Qashqadaryo viloyati tog` va tog` oldi landshaftlaridan foydalanish masalalari - Geografiya - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	30000UZS
Hajmi	1.8MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Geografiya

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Qashqadaryo viloyati tog` va tog` oldi landshaftlaridan foydalanish masalalari

Sotib olish

Qashqadaryo viloyati tog` va tog` oldi
landshaftlaridan foydalanish masalalari
M U N D A R I J A
KIRISH
IBOB. TOG` LARNING PAYDO BO ` LISHI,
RIVOJLANISHI VA SHAKLLANISH
QONUNIYATLARI
1-1. Tog` larning paydo bo ` lishi va tarqalish qonuniyatlari
1-2. Tog`larning tasnifi
1-3. Tog`larda landshaft tabaqalashuvining xususiyatlari
IIBOB. QASHQADARYO VILOYATI TOG` VA TOG`
OLDI LANDSHAFTLARIDAN FOYDALANISH VA
UNI OPTIMALLASHTIRISH
2-1. Qashqadaryo viloyatining tog` va tog` oldi landshaft
salohiyati
2-2. Tog` va tog` oldi landshaftlari dan foydalanishning
hududiy geoekologik muammolari
2-3. Tog` va tog` oldi landshaftlari dan foydalanishning holati
va ularni muhofaza qilish
XULOSA VA TAKLIFLAR
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Fan – texnika taraqqiyoti jadal sur atlar bilanʼ
rivojlanayotgan hozirgi davrda insonning landshaftlarga ta’siri kundan – kunga
о`sib bormoqda. Ayniqsa, tog` landshaftlaridan foydalanishning katta miqiyoslari
sayyoramizda umumzaminiy (global) ekologik muammolarni keskinlashuviga
hamda ayrim mintaqalarda tog` landshaft tanazzulining kelib chiqishiga sabab
bо`lmoqda. Mavjud ma’lumotlarga ko`ra tog` hududlari aholi yashaydigan
quruqlikning taxminan 20% ini egallaydi.
“Ekologik xavfsizlik muammosi, - deb ta’kidlaydi I.A.Karimov –
allaqachonlar milliy va mintaqaviy doiradan chiqib, butun insoniyatning umumiy
muammosiga aylangan” 1
. Shu sababli bunday sharoitlarda inson tomonidan uning
atrof tabiiy muhitga kо`rsatilayotgan ta’sirini tartibga solish, ijtimoiy taraqqiyot va
qulay tabiiy muhitni saqlab qolishning о`zaro ta’sirini uyg`unlashtirish, inson va
tabiatning о`zaro munosabatlarda muvozanatga erishish muammolari borgan sari
dolzarb bо`lib qolmoqda. Ko ` pgina regionalarda inson tog` tabiat i dan foydalanish
jarayonida tabiiy – hududiy mujassamalarni о ` zgartirmoqda. Million yillar
davomida mujassamlashgan va mutanosiblashgan bu mujassamalarning
о`zgartirilishi kо`pgina salbiy oqibatlarni yuzaga keltirmoqda, ekologik xo`jalik
nuqtai nazaridan nomaqbul bо`lgan jarayonlarning kuchayishiga va katta
maydonlarda tarqalishiga olib kelmoqda. Bunday jarayonlarni oldini olishda yoki
qarshi kurashda majmua sajiyaga ega bо`lgan tadqiqotlar muhim amaliy
ahamiyatga egadir. Bunday tadqiqotlar tabiatan komponentlarini о ` zaro
bog`liqlikda va о ` zaro ta’sirida о ` rganadi. Shu asosda ekspertizalar о ` tkazish va
prognozlar berish imkoniyatiga ega bо ` ladi. Tog` tabiatidan foydalanishni ilmiy
asosda tashkil etishda yuqorida aytilgan tadqiqot usullariga ega bо`lgan geografiya
fanlari alohida mavqega ega.
1
Karimov I. O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida: havfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot
kafolatlari” – T. 1997.

