlakatlarda
ilgarigicha yuqori saqlanib qolgan. Albatta bunga minglab yillardan beri erta oila

qurish va ko`p bolali oila odatlarining barqarorligi sabab bo`lmoqda. Oilaning
o`rtacha meyori hozir ham 6 kishi.
Aholi ko`payishining ikkinchi turi xos bo`lgan mamlakatlarda aholini
bunday tez ko`payishi 20-asr o`rtalaridan boshlab demografik portlash degan nom
oldi. Hozirgi vaqtda demografik faolikni boshidan kechirayotgan bu
mamlakatlarga yer kurrasi aholisining 3/4 qismi va yillik mutloq ko`payishning 85
mln to`g`ri keladi. Shu jumladan Osiyoning o`zida aholining soni har yili tahminan
55 mln kishiga, Afrikada 20 mln, lotin Amerikasida 10 mlndan ortiq ko`payadi.
Hozirgi vaqtda jahondagi ko`pchilik mamlakatlar davlat demografik
siyosatini yurgizib, aholisining ko`payishini boshqarishga intilmoqda. Demografik
siyosat mamuriy, iqtisodiy, targ`ibot va boshqa tadbirlar bo`lib, davlatlar bular
yordamida aholining tabiiy ko`payishiga o`zi xohlagan yo`nalishda ta`sir
ko`rsatadi.
Hozirgi paytda yer shari aholisi har yili 85-90 mln kishiga ko`payib
bormoqda. Ya`ni yiliga 2-2,5 % ga o`smoqda. Dunyo aholisining bunday tez
o`sishi hech qachon kuzatilgan emas.
Hozirgi davrda aholining yillik tabiiy o`sishining 80 % rivojlnayotgan
mamlakatlarga to`g`ri keladi. Lekin ba`zi mamlakatlardagi demografik tanglikni
hisobga olsak , demografik portlash ni chetlab o`tish mumkin.” ”
D e m o g r a f i k b a s h o r a t d e g a n d a m a ` l u m h u d u d a h o l i s i n i n g s o n i ,
t ar k i b i v a d e m o g r a f i k v a z i y a t i istiqbolini ilmiy asoslangan hol da oldindan
ani ql a sh tu shu niladi. Har qanday ijtimoiy iqtisodiy bashoratlar kelajakdagi
—
aholi soni, yosh jinsiy tarkibi, oilalar sonini bilish
— lozimdir. Ayniqsa,
aholining yosh tarkibi bo`yicha bashorati muhim axamiyatga egadir. Kelajakda
maktabgacha bo`lgan bolalar muassasalari, maktablar, oliy va maxsus o`quv
yurtlarini qurilishini rejalashtirish uchun kelajakda qancha bola maktabgacha
muassasalariga qatnashi mumkin, qancha bola maktab yoshiga yetishi,
qancha bola maktabni tugatib oliy va maxsus o`quv yurtlariga borishi xaqidagi
ma`lumotlar zarurdir.

Aholini yosh jinsiy tarkibi xaqidagi bashorat — tibbiy xizmat ko`rsatish
tizimining rivojlanishi uchun xam muxim ahamiyat kasb etadi. Aholi yosh
—
jinsiy tarkibi bo`yicha tuzilgan bashorat asosida kelajakda qancha bolalar va
ayollar shifokorlari, aholining keksa guruhiga xizmat qiluvchi kardiologlar,
onkologlar, nevropotologlar kabi muttaxassislar tayyorlash rejalashtiriladi.
Kelajakda, yangi ish o`rinlarini tayyorlash, halq xo`jaligi sohalarini
rivojlantirish istiqbollarini aniqlashda esa mehnat yoshidagi aholi xaqidagi
bashorat ilmiy asos bo`lib xizmat qiladi. Umuman, iqtisodiyot va aholi ni
ijtimoiy hayotining barcha qirralari istiqbolini rejalashtirishda shu sotsial
jarayonlarning qatnashchilari, iste`molchilari va yaratuvchilari bo`lmish, aholi
guruxlari xaqidagi demografik bashorat zarurdir. Aks holda kelajak uchun
rejalashtirilgan har qanday ijtimoiy iqtisodiy
— jarayon ijobiy natija bermaydi.
XX asrning ikkinchi yarmi va XXI asrning boshlariga kelib sayyoramizda
hududiy xususiyatlarga ega bo`lgan demografik muammolar vujudga keldi. Ba`zi
hududlarda moddiy boyliklar ishlab chiqarishga nisbatan aholi geografiyasi
“ ”
kuzatilsa, ba`zi davlatlarda esa aholi tabiiy o`sishining keskin qisqarishi, ya`ni
demografik mezondan kamayib ketishi natijasida aholining qarishi ya`ni
demografik qarish jarayoni kuzatilmoqda.
“ ”
Aholi ortiqchaligi inson ehtiyoji uchun zarur bo`lgan moddiy ne`matlar
–
ishlab chiqarishga nisbatan aholi sonining tez ortib borishidir. Hozirgi davrda
dunyo aholisi har kuni 250 ming kishiga ko`payib bormoqda. Dunyo aholisining
deyarli barcha o`sishi rivojlanayotgan mamlakatlarga to`g`ri keladi. Ushbu
hududlarda aholining tez sur`at bilan o`sishi XX asrning ikkinchi yarmidan
boshlab kuzatiladi. Masalan, 1900 1950 yillarda rivojlanayotgan davlatlar
–
aholisi yiliga o`rtacha 1 % dan ko`payib kelgan bo`lsa, 1950 1955 yillarda bu
–
ko`rsatkich 2 g`3 % ni tashkil etdi. Afrikadagi ba`zi davlatlarda esa aholi yiliga
o`rtacha 4 % dan ko`paya boshladi. Ushbu davlatlarda aholining miqdorining ham
keskin oshib borishiga olib keldi. Chunki Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasidagi
rivojlanayotgan davlatlarda dunyo aholisining 2/3 qismi istiqomat etadi. 1900
–
1920 yillarda butun dunyo aholisi yiliga o`rtacha 9,7 milliondan ko`paygan bo`lsa,

1940 1960 yillarda o`rtacha 35,1 milliondan ko`paydi. 1966 1967 yilda esa– –
yer shari aholisi 65 milliondan oshdi. Undan 56 millioni rivojlanayotgan davlatlar
aholisining ko`payishi hisobiga roy berdi. Dunyo aholisining bunday tez
ko`payishini olimlar demografik portlash deb izohladilar.
“ ”
Rivojlanayotgan davlatlarda XX asrning o`rtalarida aholi sonining ana
shunday tez sur`at bilan o`sishi, asosan uchta demografik omilga bog`liq bo`lgan.
Ulardan birinchisi tug`ilishning yuqori darajada saqlanib kelayotganligi.
–
1950 1966 yillarda dunyodagi iqtisodiy rivojlangan Yevropa, Shimoliy
–
Amerika davlatlari va Yaponiyada har 1000 aholiga nisbatan tug`ilgan bolalar soni
16 22 ni tashkil etgan bo`lsa, rivojlanayotgan davlatlarda esa, bu ko`rsatkich 35
–
45, hatto Afrikadagi ba`zi davlatlarda esa 50 60 ni tashkil etdi. Tug`ilishning
– –
yuqori bo`lishi, birinchi navbatda ushbu davlatlarning ijtimoiy iqtisodiy
–
taraqqiyot darajasi bilan bog`liqdir.
Rivojlanayotgan davlatlarda aholi sonining ko`payishiga olib kelgan
uchinchi omil aholining o`rtacha umr ko`rish davrining ko`tarilishidir. Masalan,
–
aholi soni boyicha jahonda ikkinchi o`rinda turuvchi Hindistonda 1950 yili
o`rtacha umr ko`rish yoshi ayollarda 31,7, erkaklarda 32,4 ni tashkil etgan
– –
bo`lsa, 1960 yili ayollarning umr ko`rishi 9 yilga uzaydi va 40,5 ni tashkil etdi. Bu
davrda erkaklarning umr ko`rishi esa 9,5 yilga uzaydi va 41,9 ni tashkil etdi.
Aholi ortiqchaligi muammosi ayniqsa, Hindiston, va Xitoy kabi davlatlar
“ ”
uchun tashvishli kechmoqda. Hindistonda XX asrning 90 yillarida aholining
ko`payib yuorishida rekord tezlik qayd qilingan. Ushbu davrda Hindiston aholisi 1
yilda 15,6 millionga ko`paygan. XXI asrga kelib bu davlatda aholi soni 1 mlrd.dan
oshdi.
Aholining tez sur`at bilan o`sishi esa jiddiy iqtisodiy muammolarni keltirib
chiqardi. Tabiiyki, ulardan dastlabkisi oziq ovqat muammosi
– sanaladi.
Global oziq ovqat muammosi insoniyatning eng qadimgi muammolaridan
biri hisoblanadi. Bu muammoning asosiy kо`rinishi va ayni paytda sababi
kambag`allik, qashshoqlikdir. Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi mamlakatlarida
aholining 40 % i mutloq qashshoq sharoitda yashaydi. Shahar va qishloqlardagi

xaroba joylarda yashaydigan qashshoqlarning hayot darajasi eng boy
mamlakatlardagi hayot darajasining atigi 5 – 10 % iga tо`g`ri keladi.
Rivojlanayotgan mamlakatlarda oziq – ovqat muammosi eng fojiali
xususiyatga egadir. Ochlik va tо`yib ovqat yemaslik, ya`ni yarim ochlik dunyoda
insoniyat rivojining eng dastlabki davrlaridanoq mavjuddir. Bugungi kunda
“ocharchilik” geografiyasini avvalo, Afrika va Osiyoning eng qoloq “yashil
inqilob” chetlab о`tgan mamlakatlari belgilaydi. Bu mamlakatlarda aholining
kattagina qismi aynan ochlikdan о`lim chegarasida yashaydi. 70 dan ortiq
rivojlanayotgan mamlakat oziq ovqat mahsulotlarini chetdan keltirishga majbur. –
GAO (halqaro oziq ovqat bilan ta`minlash tashkiloti), VOZ (halqaro
–
sog`liqni saqlash) va boshqa tashkilotlarning ma`lumotlariga binoan bir kunlik
oziq ovqat normasi 2400 2500 kkal dan past bо`lmasligi lozim. Ba`zi bir
– –
mualliflar ushbu kо`rsatkich 2700 – 2800 kkal ga teng bо`lishi lozim deb
hisoblamoqdalar. Shu bilan birga, mazkur kо`rsatkich insonlarning yoshi, jinsi,
mehnat faoliyati, kasb – hunari, tabiiy – iqlimiy sharoitlari bilan aloqador tarzda
о`zgarishi mumkin. “Ovqatni tо`yib yemaslik holati yuqoridagi norma 1800 kkal
dan pastga tushganda sezila boshlaydi, ocharchilik esa ushbu kо`rsatkich 1000 kkal
dan kam bо`lganda kuzatiladi.
GAO ning ma`lumotiga kо`ra yerdagi jami aholining 35 % i tо`yib
ovqatlangan, 15 % i zaruriy miqdordagi kaloriyalarni qabul qilgan, lekin ular
oqsilni yetarli tarzda iste`mol qilmagan. Aholining 20 % ining oqsilga bо`lgan
talabi qondirilmagan, 30 % i surunkasiga ovqatni tо`yib yemagan yoki och qolgan.
Hozirgi vaqtda ocharchilik 580 – 650 mln.kishini qamrab olgan. 1 – 1,3 mlrd.kishi
esa tо`yib ovqat yemayapti. Rivojlanayotgan mamlakatlarda ocharchilikdan yiliga
13 mln.dan 18 mln.gacha kishi vafot etmoqda, shularning ¾ qismini bolalar tashkil
etmoqda. Hozirgi kunda ocharchilikka mahkum bо`lgan jami aholidan 200 mln
kishi Afrikaga, 30 mln kishi Janubiy va Janubi – sharqiy Osiyoga, 70 mln kishi
Janubiy Amerikaga, 30 mln kishi Yaqin va О`rta sharq regioniga tо`g`ri keladi.
Yuqoridagi muammolarni hatto juda katta miqdordagi oziq – ovqat
yordamini kо`rsatish bilan ham hal etib bо`lmaydi. Buning uchun rivojlanayotgan

mamlakatlarni iqtisodiy qoloqlikdan chiqarish, iqtisodiy – ijtimoiy taraqqiyotini
ta`minlash, qishloq xо`jaligini rivojlantirish zarur.
Aholining tez o`sishi natijasida kelib chiqqan navbatdagi muammo bu–
aholini ish bilan ta`minlash muammosi dir. Aholi umumiy miqdori bilan bir qatorda
mehnat yoshidagi aholi ham ko`payib bordi. Mavjud ish o`rinlari esa o`sib
kelayotgan mehnat resurslarini ish bilan ta`minlay olmadi. Natijada, ishsizlar soni
ham ortib bordi. Osiyodagi qator davlatlarda mutloq ishsizlik darajasi 12 % ga,
to`liqsiz ishga bandlilik 37 % ga yetdi. Lotin Amerikasidagi davlatlarda esa
meg`natga layoqatli aholining 33 50 % ini ishsizlar tashkil etgan.
–
Ishsizlik muammosini hal etish uchun rivojlanayotgan davlatlarda yana
millionlab ish o`rinlari tayyorlash lozim bo`lgan. Buning uchun avvalo, fan va
texnikani rivojlantirish asosida halq xo`jalik tormoqlarini kengaytirish lozim edi.
Xo`jalik tarmoqlarini yangi texnologiya asosida rivojlantirish esa yana bir muhim
muammoni malakali mutaxassislar tayyorlashni taqozo etadi.
–
Demografik siyosat aholi o`rtasida turli siyosiy, ijtisoiy, tibbiy va iqtisodiy
tadbirlar o`tkazish yo`li bilan amalga oshirilmoqda.
Demografik qarish aholi tarkibida qariyalar (65 va undan yuqori
–
yoshdagilar) salmog`ining oshib borishidir. Dunyo davlatlarida demografik qarish
jarayonini baholash maqsadida BMT tashkiloti tomonidan 3 bosqichli mezon
ishlab chiqilgan. Ana shu mezonga ko`ra birinchi bosqichda, jami aholi tarkibida
65 yosh 65 yosh va undan katta bo`lgan aholi salmog`i 4 % dan kam bo`ladi va
bunday holatda demografik nuqtai nazardan yosh hisoblanadi. Ikkinchi
–
bosqichda esa aholi tarkibida qariyalar salmog`i 4 7 % ni tashkil etadi va aholi
–
demografik qarish bo`sag`asida tkradi. Uchinchi bosqichda jami aholining 7 va
undan ko`p qismi qariyalar salmog`iga to`g`ri keladi va aholi demografik qari aholi
hisoblanadi.
Demografik qarish, juda uzoq vaqt davomida aholining takror barpo
bo`lishidagi o`zgarishlar tufayli sodir bo`ladi. Demografik qarish ikki turga
bo`linadi:

Quyidan qarish bunday qarish tug`ilishning qisqarib borishi natijasida“ ” –
aholi tarkibida bolalar salmog`ining kamayib borishidir.
“Yuqoridan qarish keksa yoshlarda o`limning kamayishi, aholi umr
” –
ko`rish muddatining uzayishi hisobiga qariyalar salmog`ining oshib borishidir.
Demografik qarish jarayoni boyicha Yevropa mamlakatlari dunyoda birinchi
o`rinda turadi. 2001 yilda Yevropa aholisining 15 %ini qariyalar tashkil etgan. Bu
ko`rsatkich g`arbiy Yevropadagi Monako davlatida eng yuqori bo`lib, 23 %ga
teng. Shuningdek, Shvetsiya, Belgiya, Ispaniya, Grntsiya, Italiya davlatlarida ham
qariyalar salmog`i yuqori bo`lib, 17 18 %ni tashkil etmoqda. Yevropadagi
–
barcha davlatlarda demografik qarish jarayoni kuzatilmoqda.
Demografik qarish boyicha Yevropadan keyin ikkinchi o`rinda Okeaniya
davlatlari turadi. Ushbu davlatlara qariyalar salmog`i o`rtacha 10 %ni tashkil
etmoqda. Bu ko`rsatkich boyicha Avstraliya va Yangi Zellandiya davlatlari
yetakchi bo`lib, ularda qariyalar salmog`i 12 %ga yetgan.
Demografik qarish boyicha uchinchi o`rinda Amerika qit`asi turadi. Bu
hudud boyicha qariyalar salmog`i jami ahoining 8 %ini tashkil etgan. Shunday
qilib, jahon aholisining yarmidan ko`prog`i demografik qarish muammosini
boshdan kechirmoqda. Lekin bu muammoYevropa davlatlarida qator sotsial
oqibatlarni keltirib chiqarish darajasiga yetgan.
Demografik qarish natijasida qariyalar salmog`ining oshib borishi ma`lum
darajada aholining iqtisodiy faolligini pasaytiradi; iqtisodiyotda yoshlar salmog`i
kamayadi, nafaqa ajratish bilan bog`liq muammolar ko`payadi; qariyalarga davlat
xizmatlarini ko`plab tashkil etilishini taqozo etadi; qariyalarga tibbiy xizmatni
ko`paytirish sog`liqni saqlash tizimiga o`zgartirishlar kiritilishini taqozo etadi. Shu
bilan birga, hali ishlashni xoxlovchi yosh qariyalar ni ish bilan ta`minlash ham
“ ”
o`ziga xos muammolarni keltirib chiqaradi.
Aholining qarishi moddiy ishlab chiqarish va xizmat ko`rsatish sohalari
tizimiga ham ta`sir ko`rsatadi chunki, qariyalarning talablariga ko`ra tovar va
–
xizmat ko`rsatish turlarini o`zgartirish lozim bo`ladi. Ba`zi texnologik

operatsiyalarni bajarish, mashina va jihozlarni qariyalar talabiga moslashtirishga
to`g`ri keladi. Ular talablariga transport vositalari ham javob berishi kerak.
BMT ma`lumotlariga ko`ra 2050 yilda sayyoramiz aholisining har beshinchi
odami 60 yoshdan katta bo`ladi. 85 yoshdan oshganlarning soni esa 6 marta
ko`payadi. Tug`ilish nihoyatda past bo`lgan Yaponiya, Germaniya, Italiya kabi
davlatlarda aholining 40 %ini qariyalar tashkil etishi bashorat qilinmoqda.
Sayyoramiz aholisi XXI asrning dastlabki yillarida 6 mlrd.dan oshdi. Ilmiy
bashoratlarga qaraganda dunyo aholisi 2015 yilga qadar har yili 86 mln kishidan
ko`payib borar ekan. Agar aholi o`sib borishi haqidagi bu ma`lumotni butun yer
shari boyicha qaralganda uncha tashvishli emas. Chunki, hozirgi paytda dunyo
boyicha aholi zichligi 1 kv.km ga o`rtacha 48 kishini tashkil etmoqda. Lekin yer
yuzasida shunday hududlar borki, ularda 1 kv.km da 500, 1000, 2000 va undan
ortiq kishilar istiqomat etmoqda. Shuningdek, aholi zichligi 2 3 kishini tashkil–
etuvchi hududlar ham mavjud.
Aholining muntazam ko`payib borishi va uning oqibatlari haqida ilmiy
manbalarda turlicha fikrlar mavjud. Ulardan asosiylari aholi ko`payib borishi
dunyo tabiiy resurslariga salbiy ta`sir etishi va aholini oziq ovqat bilan
–
ta`minlash mushkullashishi haqida bo`lib, u XVIII asrdan T. Maltus davridan
–
boshlab mavjuddir. XX asr olimlarining hisob kitoblariga qaraganda esa yer
–
yuzida va okeanlarda mavjud resurslar bilan 10 milliardlab aholini ta`minlash
mumkin ekan. Shunday bo`lsada, yer kurrasida tinmay o`sib borayotgan aholini
oziq ovqat bilan ta`minlash ba`zi hududlarda muammo bo`lib kelmoqda. hozirgi
–
davrda BMT ma`lumotlariga qaraganda, dunyoda 1 mlrd aholi qashshoqlikda
yashaydi. 500 ml. aholi qorni toyib ovqat yemaydi, har kuni ochlikdan 35 ming
kishi vafot etmoqda.
Janubiy Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasida joylashgan 36 davlat o`z
aholisini resurslari bilan ta`minlay olmaydi.
Yer yuzida va okeanlarda aholini oziq ovqat bilan ta`minlashga qodir
–
resurslar behisobdir. Lekin bu resurslar inson istiqomat etib kelayotgan hududlar
boyicha bir tekisda taqsimlanmagan. Natijada, aholining o`sishi yuqori va tabiiy

resurslari kam, dunyodagi mavjud tabiiy resurslardan foydalanish mushkul bo`lgan
hududlarda qator muammolar kelib chiqmoqda. Bugungi kunda inson va uning
faoliyati bilan bog`liq eng xatarli muammo yerni, suvni va o`simlik dunyosining
ifloslanishidir. Ba`zi davlatlarda aholiga toza ichimlik suvi sotiladi. Masalan,
Maltada toza ichimlik suvi mahalliy vinodan ham qimmat turadi. Aholi juda tez
o`sib borayotgan, lekin oziq ovqat muammolari mavjud Afrika kabi hududlarda–
insoniyat uchun xavfli SPID va boshqa yuqumli kasalliklarning tarqalishi, aholi
zich hududlarda tuproq hosildorligining kamayib borishi, tabiiy o`rmonlar
maydonining qisqarib ketishi, energiya tanqisligi, havo, tuproq, suvning
ifloslanishi natijasida azon teshigining hosil bo`lishi va aholining kasallanishi
darajasi oshib, inson immunitetining kuchsizlanib borishi kabilar insoniyat uchun
global tusga ega bo`lmoqda.
Ta`kidlab o`tilganidek, aholini oziq ovqat bilan ta`minlash muammosi
–
eng asosiy muammodir. Dunyo aholisining o`sib borishi va ularni oziq ovqat
–
bilan ta`minlash borasida mutaxassislar tomonidan turli fikrlar bildirilgan.
Ularning ma`lum guruhi agar, dunyo aholisi XX asrdagidek yuqori sur`at bilan
ko`payib borsa, ularni oziq ovqat bilan ta`minlash mushkul ahvolda qoladi,
–
degan fikr bildirmoqdalar. Yana bir guruh mutaxassis olimlar esa, yer kurrasidagi
mavjud tabiiy resurslar bilan milliardlab aholini boqish mumkin, degan xulosaga
kelishgan. BMT qoshidagi Umumjahon Qishloq Xo`jaligi va oziq ovqat
–
ta`minoti tashkiloti tomonidan olib borilgan tadqiqot natijalari ko`rsatishicha, agar
dunyodagi barcha mamlakatlar qishloq xo`jaligi maxsulotlarini yetishtirishda
zamonaviy, taraqqiy etgan uslublardan to`g`ri foydalansa hosildorlik yanada oshib,
oziq ovqat bilan nafaqat hozirgi yer shari aholisini, balki undan ikki marta ko`p
–
aholini ta`minlash mumkin ekan. Dunyo aholisining 1 mlrd.dan ortiqrog`i qishloq
xo`jalik imkoniyatlari past yerlarda istiqomat etishadi. Bunday yerlar Janubi
–
G`arbiy Osiyo yerlarini 75 % ini; Afrikaning 47 % yerini, Janubi Sharqiy
–
Osiyoning 35 % ini va Markaziy Osiyoning 35 % yer maydonlarini egallaydi. Ana
shunday nomuvofiqliklar dunyodagi ma`lum davlatlarda oziq ovqat bilan
–
bog`liq iqtisodiy muammolarni kelib chiqishiga sabab bo`lmoqda.

Aholini oziq ovqat bilan ta`minlash muammolarini ijobiy hal etilishi–
birinchi navbatda moddiy ishlab chiqarishni rivojlantirishni taqozo etadi. Bu esa,
o`z navbatida energiya resurslari bilan chambarchas bog`liqdir. Energetika
–
ishlab chiqarish kuchlari rivojlanishini va kurrai zaminda insoniyatning o`zini
mavjudligini ta`minlovchi asosiy omil hisoblanadi. Maxsus hisoblarga ko`ra 1
kishiga 1 yilda 9 mlrd.t yoqilg`i ishlatish to`g`ri kelarkan.
Insoniyatning ijtimoiy iqtisodiy taraqqiyoti tarixi guvohlik berishicha,
–
hamma davrlarda ham energiyaga bo`lgan ehtiyoj ni ta`minlashda muammolar
bo`lgan. Mazkur muammolarni yechilishida esa qadimiy tog`lar va tog` oldi
mintaqalari resurslaridan foydalanilgan. Lekin insoniyatning kelajagi ham ma`lum
ma`noda tog`lar bilan bog`liqdir. Darhaqiqat, neft, gaz, ko`mir zahiralari yer
sharida cheksiz emas. Chunki, koinotda yer sayyorasining o`zini ham ma`lum
o`lchami, shrni bor. Shunday bo`lgach, yerdagi zahiralar ham ma`lum o`lchamga
egadir. Kelajakda insoniyat hayotidagi energiya muammosini hal etishda
dunyoning tog` va tog` oldi mintaqalarida aniqlangan toshko`mir va qo`ng`ir
ko`mir zahiralarining hissasi ham kattadir. Ushbu zahiralarning umumiy hajmi
1543 mlrd.tonnaga teng bo`lib, ular G`arbiy Yevropa (28,9 %), Shimoliy Amerika
(24 %), Osiyo (21 %) va Afrika, janubiy Amerika, Avstraliyada (27 %)
joylashgandir.
Yer sharida atom energetikasi uchun zarur bo`lgan uran, toriy zahiralarining
ahamiyati katta.
Shuningdek, fiziklar tomonidan termoyader energiyasini olish uchun ham
qator nazariy va amaliy ahamiyatga molik ishlar olib borilmoqda.
Energiyani rivojlantirishdagi yana bir yo`nalish quyosh nurlaridan to`g`ri
–
foydalanishdir. Dunyoda quyosh energiyasidan unumli foydalanish borasida ham
katta ilmiy tadqiqot ishlari olib borilmoqda.
Sayyoramizda yer osti issiq suvlari ham mavjud bo`lib, ulardan energiya
manbai sifatida foydalaniladi. Ana shunday issiq suvlardan foydalanish Islandiya,
Italiya va Kamchatkada yo`lga qoyilgan. Hozirgi davrda olimlar tomonidan

vodoroddan energiya manbai sifatida foydalanish borasida tadqiqotlar olib
borilmoqda.
2.2. Viloyat aholisining o`sishi va joylanishi
20 11 yil 1 yanvar ma`lumotiga ko`ra Qashqadaryo viloyatining aholisi
26 71 ,2 ming kishi bo`lib, O`zbekiston viloyatlari orasida aholi soni jihatidan 5
o`rinda turadi. Hozirgi vaqtda viloyatda aholi o`sishi ko`rsatkichi bir yilda 65,7
ming kishiga tengdir.
Buxoro amirligi tasarrufidagi Qahqadaryo vohasida XIX asr o`rtalarida
Qarshi, Kitob, Shahrisab, Yakkabog`, Chiroqchi, G`uzor bekliklari bo`lib, 500
ming kishi yashagan. 1925 yil 1 oktabridan Qashqadaryo vohasi G`uzor, Qarshi–
va Shahrisabz viloyatlaridan iborat bo`lgan. Viloyatda o`zbeklar -186459 kishi,
tojiklar- 20438 kishi, turkmanlar 3153 kishi, qozoqlar 730 kishi, arablar
– – –
7321 kishi, yahudiylar 1011 kishi, jani 219111 kishi yashagan. Qashqadaryo
–
okrugining Behbudiy viloyatida shahar aholisi 11979 kishi ( 14,3%),qishloq
–
aholisi 71655 kishi ( 87,7%), G`uzor viloyatida shahar aholisi 850 kishi ( 2,3%),
–
qishloq aholisi 36555 kishi ( 97,7%), Shahrisabz viloyatida 82100 kishi ( 83,7%),
jami 98072 kishini tashkil qilgan. Shuningdek, Qashqadaryo vohasi boyicha
–
urug` qabilalar joylashuvi va sonini aholi royxati boyicha tahlil qilinganda
quyidagi raqamlarni keltirish joizdir. Mang`itlar 32223 kishi, saroylar 12509 kishi,
kenegaslar-4355 kishi, naymanlar 291 kishi, turkmanlar 935 kishi, qipchoqlar 720
kishi, xitoylar 470 kishi, qirg`izlar 432 kishi, mitanlar 95 kishi, kunhirotlar 20940

kishi, kenagaslar 31459 kishi, turklar 3000 kishi, qirqyuzlar 1625 kishi, qiyotlar
890 kishi, qalmoqlar 65 kishi, qovchinlar 4640 kishi, qutchilar 6112 kishi va
boshqalardan iborat bo`lgan. ( O.Bo`riyev, A. Ochilov 2010).
Kishilarning moddiy, maishiy turmushning hamda sog`liqni saqlash
ishlarining yaxshilanishi tufayli o`lim keskin kamayib, aholi sonining tabiiy o`sish
sur`ati ancha tezlashdi. 1926-1939 yillar mobaynida viloyatda aholining umumiy
soni 118,1 ming kishiga ko`paydi yoki yillik o`sish 2,6% ga teng bo`ldi. Shu
davrda O`zbekistonda aholining o`rtacha yillik o`sishi 2,8% ni tashkil etadi.
Qashqadaryoda aholi yillik o`sish darajasining respublikaga nisbatan pastligi
viloyatda ishlab chiqarish kuchlarining kam rivojlanganligi hamda chetdan
keladigan aholi harakatining kamligiga ham bog`liqdir. Natijada O`zbekiston
umumiy aholisiga nisbatan Qashqadaryo viloyatining tutgan o`rni 7,5 % dan (1926
y.) 7,3% ga (1939 y.) tushib qoldi.
1939-1959 yillarda viloyat aholisi 48.4 ming kishiga ko`paydi. 1959 yilgi
aholi royxatiga binoan Qashqadaryo aholisi 508 ming kishini tashkil etadi. X X
asrning 50-yillardan boshlab tabiiy o`sish sur`ati bir muncha tezlashdi. Lekin
1939-1959 yillarda viloyat aholi sonining yillik o`sish darajasi respublikaga
nisbatan past bo`ldi. Chunki shu davr mobaynida aholining bir qismi
O`zbekistonning yangi yerlar o`zlashtirilayotgan viloyatlariga hamda qo`shni
Tojikiston respublikasiga ko`chirildi. Aholi bir qismining qo`shni viloyatlarga
ko`chirilishi shuningdek viloyatda sanoat ishlab chiqarishning kam taraqqiy
etganligi va tog` oldi hududlarida xo`jalik rivojlanishining pastligi bilan ham
bog`liq bo`ldi. Shu tufayli 1959 yilda aholi soni boyicha Qashqadaryoning
respublikadagi ulushi 6,5%ni tashkil etadi.
1959-1970 yillarda viloyatda aholi sonining ko`payishi ancha yuqori bo`ldi.
Qashqadaryo aholisining shakllanishiga tug`ilishning nisbatan yuqoriligi hamda
boshqa viloyatlardan keladgan aholi harakatining kuchayganligi ham sabab bo`ldi.
Natijada viloyat aholisi 508 ming kishidan (1959 y.) 801 ming kishiga (1970 y.)
yetdi. Aholining o`rtacha yillik o`sishi 4,9% ni tashkil etdi. 1959-1970 yillarda
aholi ruyxatiga binoan viloyat aholisining soni 57,6%ga ko`paydi. Aholi sonining

bunday tez suratlar bilan o`sishida tabiiy ko`payish bilan bir qatorda mexanik
ko`payish ham mumkin ahamiyatga ega bo`ldi.
Aholining tabiiy ko`payishi har ming kishi hisobiga tug`ilganlar sonining
o`lganlar soniga nisbatan bo`lgan tafovuti bilan belgilanadi. Ma`lumki, aholi
sonining o`sish darajasi uning tabiiy ko`payishiga, ya`ni tug`ilish va o`lish
ko`rsatkichiga bog`liqdir. Biroq respublikaning hamma viloyatlari kabi
Qashqadaryo viloyatida ham boydoqlar sonining ozligi, yosh jihatdan barvaqtroq
nikohlanish va mahalliy millatlar o`rtasida aholi harakatining sustligi aholining
tabiiy ko`payishida muhim ahamiyatga ega bo`lgan omillar hisoblanadi. Shu
sababli ham 1959-1970 yillarda Qashqadaryo viloyatida aholining o`rtacha yillik
ko`payishi O`zbekiston aholisining o`rtacha yillik ko`payishi ko`rsatkichidan
yuqori bo`ldi.
Aholining mexanik ko`payishi Qashqadaryo viloyatida ayniqsa 60-yillardan
keyingi davrda roy berdi. Chunki yangi yerlarning o`zlashtirilishi hamda tabiiy
manbalarning ishga solinishi munosabati bilan O`zbekistonning viloyatlaridan
aholining ko`chib kelishi ham umumiy aholi sonining ko`payishiga olib keldi.
1970-1990 yillarda Qashqadaryo viloyati aholisi 2,1 marta ko`paydi.
Qashqadaryoda aholining respublikaga nisbatan tez o`sishi 70-yillardan boshlanib
viloyatda ishlab chiqarish kuchlarining tez o`sganligi bilan bog`liqdir. O`tgan yillar
davomida viloyatda Qarshi cho`lini bag`ridan 240 ming ga dan ko`proq yangi yerar
o`zlashtirildi, ko`plab qurilish materiallari, yengil va oziq-ovqat hamda yoqilg`i-
energetika sanoati korxonalari ishga tushirldi. Shuningdek suv inshootlari, aloqa
qilish yo`llari, madaniy va maishiy binolar hamda turar joylar bunyod etildi.
Viloyatda ishlab chiqarish kuchlarining taraqqiy etish. O`zbekiston va boshqa
Respublikalarning ko`pgina tumanlaridan ko`plab aholining ko`chib kelishiga
sabab bo`ldi. Natijada tashqaridan keladigan aholi hamda tabiiy o`sish hisobiga
viloyatda aholi soni ham muttasil o`sib bordi.
Yillar Hamma
aholisi
ming Shundan Barcha aholisiga nisbatan
( foiz hisobida)
Shahar Qishloq aholisi Shahar aholisi Qishloq

kishi aholisi aholisi
1926 343,5 39,1 304,4 11,4 88,6
1939 459,6 40,8 418,8 9 91
1959 508 67 441 13,2 86,8
1970 801 132 669 16,5 83,5
1979 1121 283 838 25,2 74,8
1992 1756,2 459,1 1297,1 26,1 73,9
2007 2506,2 613,8 1892,4 24,5 75,5
2008 2565,9 1110,2 1455,7 43,2 56,8
2009 2615,5 1135 1480,5 43,4 56,6
2010 2671,2 1158,2 1512,8 43,4 56,6
To`g`ilishning ancha yuqori darajada saqlanib turishi bilan bir qatorda
aholining moddiy va madaniy turmush darajasining o`sishi, tibbiy xizmatning
yaxshilanishi tufayli aholi o`rtasidagi o`lim darajasi kamaydi. Viloyatda har 1000
kishi hisobiga o`lim 6,1 kishidan (1980y.) 4,2 kishiga (2007 y.), 2008 yilda 3,9
kishi, 2009 yilda 3,8 kishi, 2010 yilda esa 3,9 kishini tashkil etgan. Natijada tabiiy
o`sish 2007 yili 19,4 kishini, 2008 yili 21,3 kishini, 2009 yili 20,5 kishini va–
2010 yilda esa 21,0 kishini tashkil etdi. Tabiiy o`sish boyicha Qashqadaryo
–
hozirgi paytda respublikada Surxondaryo viloyatidan keyin ikkinchi o`rinda turadi.
Mehnat resurslarining shakllanishi va ularning hozirgi hamda kelajak sonini
hisoblash, aholining takror barpo qilinishi kabi omillar aholining yoshi va jinsiy
tarkibiga ham bog`liqdir.
Qashqadaryoda tabiiy o`sishning yuqoriligi aholining yosh tarkibiga katta
ta`sir ko`rsatadi. Viloyatda barcha aholi orasida yosh bolalar va o`smirlar salmog`i
ancha yuqori. Bu esa kelajakda nikohlanish darajasining yuqori bo`lishini, mehnat
resurslari sonining muttasil oshib borishini ta`minlaydi.
Qashqadaryo viloyati aholisining yosh-jinsiy tizimining hozirgi holati
kelajakda aholining takror barpo qilinishi imkoniyatlari va mehnat resurslari safini
to`ldirib borish jihatidan ancha qulay hisoblanadi.

Aholi sonining ko`payishi bilan uning geografik tarqalishi hamda zichligi
ham o`zgardi. 1926 yilda viloyatda aholining o`rtacha zichligi har bir kv.km ga 12
kishini tashkil etgan bo`lsa, 2007 yilda 88,0 kishiga, 2008 yilda 89,7 kishiga,–
2009 yilda 91,5 kishiga, 2010 yilda esa 93,4 kishiga yetdi. Lekin aholi
– –
zichligi hamma tumanlarda bir xil emas. Azaldan sug`orilib dehqonchilik
qilinadigan Qarshi, Kasbi, Shahrisabz, Yakkabog`, Kitob tumanlarida aholi
nisbatan zich joylashgan. Tog`li va cho`l yerlarda aholi siyrak joylashgan. 70-
yillardan boshlab viloyatning Nishon, Mirishkor, Koson tumanlarida yangi yerlarni
o`zlashtirilishi munosabati bilan chetdan ko`chib kelganlar hisobiga aholi zichligi
ancha oshdi. Hozirgi paytda viloyatda Muborak, Mirishkor, Dehqonobod
tumanlarida hamda Qamashi, Chiroqchi, G`uzor tumanlarining yaylov qismlarida
aholi siyrak joylashgan. Chunki yaylov hududlarida faqat chorvachilik bilan
bog`liq bo`lgan aholigina yashaydi.
O`zbekistonning boshqa viloyatlar kabi Qashqadaryo ham ko`p millatli
viloyat hisoblanadi. Aholining asosiy qismini o`zbeklar tashkil etadi. Viloyatda
shuningdek ruslar, tojiklar, ukrainlar, ozarbayjonlar, tatarlar, turkmanlar, turklar,
koreyslar, beloruslar, qozoqlar, qirg`izlar, lo`lilar va boshqa millat vakillari ham
yashaydi. 1989 yilda o`tkazilgan aholi royxati ma`lumotlariga ko`ra viloyatda 70
dan ortiq millat, milliy guruhlar va elat vakillari yashaydi. Temir yo`llarning
o`tkazilishi, yangi yerlar va tabiiy boyliklarning o`zlashtirilishi munosabati bilan
viloyatning boshqa mintaqalar bilan migratsiya aloqalari kuchaydi va viloyat ko`p
millatli o`lkaga aylandi.
Viloyat aholisining 82,6%ni o`zbeklar tashkil etadi. O`zbeklar qadim
zamonlardan buyon paxta, g`alla yetishtirish, bog`dorchilik va uzumchilik hamda
chorvachilik bilan shug`ullanib kelganlar. Ruslar, ukrainlar, beloruslar,
ozarbayjonlar, armanlar, greklar va boshqa millat vakillari asosan shaharlar va
shaharchalarda yashaydilar.
Mehnat resurslaridan to`g`ri va oqilona foydalanish ijtimoiy ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish imkonini beradi.

Mehnat resurslaridan to`g`ri va oqilona foydalanish ruvchi kuchi, ijtimoiy
ishlab chiqarishning eng muhim tarkibiy qismidir. Shu sababli mehnat
resurslarining soni, o`sish darajasi, malakasi butun respublika miqyosida va
ayniqsa viloyatlar doirasida ishlab chiqarishning ixtisoslashishi va xududiy tashkil
etilishiga katta ta`sir ko`rsatadi.
Respublikamizda mehnatga layoqatli bo`lgan 16 yoshdan 59
yoshgachaerkaklar, 16 yoshdan 54 yoshgacha xotin-qizlar hamda ijtimoiy foydali
mehnatda band bo`lgan nafaqaxo`rlar va 14 yoshdan 16 yoshgacha bo`lgan
imtiyozli sharoitlarda mehnat qilayotgan o`smirlar mehnat resurslariga kiradi.
Viloyatda aholi sonining o`sib borishi bilan uning mehnatga layoqatli qismi
ham ko`payib bormoqda. 1990-2006 yillarda mehnatga layoqatli bo`lgan yoshdagi
aholining soni 2,4 marta o`sdi. 2006 yilda bu yoshdagi kishilar 825,2 ming kishini,
2007 yilda 1338,0 ming kishiga, 2008 yilda 1390,3 ming kishiga, 2009 yilda– –
1433,7 ming kishiga, 2010 yilda esa 1476,3 ming kishiga yetdi. tashkil etdi.
–
Viloyatda yillik mehnat resurslarining o`sishi 2006 yilga nisbatan hozirgi paytda
–
651,1 ming kishini taqozo etmoqda.
Viloyatda mehnat resurslarining absolyut o`sishiga qaramasdan ularning
barcha aholi ichidagi salmog`i katta yoshdagi kishilarning mehnat yoshidan chiqib
ketganligi tufayli kamayib bormoqda, lekin viloyatda umumiy aholi tarkibida
mehnat resurslarining ulushi hamon katta. 2006 yil ma`lumotiga ko`ra uning ulushi
47,1% ni, 2007- yilda 53,6 %, 2008-yilda 54,4 %, 2009- yilda 54,9%, 2010- yilda
55,5% ni tashkil etadi. Bundan keyin ham mehnat resurslarining absolyut
ko`payishi kutiladi. Bu esa viloyatda halq xo`jaligini yanada rivojlantirishga zamin
yaratadi.
Ijtimoiy ishlab chiqarishda band bo`lgan mehnatga layoqatli aholining
salmog`i mehnat resurslaridan foydalanishning asosiy ko`rsatkichidir. Viloyatda bu
ko`rsatkich nisbatan past bo`lib, 68%ni tashkil etadi. Aholining qolgan 32%i ishlab
chiqarishdan ajralgan holda ta`lim olayotgan o`quvchilar, uy va shaxsiy tomorqa
xo`jaligida band bo`lgan kishilardir.

Serfarzand oilalar ko`p bo`lgan. Qashqadaryo viloyatida ijtimoiy ishlab
chiqarishda band bo`lgan aholining salmog`i industrial viloyat ko`rsatkichlaridan
ancha past. Shu sababli aholining mehnatdagi faolligini oshirish maqsadida
kelajakda kichik shaharlarda mahalliy sanoat korxonalarni, yirik shaharlardagi
katta korxonalarning filiallarini hamda keng halq iste`moli buyumlari ishlab
chiqaradigan qo`shma korxonlarni qurish lozim.
Moddiy ishlab chiqarish tarmoqlari orasida sanoat, qurilish, transport va
aloqada ishlovchilar soni ham ortib bormoqda. Bu esa viloyatda ana shu
tarmoqlarning keyingi yillarda rivojlanganligini ko`rsatadi. 1989-1991 yillarda
yoqilg`i-energetika, qurilish, qishloq xo`jalik mahsulotlariga birinchi ishlov
beruvchi sanoat tarmoqlarining rivojlantirilishi tufayli ularda band bo`lganlarning
soni 6,4 ming kishiga ko`paydi. Kelajakda ham viloyatda industrial mehnatning
salmog`i oshib boradi, chunki viloyatda boy yoqilg`i-energetika va mineral-xom
ashyo resurslarining mavjudligi hamda dehqonchilik sanoati majmualarining
tashkil etilishi industrial mehnatni rivojlantirish uchun zamin yaratadi.
Viloyatda ijtimoiy ishlab chiqarishda band bo`lgan aholining halq xo`jaligi
tarmoqlarida taqsimlanishida o`ziga xos xususiyatlardan yana biri qishloq
xo`jaligida band bo`lgan aholi salmog`ining yuqorligidir. 1991 yilda qishloq
xo`jaligida band bo`lgan aholi iqtisodiy faol aholining 28,2%ini tashkil etadi.
Moddiy ishlab chiqarish tarmoqlarida iqtisodiy faol aholi katta qismining
qishloq xo`jaligida bandligi hozirga qadar qishloq xo`jaligida mehnat
unumdorligining uncha yuqori emasligi va qo`l mehnatidan ko`p
foydalanilayotganligini ko`rsatadi. Kelajakda halq xo`jaligining boshqa
tarmoqlaridagi kabi qishloq xo`jaligida ham fan-texnika taraqqiyotning roli oshib
boradi. Natijada qishloq xo`jaligida band bo`lgan aholining bir qismini halq
xo`jaligining boshqa tarmoqlariga jalb qilish imkoniyati tug`iladi. Shu tufayli
qishloq yoshlaridan industrial mehnatga malakali ishchilar. Muhandis-texnik
xodimlar tayyorlab beradigan hunar-texnika va o`rta maxsus bilim yurtlari hamda
oliy bilimgohlarni ko`paytirish lozim bo`ladi.

Xizmat doirasini yanada kengaytirish viloyatning o`sib borayotgan
mehnatga layoqatli aholisini ish bilan ta`minlash imkonini beradi.
Aholi-mahsulotni ishlab chiqaruvchi va iste`mol qiluvchidir. Taraqqiyot
aholi soniga, mehnatga yaroqli kishilar miqdoriga va ularning hudud boylab
qanday joylashganligiga bog`liqdir.
2008 yil 1 yanvar ma`lumotiga ko`ra Qashqadaryo viloyatining aholisi
2506,7 ming kishi bo`lib, O`zbekiston viloyatlari orasida aholi soni jihatidan 5
o`rinda turadi. Hozirgi vaqtda viloyatda aholi o`sishi ko`rsatkichi bir yilda 48071
kishiga tengdir.
Kishilarning moddiy, maishiy turmushining hamda sog`liqni saqlash
tizimining yaxshilanishi tufayli o`lim keskin kamayib, aholi sonining tabiiy o`sish
sur`ati ancha tezlashdi. 1926-1939 yillar mobaynida Qashqadaryo viloyatida
aholining umumiy soni 118,1 ming kishiga ko`paydi yoki yilik o`sish 2,6%ga teng
bo`ldi. Viloyatda aholi yillik o`sish darajasining respublikadagiga nisbatan past
bo`lishi ishlab chiqarish kuchlarining kam rivojlanganligi hamda chetdan
keladigan aholi harakatining kamligiga bog`liq bo`lgan. Natijada, O`zbekiston
umumiy aholisiga nisbatan Qashqadaryo viloyatining tutgan o`rni 7,5% dan
(1926y) 7,3%ga (1938y) tushib qoldi. 1939-1959 yillarda Qashqadaryo
viloyatining aholisi 48,4 ming kishiga ko`paydi. 1959 yilda o`tkazilgan aholi
royxati ma`lumotlariga ko`ra, viloyatda 508 ming kishi istiqomat qilgan.
1960-1980 yillarda Qarshi cho`lini o`zlashtirish maqsadida ulkan
gidrotexnik inshootlarning (Qarshi va Kasbi kanallari, suv omborlari, sug`orish
tarmoqlari va b.) barpo etilishi, katta zahiralarga ega bo`lgan neft hamda gaz
konlarining ochilishi va foydalanishga topshirilishi, yirik sanoat korxonalarining
ishga tushirilishi va boshqa tadbirlar aholi sonining o`sishiga sabab bo`ldi.
O`zbekiston mustaqillikka erishishi tufayli mamlakat aholisining etnik
xususiyatlari e`tiborga olingan holda demografik siyosat yuritish imkoniyatlari
vujudga keldi. Qashqadaryo viloyatida 1991-1999 yillarda aholi sonining
ko`payishi tabiiy ko`payish hisobiga bo`lmoqda. Viloyatda aholi soni 1999 yilda
1989 yildagiga nisbatan deyarli 1,4 marta ko`paydi. 1999 yilda viloyat aholisining

soni 2123,0 ming, 2001 yilda 2257,0 ming, 2002 yilda 2298,0 ming, 2003 yilda
2339,7 ming va 2004 yilda 2381,8 ming kishiga yetdi. Qashqadaryo viloyati
aholisining o`rtacha yillik o`sishi 1959-1979 yillarda 26,7 ming, 1970-1979
yillarda 35,2 ming, 1979-1989 yillarda 47,8 ming, 1990-1999 yillarda 58,1 ming
kishi va 1996-2006 yillarda 46,7 ming, 2007 2010 yillarda 48071 dan 55488–
kishini tashkil qildi, o`sish 7417 kishiga yetdi.
Qashqadaryo viloyati aholisi asosan tabiiy ko`payish hisobiga o`smoqda.
Tabiiy o`sish 1991 yilda 37,7 promille tashkil etgan bo`lsa, 1999 yilda 17,7
promille, 2001 yilda 19,1 promille va 2004 yilga kelib u 18,4 promille, 2007 yilda
19,4promille, 2008 21,3 promille, 2009 yilda 20,5 promille, 2010 yilda 21,0
promillega teng bo`ldi. Tabiiy o`sish boyicha Qashqadaryo viloyati Surxondaryo
viloyatidan keyingi 2-o`rinda turadi.
Tug`ilish darajasi 1996 yilda 33,1 promille, 2003 yilga kelib 23,5 promillega
kamaygan, bo`lsa 2007 yilda 19,4 promille, 2010 yilda esa yana yuqori
ko`rsatkichga erishib 21,0 promilleni tashkil etdi. Shuningdek, bu jarayon qolgan
viloyatlarda ham kuzatilmoqda. (Surxondaryo viloyatida 24,4 promille).
Qashqadaryo viloyati hozirgi kunda ham tug`ilish koeffitsientining
yuqoriligi bilan mamlakatimizda oldingi o`rinlarni egallab kelmoqda. Bunga
asosiy sabab, aholisining asosiy qismini qishloqlarda yashashi, shaharlashuv
jarayonining sust borishi, aholining jinslar orasidagi farqning kamligi, migratsion
jarayonning o`ta sustligi va boshqa demografik holatlar sabab bo`lmoqda.
Viloyatda o`lim koeffitsienti 1996 yilda 5,2 promille, 2003 yilda esa 4,1
promille, bu ko`rsatkich shaharlarda 5,0%, qishloqlarda 5,3%, 2006 yilda 4,4% va
2007 yilda 4,2 promille, 2008 3,9 promille, 2009 yilda 3,8 promille, 2010 yilda 3,9
promilleni tashkil etdi.
Statistik ma`lumotlarning tahlili boshqa mintaqalarga nisbatan eng kam
o`lim Qashqadaryo viloyatiga to`g`ri keladi. Qashqadaryo viloyatida ham tug`ilish
va tug`ish yoshi koeffitsientining kamayishi kuzatiladi. Shuningdek tug`ilgan
bolalarning asosiy qismi nisbatan yosh ayollarga to`g`ri keladi.