Hozirgi vaqtda tog` tabiatidan oqilona foydalanish eng muhim tabiiy – ilmiy
va ijtimoiy – iqtisodiy muammoni tashkil etadi. Bu serqirra va ko`p jihatli
muammoning yechimida geografiya fanlari oldida ham muhim vazifalar turadi.
Chunki geografiya jamiyat va tabiat orasidagi munosabatlarni
optimallashtirishning asoslarini o`rganadigan fanlardan biri, bu munosabatlarning
hududiy jihatlarini o`rganadigan yagona fandir.
Bitiruv malakaviy ishning tadqiqot ob’yekti va predmeti. Bitiruv
malakaviy ishning hududiy ob’yektini Qashqadaryo viloyatining tog` va tog` oldi
landshaftlaridan foydalanish masalalari tashkil etadi. Qashqadaryo viloyatining
tog` va tog` oldi hududlari jami taxminan 1.5 mln ga, ya ni viloyat hududining 53ʼ
% ini egallaydi. Umumiy yer bilimi darsligida ko`rsatilishicha 500 metrdan
baland bo`lgan joylar butun yer sharining 27 mln.km 2
yoki 5,3 % maydonini
tashkil etadi. Balandligiga qarab tog`lar past tog`lar, o`rtacha balandlikdagi
tog`lar va baland tog`larga ajratish rasm bo`lgan. Eng baland cho`qqilari
1000 metrdan baland ko`tarilmaydigan tog`larni past tog`lar deb yuritiladi.
O`rtacha balandlikdagi tog`larning balandligi 1000 metrdan 2000
metragacha bo`lib, ularning umumiy maydoni 24 mln. m 2
yoki butun
sayyoramiz maydonining 4,7 % ini tashkil etadi. 2000 metrdan yuqori bo`lgan
tog`larni baland tog`lar yoki alp tipidagi tog`lar deb yuritiladi. Ular
sayyoramiz maydonining 6 % ini ya ni, 16 mln. m
ʼ 2
maydonini ishg`ol etadiki,
foiz hisobida ularning ulushi 3,2 raqami bilan ifodalanadi. Demak, tog`lar va
tog`li o`lkalar sayyoramizning 13,2 % ini yoki 67 mln. m 2
ni tashkil etadi.
Sayyoramiz bo`yicha tog` va tog` oldi yerlar maydoni 57 mln km kv. yoki
butun quruqlik yuzasining 43 % ini tashkil etadi (M. Kassas, 1976).
Tog` va tog` oldi hududlarining paydo bo`lishi va rivojlanishi sayyoramiz
geografik qobig`ining azonalligi bilan bog`liqligi aniqlangan.Tog` yoki tog`li
o`lka yer po`stining tog` burmalanish jarayonlari natijasida vujudga keladi.
Tog`li relyef shakllanishida nurash va eroziyaning turlicha bo`lganligidan
tashqi jarayonga bardoshli qatlamlar relyefning aniq ko`rinib turgan shakllari
sifatida namoyon bo`lsa, yemirilishga moyil qatlamlar relyefda chuqur

shakllar sifatida namoyon bo`ladi. Ma`lumki, tog`larda atmosfera yog`inlari
tekisliklarga qaraganda ko`proq tushadi, natijada relyefni hosil qiluvchi
tashqi jarayonlar ro`y berishidan tog`lar relyefi parchalanganligi bilan ajralib
turadi.Shunday bo`lishda orqasida kichik maydonda xilma-xil landshaftlarni
uchratish mumkin.
Tog` va tog`li relyef bilan bog`liq bo`lgan ko`plab tushuncha va
atamalar borki, ular bir-biriga juda o`xshash bo`lsa-da, mazmun mohiyati
jihatidan bir-biridan farq qiladi.
Bitiruv malakaviy ishning predmeti Qashqadaryo viloyatining tog` va tog`
oldi landshaftlaridan foydalanish masalalari, holati va istiqbollarini tahlil etishga
yo`naltirilgan.Qashqadaryo viloyatining tog` va tog` oldi landshaftlari viloyatimiz
iqtisodiyotining deyarli barcha tarmoqlarida foydalanish uchun yaroqli va ancha
katta zahiralarga ega bо`lgan tabiiy resurslarning mavjudligi bilan ifodalanadi.
Ammo, tog` landshaft resurslaridan foydalanish, ularni qayta tiklash (takroriy
ishlab chiqarish) va muhofaza qilishga doir amalga oshirilayotgan tadbirlar
batamom talab darajasida deb bо`lmaydi. Shu sababli tog`lar tabiatidan oqilona
foydalanishni, ya’ni tabiiy resurslarini о`rganish, ilmiy asosda foydalanish, qayta
tiklash, muhofaza qilishning samaradorligini oshirishga doir ilmiy tadqiqotlarni
kuchaytirilishi zarur.
Bitiruv malakaviy ishning asosiy maqsadi va vazifalari. Qashqadaryo
viloyatining tog` va tog` oldi landshaftlari dan foydalanish sharoitlarini geografik
tahlil qilishga bag`ishlangan mazkur bitiruv malakaviy ishda ana shu
masalalarning ayrimlari bayon qilinadi. Bitiruv malakaviy ishning asosiy maqsadi
ham Qashqadaryo viloyatining tog` va tog` oldi landshaftlaridan foydalanishning
xususiyatlarini yoritishdan iborat. Ishning asosiy maqsadidan kelib chiqqan holda
uni bajarish jarayonida quyidagi v azifalarni amalga oshirish belgilanadi:
- tog` landshaftlari dan foydalanishning nazariy masalalarini о ` rganish va shu
nazariy konsepsiyalar asosida tabiiy resurslar i ni tasnif qilish;
- tabiiy resurslarning alohida turlarini baholash va ulardan hozirgi paytda
foydalanish holatini tahlil qilish ;