Keyingi yillarda tug`ilish darajasining qisqarishi tabiiy ko`payishning
pasayishiga sabab bo`lmoqda. 1996 yilda viloyatda t.k. 27,9%, 2003 yilga kelib bu
ko`rsatkich 19,4% ni tashkil etgan. Ushbu yillarda tabiiy ko`rsatkich darajasi 8,5
promillega kamaygan.
Viloyat tabiiy geografik muhitiga mos holda aholi uning xududida bir tekis
joylashmagan. O`rtacha zichlik 1 km²ga 77,4 kishi bo`lib, bu raqam respublika
o`rtacha ko`rsatkichidan deyarli 1,5 marta yuqori. Aholi xususan yuqori mintaqada
ancha zich o`rnashgan. Masalan, zichlik Yakkabog`da 164, Shahrisabz tumanida
158 va Kitobda 102 kishiga teng, vaholanki bu ko`rsatkich Muborakda 19,
Dehqonobodda 25, Mirishkor tumanida 27 kishini tashkil etadi xolos.
Aholi soni boyicha viloyatda Chiroqchi tumani oldinda turadi (323,2 ming,
2010 yil); Shahrisabz tumanida ham, Shahrisabz shahrini qo`shib hisoblaganda,
aholi 200 mingdan ziyod. Ayni vaqtda Mirishkor tumanining demografik sig`imi
ancha past.
Maydoniga ko`ra esa eng katta Dehqonobod tumani-uning hududi 4,0 ming
km² yoki viloyat maydonining 1/7 qismi. Shuningdek, Muborak va Chiroqchi
tumanlari ham nisbatan katta, eng kichigi-Kasbi tumani (0,65 ming km²).
Umuman olganda, yuqori mintaqa (Shahrisabz, Yakkabog` va Kitob
tumanlari) ko`p jihatdan Respublikamizning aholisi zich voha va vodiylariga
o`xshab ketadi. Ammo, ta`kidlash joizki, zichlik, qoyi mintaqaning ayrim
tumanlarida (Kasbi, Qarshi) ham ancha yuqori, ya`ni 190-200 kishiga teng.
Migratsiyaning aholi soni o`sishiga ta`siri uncha kuchli bo`lmasada, u salbiy.
Masalan, 1997 yilda shahar joylarda migratsiya qoldig`i minus 1440, 1998 yilda
1765 kishini tashkil etgan. Qishloq joylarda minus 2910 va 2205 kishidan iborat
bo`lgan.
1 yanvar 2006 yil ma`lumotlariga ko`ra, Qashqadaryoda mehnatga layoqatli
aholi soni 1 mln kishiga yaqin. Shundan 725 ming kishi iqtisodiy faol ishlaydi,
ya`ni ish o`rinlari bilan band, umumiy bandi darajasi 72,5%, 2006 yil yakunlari
boyicha bir yilda qishloq xo`jaligidan 19,1 ming kishi bo`shagan va shu davrda
25,6 ming yangi ish o`rinlari yaratilgan. 1 yanvar 2011 yil ma`lumotlariga ko`ra,

Qashqadaryoda mehnatga layoqatli aholi soni 1476,3 ming kishiga yaqin. Shundan
971,6 ming kishi iqtisodiy faol ishlaydi, ya`ni ish o`rinlari bilan band, umumiy
bandlik darajasi 72,5%, shu davrda 25,0 ming yangi ish o`rinlari yaratilgan. Biroq,
shunga qaramasdan viloyatda xususan uning aholisi zich tumanlarida mehnat
resurslaridan to`laroq foydalanish va mehnat bozori faoliyatini yaxshilash muhim
muammodir.
2.3.Qashqadaryo viloyati mehnat resurslaridan foydalanishning ayrim
muammolari
Viloyatdagi mehnat resurslari sonining о`zgarib borishi bevosita hudud
aholisining demografik jarayonlariga hamda mexanik (migratsion) harakatiga
bog`liq ravishda kechadi. Mehnat resurslarining soni, tarkibi va sifatiy
xususiyatlari aholi yoshi orqali aniqlanib, ijtimoiy-iqtisodiy sohalardagi
rivojlantirish va joylashtirish borasidagi istiqboldagi rejalar ishlab chiqilishida
asosiy manba bо`lib xizmat qiladi. Bu jihatdan Qashqadaryo viloyatida о`ziga xos
demografik vaziyat namoyon bо`lib, aholi tarkibida yoshlar salmog`ining о`sib
borishi hamda bu jarayon respublika о`rtacha kо`rsatkichidan yuqori ekanligi
mintaqaning mehnat resurslari bilan ta`minlanganlik darajasi ancha yuqoriligidan
dalolat beradi. Shuni ta`kidlash joizki, butun dunyoda, shu jumladan, Respublikada
kuzatiladigan demografik о`zgarishlar ham viloyat mehnat resurslari nufuziga о`z
ta`sirini о`tkazmoqda. Asosiy demografik jarayonlardan biri-tug`ilishning qisqarib
borishi aholi tarkibida yoshlar ulushining kamayib borishiga, bu esa о`z navbatida
mehnat resurslari miqdoriga о`z ta`sirini kо`rsatadi. Viloyatda mehnatga layoqatli
yoshgacha (0-15 yosh) bо`lgan aholi miqdori 1926 yilda 35,2% dan 1959 yilda
43,5% ga о`sib borgan. 1976 yilda bu kо`rsatkich 48,9% ga yetib, 1991 yilgacha
44,1% ga tushib qolgan. Bunga 2-jahon urishi tufayli vujudga kelgan vaziyatni
asosiy sabab deb qarash mumkin. 1989 yildan boshlab aholi tarkibida mehnatga

layoqatlilar soni, ya`ni iqtisodiy faol aholi-amaldagi mehnat resurslari soni ortib
bora boshladi. Bu hol viloyatda 1960 yillardan keyingi tug`ilish koeffitsiyentining
ortib borishi bilan izohlanadi. Mustaqillik yillarida mehnatga layoqatli
yoshdagilarning о`sib borish kо`rsatkichlari birmuncha qisqara bordi. Bu esa 90-
yillarning boshida boshlangan tug`ilishning muntazam kamayish davriga о`tishi
bilan bog`liqdir. Shu bilan birga aholining mexanik harakati, asosan manfiy
migratsiya saldosining ortib borishi ham viloyat mehnat resurslari salmog`iga
muayyan darajada ta`sir kо`rsatmoqda.
Migratsion jarayonlarni aholi yosh tarkibida tahlil qilinganda, migrantlar
miqdorining katta qismini mehnat yoshidagi aholi tashkil qilishi aniqlandi. Bu esa
viloyatda mehnat bozoridagi ijtimoiy-iqtisodiy muammolarning mavjudligi hamda
bu muammolar yechimida ishlab chiqarilayotgan boshqaruv bilan
bog`liq chora-tadbirlar dasturini yanada takomillashtirishni taqozo
etadi.
Migratsion vaziyat shahar va qishloq aholisida tahlil qilinganda aholi
migratsiyasi hajmining oshib borishi asosan qishloq aholisida mehnatga layoqatli
yoshdagi aholining migratsion faolligi kuzatiladi. Bu holat qishloq joylarda ishchi
kuchining nisbatan yuqoriligi bilan bog`liq iqtisodiy-ijtimoiy muammolar
mavjudligini ham ifodalaydi. Qishloqlarda migratsion о`sish dinamikasi muntazam
ravishda kо`tarilib bormoqda.
Migratsiya hajmida mehnatga layoqatli yoshdagi aholining yirik miqdorni
tashkil qilishi qishloq joylarda ishchi kuchining nisbatan yuqoriligi bilan bog`liq
iqtisodiy-ijtimoiy muammolar mavjudligini ham ifodalaydi.
Mehnat resurslarini о`rganishda aholining yoshi va jinsiy tarkibi muhim
hisoblanadi.
Qashqadaryo viloyatida aholining jinsiy tarkibi, undagi ijtimoiy-iqtisodiy va
demografik omillar ta`sirida о`zgarib turgan. Chunonchi, 1926 yilda о`tkazilgan
aholi rо`yxati ma`lumotlariga kо`ra, aholining 46,9%i ayollar hissasiga tо`g`ri
kelgan bо`lsa, 1959 yilga kelib ularning aholi tarkibidagi ulushi 5,5%ni tashkil

etgan. Aholi tarkibida erkaklar salmog`i esa kamaygan. Jinsiy tarkibdagi bunday
о`zgarishlar mehnat yoshidagi aholining jinsiy tarkibida ham namoyon bо`ladi.
1926-1959 yillarda mehnatga layoqatli yoshdagi erkaklar salmog`i 52,9 % dan
49,0 % gacha qisqargan. Shuningdek, mehnatga layoqatli yoshdagi kattalarning
54,0 % dan ortig`i ayollardan iborat bо`lgan. Bu davrdagi ijtimoiy-siyosiy
о`zgarishlar erkaklar bilan bir qatorda xotin-qizlar va hatto mehnatga layoatli
yoshda bо`lmagan bolalar hamda nafaqa yoshidagilar mehnatidan foydalanishni
taqozo etgan.
Respublikada XX asrning 2-yarmidan jinslar о`rtasidagi tafovut asta-sekin
tenglasha borgan. Shu jumladan, Qashqadaryo viloyatida 60-yillardan boshlab
hozirgacha bо`lgan davrda jinsiy tarkib tobora muvofiqlashib, ayollarning
erkaklarga nisbati 50,2 ga 49,8 ni tashkil etgan. Garchi о`rtadagi
tafovut sezilarla bо`lmasada, 1989 yilgi aholi rо`yxati ma`lumotlariga
kо`ra, har ikkala jins tenglashganligini inobatga olsak, keyingi
yillarda ayollar salmog`ining biroz ortganligi ma`lum bо`ladi. Bunday
holat ayniqsa viloyat shaharlarida nisbatan yaqqolroq kо`zga
tashlanadi.
Mehnat resurslari yoki aholining jinsiy tarkibidagi mutanosiblik
nikohlanishning meyorda bо`lishi va shu orqali mehnat resurslarining takror barpo
bо`lishida muhim ahamiyat kasb etish bilan bir qatorda, bandlik munosabatlarga
ham ta`sir kо`rsatadi. Respublikada keyingi yillarda xotin-qizlarning ishlab
chiqarishdagi ishtiroki ortib borayotgan bо`lsada, Qashqadaryo bu jihatdan о`ziga
xos xususiyatga ega. Viloyat Respublikada ayollar bandlik darajasining eng
pastligi bilan ajralib turadi. Bu birinchidan, tug`ilish jarayonlari, ya`ni ketma-ket
farzand kо`rish oqibatida ayollarning uyda о`tirib qolishi, ikkinchidan
iqtisodiyotning tarmoq tuzilishi va ayollar mehnati talab etilayotgan ish
о`rinlarining kamligi, uchinchidan mahalliy ayollarda uy xо`jaligida faoliyat
kо`rsatish ishtiyoqining yuqoriligi bilan izohlanadi.

Ammo shu о`rinda ta`kidlab о`tish lozimki, mustaqillik yillarida viloyat
aholisining ijtimoiy ishlab chiqarishdagi ishtirokida biroz faollashuv kо`zga
tashlanmoqda. Vohada qadimdan tarkib topgan ayollarga xos mahalliy
hunarmandchilik, kasb-korlilik an`analari xotin-qizlarning ishlab chiqarishga
bо`lgan ishtirokini birmuncha kuchaytiradi.
Viloyat jami aholisi tarkibidagi 0-9 yoshlilar ulushi 1926-1970 yillarda
26,6% an 37,1% gacha oshgan. Bu hol 1960-1980 yillarda vohada tug`ilish
koeffitsiyentining ortib borishi bilan izohlanadi. 2004 yilda esa 0-9 yoshlilar
salmog`i jami aholi tarkibida qisqargan va 33,5% ni tashkil etgan. Hozirgi davrda
bolalar salmog`ining qisqarishi 1990 yillardan boshlab viloyatda tug`ilishning
keskin kamayishi bilan bog`liq.
Vohada ijtimoiy infrastruktura obektlarining barpo etilishi, ijtimoiy
sohalarning rivojlanishi aholining о`rtacha umr kо`rish darajasini nisbatan
oshishiga imkon bergan va shunga bog`liq holda 50-59 yoshlilar miqdori (1939-
1959 yillarda) ortib borgan. 1970 yilda umumaholi tarkibida 0-9 va 10-19 yoshlilar
miqdorining kо`pligi yuqoridagi yosh toifalari (50-59 yosh) ulushining nisbatan
kam (38%) bо`lishiga sabab bо`lgan. Ushbu holatning 2-sababi, kо`rilayotgan yosh
guruhidagilarning 1910-1920 yillarda tug`ilganligi va ularning katta qismi 2-jahon
urushidan qaytmaganligidir. 1979 yildan boshlab hozirgacha 50-59 yoshlilarning
jami aholiga nisbatan salmog`i qisqarib ketmoqda. Biroq, keyingi yillardagi
demografik jarayonlar yaqin yillardagi ularning salmog`i ortishidan dalolat beradi.
Shunday holat 60-69 yosh, 70 yosh va undan kattalarda ham kuzatiladi.
Mustaqillik yillaridagi demografik vaziyatning о`zgarishi, ayniqsa
tug`ilishning qisqarib borishi ayni paytdagi viloyat mehnat resurslari miqdorining
shakllanishiga ta`sir kо`rsatmoqda.
2007 yilda viloyatda mehnat resurslari soni 1343,4 ming kishi bо`lib, 1991
yilda va undan keyingi tug`ilganlar bu kо`rsatkich tarkibiga qо`shila bordi. 2008
yilda mehnat resurslari 1395,7 ming kishi bо`lib, о`tgan yilga nisbatan 52,3 ming
kishiga kо`paygan. 2009 yilda bu miqdor 42,6 ming kishiga kо`payib, 1438,3 ming
kishiga yetgan bо`lsa, 2010 yilda 1481,7 ming kishini tashkil etib, 43,4 mingtaga

kо`paygan. 2007 yilda mehnat resurslari umumiy aholining 53,6 % ini, 2008 yilda
54,3 % ini, 2009 yilda 54,9 % ini, 2010 yilda esa 55,4 % ini tashkil etgan. Kо`rinib
turibdiki, aholi tarkibida mehnat resurslarining ulushi har yilda 1 - 1,5 % ga oshib
borgan. Viloyat mamlakat mehnat resurslarining 9 % ini tashkil etgan holda,
viloyatlar ichida 5 – о`rinni egallaydi.
Mehnatga layoqatli aholi soni mehnat resurslari tarkibida eng asosiy
kо`rsatkichlardan bо`lib, о`z faoliyatini moddiy va nomoddiy ishlab chiqarish
sohalarida olib boradi. Mamlakat demografik vaziyatida о`ziga xos
о`rin egallagan ushbu viloyat aholisining (2671,0 ming kishi,
01.01.2011 y) tabiiy о`sishi asosan tug`ilish hisobiga kо`paymoqda
(tug`ilish har ming kishiga 24,9 ‰, о`lim 3,9 ‰, tabiiy kо`payish 21
‰, 01.01.2011 y). Viloyatda mehnatga layoqatli yoshdagi kishilar
butun aholining salmoqli qismini tashkil etadi. Umumiy aholi
tarkibida mehnat resurslari 1481,7 ming kishi (55,4 %) bо`lib,
shundan mehnatga layoqatli aholi soni 1476,3 ming kishini tashkil
etadi. Iqtisodiy faol bо`lgan 1032,8 ming kishidan iqtisodiyotda band
bо`lgan aholi soni 971,6 ming kishidir.
Tumanlar kesimida mehnat resurslari soni bо`yicha Shaxrisabz, Chiroqchi
va Kitob tumanlari (mos ravishda 167,5; 159,1; 122,2 ming kishi) yetakchilik
qiladi. Qishloq tumanlarida iqtisodiyotda band aholining katta qismi qishloq
xо`jaligi tarmoqlari hissasiga tо`g`ri keladi. Ijtimoiy sohalarda ham kо`rsatkich
yuqori bо`lib, sanoat, transport va aloqada aholining bandlik darajasi ancha pastroq
(2-jadval):
№ Shahar va
tumanlar 2007 y 2008 y 2009 y 2010 y
M/R % da M/R % da M/R %
da M/R %da
1 Dehqonobod 56,0 4,2 57,9 4,2 59,6 4,1 61,8 4,2

2 Kasbi 77,2 5,8 80,2 5,7 82,9 5,8 85,1 5,8
3 Kitob 110,4 8,3 116,9 8,3 119,5 8,3 122,2 8,2
4 Koson 112,2 8,4 116,2 8,4 118,3 8,2 120,1 8,1
5 Mirishkor 51,9 3,8 54,9 3,9 56,8 4 58,2 4
6 Muborak 47,2 3,5 49,5 3,5 51,1 3,6 52,3 3,5
7 Nishon 56,4 4,1 59,0 4,2 61,5 4,3 62,7 4,2
8 Chiroqchi 146,4 10,9 152,3 10,9 155,8 10,8 159,1 10,7
9 Shaxrisabz 156,0 11,7 157,2 11,3 161,2 11,2 167,5 11,3
10 Yakkabog` 108,3 8,1 112,0 8,1 115,2 8 117,8 8
11 Qamashi 104,9 7,8 109,3 7,8 112,9 7,9 118,3 8
12 Qarshi 103,8 7,7 107,5 7,7 110,8 7,6 113,7 7,6
13 G`uzor 79,0 5,8 82,6 6 85,8 6 88,2 6
14 Qarshi shahri 133,7 9,9 140,2 10 146,9 10,2 154,7 10,4
Viloyat bо` yicha 1343,
4 100 1395,
7 100 1438,
3 100 1481,
7 100
Aholi bandligining о`sib borishi–insonlar turmush farovonligi
ta`minlanishining eng muhim omillaridan biri ekanligi bugungi kunda har qanday
mintaqa iqtisodiyoti uchun alohida ahamiyat kasb etmoqda. Hududda mehnat
resurslarining kо`payishi bandlik darajasining ham о`sishini vujudga keltiradi.
Bunda dolzarb masalalardan biri yangi ish о`rinlarining barpo etilishi bо`lib, bu esa
bozor iqtisodiyoti sharoitida tadbirkorlik faoliyati bilan bog`liq jarayondir. Keyingi
yillarda viloyatda nodavlat sektorning rivojlanib borishi kuzatilmoqda. Bu esa о`z
navbatida aholi bandligi tuzilmasiga ham sezilarli ta`sir kо`rsatmoqda.
Iqtisodiyotda band bо`lgan aholining 79 % i (768,4 ming kishi) nodavlat korxona
va tashkilotlari hissasiga tо`g`ri keladi:

681,1 768,4
196,7 203,2
Вилоятда иш билан банд ахолининг иктисодиёт секторларида таксимланиши (2007 - 2010 йиллар, минг киши хисобида)
Давлат сектори
Нодавлат секториMa`lumotlardan kо`rinib turibdiki, viloyatda nodavlat sektorida band
bо`lgan aholi miqdori 2007-2010 yillarda 87,3 ming kishiga kо`paygan bо`lsa,
davlat sektorida band aholi esa 6,5 ming kishiga kо`paygan.
«Aholini ish bilan ta`minlash» hududiy dasturlarining bajarilishi natijasida
mamlakatda har yili kо`plab ish о`rinlari yaratiladi. Viloyatda mehnatga layoqatli
aholining bandlik darajasini oshirishda mehnat organlari, jumladan, aholini
ijtimoiy muhofaza qilish markazlari faoliyatining ahamiyati kattadir. Ushbu
markazlar tomonidan band bо`lmagan aholiga xizmat kо`rsatish sifatini yanada
yaxshilash borasida kо`plab chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. 2010 yilda
viloyatda jami 85734 yangi ish о `rinlari yaratilgan b о `lib, bu respublikaning 9 %
ini tashkil etadi:

Вилоятда янги иш уринларини яратиш дастурининг бажарилиши
11200; 13%
24014; 28%
21723; 25%
28797; 34%
Йирик корхоналарни ишга тушириш, реконструкция ва кенгайтириш
Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик
Уй мехнати турларини ташкил этиш
Иктисодий инкирозга карши чораларни амалга оширишYaratilayotgan yangi ish о`rinlarining qariyb yarmi kichik biznes
korxonalari va mikrofirmalar hissasiga tо`g`ri keladi. Viloyatda yangi ish
о`rinlarini yaratish dasturi bо`yicha kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni
rivojlantirish rejasining bajarilishi tahlil qilinganda kichik korxonalar va
mikrofirmalar tashkil qilish hisobiga yaratilgan ish о`rinlari miqdorining kо`p
ekanligini kо`rish mumkin. 24014 ta ish о`rinlaridan 9299 nafari (38,7 %) aynan
shu sohaga tegishli bо`lib, yakka tartibdagi tadbirkorlikni rivojlantirish hisobiga
tashkil etilgan ish о`rinlari esa 6116 ta (25,5 %) ni tashkil etadi. Fermer
xо`jaliklarini rivojlantirish bо`yicha 4760 ta (19,8 %), harakatdagi kichik biznes va
bozor infratuzilmasi korxonalarini rivojlantirish bо`yicha yaratilgan 3839 ta (16 %)
yangi ish о`rinlari viloyatda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish
borasidagi chora-tadbirlarning amalga oshirilayotganligidan dalolat beradi.
Viloyat mehnat resurslaridan oqilona foydalanish, aholi bandligini oshirish,
turmush darajasini yanada rivojlantirishda qo`l mehnati ya`ni kasanachilikning
shakllanishi alohida ahamiyat kasb etadi. Mintaqada qadimdan milliy
hunarmandchilik sohalarining rivojlanganligi viloyatda ishlab chiqarish obektlarida
sanoat korxonalarda qo`l mehnati va kasanachilikni rivojlantirish qulay hamda
samarali ekanligini ta`kidlab o`tish lozim. Bu borada viloyatda sezilarli ishlar olib
borilmoqda. 2009 yilda viloyatda korxonalar tomonidan kasanachilikni

rivojlantirish hisobiga mehnat shartnomasi asosida jami 6374 ta yangi ish o`rinlari
yaratildi. Olib borilgan bu amaliy tadbirlar viloyatda mehnat bozori faoliyatini
yanada takomillashtirish aholi ijtimoiy iqtisodiy rivojlanishini va aholi–
bandligini oshirish, tarmoqlar imkoniyalarini kengaytirish kabi ijobiy natijalarni
beradi.
Jahonda kuzatilayotgan iqtisodiy inqirozning mamlakatimizga vaholangki,
viloyatimiz iqtisodiyotiga ko`rsatadigan havfni hamda ta`sirini oldini olish
maqsadida ham ko`plab tadbirlarning amalga oshirilishiga katta e`tibor
berilmoqda. Iqtisodiy inqirozga qarshi bunday chora-tadbirlarni amalga oshirish
hisobiga yangi ish o`rinlari yaratish rejasi ishlab chiqilgan. Iqtisodiy inqirozga
qarshi chora-tadbirlarni amalga oshirish hisobiga qo`shimcha tashkil qilinadigan
yangi ish o`rinlari (28797) tarkibiga oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishni
ko`paytirish hisobiga 1593 ta, yo`llar qurilishi va ta`minlash hisobiga 1922 ta, uy-
joy qurilishini kengaytirish hisobiga 3250 ta, obodonlashtirish va
ko`kalamzorlashtirish hisobiga 725 ta, qishloq joylarda muntazam xizmat
ko`rsatish savdo do`konlari qurilish hisobiga 1300 ta va shu kabi maqsadlarda
ko`plab qo`shimcha yangi ish o`rinlarini yaratish tadbirlari ishlab chiqilgan bo`lib,
hozirda bu borada barcha imkoniyatlardan foydalangan holda chora-tadbirlar
amalga oshirilib borilmoqda.
(3-diagramma).
Меҳнат ресурсларидан фойдаланиш ҳолати (01.07.2007 й)
2473,4
1332,5
885,2
855,9 62,121,518,3
28
Вилоят аҳолиси Меҳнат ёшидаги меҳнатга лаёқатли аҳоли Иқтисодий фаол аҳоли Меҳнатда банд аҳоли Жами ишсизлар Меҳнат биржаларига мурожаат қилганлар Ишга жойлаштирилганлар Яратилган янги иш ўринлари

Viloyatda mehnat resurslari sonining o`zgarib borishi bevosita hudud
aholisining takror barpo bo`lish jarayonlariga hamda mexanik (migrasion)
harakatiga bog`liq ravishda kechadi. Mehnat resurslarining soni, tarkibi va sifatiy
xususiyatlari aholi yoshi orqali aniqlanib, ijtimoiy-iqtisodiy sohalarni rivojlantirish
va joylashtirish borasidagi istiqboldagi rejalar ishlab chiqilishida asosiy manba
bo`lib xizmat qiladi. Bu jihatdan Qashqadaryo viloyatida o`ziga xos demografik
vaziyat namoyon bo`lib, aholi tarkibida yoshlar salmog`ining o`sib borishi hamda
bu jarayon mamlakatimizning o`rtacha ko`rsatkichidan yuqori ekanligi
mintaqaning mehnat resurslari bilan ta`minlinginlik darajasi ancha yuqoriligidan
dalolat beradi. Shuni ta`kidlash lozimki, butun dunyoda, shu jumladan
mamlalakatimizda kuzatilayotgan demografik o`zgarishlar ham viloyat mehnat
resurslari nufusiga o`z ta`sirini o`tkazmoqda.
Asosiy demografik jarayonlardan biri - tug`ilishning qisqarib borishi aholi
tarkibida yoshlar ulushining kamayib borishiga, bu esa o`z navbatida mehnat
resurslari miqdoriga o`z ta`sirini ko`rsatadi. Viloyatda aholining mehnatga
layoqatli yoshgacha (0-15 yosh) bo`lganlarning soni 1926 1959 yillarda 35,2 %–
dan 43,5 % ga o`sdi; 1979 yilda esa bu ko`rsatkich 48,9 % ga yetgan holda 1991
yilda 44,1 % ga tushib qoldi. Bunga ikkinchi jahon urushi tufayli vujudga kelgan
ijtimoiy-demografik vaziyatni asosiy sabab, deb qarash mumkin. 1989 yildan
boshlab aholi tarkibida mehnatga layoqatlilar soni, ya`ni iqtisodiy faol aholi
–
mavjud mehnat resurslari soni ortib bora boshladi. Bu hol viloyatda 1960 yillardan
keyingi tug`ilish koeffsiyentining ortib borishi bilan izohlanadi. Mustaqillik
yillarida mehnatga layoqatli yoshdagilarning o`sish ko`rsatkichlari bir muncha
kamayib bordi. Bu esa 90-yillarning boshida boshlangan tug`ilishning muntazam
kamayish davriga o`tishi bilan bog`liq. Shu bilan birga aholining mexanik harakati,
asosan manfiy migrasiya saldosining ortib borishi ham viloyat mehnat resurslari
salmog`iga muayyan darajada ta`sir ko`rsatmoqda (4-diagramma).

Migrasion vaziyat turli ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va boshqa jarayonlar
ta`sirida o`zgarib bormoqda. Hozirgi paytda viloyat migrasion holatining o`ziga
xos xususiyatlaridan biri - ko`p yillar davomida saqlanib kelgan manfiy migrasiya
saldosidir. Biroq, 4 -diagrammadan ko`rinib turibdiki, keyingi yilda viloyatda
migrasiya saldosining musbat tomonga o`zgarganini kuzatish mumkin. Bu holatni
viloyat mehnat resurslari salmog`iga ijobiy ta`sir ko`rsatuvchi jarayon sifatida
e`tirof etish o`rinlidir. Migrasion jarayonlarni aholi yosh tarkibida tahlil
qilinganda, migrantlar miqdorining katta qismini mehnat yoshidagi aholi tashkil
qilishi aniqlandi. Bu esa viloyatda mehnat bozoridagi ijtimoiy-iqtisodiy
muammolarning mavjudligi hamda bu muammolar yechimida ishlab chiqilayotgan
boshqaruv bilan bog`liq chora-tadbirlar dasturini yanada takomillashtirishni taqazo
etadi.
Aholining mexanik harakati shahar va qishloq aholisi bo`yicha tahlil
qilinganda manfiy migrasiya saldosi qishloq aholisi tarkibida ko`proq ekanligi
bilan birga, migrasiya hajmida aholining mehnatga layoqatli yoshdagi tarkibining
kata qismini tashkil qilishi aniqlandi (5-diagramma).

Bu holat qishloq joylarda ishchi kuchining nisbatan yuqoriligi bilan bog`liq
iqtisodiy-ijtimoiy muammolar mavjudligini ham ifodalaydi. Tahlillardan ko`rinib
turibdiki, viloyatda mehnat resurslari bilan bog`liq muammolarning jiddiy
ahamiyat kasb etishi ayniqsa qishloq joylarda yaqqol namoyon bo`lmoqda.
Qishloqlarda asosan qishloq xo`jaligi sohalari bilan bog`liq mavsumiy ishsizlik
muammosining yuqoriligi bu boradagi zaruriy chora-tadbirlarni mintaqaviy
dasturlarini ishlab chiqarishni taqazo etadi.
Yetarli tabiiy salohiyatga va mehnat resurslariga boy bo`lgan Qashqadaryo
viloyatida bu chora-tadbirlar ijrosini ta`minlash ancha samarali natijalarga
erishishning asosiy omillaridan hisoblanadi. Viloyatda mehnat bozorining
shakllanishida bir qancha muammolarni kuzatish mumkin. Mehnat bozori hozirgi
paytda asosan malakasiz ishchi kuchlarini qamrab olgan. Mehnat birjalariga
murojaat qilganlar orasida ishchilar hamda kasbga ega bo`lmaganlar ko`pchilikni
tashkil etadi. Viloyatda ishsizlik muammosini imkon qadar bartaraf etishda va
bandlikni samarali muvofiqlashtirishda ishlab chiqiladigan dasturlar majmuida
quyidagi tadbirlarni e`tirof etish o`rinli, deb hisoblaymiz:
 aholini ish bilan ta`minlanishida zaruriy yordam bera oladigan mehnat
bozori infratuzilmasini barpo etish, ishsiz mutaxassis-kadrlarni qayta tayyorlash,
mehnat birjalarida ishsizlik bo`yicha to`lovlar to`lash;
 aholining ijtimoiy jihatdan kam ta`minlangan qatlamini ish beruvchilar
bilan shartnoma tuzish yo`li bilan ishga joylashtirish tadbirlarini olib borish;

 aholining mehnat faoliyatini, migrasion jarayonlarini doimiy nazorat
qiluvchi mahalliy boshqarish organlari tomonidan nazorat qiluvchi qarorlar ishlab
chiqish;
 qishloq joylarda qishloq xo`jaligi bilan bog`liq mahalliy ishlab chiqarish
obektlarini ko`paytirishni yo`lga qo`yish;
 qo`shimcha ishchi o`rinlarini yaratishda horijiy sarmoyalar kiritilishini
ta`minlovchi imkoniyatlardan keng foydalanish.
Bu kabi chora-tadbirlar ijrosining natijasi - Asosiy demografik jarayonlardan
biri - tug`ilishning qisqarib borishi aholi tarkibida yoshlar ulushining kamayib
borishiga, bu esa o`z navbatida mehnat resurslari miqdoriga ta`sirini ko`rsatadi.
Viloyatda ishsizlik muammosining imkon qadar kamayishi hamda
qo`shimcha ishchi o`rinlarini yuzaga kelishi bilan mehnat bozorida ham vaziyat
birmuncha barqarorlashadi. Vaqtinchalik va mavsumiy ishlar mavjud bo`lgan
qora bozorlar”ga bo`lgan talab asta-sekin kamayib, ular faoliyatiga ham“
muayyan darajada barham berishiga erishiladi. Aholining migrasion faoliyatida
ham ijobiy o`zgarishlar yuzaga keladi. Jumladan, noqonuniy migrantlar
miqdorining kamayishi, malakali mutaxassislar va kadrlar salmog`ining migrantlar
tarkibidagi ishtirokining pasayishi kabi ijobiy holatlar ham kuzatiladi.
2.4. Qashqadaryo viloyat ining demografik hususiyatlari ga ekologik
sharoitning ta`siri
Rus olimlari V.L. Kotelnikov va Y.G. Saushkinlar ta`kidlashicha-
«Aholi tabiat qonunlaridan foydalangan holda yashaydi, mehnat qiladi, dam oladi
va davolanadi. Fan bu qonuniyatlarni o`zlashtirish uchun juda ko`p ishlarni amalga
oshirdi. Biroq, geografik muhitdagi o`zgartirilgan va o`zgartiriladigan tabiat
qonunlarining barcha jihatlari to`liq o`rganilmagan». Agar, XX asrda demografik
jarayonlarning faollashuviga jahon urushlari va asr oxiridagi geosiyosiy jarayonlar
o`z ta`sirini ko`rsatgan bo`lsa, XXI asrga kelib, dunyoning turli mintaqalarida turli
ko`rinishdagi tabiiy ofatlarning ortib borishi bilan bog`liq bo`lishi dunyo olimlari
tomonidan bashorat qilinmoqda.

Olimlarning fikricha, geografik muhitning jamiyat tomonidan o`zgartirilishi
doimo quyidagi maqsadlardan kelib chiqadi:
a) ehtiyoj mahsulotlarini ishlab chiqarishning kengayishi;
b) inson hayotida bevosita ahamiyatga ega bo`lgan aholi punktlarining
kengayishi;
v) inson mehnati va yashash sharoitlarini yaxshilash;
g) kasalliklarga qarshi kurash, kishilar salomatligini yaxshilash;
d) insoniyatning dam olishi va davolanishi kabi maqsadlar[1].
Geografiya tarixida, ya`ni XVII asrning boshlariga qadar Shimoliy Amerika
tabiati mutlaqo o`zgartirilmagan, Missisipi daryosi qirg`oqlari boylab butun AQSH
ning sharqi va Kanadaning janubi sharqiy kengliklari qalin o`rmonlar bilan
qoplangan bo`lgan. Aksariyat qismi Yevropadan borgan kolonnizatorlar tomonidan
o`rmonlarning kesilishi bugunga qadar, ya`ni 200-250 yil davom etdi. Natijada,
ajoyib tabiat me`yori hukm surgan bu hududda mutlaqo o`zgacha manzara kasb
etgan sanoat mintaqasi paydo bo`ldi. 1908 yilda tabiiy resurslarni muhofaza
qilishga bag`ishlab o`tkazilgan konferentsiyada T.Ruzvelt shunday degan:-«Biz
tabiiy resurslardan keng foydalanishimiz natijasida boyidik va o`zimizni
yutuqlarimizdan minnatdor va mag`rur tutamiz. Biroq, o`rmonlarning yo`qolib
ketishi, ko`mir, neft, va temir rudalari zahiralari tugaganidan keyin, qanday holatga
tushishimiz to`g`risida oylashga hozir vaqt yetdi!». Albatta, T.Ruzvelt o`z
e`tirofida bugungi kundagi iqlim o`zgarishlari oqibatida AQSH da bo`layotgan
tabiiy ofatlarni nazarda tutmagan. Demak, demografik jarayonlarning tabiatga
sezilarli ta`sir etishi to`g`risidagi tushunchalar XX asr boshlaridayoq jamoatchilik
diqqatida bo`lgan.
Shu bois, bugungi kundagi iqlim o`zgarishi oqibatida yuzaga kelayotgan
tabiiy ofatlarning paydo bo`lishini «bumerang» ga o`xshatish mumkin, ya`ni, tabiat
o`z aks ta`sirini ko`rsatmoqda. Buni «Orol muammosi» misolida ham ko`rish
mumkin. Oxirgi 40 yil davomida Orol dengizi sathi 20-21 metrgacha tushib ketdi
va dengizning qurib qolgan maydoni esa, 3 mln. gektardan ko`proqni tashkil etadi
va uning deyarli yarmi O`zbekiston hududiga to`g`ri keladi. Orol tubidan ochilib

qolgan va har yili 100 mln. tonnadan ortiq tuz qishloq xo`jaligi yerlariga yoyilib,
hududdagi har gektar yerga kelib tushadigan tuzlar miqdori 520-600 kg.ni tashkil
etmoqda.
Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrda Surxon-Sherobod vohasi, Qarshi
dashtlari, Mirzacho`lni o`zlashtirish uchun minglab, oilalar o`zlashtirilishi lozim
bo`lgan hududlarga ko`chirilgan. Masalan, 1949 yil 20 iyunda 6615 xo`jalik
oilalari ko`chirilgan. Jumladan, Mirzacho`l tumaniga 3337ta oila, Sirdaryo
tumaniga 3278 oila ko`chirilgan. Bu davrda yuzlab jamoa xo`jaliklari tashkil etilib,
qo`riq yerlar o`zlashtirildi. O`nlab sug`orish inshootlari qurildi. Natijada, suv sarfi
ham bir necha o`n martaga ortdi. Orol sathi pasaya borib, Moynoq va boshqa aholi
punktlarida aholi sezilarli darajada kamaydi. So`nggi yillarda atrof muhitning
kompleks omillari ta`sirida aholi salomatligi bilan bog`liq ba`zi salbiy holatlarning
intensiv o`sishi kuzatiladi Bular cho`llashuv jarayonining faollashuvi chuchuk
suvlar tanqisligi tabiat ekotizimlarining nafaqat degradatsiyasi, balki aholining
tabiiy o`sishiga ham ta`sir ko`rsatmoqda. Bu kabi holatni fojeali hududning
Qozog`istonga tegishli qismida ham kuzatish mumkin. Biroq, O`zbekiston
Markaziy Osiyoning boshqa davlatlariga nisbatan aholisi o`sishda davom
etmoqda.
1994 yillarda Orol ekologik inqirozi hududi (Qoraqalpog`iston Respublikasi,
Qozog`iston, shundan Qizil O`rda va Oktyubinskiy oblastlari)dan 75 ming kishi
har yili ko`chib ketishgan. Orolning qurishi natijasida Orol atrofida qish 1,5-2,5
gradusga sovidi, yoz kunlarining harorati esa 1,5-2,5 gradusga isidi.
O`simliklarning vigitatsiya davri esa 10-15 kunga qisqardi. Orol boyidagi o`nlab-
yuzlab ko`llar va havzalar quridi. Ushbu ko`llar atrofida hayvonlar boqilardi, baliq
urchitilardi, ondatra, nutriya, qutb tulkilari ko`paytirilardi. Amudaryo deltasida 800
ming gektar yer maydonidagi to`qayzorlar va qamishzorlarga putur yetdi, ular yo`q
bo`lish arafasida. 200 turga yaqin o`simlik va hayvonlarning turlari yo`q bo`ldi.
Tuproqning gumus qatlami 2-3 martaga kamayib ketdi. Orol dengizining qurishi
bilan bir vaqtda, daryo suvining va u bilan bog`liq xolda yer osti suvlarining ham
ifloslanishi roy bermoqda. Shu tariqa, O`zbekistondagi demografik jarayonlarning

rivojlanishida ekologik shart- sharoitlar, ayniqsa, ekologik muammolar ichida suv
ta`minoti muhim o`rin tutadi. Olimlarning hisob kitoblariga ko`ra, yer yuzasidagi
mavjud chuchuk suvlar va foydalanish mumkin bo`lgan yer osti suvlari 60
milliarddan ortiq aholining ehtiyojini qondirish uchun yetadi (faqat ichish emas,
sanoat va qishloq xo`jaligi ham hisobga olinganda). BMT demograflarining
taxminicha, Yer shari aholisi 12-14 milliard kishi atrofida barqarorlashishi
ehtimoli bor.
Hozir O`zbekistonda olinadigan chuchuk suvning 92 foizi qishloq xo`jaligida,
6 foizi sanoatda, 0,5 foizi kommunal xo`jalikda ishlatiladi, 1,5 foizi esa bug`lanib
ketadi. Shunday ekan, aholisining aksariyat qismi qishloq xo`jaligida band bo`lgan
aholi punktlarida chuchuk suvning ahamiyati kishilar turmush tarzini belgilovchi
eng muhim vosita sifatida maydonga chiqadi. Keyingi yillarda, qishloq xo`jaligida
suvdan tejamkorlik bilan foydalanishga e`tibor qaratilmoqda. Biroq, bu boradagi
ishlarni hamon talab darajasida deb bo`lmaydi. Ayniqsa, bu bozor iqtisodiyoti
sharoitida yangi paydo bo`lgan xo`jalik sub`ektlari (fermer xo`jaliklari) oldidagi
muhim muammodir. Shu bois, qishloq xo`jaligida suvni tejab foydalanishni ko`zda
tutgan loyihalar va dasturlar ko`lami va ularning amaliyotdagi joriy etilishiga
jiddiy e`tibor qaratishni taqozo etadi.
Qishloq xo`jaligi va qishloq aholi maskanlari uchun yana bir dolzarb
muammo bu elektr energiyasi ta`minotidir. Biz bugungi kunda mamlakatning eng
chekka hududlariga kichik korxonalarning kirib borishi, fermer xo`jaliklari ixcham
kichik uskunalar yordamida o`zlari yetishtirgan mahsulotlarni qayta ishlashlari
to`g`risida ko`pgina ilmiy ishlarimizda e`tirof etamiz. Ammo, elektr energiyasiz
uni amalga oshirish muammoligicha qolib kelmoqda. Elektr quvvatiga ehtiyojni
ta`minlash muammosi bugungi kunda ko`plab mamlakatlar va hatto, rivojlangan
davlatlarga ham xos, biroq, ularning ko`pchiligida energiya ishlab chiqarishning
muqobil usullari ancha yaxshi yo`lga qoyilgan. Yaponiyaning 60-70 yillardagi
yutug`i ham mamlakatda energiya inqilobini amalga oshirganligi bilan bog`liq
bo`lgan. Jumladan, O`zbekistonda «Bekobod shamoli»ning yil davomida esishi
yoki mamlakatning janubiy mintaqasidagi quyoshli kunlarning davomiyligini

e`tiborga olganda, bu uzoq vaqt orzuligicha qolmasligi lozim. Yurtimizda faoliyat
yuritayotgan xorij kompaniyalarining manfaatlari doimo bizga mos kelavermaydi.
Chunki, ular hech qachon bizga hozirgi kundagi do`konlardagi narxi 1 mln.
so`mgacha yoki undan ortiq bo`lgan uyali telefon o`rniga quyosh batareykalarini
taklif etmaydi. Shunday ekan, bu mamolarni bartaraf etish uchun jonkuyarlik o`z
mutaxassislarimiz va tadbirkorlarimiz zimmasida qolaveradi.
Shu kabi bu muammolar avvalom bor, milliy qo`shni davlatlarda ham bu
muammolarning mavjudligini e`tiborga olganda mintaqaviy muammolardir.
Iqlimi issiq bo`lgan ulkan sug`orma dehqonchilik rivojlangan. Qadimda aholi
vohaning dasht qismida, asosan, chorvachilik va qisman dehqonchilik bilan
shug`ullangan, keyingi davrlarda esa irrigatsiya inshoatlarining qurilish
munosabati bilan tog`oldi va tog`li hududlarda ham dehqonchilik va chorvachilik
taraqqiy etib borgan. Bu voha aholisining geografik joylashuvining hududiy
tarkibiga ijobiy ta`sir qildi. Vohaning tekislik va sotsial turmushining hilma-hil
bo`lishiga ta`sir qildi. Boshqa joylardagidek Qashqadaryo viloyati hududida ham
tabiiy va iqtisodiy imkoniyatlarning geografik jihatlari bir hil emas. Bu yerda 1,3
mln gektarli Qarshi dashti, suvga o`ta tanqis (O`rta Qashqadaryo, janubi-g`arbiy
tog`oldi zonalarda) serunum, tuproqli adirlar va yassi tog`lar bor. Tog`lar orasida
kichik, ammo yuksak iqtisodiy va demografik salohiyatga esa bo`lgan vohalar bor.
Bu viloyatning Shahrisabz, Kitob, Yakkabog`, Qamashi tog`lik zona hududlaridir.
Vohaning rivojlanishida o`zaro hududiy munosabatlar muhim geografik omildir.
Demak, voha aholisining istiqomat qiladigan manzilgohi va va mehnat faoliyatini
o`rganish davr taqozosi va talabidir.
Respublika Prezidenti I.A. Karimov ta`kidlaganidek: Hammamizni“
boqadigan, ozuqa beradigan soha-qishloq ho`jaligi tarmog`idir, ...Farovon hayot
qurmoqchi ekanmiz, oldimizga halq turmushini yahshilash...avvalo, qishloq
ho`jaligi, qishloq hayoti sohasidan boshlashimiz zarur . Chunki, hozirgi paytda
”
respublikadagi og`ir iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik muammolar qishloqlar bilan
bog`liqdir. Shuning uchun qishloqlarni ilmiy o`rganish davrning eng dolzarb
masalasidir. Qishloqlarning shakllanishi va rivojlanishi hududning tabiiy-iqtisodiy

sharoitiga, qishloq ho`jaligining joylashishiga, transport va boshqa halq ho`jaligi
tarmoqlariga bog`liq. Shunday ekan, Qashqadaryo vohasi qishloq muammosining
yechimi uchun tabiiy-iqtisodiy geografik jihatdan yetarli imkoniyatlarga ega.
Ayniqsa, iqlimiy sharoiti qishloq ho`jaligida sug`orma va lalmikor sabzavot-
polizchilikni rivojlantirish uchun qulay. Bu tarihiy davrlarda aholining asosiy
qismi qishloq ho`jaligi bilan shug`ullanib kelishiga ta`sir etgan. Binobarin, viloyat
aholi manzilgohlarining 88,5%i qishloqlar hisoblanadi. Qolgan 11,5%i shahar
manzigohlaridir.
Ma`lumki, manzilgohlar alohida faoliyatining asosiy mashg`ulot maskanidir.
Mamlakat va uning regionlarida industrial taraqqiyot, unda yashaydigan aholi
tarkibi va miqdori bilan belgilanadi. Masalan, industriya sanoati sust rivojlangan
mamlakatlarda qishloq aholisi-asosiy, aksincha industrial taraqqiyotga erishgan
mamlakatlarda shaharliklar soni ko`p bo`ladi.
Respublika va uning regionlarida 60 yillargacha, Qashqadaryoda esa 70-–
yillargacha industrial taraqqiyotning o`ta past bo`lishi uning umumiy aholisi
tarkibida qishloqliklar ko`pchilikni tashkil qilgan. Keyingi paytda Qarshi dashtini
o`zlashtirish va yer osti zahiralaridan foydalanish sababli biroz industrial
taraqqiyot jonlandi. Bu aholining yashash sharoiti va tarkibiga ta`sir qildi. Natijada
viloyat aholisining 1959 yilda 66,7%i, 1996 yilda 75%i, 2010 yilga kelib 56,4%ga
tushdi.
Qarshi dashtini o`zlashtirilishi bilan qishloq aholisi soni yana tez ortdi.
Bunda viloyat qishloq aholisining 1959-1996 yillarda o`rtacha yillik ko`payish
sur`ati 5,60%ini va 1989-1996 yillarda esa 3,52%ni tashkil qilgan. Ushbu raqamlar
respublikada 3,28% va 2,98%ni. Umuman viloyat qishloq aholisining o`sish sur`ati
bo`yicha respublikada Horazmdan keyin ikkinchi o`rindadir. Lekin respublika va
uning ko`pchilik viloyatlarida 1990-2008 yillardan boshlab qishloq aholisining
o`sishi sur`ati shaharliklarga nisbatan ortib bormoqda. Buning oqibatida 1959 yilda
viloyatdagi qishloq aholi soni 441 ming bo`lsa, 1997 yilda 1515 ming kishiga,
2000 yilda 1615,7 ming kishini, 2006 yilda 1823,1 ming kishini, 2010 yilga kelib,
qishloq aholisi 1512,8 ming kishiga kamaydi.

Qishloq aholisining o`sishi umumiy aholi tarkibida ham ijobiy
o`zgarishlarga olib keladi. Natijada hozir aholisi 3000 kishidan ortiq aholi
yashaydigan qishloqlar shahar qo`rg`onchalariga va shahrlarga aylanishi mumkin.
Odatda hududning yeri, suvi va boshqa tabiiy zahiralaridan foydalanish natijasida
aholi manzilgohlari yana shakllanadi. 2009 yilga kelib, qishloqlar shaharchalarga
aylantirildi.
Viloyat aholi soni 1970-1996 yillarda 2,5 baravar, qishloq aholisi soni esa
2,46 marta o`sgan. Umumiy aholi tarkibida 1970 yildagi qishloqliklar 83,5%dan
1996 yilga 74,6%ga kamaydi. Viloyat aholisining shakllanishida qishloqliklar
bo`lgan regionda yashaydigan aholining iqtisodiy, sotsial va ekologik
muammolarining asosiy qismi qishloqlarga to`g`ri kelmoqda.
Qashqadaryo viloyatining yer maydoni va uning tabiiy zahiralari (yer, suv va
biologik) o`ziga hos hususiyatlar bilan Farg`ona vodiysidan, Buhoro va Quyi
Amudaryo rayonlaridan keskin farq qiladi. Chunki voha yeri asosan tog`, tog` oldi
adirlik va dashtliklardan iboratdir.
Viloyat yer yuzining tashqi tuzilishi viloyat qishloqlarining shakllanishida
ijobiy omil bo`lib hizmat qiladi. Shu sababli bo`lsa kerak, viloyatda 1959 yilda,
hatto 1970 yillargacha ham kichik qishloqlar ko`pchilikni tashkil qilgan. Bu
birinchidan, keyingi paytda Qarshi dashtini o`zlashtirish va sug`orish hamda yer
osti boyliklarining ishga tushishi, ishlab chiqarishning taraqqiyoti bilan
qishloqlarning yiriklashuvi tezlashdi. Ikkinchidan, tog`lardagi kichik qishloqlar
aholisi, avvalo Surhondaryo viloyatiga, 1970 yillardan Qarshi dashtiga va suv
omborlari o`rnidagi qishloqlar ko`chirilishning ta`sirida bo`ldi. Qarshi dashtida
yangi qishloqlar paydo bo`lsada, 1970 yildagi 1211 ta qishloq, 1979 yilda 1014
taga va 1989 yilda 1080 taga tushdi. Hozirgi kunga kelib 1046 ta qishloq mavjud.
Voha keyingi yillarda shaharlarning kengayishi asosan qishloqliklar hisobiga
tez ko`paydi. Masalan, 1979-1992 yillarda viloyatda 33 ming qishloq aholisi
shaharga o`tgan. Qarshi atrofidan 6 ta qishloq (Arabhona, Aralovul, Qavali,
Hudoyzod, Tutak va Yakkabog`), 15 ta qishloq Shahrisabz shahriga, shuningdek
Kitob shahriga 3 ta qishloq birlashtirildi.

Keyingi paytda Chimqo`rg`on, Pachkamar, Hisorak suv omborlari o`rnidagi
31 ta qishloq yangi yerlarda shakllandi. Qarshi dashtidagi o`zlashtirilgan yerlardan
Mirishkor tumanida, Chamanzor, G`uzor tumanida-Sho`rtan, Yangi qishloq,
Halqabod, Dehqonobod tumanida-Qorashina, Yangi qishloq, Chilgiz va 8-mart;
Qamashi tumanida-Guliston, Mirzadala, Kitobda-Ittifoq, Navro`z, Yangiobod,
Muborakda-Yangi yer, Gulshan, Zarbuloq, Nishonda-Oydin, Do`stlik,
Mehnatobod, Nuriston, Sovhozobod, Ko`chatzor, Navro`z, Oq oltin, Pahtakor,
Yulduz qishloq, Shirinobod, Guliston, Mirishkor, Navbahor, Guliston, Obod,
Cho`lquvar, Chiroqchida-Navro`z kabi qishloqlar shakllandi. Shuningdek, yangi
irrigatsiya inshootlari asosida chorvachilik ho`jaliklarining pahtachilikka
ihtisoslashuvi tufayli kanallar yoqasida yangi qishloqlar qurildi va eskilari
yiriklashdi.
Viloyatda yer osti tabiiy zahiralarining ochilishi, ayniqsa Qarshi dashtida
qator transport infrastrukturalar-Qarshi-Yakkabog`, Qamashi-Chiroqchi, Qamashi-
Langar, Qarshi-Samarqand, Qarshi-Buhoro va Qarshi-Amudaryo, Qarshi-
Samarqand temir yo`li va boshqa yo`llarning qurilishi tufayli kichik qishloqlar
yiriklasha bordi. Buning natijasida 1970-1989 yillar orasida qishloqlar soni 121
taga kamaydi.
-jadval
Qashqadaryo viloyati QAP aholi soni bo`yicha guruhlanishi
T.r. QAP aholi soni bo`yicha
kishi QAP Aholisi
soni % kishi %
1. 250 kishigacha 46 4.4 7693 0.5
2. 251 500 – kishi 129 12.3 51284 3.6

3. 501 -1000 kishi 310 29.6 230546 15.9
4. 1001 2000 – kishi 369 35.3 515064 35.6
5. 2001 3000
– kishi 105 10.1 255893 17.7
6. 3001 va undan ortiq kishi 87 8.3 386418 26.7
7. JAMI 1046 100.0 1446898 100.0
Jadval Qashqadaryo viloyati statistika bosh boshqarmasi ma`lumotlari
asosida hisoblab chiqilgan.
Ammo, voha qishloqlarida aholining soni 1970-1989 yillarda tez o`sdi. 1970
yilda har bir qishloqda o`rtacha 552,8 kishi yaashagan bo`lsa, 1979 yilla bu raqam
808,7 kishi va 1989 yilda 1098,8 kishiga, 2009 yilda 1494 kishiga yetdi.
Qishloqlarning keyingi vaqtdagi yiriklashuvi va dashtlarda yangidan paydo
bo`lishi qishloqlar orasidagi masofa ham sezilarli darajada o`zgardi. Masalan, 1970
yilda viloyatning qishloqlari orasidadig masoa 4,8 km, 1979 yilda 5,3 km va 1989
yilda 5,4 km ni, 2006 yil 5,1 km ni tashkil qildi. Viloyatning tuman qishloqlari
orasidagi masofa Kitob, Shahrisabz, Yakkabog` tumanlarida ko`rsatilgan yillarda
2,91, 1,01 va 3,02 km ga, Dehqonobod va G`uzor tumanlarida 6,05 va 5,7 km ga,
Qarshi, Koson, Kasbi, Nishon, Muborak va Mirishkor tumanlarida 3,08 5,43, 8,44,
9,82, 10,07, 15,3 km ga teng. Demak, bu ma`lumotlar bo`yicha viloyatning Kitob,
Shahrisabz, Qamashi, Chiroqchi, Kasbi va Qarshi tumanlarida qishloqlar zich
joylashgan. Voha qishloqlari orasida aholisi 100 va 101-500 kishi bo`lganlari
kamayib bormoqda. Masalan, 1970-2009 yillarda qishloqlarning yiriklashuvi
natijasida ularning soni kamaygan bo`lsa, aksincha aholi soni 501-1000 kishi
bo`lgan qishloqlar soni 1979 yildagi 310 tadan 2009 yilda 369 taga, aholisi
yashaydigan qishloqlar 36%ga o`sdi. Yuqorida qayd qilinganidek, viloyat
tumanlarida qishloqlarning zichligi va ularda yashayotgan aholining soni bir-
biridan keskin farq qiladi.
Qashqadaryo vohasining tog` mintaqalarida joylashgan qishloqlarda 101-
500 kishi yashaydigan qishloqlar ko`proqdir. Tog` oldi lalmikor don dehqonchilik

bilan shug`ullanadigan Chiroqchi, Qamashi, Yakkabog` tumanlari adirlari
oralig`ida 501-1000, 1001-3000 kishi yashaydigan qishloqlar ko`pchilikni tashkil
qiladi.
Qarshi dashti tumanlarida 1001-5000 kishi, Qamashi, Dehqonobod,
Shahrisabz, Chiroqchi, Yakkabog` tumanlarining tog`lik rayonlarida 101-500 va
501-1000 kishidan qishloqlar ko`pchilikdir. Umuman, viloyatning tog` zonasida
yer zahiralarining iqtisodiy koeffitsiyenti kamligi va suv tanqisligi, transport
aloqalarining noqulayligi, yer yuzasining notekisligi tufayli yirik qishloqlar kam,
ammo, yiriklashuv davom etmoqda. Binobarin, tog`li zonada ham kelgusida aholisi
101-500 kishidan aholi punktlarini saqlab qolish foydalidir. Chunki hozirdanoq,
tekislik hududlarga aholining taraqqiyoti va suv bilan bog`liq aholini joylashtirish
mumkin bo`lmay qolmoqda. Tog`li tumanlarda ishlab chiqarish kuchlarini
rivojlanishi uchun yaqin kelajakdagi iqtisodiy imkoniyatlari borligi. Faqat ulardan
samarali foydalanishni taqozo qiladi.
Vohaning sug`orma dehqonchilik qiladigan rayonlarida aholisi 500-1000
kishigacha bo`lgan qishloqlarni o`z o`rnida saqlash va 5000 dan ortiq aholi
yashaydigan qishloqlarni shahar qo`rg`onchalarga (shaharchalarga) aylantirish
maqsadga muvofiqdir. Ulardan ayrimlarida hozir aholi soni 10-14 ming kishi
yashab, qishloqlarda muammolar yil sayin ortib bormoqda.–
Viloyatda asosan o`zbek, tojik, turkman qishloqlari ko`pchilikni tashkil
etadi. Masalan, 1989 yilda Qashqadaryoda 29 tojik, 12 arab, 8 turkman qishlqlari
mavjud edi. 1970-1989 yillarda viloyat qishloqlari orasida etnik farqlar kamayib
borgan edi. Mustaqillik munosabati bilan millatlar orasida munosabatlar
yahshilanib borishi bilan millatning qadriyati tez tiklanmoqda.
Qashqadaryo qishloqlarining geografik joylanish qishloq ho`jaligi va
sanoatining rivojlanishiga ham bog`liq. Voha hududi tabiiy geografik sharoitining
hilma-hioligi tufayli qadimdan sug`oriladigan, tog` oldi va cho`l-yaylov hududdagi
qishloqlar o`zining tashqi ko`rinishi bilan bir-biridan farq qiladi. Viloyat
qishloqlari asosan dengiz sathidan 280 metrdan 2500 metrgacha bo`lgan yerlarda
joylashgan. Agar viloyatning gipsometrik kartasini tahlil qilsa, aholi punktlarining

hudud bo`ylab joylanishida quyidagi qonuniyatlarni kuzatishimiz mumkin.
Qashqadaryo hududi qishloqlari dengiz sathidan 280-2500 m balandlikda
joylashgan. Uning 280-2500 metr balanlikdagi qismiga viloyat qishloqlarining
66,9%i, aholisining 77,8%i to`g`ri keladi. Dengiz sathidan 500-1200 metr
balandlikda esa 27.2% qishloqlar va 18,9% aholisi (qishloq) joylashgan. 1200
metrdan yuqori balandlikda Qashqadaryo qishloqlarining 5,9%, aholisining 3,3%i
joylashgan. Yana shuni qayd etish lozimki, qishloqlar va unda yashovchi aholining
o`sishi 1970 yilgacha tog` va tog` oldi tumanlarida qishloqlar aholisining o`sish
sur`ati sust bo`lgan. respublika pahtakor vilostlariga, 1970 yildan Qarshi dashtiga,
ko`chirib kelingan. Natijada Qarshi dashti zonasida (17 zona tumanlarida) aholi tez
o`sdi.
Qarshi dashtini o`zlashtirish nihoyasiga yetishi 1985 yil bilan tekislikdan
tog` oldi hududlariga, ya`ni ilgari yashagan joylariga migratsion harakat
jonlanmoqda. Chunki vohaning tekislik qismida yerlarni o`zlashtirish nihoyasiga
yetdi. Bundan keyin tog` oldi va tog`lardagi yer osti tabiiy boyliklaridan
foydalanish zaruriyatiga aylanmoqda. Viloyat bo`yicha 2003 yil 57,3 ming aholi
ko`paygan bo`lsa, bu raqam viloyatlarning tekislik va zona tumanlarida past
bo`lgan, ammo tog` oldi zonalarida ko`payish yuqori bo`lgan. Natijada, so`nggi
yillarda Qarshi dashti tumanlarida aholining migratsion jarayoni salbiy, aksincha
tog` oldi zona tumanlarida esa ijobiydir.
Demak, voha aholisining tarkibida asosan qishloqliklardir. Bu holat
kelgusida davom etishi kutilmoqda. Vohada 501 dan ortiq aholi yashaydigan
qishloqlar 37,5% (1970) dan 72,6 (1989) ga yetdi. Bu jarayonning kelgusida
davom etishi qonuniydi. Yiriklashgan qishloqlarda aholi yil-sayin ortib bormoqda.
Ayni vaqtda iqtisodiy ijtimoiy infrastrukturani rivojlantirish uchun bu qulaylik–
yaratmoqda.
Viloyatning ko`pgina qishloqlarida aholining tez ko`payishi bilan iqtisodiy
imkoniyatlar yil-sayin kamayishi, ortiqcha mehnat resurslarini orttirmoqda 4
.
4
Eslatma: Viloyat qishloqlarining gipsometrik bо‘yicha joylashishidagi о‘zgarishlar (1965 yil
ma’lumoti bо‘yicha) nomzodlik dissertatsiyasida batafsil tahlil qilingan. Keyingi yillardagi
о‘zgarishlar bо‘lsada, oldingi gipoteza о‘z kuchida qolmoqda.

Kelgusida qishloqlar aholisi 1000 kishidan ayniqsa 3000-5000 dan ortiq bo`lgan
qishloqlarda keyingi yilda 1996-2008 yil yanada tez ortib bormoqda. 1989 yilda
aholisi 3000-9000 gacha bo`lgan 49 ta qishloqda aholi zichligi, bizning hisob
bo`yicha 4000-1200 kishiga yaqinlashgan bu yirik qishloqlarda hom ashyolarni
qayta ishlash sanoat korhonalari sezilarli qurilmagan natijada qishloqlarda
iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik holat keskinlashmoqda. Ayniqsa, ichimlik suv,
qishloqlar atrofidagi yaylovlarni ko`paytirish o`rniga noto`g`ri rejasiz foydalanish
tufayli o`simlik turlari va miqdorining keskin kamayishi, tuproqning sho`rlanishi
yil sayin ortib borishi, madaniy-maishiy sharoitlarning pastligi, qishloqlarning–
aksariyati loyihalar bo`yicha qurilmaganligi natijasida ekologik vaziyat
og`irlashmoqda.
Viloyat misolida Respublikaning janubiy va janubi-g`arbiy region
qishloqlarida qator muammolar yil-sayin ortib bormoqda. Bu muammolarni ijobiy
hal qilish uchun:
1. Qishloqlarni iqtisodiy va ijtimoiy rivojlantirish dasturini ishlab chiqish.
2. Viloyatdagi 1046 qishloqdan 57 tasidan 5-12 ming aholi yashaydi (2010).
Qishloqlarda respublika hukumati qarorlaridan kelib chiqib, ularning
iqlim sharoiti, suv, yer va rekreatsiya bo`yicha demografik sig`imini
hisobga olgan holda ularni agrar sanoat (agrar-industrial) qishloqlarga
aylantirish.
3. Sanoat korhonalarini homashyo mavjud bo`lgan istiqbolli qishloqlarda,
ekologiyasi hisobga olingan holda joylashtirish.
4. Iqlimi issiq, suvi tanqis va o`simlik resurslari kam bo`lgan, hududlarni
tabiiy sharoitiga mos qishloq qurilish loyihalarini ishlab chiqish va unda
qishloqlarni chiziqli shaklda rivojlantirish, qishloqlarda ahlatlarni
oladigan va qayta ishlash kommunikatsiyalar qurish.
5. Qishloq aholisini toza ichimlik suvi va gaz bilan ta`minlash to`g`risidagi
sanoat korhonalari va aholiga hizmat ko`rsatish sohalarini qishloqlarda
joylashtirish va rivojlantirish to`g`risidagi Respublika Vazirlar

Mahkamasi qishloqlarda ijtimoiy infrastrukturani rivojlantirish dasturini
muntazam amalga oshirish.
6. Viloyat aholisi Qarshi dashti zonasidan tog` zonalariga aholini ko`chib
ketishini va qishloqlarning yiriklashuvining oldini olish uchun
viloyatning Qarshi dashtiga ko`chib kelgan aholisini ijtimoiy himoyalash,
ularga ma`naviy ijtimoiy sharoitlar yaratish tadbirlarini o`tkazish.–
Qishloqlarni o`rganib, iqtisodiy va ekologik holatdagi demografik sig`imi bo`yicha
dasturlarini ishlab chiqish va boshqalar
Shaharlar yirik sanoat va ishlab chiqarish korxonalari mavjud bo`lgan va
transport vositalarining ko`pligi bilan izohlanadigan aholi yashash manzili
hisoblanadi. Shaharlarni turli sanoat korxonalari, ishlab chiqarish obektlarisiz
tasavvur qilib bo`lmaydi. Ko`p sohali sanoat korxonalari, transport tarmoqlarining
taraqqiyotisiz zamonaviy yirik shaharlarning ham rivojlanishi kuzatilmaydi. Bu
yirik ishlab chiqarish korxonalarining faoliyati tufayli hudud iqtisodiyotiga katta
iqtisodiy foyda kelishi bilan birga ularning atrof muhitga, insonlarning yashash
muhitiga ko`rsatayotgan ta`sirini ham e`tirof etish lozim. Aholining meyoriy hayot
faoliyatiga bo`lgan ta`siri natijasida insonlarda turli salbiy oqibatlar, ya`ni, har xil
yuqumli kasalliklar, yurak qon tomir tizimi, nafas olish organlari, ovqat hazm
–
qilish organlari tizimi kasalliklari kelib chiqadi. Yirik sanoat markazlarida
havoning ifloslanishi surunkali bronxit, nafas yo`llarining yallig`lanishi,
pnevmoneya, emfizema kabi kasalliklar tarqalishining bosh sababidir. Shuningdek,
u o`pka rakini keltirib chiqaruvchi asosiy omillardan biridir. YUNISEF va
Butunjahon Sog`liqni saqlash tashkiloti ma`lumotlariga ko`ra, dunyoda 40 % aholi
antisanitar sharoitda yashaydi. Hozirda 80 % kasalliklar ekologik muhitning
buzilishi natijasida kelib chiqmoqda ekan.
Urbanizasiya jarayonining hozir va kelajakda ham tabiiy muhitga
ta`siri kuchli darajada bo`lishi shubhasiz. Sanoatlashgan yirik shaharlar va
ularda istiqomat qiluvchi shahar aholisining salmog`i yildan-yilga ortib
bormoqda.

Urbanizasiyaning jadal rivojlanishi Yer yuzasida ekologik
vaziyatning murakkablashishiga ta`sir ko`rsatmoqda. U rbanizasiya jarayoni
tabiat komponentlarining barchasida kuchli o`zgarishlar sodir etishi ayon.
Urbanizasiya tufayli shaharlarda grunt, relef, tuproq, gidrografik tarmoqlar,
yer osti suvlari, atmosfera havosi, o`simlik qoplami, hayvonot dunyosi, hatto
iqlim o`zgaradi. Aynan shu sababli shaharlarda nafaqat harorat, nisbiy
namlik, quyosh radiasiyasi, balki, Yerning issiqlik, gravitasiya, elektr hamda
magnit maydonlari xususiyati kattalashishi uning atrofiga ta`sir radiusini ham
orttiradi, natijada shahar hududi bilan birga uning atrofida ekologik
vaziyatdagi mutanosiblik yo`qoladi. Sanoat korxonalarining turli chiqindilari
(zaharli gaz, iflos suv va hakozo) chiqarishi oqibatida shaharlar atrofidagi
ekin dalalari, o`tloq , yaylov, suv havzalari va o`rmonlar zarar ko`rmoqda.
Ko`pgina shaharlarda yer osti suvlaridan istemolga olinishi oqibatida
shahar zaminining cho`kishi ro`y bermoqda.
Shaharlardagi baland imoratlar havoning almashinuvi, ayniqsa, yozda
kechqurunlari shaharga salqin havo kirishini qiyinlashtiradi. Sanoat va
transport shaharlar atmosferasi tarkibida xilma-xil, kuchli zararli gaz va
metallar miqdori ortishiga sabab bo`lmoqda.
Metallurgiya, ba`zan neft - kimyo korxonalariga ega bo`lgan shaharlar
havosi tarkibida, odatda, sulfat II oksid aralashmalari yuqori darajada bo`ladi.
E.Y. Bezuglaya (1980) shahar havosi ifloslanishi borasida muhim qonuniyatni
aniqlagan. Aholisi soni 250-500 ming kishi bo`lgan shaharlarda havoning
sulfat II oksid bilan ifloslanish darajasi 100 ming kishilik shaharga nisbatan
60-80 %, yirik shaharlarda esa ushbu ko`rsatkich 100 % dan ham ortishi
kuzatiladi.
Biroq hozirga kelib, ayrim shaharlarda (xususan, Toshkent,
Farg`ona va b.) ushbu ko`rsatkich juda sezilarli darajada kamaygan. Biroq,
shahar havosining nisbatan ifloslanganligi umuman, urbanizasiya jarayoni
ekologik vaziyatga kuchli tasir etmoqda. Aholi o`rtasida turli yuqumli - og`ir
kasalliklarning kelib chiqishi va tarqalishi, shaharlarda o`lim

ko`rsatkichlarining yuqoriligi bevosita urbanizasiyaning ekologik vaziyatga
salbiy ta`siri natijasidir.
Shaharlarda atmosfera havosining haddan tashqari ifloslanganligi tufayli
quyosh nurlarining qaytishi ko`payadi. Ayniqsa, ultrabinafsha nurlarining
yetishmasligi kishilar hayotiga katta tasir ko`rsatadi. Bu nurlar teridagi zararli
mikroorganizmlarni yo`qotadi, tanada mineral moddalar almashuvini
taminlaydi, organizmning turli kasalliklarga nisbatan bardoshliligini orttiradi.
Tadqiqotlarda ultrabinafsha nurlarning yetishmasligi kishilar hayotiga katta ta`sir
ko`rsatishi aniqlangan. Bu nurlar teridagi zararli mikroorganizmlarni yo`qotadi,
tanada mineral moddalar almashinuvini ta`minlaydi, organizmning turli
kasalliklarga nisbatan bardoshliligini orttiradi.
Tadqiqotlar ultrabinafsha nurlarni meyorida olgan bolalar ularni yetarlicha
olmagan bolalarga nisbatan shamollashga 10 marta kam chalinishini isbotlaydi.
Shahar aholisi salomatligiga, ayniqsa, atmosfera havosi va uning holatiga kuchli
ta`sir etadi. Yirik shaharlardagi harorat va namlikning o`zgarishi kishilar
organizmida issiqlik hamda modda almashinuviga ta`sir etib, nafas olish, yurak
faoliyati, qon aylinishi va teri holatini belgilaydi.
Sanoatlashgan mamlakatlarda aholining ko`pchiligida qon aylanish
jarayonining buzilganligi aniqlangan bo`lib, 50 % o`lim ham aynan ushbu kasallik
bilan bog`liqligi aniqlandi. Umuman, quyosh nuri, kislorod yetishmasligi, harorat
va namlik o`zgarganligi insonning mehnat qobiliyati pasayishiga, kayfiyati
buzilishiga, uyqusizlikka sabab bo`ladi. Yirik sanoat shaharlari havosida inson
uchun zararli bo`lgan aerozol zarrachalar miqdori 10 20 marta ko`pligi, kasallik–
tarqatuvchi bakteriyalar ham 5 10 marta ortiq bo`lishi aniqlangan.
–
Urbanizasiyaning inson salomatligi yomonlashuvi ga o`ta ta`sirli omillardan
biri shovqindir. Uning asosiy manbai transport (avtomobil, temir yo`l, havo
transporti) sanoat va maishiy korxonalar hamda qurilish texnikasidir. Inson
umuman shovqinsiz muhitda yashashi mumkin emas. Ammo shovqin kuchi ortishi
kishi salomatligiga salbiy ta`sir etadi.

Yevropalik olimlar ma`lumotlariga ko`ra, shaharlarda shovqin tufayli
aholining yashash davri bir necha yilga, aniqrog`i 9-10 yilga qisqarib borar ekan.
Shovqin kuchi desibel bilan o`lchanadi. Eng past shovqin bir desibel bo`lib, eng
kuchli shovqin esa 200 desibelni tashkil qiladi. Shovqin kuchi to`rt guruhga
bo`linadi:
1) shovqin kuchi 0-50 dB meyoriy holat hisoblanadi. Bunga mayin musiqa
tovushi, kishilarning ohista so`zlashuvi, qushlarning chug`urlashini misol
qilish mumkin.
2) 51-99 dB li shovqin yoqimsiz bo`lib, bunga chang yutkich, kir yuvish
mashinasi, quritish moslamalarining ovozi kiradi.
3) 100-120 dB ga ega bo`lgan ovoz inson salomatligiga yomon ta`sir ko`rsatadi.
J umladan, avtomobillar, turli qishloq xo`jali k mashinalari, stanoklar
tovushlari bunga misol bo`la oladi.
4) Shovqin kuchi 121-200 dB gacha bo`lgan tovushlar kishilar salomatligi uchun
o`ta xavfli sanaladi. Bunda bosh miyaga qon quyilishi, eshitish a`zolarining
ishdan chiqishi, turli xil asabiy tarangliklar kelib chiqishi, hatto insonning
o`limiga ham sabab bo`lishi mumkin.
Bizning mamlakatimiz yirik shaharlarida shovqin 70-80 dB ga yetmoqda,
ayrim hududlarda esa bundan ham biroz yuqori. Ma`lumotlarga ko`ra, jahondagi
eng shovqinli shahar bu Rio-de Janeyro bo`lib, uning shovqin darajasi 100 dB ga
yaqin. Shuning uchun ushbu shahar aholisining ko`pchilik qismi eshitish
tizimlarining nosozligidan aziyat chekadi. Albatta, mazkur holat bunday shovqin
markazlarida yashovchi aholining o`rtacha umr ko`rish ko`rsatkichlarining
pasayishiga ham olib keladi.
Inson sonining dunyo bo`yicha oshib borishiga ijtimoiy
muammolarni bir qadar hal etilgani sabab bo`lgan bo`lsa, ikkinchidan ba`zi
ekologik muammolarni o`zi ham sababchi bo`lmoqda. Masalan: Rivojlangan
mamlakatlarda sog`liqni saqlashni rivojlanishi o`rtacha yoshni oshirib, o`lim
sonini kamaytirdi. Rivojlanmagan mamlakatlarni ko`pchiligida esa o`lim
sonini kamaytirdi. Rivojlanmagan mamlakatlarni ko`pchiligida esa ijtimoiy

madaniyatni pastligi tug`ilishni ko`p bo`lishini va noqonuniy bolalar soni
ortishi sababchi bo`lyapti.
Demografik muammolarni hal etish turmush tarzining ekologik
sharoitlarini yaxshilash yo`li, ilmiy va rasmiy ma`lumotlarning
ko`rsatishicha, ommaviy rejalashtirish bilan bog`likdir. Insoniyat tarixida
oilani rejalashtirish extiyoji yangilik emas. Amalda u kurrai zaminda
insonning paydo bulishi bilan boglik. Insonda evolyusiya jarayonida tartibga
solishning roli biologik mexanizmlarini yuzaga keltirdi.
Birinchidan, insonning jinsiy yetilishi muddati ancha surildi va boshka
sut emizuvchilarga nisbatan kechrok yakunlanadi. Bu uzok muddat bosh
miya rivojlanishini va bir avloddan ikkinchisiga bilimlar va tajribani
urgatishini ta`minlaydi. Natijada inson nasl koldirishga tula ma`suliyat bilan
yondoshishi mumkin.
Ikkinchidan , laktasion kuchsizlik mexanizmi shunchalik
takomillashganki, tu g` ish oraligidagi muddatlarni tegishlicha tartibga
solishga va shu tarika farzandlarni bokib tarbiyalashga yetarlicha vakt
bulishga imkon beradi.
Uchinchidan, ayollarning nasl koldirish kobiliyati yosh bilan
cheklangan. Binobarin, bolaning onaga karamligi davri tabiat tomonidan
belgilab kuyilgan.
Tarixiy taraqqiyot davomida inson xamisha tugilishni tabiat takozo
etmasidan, ma`lum darajada cheklash va kushimcha nazorat kilish
vositalaridan foydalangan. Lekin oilani rejalashtirish zarurati jiddiy
keskinlashdi. Bu ayniksa aholi soni keskin ortib ketgan keyingi un yilliklarda
yakkol kuchaydi.
Insonning atrof-muhit bilan munosabatlaridan qat`iy nazar avlodlar
almashinishi, aholining ko`payish jarayonini barqaror saqlash masalalari
doimo muhim ahamiyat kasb etadi.

Xayotning beto`xtovligi ikki qarama-qarshi oqimning o`zaro nisbati
bilan belgilanadi. Bu tug`ilish va o`lish oqimlaridir. Jamiyatni doimiy
mavjud bo`lishi uchun bu ikki oqim muvozanatda bo`lmog`i kerak. Agar
tug`ilish o`sishga nisbatan kam bo`lsa, insoniyat zavolga yuz tutadi.
Buning teskarisi bo`lsa aholining tez ko`payishi ijtimoiy, iqtisodiy
ekologik imkoniyatlar uchun zo`riqishni keltirib chiqaradi. Shuning uchun
xam bu vazifaga katta ijtimoiy quvvat sarflanadi.
Insonning boshqa tirik organizmlardan ajratuvchi ongining rivojlanib
borishi, insonni tabiat qonunlariga to`la-to`kis bosh egib yashashdan halos
etdi. Kishilar tabiat ne`matlaridan mumkin qadar ko`proq foydalana
boshladilar. Bu esa "ijtimoiy qalqon" xosil bo`lishini ta`minladi. Inson
ongining keyingi rivoji, tafakkurining o`sishi insonga tabiatni ko`pchilik
qonunlari ustidan hukmronlik qilish va boshqaruv imkoniyatini yaratdi.
Mana shu sabablar yuzasidan insonlarning o`rtacha yoshi 75-80 yilga
yetdi.
О`zbekistonda aholi sonining о`zgarish dinamikasi (ming kishi)*
Kо`rsatkichlar Yillar 2011 yilda 2007
yilga nisbatan
о`zgarishi
2007 2008 2009 2010 2011 +,- foiz
Jami aholi soni 27072,
2 27533,
3 28001,
4 28453,
7 29123,
3 2051,1 107,5
Shundan:
Shahar aholisi 9584,6 9758,3 14327,
8 14618,
4 14897,
4 5312,8 155,4
Qishloq aholisi 17487,
6 17775,
0 13673,
6 13835,
3 14225,
9 -3261,7 81,3
Manba: О`zbekiston Respublikasi Davlat statistika qо`mitasi ma`lumotlari
О`zbekistonda demografik jarayonlardagi о`zgarishlar (ming kishi)*
Kо`rsatkichlar Yillar 2011 yilda 1995
yilga nisbatan
о`zgarish
1995 2008 2009 2010 2011 +,- foiz
Tug`ilganlar soni 678,0 608,9 646,1 651,3 669,6 -8,4 98,7
О`lganlar soni 145,4 137,4 138,8 133,6 138,4 -7,0 95,2
Nikoh qurganlar 168,9 254,2 250,2 272,0 292,3 123,4 173,0

soni
Ajralishlar soni 28,5 19,4 18,3 17,8 17,6 -10,9 61,7
Manba: О`zbekiston Respublikasi Davlat statistika qо`mitasi ma`lumotlari
О`zbekiston Respublikasida voyaga yetmagan farzandlari bо`lgan
oilalarga nafaqa tayinlash holati*
Kо`rsatkichlar Yillar 2011 yilda
2007 yilga
nisbatan
о`zgarish
200 7 200 8 200 9 20 10 201 1 +,- foiz
Nafaqa oluvchilar
soni, mingta oila 1591,5 1588,3 1585,1 1581,9 1266,8 -
324,7 79,6
2-18 yoshgacha
farzandi bо`lgan
oilalardan nafaqa
oluvchilar ulushi,
foizda 32,7 30,6 28,7 26,9 20,7 -12,0 -
О`rtacha oylik nafaqa
miqdori, ming sо`m 26,0 34,8 46,6 56,9 78 , 4 52,4 301,5
* Jadval О`zbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish
vazirligi ma`lumotlari asosida tuzilgan.
О`zbekiston Respublikasida ishlamayotgan onalarga 2 yoshgacha
farzandni parvarish qilish bо`yicha nafaqa tayinlash holati*
Kо`rsatkichlar Yillar 2011 yilda
2007 yilga
nisbatan
о`zgarish
2007 2008 2009 2010 2011 +,- foiz
Nafaqa oluvchilar soni,
mingta oila 750,9 689,6 633,3 581,6 486,2 -
264,7 64,7
2 yoshgacha farzandi
bо`lgan ishlamayotgan
onalardan nafaqa
oluvchilar ulushi, foizda 61,3 54,3 48,1 42,6 33,0 -28,3 -
О`rtacha oylik nafaqa
miqdori, ming sо`m 42,5 56,6 75,3 99,0 128,4 85,9 302,1
* Jadval О`zbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish
vazirligi ma`lumotlari asosida tuzilgan.

О`zbekiston Respublikasida kam ta`minlangan oilalarga
moddiy yordam berish holati*
Kо`rsatkichlar Yillar 2011 yilda
2007 yilga
nisbatan
о`zgarish
2007 2008 2009 2010 2011 +,- foiz
Moddiy yordam oluvchi
oilalar soni, mingta 221,0 214,5 208,2 202,1 165,4 -55,6 74,8
Jami oilalar soniga
nisbatan moddiy
yordam oluvchilar
ulushi, foizda 3,3 3,2 3,1 3,0 2,4 -0,9 -
Oylik moddiy yordam
miqdori, ming sо`m 12,0 12,1 56,9 72,4 93,2 81,2 776,6
* Jadval О`zbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza
qilish vazirligi ma`lumotlari asosida tuzilgan.
.1-rasm. Aholi jon boshiga tо`g`ri keladigan pul daromadlari, XQP bо`yicha
AQSH dollari hisobida (yil boshiga nisbatan).

О`zbekiston Respublikasida aholi yalpi xarajatlarining tarkibi, foizda
Kо`rsatkichlar 1991 y 2001 y 2010 y 2011 y
1. Jami xarajatlar tarkibi 100,0 100,0 100,0 100,0
ulardan:
iste`mol xarajatlari 81,1 84,3 78, 4 78, 1
Iste`moldan tashqari xarajatlar (soliqlar,
a`zolik badallari va boshqa majburiy
tо`lovlar) 7,1 6,9 6, 2 6, 0
pul omonatlari va jamg`armalar 11,8 8,8 15, 4 15, 9
2. Jami iste`mol xarajatlari 100,0 100,0 100,0 100,0
shu jumladan:
oziq - ovqat mahsulotlari uchun 58,3 59,8 49,8 49 ,5
nooziq-ovqat mahsulotlari uchun 31,5 26,8 33,7 33,8
xizmatlar uchun tо`lovlar 10,2 13,4 16,5 16,7
7.2.2-jadval
О`zbekiston Respublikasida asosiy oziq-ovqat mahsulotlarining iste`mol
qilinishi (aholi jon boshiga, kilogramm hisobida)
Kо`rsatkichlar Yillar 2011 yilda
1991 yilga
nisbatan
foizda1991 2001 2010 2011
Non va non mahsulotlari 170 167 160 158 92,9

Gо`sht va gо`sht mahsulotlari 31 34 38 39 125,8
Sut mahsulotlari 183 162 239 242 132,2
Tuxum (dona) 97 47 138 140 144,3
Sabzavot va poliz ekinlari 107 128 238 241 225,2
Kartoshka 29 36 45 47 162,0
О`simlik yog`i va boshqa
moylar 12 12 13 13 108,3
Shakar 12 16 17 18 150,0
Meva, jumladan, uzum 23 42 83 85 369,5
.4-rasm. О`rtacha oylik ish haqining xarid qobiliyati (minimal iste`mol
savatchasiga nisbatan, marta hisobida).
.2-rasm. Onalar о`limi kо`rsatkichi (har 100 ming onaga о`rtacha).

.3-rasm. Gо`daklar о`limi kо`rsatkichi
(har 1000 nafar tirik tug`ilgan bolaga о`rtacha).

О`zbekiston Respublikasida mehnat resurslari soni dinamikasi
(ming kishi hisobida)*
Hududlar Yillar 2011 yilda
2007 yilga
nisbatan
о`zgarish
2007 2008 2009 2010 2011 +,- foiz
Qoraqalpog`iston
Respublikasi 883,5 904,4 931,4 938,0 970,2 86,7 109,8
viloyatlar:
Andijon 1391,8 1433,5 1497,6 1536,0 1626,4 234,6 116,8
Buxoro 904,5 928,7 949,2 967,4 1013,4 108,9 112,0
Jizzax 582,3 601,1 622,2 636,1 675,2 92,9 115,9
Qashqadaryo 1345,4 1395,8 1438,3 1481,7 1568,9 223,5 116,6
Navoiy 501,6 509,8 527,3 532,1 537,1 35,5 107,0
Namangan 1207,0 1246,5 1288,2 1328,5 1432,8 225,8 118,7
Samarqand 1617,0 1672,2 1725,8 1782,1 1900,2 283,2 117,5
Sirdaryo 390,3 401,9 407,8 415,5 430,9 40,6 110,4
Surxondaryo 1057,7 1096,5 1133,5 1172,9 1246,5 188,8 117,8
Toshkent 1447,4 1477,9 1499,3 1518,2 1564,6 117,2 108,0
Farg`ona 1617,5 1667,2 1720,1 1769,3 1897,1 279,6 117,2
Xorazm 823,3 847,7 874,1 892,8 922,4 99,1 112,0
Toshkent sh. 1446,9 1461,5 1508,8 1533,6 1524,2 77,3 105,3
Respublika
bо`yicha 152 19,6 15644,9 16123,6 16504,2 17309,8 2090,2 113,7
* Jadval О`zbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish
vazirligi ma`lumotlari asosida tuzilgan.
10.1.2-jadval
О`zbekiston Respublikasida ish bilan band aholi soni dinamikasi
(ming kishi hisobida)*
Hududlar Y i l l a r 2011 yilda
2007 yilga
nisbatan
о`zgarishi
2007 2008 2009 2010 2011 + ; - foiz
Qoraqalpog`isto
n Respublikasi 551,1 561,1 566,1 580,8 590,0 38,9 107,0
viloyatlar:
Andijon 1014,8 1047,3 1063,0 1112,1 1144,8 130,0 112,8
Buxoro 708,0 729,1 748,5 768,1 784,7 76,7 110,8

Jizzax 350,9 360,6 396,6 381,6 392,4 41,5 111,8
Qashqadaryo 877,9 908,7 934,9 971,7 1003,8 125,9 114,3
Navoiy 389,9 396,7 404,6 408,0 413,4 23,5 106,0
Namangan 738,0 763,3 790,1 815,3 841,7 103,7 114,0
Samarqand 1115,8 1152,0 1186,7 1229,9 1269,8 154,0 113,8
Sirdaryo 296,1 304,1 318,9 320,0 327,5 31,4 110,6
Surxondaryo 696,7 722,5 744,6 784,5 817,8 121,1 117,3
Toshkent 1068,6 1097,5 1127,0 1155,4 1183,5 114 , 9 110,7
Farg`ona 1241,3 1280,1 1318,0 1340,5 1367,6 126,3 110,2
Xorazm 553,6 571,1 583,0 606,7 625,2 72,6 112,9
Toshkent sh. 1132,4 1140,8 1145,8 1153,8 1156,7 24,3 102,1
Respublika
bо`yicha 10735 , 4 11035,4 11328,1 11628,4 11919,1 1183,7 111,0
* Jadval О`zbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish
vazirligi ma`lumotlari asosida tuzilgan.
Kishilarni o`rtacha yashash yoshini uzayishi yoki qisqarishi ekzogen
(tashqi) va endogen (ichki) sabablarga bog`liq bo`ladi. Bu sabablar to`la
o`rganilmaganligi, kerakli chora-tadbirlarni yetishmasligi 200 yillar oldin
aholini o`rtacha yoshi 35 yildan oshishga yo`l qo`ymas edi. Hozirda inson
o`zining ibtidoiy ajdodiga faqat biologik xususiyatlari bilangina
o`xshaydi. YA`ni insoniyat qanday taraqqiyot bosqichida yashamasin o`z
biologik funksiyalarini saqlab qoladi. Shu sababli insonni umri ma`lum
vaqt bilan cheklangan.
Umuman, tibbiyot tadqiqotlari shahar aholisi o`rtasida o`lim ko`rsatkichlari
ancha yuqori ekanligini ko`rsatadi. Aholisi 1 mln. va undan ortiq bo`lgan
shaharlarda rak kasalligiga chalinganlar qishloq joylardagiga nisbatan 2 barobar
ortiqligi, bronxid kasalliga esa ancha keng tarqalganligi ma`lum. Yirik shaharlarda
atmosfera havosining ifloslanganligi, transport harakatlarining jadalligi, doimiy
shovqin, quyosh nurining yetishmasligi, urbanizasiya va sanoat rivojlanishining
nazoratsizligi turli kasalliklarning avj olishi uchun qulayliklar tug`diradi, natijada
ekologik muvozanat buzilishining tobora keskinlashuviga sabab bo`ladi.
Insonning xo`jalik faoliyati ta`sirida atmosfera havosi ifloslanib, uning gaz
tarkibida o`zgarishlarning roy berishi tobora ortib bormoqa. Viloyat h avosining h ar
metr kubida tabiiy va sun`iy y o` l bilan h osil b o` lgan 2,8-3,6 mg.gacha chang

mavjud. Havodagi mayda, qattiq zarrachalarning miqdori keyingi 15-20 yil
mobaynida 3-5 foizga ortganligi aniqlangan.
Viloyat tabiatini muhofaza qilish tashkiloti ma`lumotlariga ko`ra, mavjud
sanoat korxonalari, avtomobil va boshqa texnika vositalaridan havoga
chiqariladigan chang, qurum va har xil zaharli gazlar aholi jon boshiga
taqsimlanganda o`rtacha 240-260 kg.ni tashkil qiladi yoki viloyat boyicha yiliga
taxminan 400 ming tonnaga yaqin.
Qashqadaryo viloyatida sanoat korxonalaridan 2006 yilda 105,7 ming tonna,
transport vositalaridan 66,3 ming tonna chiqindi chiqarilgan bo`lib, buning katta
qismi shaharlarga to`g`ri keladi. Qarshi shahrida ekologik xavfi jihatdan 1 –
toifaga mansub bo`lgan korxonalar yo`q, 9 ta korxona 2 toifaga, 14 ta korxona 3
–
toifaga, 63 ta korxona 4 toifaga mansub korxonalar hisoblanadi. Qarshi
– –
shahar Tabiatni muhofaza qilish qumitasining ma`lumotlariga ko`ra, shahar muhiti
27 turdagi zaharli va zaharsiz moddalar bilan ifloslantirilmoqda. Shahar va uning
tarkibiga kiruvchi Qashqadaryo shahar qo`rg`onchasining havosi 86 ta korxona
faoliyati tufayli zararlanib, ayniqsa, metallurgiya, neft va kimyo mahsulotlari bilan
ishlaydigan sanoat korxonalari shaharning ekologik holatiga jiddiy ta`sir
ko`rsatmoqda. Paxtani qayta ishlash zavodlari, qurilish materiallari ishlab
chiqaradigan korxonalar, katta kichik qozonxonalardan chiqadigan chiqindilar
–
ham shahar muhitini ifloslantirib turibdi.
Yangi shaharlarni barbo etilishi, hududlarni o`zlashtirilshi, shimoliy
yoki issiq iqlimli o`lkalar, bularning barchasi inson salomatligiga ta`sir
etmasdan qolmaydi . Iqlim ,suv, tuproq va boshqa ko`plab omillar bunda
asosiy o`rinni egallaydi. Aholining salomatligi darajasi ko`p hollarda
tashqi muhit omillariga bog`liq ekanligini asoslanildi.
Zamonaviy tibbiy texnalogiyalarini va davolash usullarini qo`llagan holda
kasalxonalar, davolash va dam olish uylari, sanatoriy profilaktoriylar hamda
–
sanitariya - maishiy obektlar loyihalarini takomillashtirish isharini davom
ettirish lozim .

Kasalliklarni oldii olish uchun emlash ishlarini, ona va bolalarni reproduktiv
salomatligini muhofaza qilish va tiklash chora tadbirlarini amalga oshirish–
lozim.
Sanoat korxonalari, transport va maishiy ishlab chiqarish chiqindilarini atrof
muhitni ifloslashini oldini olish chora tadbirlarini ishlab chiqish
– –
geograflar, ekologlar, biologlar va tibbiyot xodimlari oldida turgan katta
vazifalardan biridir.
XULOSA

Ekologik muammolarni yechish ko`p jihatdan ijtimoiy
demografik va ekologik siyosatni ilmiy asoslangan tarzda olib borishga
bog`liq, bunda mintaqa aholisining etnik o`ziga xosligi turmush an`analari
va madaniyati hisobga olinishi kerak.
Orol dengizining qurib borishi bilan bog`liq ekologik vaziyatning
keskinlashuvi, shuningdek, o`ziga xos ijtimoiy-iqtisodiy va demografik
sharoitda aholi sonining o`sishi va uning hududiy tarkibini tadqiq qilishni
muhim vazifa etib quydi. Shu nuqtai nazardan mazkur tadqiqot ishi aholi
sonining o`sishi va joylanishiga bag`ishlangan bo`lib, unda ushbu masalalar
mamuriy-siyosiy jihatdan Qashqadaryo viloyati misolida o`rganilgan.
Olib borilgan ilmiy tahlil va tadqiqot natijalariga asoslanib, mintaqa
aholisi hududiy tarkibini takomillashtirishga oid taklif va tavsiyalar sifatida
quyidagilarni belgilash mumkin:
1. Qashqadaryo O`zbekiston Respublikasi aholi jon boshiga ishlab
chiqaradigan yalpi ichki mahsulot hajmi boyicha mamlakatda oldingi o`rinda
turadi. Mintaqadagi mavjud ekologik vaziyat, shu bilan birga ijtimoiy
iqtisodiy muammolarni yumshatish maqsadida yalpi hududiy mahsulot–
ulushini aholi ulushi darajasiga keltirish zarur. Buning uchun mintaqada
yetarlicha tabiiy va mineral resurslar mavjud.
2. Qashqadaryoda demografik vaziyatni yaxshilash ko`p jihatidan aholi
migratsiyasini tartibga solish va uning qo`nimligini taminlashga bog`liq. Shu
nuqtai nazardan birinchi galda Kitob, Shahrisabz, Chiroqchi, Qamashiva
Dehqonobodda yangi ish o`rinlarini yaratish, aholi turmush sharoitini
yahshilash zarur.
3. Istiqbolda sanoat markazi sifatida Qarshiva uning aglomeratsiyasi
tarkibidagi Avrora hamda Qashqadaryo shaharchasi va Beshkent shaharlarida
aholiga xizmat ko`rsatish tarmoqlarini rivojlantirish talab etiladi. Bunday
ishlarni amalga oshirish jarayoni va Qarshi bilan temir yo`l va avtomobil
yo`llari orqali bog`langan G`uzor, Kitob va Shahrisabz, Dehqonobod, Muborak

sanoat tugunlari shakllanib boradi. Bu esa, o`z navbatida , mintaqa xo`jaligi va
aholi hududiy tarkibini takomillashtirishga asos bo`lib xizmat qiladi.
4. Hududiy mehnat taqsimotida Qashqadaryo qishloq xo`jaligi mahsulotlari
yetishtirishga ixtisoslashgan. Shu sababdan, ishlab chiqarishni
mahalliylashtirish dasturiga binoan oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalarini
qurish, yani agrosanoat majmuasini tashkil etish lozim. Uni qishloq xo`jaligi
birmuncha rivojlangan va aholi soni nisbatan tez o`sayotgan Kitob va
Shahrisabz, Koson va Qamashi, Kasbi shahar va shaharchalarida amalga
oshirish katta ahamiyatga ega.
5. Qashqadaryoda suv resurslarining tanqisligi va vujudga kelgan geoekologik
vaziyatni hisobga olib, kelajakda uning miqdorini aniqlash va tuproq meliorativ
holatiga bog`liq qishloq xo`jaligi ekinlarining tarkibini qayta ko`rib chiqish
maqsadga muvofiq. Bunda halqimizning boy tarixiy tajribalarini etiborga olgan
holda Kitob va Shahrisabz, Koson va Qamashi, Muborak va Kosonni
chorvachilikka va dehqonchilikning kam suvtalab turlariga ixtisoslashtirish
zarur.
6. Qishloq joylarida aholi turmush farovonligini oshirish maqsadida 2010-
2015 yillarda aholi soni 2000 kishidan ortiq, 2015-2020 yillarda esa aholisi
1000 kishidan ko`proq bo`lgan qishloqlarda ijtimoiy infratuzilmani
rivojlantirish lozim. Bunday qishloqlarning har birida kamida bittadan bog`cha,
maktab va qishloq vrachlik punktlari, savdo va boshqa aholiga xizmat
ko`rsatish shaxobchalari bo`lishini taminlash muhimdir. Nisbatan katta
demografik va ishlab chiqarish salohiyatiga ega bo`lgan qishloqlar (Chiroqchi,
Nishon, Koson, Kasbi.).
7. Qashqadaryo ekologik vaziyatni yahshilash va barqarorlashtirish hamda
qulay investitsiya muhitini yaratish va shu asosda qo`shma korxonalarni
ko`paytirish muhimdir. Bunday korxonalarni, eng avvalo , mintaqaning neft-
gaz va mineral resurslariga boy bo`lgan (Dehqonobod, Muborak, G`uzor,
Nishon) hududlarda joylashtirish lozim.

8.Mintaqadagi noxush ekologik vaziyat Qashqadaryo viloyatida tub ijtimoiy
isloxotlarni amalga oshirishni talab qiladi. Bunda aholining toza ichimlik suvi,
tabiiy gaz va elektr energiyasi bilan muntazam taminlash, avtomobil yo`llarini
qurish va mavjudlarini tamirlashga katta etibor berish zarur. Orol dengizining
qurib borishi, nozogeografik vaziyatning salbiylashuvi oqibatida
Qashqadaryoda umumiy, onalar va bolalar o`limi yuqoriligini inobatga olib,
aholining sifat ko`rsatkichlarini yaxshilash maqsadida sog`liqni saqlash tizimini
yanada rivojlantirish katta ahamiyat kasb etadi.
9. Qashqadaryo viloyati ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish nuqtai nazardan
muammolari O`zbekiston Respublikasi mintaqaviy siyosati doirasida va
davlatimizning kelajakda ham moliyaviy-iqtisodiy jihatdan qo`llab-
quvvatlanishi asosida hal etib borilishi talab qilinadi.
Mintaqada ushbu masalalar hal bo`lgan taqdirda ishlab chiqarishning
bazi tarmoqlari rivojlanib, yalpi ichki mahsulot hajmi oshadi. Bu esa aholining
ish bilan taminlanish darajasining o`sishiga, uning turmush sharoitining
yaxshilanishiga zamin yaratadi. O`z navbatida, ishlab chiqarishning hududiy
tashkil etilishi aholi joylashuvining takomillashuviga olib keladi.
• Inson salomatligi ijtimoiy omillardan tashqari ko`p jihatdan
atrof muhitning ekologik holatiga ham bog`liq ekanligini nazarda tutgan –
holda Qashqadaryo viloyatida Atrof-muhit musaffoligini saqlash, tabiiy
resusrlardan oqilono foydalanishi va tabiatni muhofaza qilish, chora-
tadbirlarini inson sog`liqni saqlash doirasida ishlab chiqish zarur .
• Qashqadaryo viloyatida aholi salomatligini mustahkamlash uchun ayniqsa
qishloq joylarida sogliqni saqlash tizimini moliyalashtirishni
takomillashtirishni ishlab chiqish, jumladan mablag`larni taqsimlashda
geografik belgilariga ko` ra doimiy ravishda o`zgarishlar kiritish kerak .

Qashqadar yo viloyat i aholisining milliy tar kibi ( ming kishi hisobida)
№ Millat lar soni 2007 yil
1 yanvar 2010 yil
1 yanvar
1 O`zbeklar 2251,5 2401
2 Tojiklar 113,9 116,9
3 Turkmanlar 30 31
4 Ruslar 23,1 23,5
5 Totorlar 9,7 9,5
6 Qozoqlar 2 1,8
7 Koreyslar 1,2 1,2
8 Qirg`izlar 0,2 0,2
9 Boshqa millatlar 30,6 30,4
Umumiy aholi soni 2462,2 2615,5
Aholi zichligi (1kv.km)

3 Ja d va l–
Qashqadar yo viloyat ida aholining tabiiy ko` payish miqdor i
2006 yil 2007 yil 2008 yil 2009 yil
Tug`ilish
53 731 58590 64054 62968
O`lim
10 019 10519 9976 9814
Tabiiy ko`payish
4 Ja d va l
–
Dunyo aholisining o` sishi ( mln kishi hisobida )
Y illar Dunyo aholisi Y illar Dunyo aholisi
Eramizdan old. 400 yil 153 1900 1634
0 252 1910 1755
Eramizning 400 yili 205 1920 1811
800 224 1930 2070
1000 305 1940 2295
1200 400 1950 2527
1500 440 1960 3060

1600 578 1970 3727
1700 680 1980 4430
1750 728 1993 5510
1800 954 2000 6000
1850 1248 2025 8039
8 - илова
Qashqadary o viloy at i aholi sonining yillar davomida o`zgarib бориши (1000 к иши hисобида)
Yillar 1979 y 1982 y 1985 y 1988 y 1991 y 1995 y 1997 y 1999 y 2002 y 2005 y 2006 y 2007 y
Jаmi аholi 1123.1 1246 1389.6 1548.9 1694.4 1914.6 2026.4 2119.6 2254.7 2378.2 2464.4 2506.2
SHаhаr
аholisi 279.5 304.9 337.6 397.8 442.8 488.6 524.2 542.7 566 587.5 605.4 613.8
Qishloq
аholisi 843.6 941.1 1052 1151.1 1251.1 1426 1502.2 1576.9 1687.7 1790.7 1859 1892.4
Mаnbаlаr: 1)O.Аtа-Mirzаyev, V.Gentshke, R.Murtаzаyevа, А.Sаliyev.
“Istoriko-demogrаficheskiye ocherki urbаnizаsii Uzbekistаnа”. T ., 2002.
2)O`zbekiston Respublikаsi. EnsiklopediY. –T., 2006.
3)Viloyat Stаtistikа boshqаrmаsi mа`lumotlаri.
9- ilovа
VILOYAT АHOLISINING TАBIIY O`ZGАRISHI
Yillаr 2004 y 2005 y 2006 y 2007 y 2004 y 2005 y 2006 y 2007 y
Kishi hisobidа (ming k ishigа nisbаt аn)

Tug`ilish 53239
53125 53731 58590 22,6 22,2 22,0 23,6
O`lim 9294 9765 10019 10519 3,9 4,1 4,1 4,2
Tаbiiy ko`pаyish 43945 43360 43712 48071 18,7 18,1 17,9 19,4
Mаnbа: Qаshqаdаryo viloyati Stаtistikа boshqаrmаsi mа`lumotlаri
10 - ilovа
Qаshqаdаryo viloyati аholisining jinsiy tаrkibi (1000 kishi hisobidа)
Yillаr Jаmi аholi SHаhаr аholisi Qishloq аholisi
Jаmi Erkаklаr Аyollаr Jаmi Erkаklаr Аyollаr Jаmi Erkаklаr Аyollаr
1979 y 1123.1 557.6 565.5 279.5 141.3 138.2 843.6 416.3 427.3
1982 y 1246 620.9 625.1 304.9 153.7 151.2 941.1 467.2 473.9
1985 y 1389.6 692.7 696.9 337.6 168.8 168.8 1052 523.9 528.1

1988 y 1548.9 769.8 779.1 397.8 198.1 199.7 1151.1 571.7 579.4
1991 y 1694.4 842.2 852.2 442.8 220.8 222 1251.6 621.4 630.2
1996 y 1981.9 983.8 998.1 513.4 556.7 256.7 1458.5 727.1 731.4
1997 y 2026.4 1013.1 1013.3 524.2 262.6 261.6 1502.2 750.5 751.7
1999 y 2119.6 1060.3 1059.3 542.7 271.8 270.9 1176.9 788.5 788.4
2002 y 2254.7 1128.1 1125.6 566 283.5 282.5 1687.7 844.6 843.1
2005 y 2378.5 1191.1 1187.4 589 294.7 294.3 1789.5 896.4 893.1
2007 y 2506.2 1255.2 1251.0 613.8 307.0 306.8 1892.4 948.2 944.2
2008 y 2565,9 1284,9 1281,0 1110,2 561,3 548,9 1455,7 723,7 732,0
2009 y 2615,5 1310,8 1304,7 1135,0 569,4 565,6 1480,5 741,4 739,1
2010 y 26,71,2 1337,4 1333,6 1158,2 580,8 577,4 1512,8 756,8 756,2
Mаnbа: 1) Chi slennost nаseleniya Respubliki Uzbekistаnа 1 yanvаrya 1992 g.T.,1992.
2) Chislennost n а seleniya Respubliki Uzbekist а n 2004.T.,2005.
3) Qаshqаdаryo viloyati Stаtistikа boshqаrmаsi mа`lumotlаri

2011 йил январ-декабр h олатига кичик тадбиркорлик (бизнес)
субъектларининг асосий кўрсаткичлари
(фоизда)
Кичик тадбиркорлик (бизнес)
субъектларининг улуши Кичик корхоналар ва
микрофирмаларнинг улуши
ЯHМ Меhнатда
банд
а hолининг
умумий
сонидан Экспортда Импортда ЯHМ Меhнатда
банд
аhолининг
умумий
сонидан Экспортда Импортда
2010 й 201 1 й 2010 й 201 1 й * )
2010 й 201 1 й 2010 й 201 1 й 2010 й 201 1 й 2010 й 201 1 й * )
2010 й 201 1 й 2010 й 201 1 й
Жами 55,0 56,2 74,8 75,1 8,7 12,2 17,2 14,2 34,2 34,5 17,3 17,2 8,6 12,1 16,4 13,4
ш аhарлар :
Qарши х х 57,4 57,6 70,4 83,5 70,4 20,1 х х 11,3 12,0 70,4 83,5 70,4 20,1
т уманлар :
G`узор х х 72,4 72,6 - - - 0,3 х х 17,0 16,0 - - - 0,3
Деhqонобод х х 79,0 79,2 - 0,4 - - х х 7,9 8,1 - 0,4 - -
Qамаши х х 83,1 83,3 4,4 8,0 100 95,0 х х 17,8 16,9 4,4 8,0 100 95,0
Qарши х х 76,1 76,2 - 0,3 59,7 100 х х 14,4 14,5 - 0,3 59,7 100,0
Косон х х 79,1 79,4 0,2 1,2 24,5 15,4 х х 22,4 22,9 0,2 1,2 24,5 15,4
Китоб х х 75,4 75,6 100 100,0 95,5 97,5 х х 18,5 18,9 100 100,0 95,5 97,5
Миришкор х х 86,3 86,5 - - 100 - х х 28,1 29,0 - - 100 -
Муборак х х 63,8 64,1 - - 1,8 - х х 17,7 17,0 - - 1,8 -
Нишон х х 82,4 82,6 9,3 6,8 11,1 57,0 х х 21,0 21,3 9,3 6,8 11,1 57,0

Касби х х 73,5 74,2 - - 100 100 х х 24,1 24,3 - - 100 100,0
Чироqчи х х 76,0 76,2 0,3 2,8 94,8 32,4 х х 14,4 14,4 0,3 2,8 94,8 32,4
Шаhрисабз х х 77,7 78,2 3,0 2,5 46,3 75,0 х х 14,8 13,2 3,0 2,5 46,3 75,0
Яккабоg` х х 80,4 81,0 18,8 13,1 97,2 97,5 х х 21,9 21,4 18,8 13,1 97,2 97,5

Iqtisodiyot tarmoqlari b о `yicha kichik tadbirkorlik (biznes) subektlarining ulushi
Sanoat
mahsuloti Qishloq
xо`jaligi
mahsuloti Asosiy
kapitalga
kiritilgan
i nvestitsiya - lar Qurilish
ishlari Chakana
savdo
aylanmasi Aholiga
pullik
xizmat
k о `rsatish Yuk
tashish Yuk
aylanmasi Yо`lovchi
tashish Yо`lovchi
aylanmasi
Jami 9,5 99,4 19,8 78,0 39,8 75,1 67,1 82,1 80,2 82,4
sha harlar :
Qarshi 63,2 99,4 21,1 57,3 30,6 65,2 76,6 83,1 80,2 84,0
t umanlar :
G`uzor 0,2 98,3 15,2 78,1 52,5 69,8 67,0 82,2 83,8 84,2
Dehqonobod 2,5 98,7 31,3 98,9 36,3 88,6 61,3 80,2 79,5 81,0
Qamashi 27,0 99,7 67,4 94,7 52,9 83,1 62,9 81,2 79,1 80,9
Qarshi 20,0 99,9 31,1 96,3 66,2 78,7 72,2 82,4 79,6 81,1
Koson 10,7 100,0 58,5 90,7 34,7 77,1 65,9 81,1 80,2 82,1
Kitob 73,2 99,8 84,7 98,7 40,5 86,3 62,0 81,1 82,1 84,6
Mirishkor 7,6 100,0 63,2 99,7 50,0 84,1 61,0 80,0 78,7 80,5
Muborak 0,3 97,9 2,0 48,3 51,0 83,1 64,0 81,7 80,0 82,3
Nishon 10,6 97,9 18,1 68,7 36,8 85,1 61,6 81,1 79,0 80,2
Kasbi 5,5 100,0 70,7 94,0 51,0 82,0 60,7 80,2 78,4 79,8
Chiroqchi 39,1 99,0 71,7 94,9 29,9 80,5 61,1 80,6 78,4 79,8
Shahrisabz 34,8 100,0 48,7 81,1 53,3 65,5 73,7 88,4 80,7 83,4
Yakkabog` 55,1 100,0 57,1 95,3 43,4 82,5 62,3 81,5 83,5 85,3

2011 yil yanvar-dekabr holatiga akademik litseylar, ixtisoslashtirilgan kollejlar
va umumta`lim maktablari qurilishi va rekonstruksiyasi
(mln.sо`m)
Investitsiyadan foydalanildi
Akademik litseylar Ixtisoslashtirilgan kollejlar Umumta`lim maktablari, jami
jami shu jumladan:
jami shu jumladan:
J ami shu jumladan:
yan gi qurilish re konstruksiya yan gi qurilish re konstruksiya yan gi
qurilish rekonstruksiya
Jami - - - - - - 17428,3 5355,8 12072,5
sha harlar :
Qarshi - - - - - - 1509,0 512,4 996,6
t umanlar :
G`uzor - - - - - -
Dehqonobod - - - - - - 2918 335,4 2582,6
Qamashi - - - - - - 164,4 164,4 -
Qarshi - - - - - 1172,9 1172,9 -
Koson - - - - - - 2234,6 262,5 1972,1
Kitob - - - - - - 2461,8 777,6 1684,2
Mirishkor - - - - - - - - -
Muborak - - - - - - 272,4 272,4 -
Nishon - - - - - - - - -
Kasbi - - - - - - - - -
Chiroqchi - - - - - - 3988,9 784,2 3204,7
Shahrisabz - - - - - - 1713,8 826,5 887,3
Yakkabog` - - - - - - 992,5 247,5 745,0

2011 yil yanvar-dekabr holatiga akademik litseylar, ixtisoslashtirilgan kollejlar
va umumta`lim maktablari qurilishi va rekonstruksiyasi
(о`quv о`rinlari)
Investitsiyadan foydalanildi
Akademik litseylar Ixtisoslashtirilgan kollejlar U mumta`lim maktablari, jami
jami shu jumladan:
jami shu jumladan:
j ami shu jumladan:
yan gi qurilish re konstruksiya yan gi qurilish re konstruksiya yangi
qurilish re konstruksiya
Jami - - - - - - 6500 720 5780
sha harlar :
Qarshi - - - - - -
720 - 720
t umanlar :
G`uzor - - - - - -
- - -
Dehqonobod - - - - - - 1070 - 1070
Qamashi - - - - - -
80 80 -
Qarshi - - - - - -
460 460 -
Koson - - - - - -
810 - 810
Kitob - - - - - -
1000 180 820
Mirishkor - - - - - -
- - -
Muborak - - - - - -
- - -
Nishon - - - - - -
- - -
Kasbi - - - - - -
- - -
Chiroqchi - - - - - -
1570 - 1570
Shahrisabz - - - - - -
520 - 520
Yakkabog` - - - - - -
270 - 270

Ijtimoiy soha
Mehnat resurslari
2011 yil yanvar-dekabrida doimiy
aholining о `rtacha soni,
ming kishi *) 2011 yil yanvar-dekabrida mehnatga
layoqatli yoshdagi mehnatga layoqatli
aholining о `rtacha soni, ming kishi *) 2011 yil yanvar-dekabrida
о `rtacha band aholi soni,
ming kishi *) 01.01.2012 y. xolatiga ish qidiruvchi
sifatida ruyxatga olinganlar, kishi *)
Jami 2750,4 1564,1 1003,7 1140
shaharlar:
Qarshi 244,8 164,4 130,7 15
tumanlar:
G`uzor 173,8 94,1 59,5 315
Dehqonobod 121,6 66,2 38,5 -
Qamashi 224,6 124,3 72,9 -
Qarshi 202,2 121,8 81,9 11
Koson 237,4 126,3 76,7 6
Kitob 221,8 127,8 74,7 24
Mirishkor 102,2 61,1 46,6 -
Muborak 74,5 56,1 47,6 35
Nishon 123,6 66,4 58,7 65
Kasbi 164,6 90,2 54,7 150
Chiroqchi 329,5 167,6 93,8 57
Shahrisabz 309,0 174,4 101,5 234
Yakkabog` 220,8 123,4 65,9 228
Аholi
jon boshigа o`rtаchа ko`rsаtkichlаr O` rt а ch а oylik ish h а qi, *)
(so`m)
Iste`mol moll а ri
ishl а b chiq а rish, so`m CH а k а n а tov а r
а yl а nm а si, so`m Pullik
xizmаtlаr,
so`m shu juml а d а n,
m а ishiy
xizm а t, so`m 2010 yil
dekаbr uchun 2011 yil
dekаbr uchun **)

Jаmi 161948,4 683733 176324 23170 765395,6 905105,2
sh аhаrlаr :
Qаrshi 800192,5 2772751 359869 41279 988666,2 1163254,3
t umаnlаr :
G`uzor 25784,3 550771 142679 24532 1395408,2 1728554,6
Dehqonobod 18556,2 478632 142006 26696 545900,9 612575,6
Qаmаshi 43816,8 496573 110597 16520 473859,2 532614,5
Qаrshi 37625,9 273566 149882 20148 521316,7 598612,1
Koson 235394,7 598743 130421 18554 615474,0 698578,8
Kitob 64678,5 579881 220168 18331 507472,4 597655,3
Mirishkor 43153,0 369374 149113 29881 540384,7 601211,3
Muborаk 73134,8 641964 318869 58518 1376943,3 1706554,8
Nishon 35718,3 493425 191382 20501 662363,8 749561,2
Kаsbi 18039,7 334445 120158 20554 471411,6 527844,6
Chiroqchi 50460,6 356563 77553 15804 449107,1 503211,3
SHаhrisаbz 323441,6 565412 109370 22687 555412,7 622514,3
Yakkаbog` 96500,6 527297 161276 22315 478679,3 527644,6
2011 yil yanvаr-dekаbrdа ijtimoiy sohаgа kiritilgаn obektlаr
shu jumlаdаn: qishloq shifokorlik
mаrkаzlаri Shifo-
Tur а r shu Suv tаrmoq -
lаri, km. Gаz tаrmoq -
l аri, km.

Umumtа`lim
mаktаblаr i , o`q.
joyi
Аmbulаto
r-poliklinikа
m uаssаsа lаri ,
bir smenаdаgi
dаvomаt xonаlаr,
o`rinlаr joyl а r,
ming kv.m.
juml а d а n,
individu а l tur а r
joyl а r qurilishi,
ming kv.m.soni,
birlik ish quvv а ti, bir
smen а d а gi d а vom а t
Jаmi 6500 200 1 50 420 862,9 733,9 355,7 0,5
shаhаrlаr:
Qаrshi 720 - - - 80 38,4 37,1 - -
tumаnlаr:
G`uzor - - - - - 76,3 56,4 - -
Dehqonobod 1070 - - - - 50,8 45,3 - -
Qаmаshi 80 150 - - 340 55,7 52,2 41,5 -
Qаrshi 460 50 1 50 - 85,1 57,5 0,2 -
Koson 810 - - - - 67,4 61,6 76,0 -
Kitob 1000 - - - - 70,1 67,2 75,6 -
Mirishkor - - - - - 51,0 48,2 21,4 0,5
Muborаk - - - - - 45,0 30,6 5,5 -
Nishon - - - - - 40,6 39,2 3,5 -
Kаsbi - - - - - 60,4 48,9 - -
Chiroqchi 1570 - - - - 75,3 69,5 14,4 -
SHаhrisаbz 520 - - - - 83,2 64,2 86,5 -
Yakkаbog` 270 - - - - 63,6 56,0 31,1 -
2011 yil yanvаr-dekаbrdа ijtimoiy sohаdа qishloq joylаrigа kiritilgаn obektlаr

Umumtа`lim
mаktаblаr i , o`q.
j oyi
Аmbulаtor-
poliklinikа
m uаssаsа lаri ,
bir smenаdаgi
dаvomаt shu jumlаdаn: qishloq shifokorlik
mаrkаzlаri
Shifo-
xonаlаr,
o`rinlаr Tur а r
joyl а r,
ming kv.m.
shu
juml а d а n,
individu а l tur а r
joyl а r qurilishi,
ming kv.m. Suv tаrmoq -
lаri, km. Gаz tаrmoq -
lаri, km.
soni,
birlik ish quvv а ti, bir
smen а d а gi
d а vom а t
Jаmi 720 50 1 50 - 615,1 491,7 355,7 0,5
shаhаrlаr:
Qаrshi - - - - - - - - -
tumаnlаr:
G`uzor - - - - - 64,7 44,8 - -
Dehqonobod - - - - - 40,0 34,4 - -
Qаmаshi 80 - - - - 36,6 33,0 41,5 -
Qаrshi 460 50 1 50 - 66,6 39,0 0,2 -
Koson - - - - - 47,0 41,2 76,0 -
Kitob 180 - - - - 40,8 37,9 75,6 -
Mirishkor - - - - - 40,4 37,6 21,4 0,5
Muborаk - - - - - 27,9 17,9 5,5 -
Nishon - - - - - 15,0 13,6 3,5 -
Kаsbi - - - - - 52,3 40,8 - -
Chiroqchi - - - - - 61,0 55,3 14,4 -
SHаhrisаbz - - - - - 83,2 64,2 86,5 -
Yakkаbog` - - - - - 39,6 32,0 31,1 -

Аholining tа`minlаngаnligi
Kаsаllаnish dаrаjаsi
100 ming
k ishigа Nogironlik
1000 kishigаUy-joy
bil а n, kv . m .
1 yashovchigа Shifoxon а o`rinl а ri
bil а n,
10 ming kishig а А mbul а tor-poliklinik а
mu а ss а s а l а ri bil а n,
10 ming kishig а 1 smen а g а
o`quvchil а r
q а mrovi,
foizd а Tаbiiy gаz
bilаn,
f oizdа
Jаmi 14,2 40,4 100,5 72,3 68,0 49,6 0,8
sh аhаrlаr :
Qаrshi 14,7 150,2 168,8 70,5 96,8 73,0 1,2
t umаnlаr :
G`uzor 19,0 18,4 150,0 79,6 42,4 46,4 0,9
Dehqonobod 14,9 24,6 100,9 77,9 41,4 86,3 0,7
Qаmаshi 14,3 21,3 58,5 74,1 39,8 55,4 0,7
Qаrshi 21,0 12,1 77,9 66,9 77,0 65,8 1,1
Koson 10,9 30,4 99,0 77,5 61,9 59,4 1,0
Kitob 15,6 61,8 94,5 79,2 60,7 55,9 0,8
Mirishkor 13,6 36,3 124,5 74,2 68,4 40,9 0,9
Muborаk 15,7 45,3 145,9 79,0 91,6 58,5 1,0
Nishon 15,3 29,8 144,3 63,9 79,0 27,3 0,8
Kаsbi 15,1 25,4 142,1 79,2 79,8 49,0 0,7
Chiroqchi 6,5 20,1 46,6 57,4 49,8 31,9 0,6
SHаhrisаbz 15,4 41,1 85,3 76,3 73,2 35,3 0,7
Yakkаbog` 13,6 57,7 76,7 73,7 45,0 28,9 0,6
(1000 kishigа, kishi hisobidа)

2011 yil yanvаr-dekаbridа demogrаfik holаt
O`lgаnlаr Tug`ilgаnlаr Tаbiiy o`sish
2010 y. 2011 y. *)
2010 y. 2011 y. *)
2010 y. 2011 y. 5 )
Jаmi 3,9 4,0 24,1 23,3 20,2 19,3
sh аhаrlаr :
Qаrshi 3,9 3,8 20,1 19,4 16,2 15,6
t umаnlаr :
G`uzor 4,3 4,5 23,5 23,0 19,2 18,5
Dehqonobod 3,9 4,3 25,8 25,6 21,9 21,3
Qаmаshi 4,3 4,0 26,2 23,8 21,9 19,8
Qаrshi 3,9 4,2 23,7 23,5 19,8 19,3
Koson 3,4 4,1 24,1 23,9 20,7 19,8
Kitob 3,9 3,9 23,8 23,0 19,9 19,1
Mirishkor 3,5 3,4 23,9 21,4 20,4 18,0
Muborаk 4,0 3,7 23,5 22,2 19,5 18,5
Nishon 3,5 3,5 25,7 20,8 22,2 17,3
Kаsbi 4,1 4,0 24,7 22,8 20,6 18,8
Chiroqchi 3,6 3,6 25,4 26,9 21,8 23,3
SHаhrisаbz 3,9 4,1 23,4 22,6 19,5 18,5
Yakkаbog` 4,1 4,1 25,2 24,0 21,1 19,9
5 )
Дастлабки маълумот

QAHQADARYO VILOYATI SHАHАRLАRI АHOLI SONINING O`SISH DINАMIKАSI
SHаhаrlаr Tаshk.top . yil 1926 1939 1959 1970 1979 1989 2000 2007 2008
Qаrshi Mil. аv.7-аsr 15,2 15,8 19,7 71,1 110,5 159,2 206,9 224,8 228,2
SHаxrisаbz *
Mil. аv.7-аsr 10,7 12,5 16,4 27,3 36,4 58,8 94,6 99,9 100,6
Koson 1972 28,3 40,6 53,9 60 60,3
Kitob 1976 6,1 5,5 8,4 12,9 18,4 28,5 34,3 37,4 38
Qаmаshi 1978 15,6 22,3 30,5 35 35,6
Muborаk 1974 9,2 19,9 23,1 24,5 24,7
Yakkаbog` **
1978 23,2 27,7 31,9 35,4 36
G`uzor 1977 12,6 17 21,3 23,3 23,5
Chiroqchi 1980 8,4 13,2 16,6 19,9 20,6
Beshkent 1977 6 11,5 14,4 16,4 16,7
Tаlimаrjon 1975 4,9 6,6 6,7 8,9 9,1 9,4
Yangi Nishon 1982 3,9 7,4 7,6 10,7 10,9
*
Mirаki shаhаrchаsi bilаn birgа
**
Eski Yakkаbog` shаhаrchаsi bilаn birgа

Mаnbаlаr: 1)O.Аtа-Mirzаyev, V.Gentshke, R.Murtаzаyevа, А.Sаliyev.
“Istoriko-demogrаficheskiye ocherki urbаnizаsii Uzbekistаnа”. T ., 2002.
2)O`zbekiston Respublikаsi. EnsiklopediY. –T., 2006.
3)Viloyat Stаtistikа boshqаrmаsi mа`lumotlаri.

13- ilovа
QАSHQАDАRYO VILOYATI АHOLISI MIQDORIGА KO`RА SHАHАRLАR TАSNIFI
SHаhаrlаr tаsnifi 19 79 yil 2008 yil
Miqdori Аholi soni Miqdori Аholi soni
Soni jаmigа
% his. ming
kishi jаmigа
% his. Soni jаmigа
% his. ming
kishi jаmigа
% his.
Bаrchа shаhаrlаr 10 100 266,8 100 12 100 604,5 100
Аholisi-ming k.
3 30 21,8 8,2 1 8,4 9,4 1,510 minggаchа
10-20 ming 3 30 46,6 17,5 2 16,6 27,6 4,6
20-50 ming 3 30 87,9 32,9 6 50 178,4 29,5
50-100 ming - - - - 2 16,6 328,8 54,4
100-250 ming 1 10 110,5 41,4 1 8,4 60,3 10
250-500 ming - - - - - - - -
500 ming-1 mln. - - - - - - - -
1 mln.dаn ortiq - - - - - - - -
Mаnbаlаr: 1)O`zbekiston Respublikаsi. EnsiklopediY. –T., 2006.
2)Viloyat Stаtistikа boshqаrmаsi mа`lumotlаri.

- ilovа
MEHNАT RESURSLАRI (MING KISHI)
2004 y 2005 y 2006 y 2007 y
Viloyat bo`yichа 1199,6 1256,4 1300,2 1343,4
Dehqonobod tumаni 49,2 52,0 53,7 56,0
Kаsbi tumаni 69,0 72,1 74,9 77,2
Kitob tumаni 99,0 102,6 106,9 110,4
Koson tumаni 101,3 104,2 108,5 112,2
Mirishkor tumаni 46,3 47,8 50,5 51,9
Muborаk tumаni 41,6 43,8 45,3 47,2
Nishon tumаni 50,2 52,4 54,5 56,4
Chiroqchi tumаni 131,0 136,8 141,7 146,4
SHаxrisаbz tumаni 141,0 146,0 151,5 156,0
Yakkаbog` tumаni 95,1 102,0 106,2 108,3
Qаmаshi tumаni 93,1 98,6 100,9 104,9
Qаrshi tumаni 92,7 97,9 100,3 103,8
G`uzor tumаni 70,4 74,0 76,4 79,0
Qаrshi shаhri 119,7 126,2 128,9 133,7
Mаnbа: Qаshqаdаryo viloyati Stаtistikа boshqаrmаsi mа`lumotlаri

Qаshqаdаryo viloyati аholi sonining yillаr dаvomidа o`zgаrib borishi (1000 kishi hisobidа)
Yillаr 1979 1982 1985 1988 1991 1995 1997 1999 2002 2005 2006 2007 2 008
Jаmi аholi 1123.1 1246 1389.6 1548.9 1694.4 1914.6 2026.4 2119.6 2254.7 2378.2 2464.4 2506.2 2565.9
SHаhаr
аholisi 279.5 304.9 337.6 397.8 442.8 488.6 524.2 542.7 566 587.5 605.4 613.8 1110.2
Qishloq
аholisi 843.6 941.1 1052 1151.1 1251.1 1426 1502.2 1576.9 1687.7 1790.7 1859 1892.4 1455.7
Mаnbаlаr: 1)O.Аtа-Mirzаyev, V.Gentshke, R.Murtаzаyevа, А.Sаliyev.
“Istoriko-demogrаficheskiye ocherki urbаnizаsii Uzbekistаnа”. T ., 2002.
2)O`zbekiston Respublikаsi. EnsiklopediY. –T., 2006.
3)Viloyat Stаtistikа boshqаrmаsi mа`lumotlаri.
VILOYAT АHOLISINING TАBIIY O`ZGАRISHI
Y illаr 20
04
y 2005
y 2006
y 200
7 y 2008 y 20
04
y 20
05
y 200
6 y 200
7 y 200
8 y
Kishi hisobidа (ming k ishigа nisbаt аn)
Tug`ilish 53
23
9 5312
5 5373
1 585
90 640
54 22,
6 22,
2 22,
0 23,
6 25,
2
O`lim 92
94 9765 1001
9 105
19 997
6 3,9 4,1 4,1 4,2 3,9

Tаbiiy ko`pаyish 43
94
5 4336
0 4371
2 480
71 540
78 18,
7 18,
1 17,
9 19,
4 21,
3
Mаnbа: Qаshqаdаryo viloyati Stаtistikа boshqаrmаsi mа`lumotlаri
Qаshqаdаryo viloyat i аholisining jinsiy t аrk ibi ( 1000 k ishi hisobidа)
Yillаr J аmi аholi SHаhаr аholisi
Qishloq аholisi
J аmi Erk аk lа
r А yollа
r J аmi Erk аk lа
r А yollа
r J аmi Erk аk lа
r А y ollа
r
1979 y 1123.1 557.6 565.5 279.5 141.3 138.2
843.6 416.3 427.3
1982 y 1246 620.9 625.1 304.9 153.7 151.2
941.1 467.2 473.9
1985 y 1389.6 692.7 696.9 337.6 168.8 168.8
1052 523.9 528.1
1988 y 1548.9 769.8 779.1 397.8 198.1 199.7
1151.
1 571.7 579.4
1991 y 1694.4 842.2 852.2 442.8 220.8 222
1251.
6 621.4 630.2
1996 y 1981.9 983.8 998.1 513.4 556.7 256.7
1458.
5 727.1 731.4

1997 y 2026.4 1013.1 1013.3 524.2 262.6 261.6
1502.
2 750.5 751.7
1999 y 2119.6 1060.3 1059.3 542.7 271.8 270.9
1176.
9 788.5 788.4
2002 y 2254.7 1128.1 1125.6 566 283.5 282.5
1687.
7 844.6 843.1
2005 y 2378.5 1191.1 1187.4 589 294.7 294.3
1789.
5 896.4 893.1
2007 y 2506.2 1255.2 1251.0 613.8 307.0 306.8
1892.
4 948.2 944.2
2008 y 2565,9 1284,9 1281,0 1110,2 561,3 548,9
1455,
7 723,7 732,0
Mаnbа: 1) Chi slennost nаseleniya Respubliki Uzbekistаnа 1 yanvаrya 1992 g.T.,1992.
2) Chislennost n а seleniya Respubliki Uzbekist а n 2004.T.,2005.
3) Qаshqаdаryo viloyati Stаtistikа boshqаrmаsi mа`lumotlаri

QАSHQАDАRYO VILOYATI АHOLISI MIQDORIGА KO`RА SHАHАRLАR TАSNIFI
SHаhаrlаr tаsnifi 19 79 yil 200 9 yil
Miqdori Аholi soni Miqdori Аholi soni
Soni jаmigа
% his. ming
kishi jаmigа
% his. Soni jаmigа
% his. ming
kishi jаmigа
% his.
Bаrchа shаhаrlаr 10 100 266,8 100 12 100 1110,2 100
Аholisi-ming k.
3 30 21,8 8,2 - - - -10 minggаchа
10-20 ming 3 30 46,6 17,5 - - - -
20-50 ming 3 30 87,9 32,9 3 25 96,5 8,7
50-100 ming - - - - 8 6 6,6 509,5 4 5,9
100-250 ming 1 10 110,5 41,4 3 25 504,2 45,4
250-500 ming - - - - - - - -
500 ming-1 mln. - - - - - - - -
1 mln.dаn ortiq - - - - - - - -
Izoh: Dehqonobod, Kаsbi, Mirishkor tumаnlаri mаrkаzi shаhаrchа mаqomigа egа bo`lgаnligi uchun shаhаrlаr soni 12 tа, lekin bu tumаnlаrdа shаhаr аholisi
hisoblаnаdi.
Mаnbаlаr: 1)O`zbekiston Respublikаsi. EnsiklopediY. –T., 2006.

(mаlumotlаrni Qаshqаdаryo viloyati pаsportidаn olindi.2002y)
1997y 1998y 1999y 2000y 2001y H аr ming kishigа
T ugilish
61125 57408 59573 58415 55216 29,4 27,1 27,5 26,4 24,5
O` lish
9564 9956 9316 9735 9916 4,6 4,7 4,3 4,4 4,4
Tаbiiy
o` sish 51561 47452 50257 48680 45300 24,8 22,4 23,2 22,0 20,1
Ekin ekilаdigаn yer mаydonlаri.
1997y 1998y 1999y 2000y 2001y
J а mi ekin m а ydoni (ming/g а ) 671,4 671.6 670,6 668,6 668,4

Sugorilаdigаn yerlаr(ming/gа) 418,2 418,5 418,1 417,1 417,6
Pаxtа mаydoni(ming/gа) 173,7 175,4 174,3 149,8 172,7
G` а ll а m а ydoni(ming/g а ) 341,7 280,1 276,1 201,6 205,8
Sugoril а dig а n yerd а gi don
ekil а dig а n m а ydon (ming/ g а ) 157,5 159,9 164,7 157,2 160,7
Q ishlo q x o `jаlik korxonаlаri,
jаmoа-shirkаt x o `jаliklаri soni 221 221 221 221 207
Fermer x o` jаliklаri soni 1213 1374 1778 3135 4567

Qashqadaryo viloyatida sog`liqni saqlashni
asosiy ko`rsatkichlari№ Mutaxassisliklar va shifoxonalar
boyicha 2009 yil boyicha
1 Barcha mutaxassislikdagi
shifokorlar soni 5190
2 Barcha mutaxassislikdag xotin-qiz
shifokorlar soni 20,7
3 O`rta maxsus ma`lumotli tibbiy
xodimlar soni 25284
4 Kasalxona muassasalari soni 87
5 Kasalxona o`rinlar soni 11045
6 Aholiga ambulatoriya poliklinika
yordami ko`rsatuvchi davolash
muassasalari soni 358
7 Dispanserlar soni 18
8 Mustaqil va boshqa muassasalar
tarkibiga kiruvchi bolalar
poliklinikalari (bo`limlari) 12

Qashqadaryo viloyati ayrim kasallik turlarining tarqalishi va kasallik kelib chiqishidagi asosiy omillar
1 Saraton Sanoat korxonalaridan chiqayotgan tutunlar va iqlim
radiatsiyasi
2 Sil kasalligi Suv va iqlim o`zgarishlari hamda tuproq
3 Oq qon Sanoat korxonalari zararli chiqindilari va zaharli tutunlari
hamda ekologik sharoit
4 Kamqonlik (asosan
ayollarda) Surunkali yod yetishmovchiligi
5 Buqoq Surunkali yod yetishmovchiligi
6 Radikulit, revmatizm Asosan iqlim o`zgarishlari va fasl almashishlari
7 Virusli gepatit (sariq
kasalligi A,B,S turlari) Ichimlik suvi, fasl almashishlari, oziq ovqat mahsulotlari
va boshqalar
8 Gripp va nafas olish
yo`llari yuqumli
kasalliklari Asosan kuz va bahor oylarida mavsumiy iqlim
o`zgarishlari natijasida
9 Qon bosimi ortishi
Gipertoniya Asosan keksa yoshli insonlarda kuzatiladi. Asabiy strez
holatlaridan kelib chiqadi.
10 OITS Asosan yoshlar o`rtasidagi salbiy xolatlardan kelib
chiquvchi asolatli kasalliklardan biri

11 Giyohvandlik
Inson salomatligiga ta`sir etuvchi asosiy omillarSuv
Rel’ef
Iqlim
Suv Tuproq Hay v onot
duny osi O’simlik
duny osiSanoat
k orxonalarid
an
chiqay ot gan
t ut unlarAv t omobillar
dan
Chiqay ot gan
t ut unlar
Inson
salomat ligig
a
t a’sir
et uv chi
asosiy
omillar

F O Y D A L A N I L G A N A D A B I YO T L A R :
1 Karimov I.A. Jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozi, O`zbekiston sharoirida uni –
bartaraf etishning yo`llari va choralari.-T., O `zbekiston .
” ” 2009, 48
b.
2 Karimov I.A. Asosiy vazifamiz vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz faravonligini
–
yanada yuksaltirishdir -T., O `zbekiston . 2010. 80 .
” ”
3 O`zbekiston Respublikasi Shaharsozlik kodeksi. T.,2002.
–
4 Ata-Mirzayev O,
Gentshke V.,
Murtazayeva R.,
Saliyev A. Istoriko-demograficheskiye ocherki urbanzatsii Uzbekistana. T.,
–
2002.
5 Ata-Mirzayev O,
Ubaydullayeva
R,Umarova R. O`zbekiston demografik jarayonlari va aholi bandligi.
–T., 2006.
6 Ahmedov E. O`zbekiston shaharlari mustaqillik yillarida. t., 2002.
–
7 Ahmedov E. Problemi rasseleniya i urbanizatsii. O`zbekistonda urbanizatsiya
jarayonlari: tarix va hozirgi zamon. Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari.-T., 30-31 mart.2007 y. I I qism. 150-155 betlar.
8 Berdiqulova M. Aholi salomatligiga ekologik vaziyat ta`sirining ayrim masalalari.
Hozirgi zamon geografiyasi: nazariya va amaliyot. T., 30-31
–
yanvar,2006 y. 221-223 betlar.
9 Berdiqulova M. Atmosfera havosi va inson salomatligi. Janubiy O`zbekistonda
geografiya maktabining shakllanishi va rivojlanishi. Respublika
ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Termiz, 20-21 aprel. 2006 y.
121-123 betlar.
10 Berdiqulova M. Aholi salomatligiga ijtimoiy-ekologik omillar ta`siri. Iqtidorli
talabalar va yosh olimlarning respublika ilmiy-amaliy
konferensiyasi aterillari. T.,13-14 aprel,2007 y. 84-86 betlar.
–
11 Berdiqulova M. Qashqadaryo viloyatida urbanizatsiya jarayonlarining rivojlanish
xususiyatlari. O`zbekistonda urbanizatsiya jarayonlari: tarix va

hozirgi zamon. Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari. T.,30-–
31 mart.2007 y.II qism. 155-158 b.
12 Berdiqulova M. O`zbekistonning demografik migratsion jarayonlarida mehnat
resurslari ishtiroki bilan bog`liq ayrim muammolar. Ilm-fan va
taraqqiyot. Ilmiy-nazariy konferensiya materillari. Qarshi, 2007 y.
46-48 betlar.
13 Demogrаficheskiy Yejegolnik Uzbekistаnа. –T., 2003.
14 Jаlolovа G. Urbаnizаsiyaning ijtimoiy-iqtisodiy jihаtlаri. O`zbekis-tondа
urbаnizаsiya jаrаyonlаri: tаrix vа hozirgi zаmon. Xаlqаro ilmiy-
аmаliy аnjumаn mаteriаllаri. –T.,30-31 mаrt.2007 y.II qism. 74-78
b.
15 Zokirov S. O`zbekiston respublikаsidа shаhаrsozlik siyosаtining аsosiy
yo`nаlishlаri. (O`shа to`plаm) 106-110 betlаr.
16 Zokirov S. Xoliq-
nаzаrov O. O`zbekistondа shаhаr posyolkаlаrining rivojlаnish muаmmolаri.
(O`shа to`plаm) 155-158 betlаr.
17 Komilovа N. Urbаnizаsiya vа inson sаlomаtligi. (O`shа to`plаm) 79-81 betlаr.
18 Korolev А. Meditsinskаya ekologiY. –M., 2003.
19 Novikov Y.V. Ekologiya, okrujаyushаya sredа i chelovekа. –M., 2002.
20 Proxorov S. Ekologiya chelovekа. –M., 2003.
21 Soliyev А. SHаhаrlаr geogrаfiyasi. –t., 2000.
22 Rаfiqov А, Аbir-
qulov Q., Hoji-
mаtov А. Tаbiаtdаn foydаlаnish iqtisodiyoti. –T., 2004.
23 Tojiyevа Z.
Do`smonov F. Urbаnizаsiya vа аholining tаkror bаrpo bo`lishi. O`zbekistondа
urbаnizаsiya jаrаyonlаri: tаrix vа hozirgi zаmon. Xаlqаro ilmiy-
аmаliy аnjumаn mаteriаllаri. –T.,30-31 mаrt.2007 y.II qism. 125-
128 betlаr.
24 SHаmsiyevа I. Urbаnizаsiya jаrаyonlаri internet sаhifаlаridа. (O`shа to`plаm) 91-
94 betlаr.
25 Egаmberdiyevа U. Zаmonаviy urbаnizаsiya jаrаyonlаri xususiyatlаri. (O`shа to`plаm)
137-139 betlаr.
26
Qishloq joylar “Fan” T- 2005

demografiyasi.
27 Haub Carl et
Cornelius Diana. World Population // Population Reference Bureau. Washington, 2001.
28 Predpolojiteln а ya chislennost n а seleniya Rossiyskoy Feder а sii do 2016
god а : St а t. Byull./ Goskomstаt RF. M.,2001,S. 7
29 O`zbekiston
Respublikаsi.
EnsiklopediY. –T., 2006.
30 Viloyat Stаtistikа boshqаrmаsi mа`lumotlаri
31 Chislennost nаseleniya
Respubliki Uzbekistаnа 1 yanvаrya 1992 g.T.,1992. , 2004.T.,2005.
www.un.org
www.arhitektura.uz
www.citypopulation.de
www.greatestcities.com
www.yrban.org.ru
www.center.fio.ru
www.referat.niv.ru
www.traktat.ru

Mehnat
resurslari
Mehnatga qobiliyatli
yoshdagi aholi Ishlayotgan
nafaqaxo’rlar va
o’smirlar
Iqtisodiy faol aholi Iqtisodiy faol
bo’lmagan aholi
Iqtisodiyotning
barcha tarmoqlarida
ish bilan
ta’minlanganlar Ishga joylashtirishga
muhtoj ish bilan
ta’minlanmagan aholi

Sotib olish