- Qashqadaryo viloyatining tog` va tog` oldi landshaftlari ning salohiyatini
yoritish ;
- tog` landshaftlaridan foydalanish jarayonida vujudga kelayotgan ayrim
geoekologik va resurslar muhofazasiga doir muammolarni о`rganish va ayrim
amaliy tavsiyalar berish.
Muammoning o`rganilganlik darajasi. Qashqadaryo viloyatining tog` va
tog` oldi landshaftlari geografiyasi yetarlicha o`rganilmagan masala. Bu
masalaning ayrim jihatlari ya`ni tabiiy geografik rayonlashtirish va resurs turlari
bo`yicha L.N.Babushkin, N.A.Kogay(1965 y.), Agroiqlimiy – N.A.
Babushkin(1979), Qishloq xo`jalik landshaftlari- S.A.Nishonov(1966),
Geomorfologik - O.Y.Poslavskaya (1964), Tuproqlari bo`yicha M.Rasulov
(1964), Landshaft komplekslarining shakllanishini S.A.Nishonov(1966), Tabiiy
geografik jarayonlar bo`yicha A.Mamatov (1967), Qarshi cho`lini meliorativ
geografiyasi I.Hasanov(1972), Qashqadaryo havzasidagi о`rtacha va baland tog`lar
iqlimining ayrim kо`rsatkichlari R.Halimov (1980 ), rekreatsion resurslik darajasi
bo`yicha R.Usmonova (2002), Aerokosmik suratlar asosida ekosistemalarni
o`rganish I.X.Jonqobilov (2000) va b. tomonidan o`rganilgan, ammo Qashqadaryo
viloyatining tog` va tog` oldi landshaftlaridan foydalanish holatini tahlili bayon
qilingan ilmiy-tadqiqot ishlari, geografik asar yoki adabiyotlar yo`q.
Bitiruv malakaviy ishdagi ilmiy yangiliklar . Bitiruv malakaviy ishda
Qashqadaryo viloyatining tog` va tog` oldi landshaftlari dan foydalanishning
nazariy va landshaft-hududiy jihatlari, holati va istiqbollariga doir masalalar
imkoniyat darajasida birinchi bor yoritilmoqda. BMI mavzusi bo`yicha
materiallarni tahlil qilishda S.I.Abdullayevning ishlariga tayanildi.
Bitiruv malakaviy ishning amaliy ahamiyati. Qashqadaryo viloyatining
tog` va tog` oldi landshaftlaridan foydalanish – ijtimoiy ishlab chiqarish, aholi va
atrof muhit orasidagi ko`p tomonlama aloqalarni aks ettiradigan jamiyat va tabiat
o`zaro ta’sirining asosiy shaklidir.
Tog` landshaftlari tabiat – jamiyat mavjudligining muhiti va uning turli xil
ehtiyojlarini qondiradigan asosiy manbadir. Tog` va tog`oldi hududlarida istiqomat

qilayotgan insoniyat o`zining hayotiy va ishlab chiqarish faoliyatida tog` landshaft
muhitiga bevosita bog`liq. Shuningdek, tog` landshaft muhiti ishlab chiqarish
kuchlarini joylashtirishning hududiy asosi, tabiiy resurslar manbai, kishilarning
yashash muhiti hamda ekologik muhitdir.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy ish
“Kirish”, “Tushuntirish qism” va “Xulosa”dan iborat bo`lib, tushuntirish qism II
bob va 6 - banddan iborat. Bitiruv malakaviy ish kompyuter yozuvida 79 bet dan
iborat bo`lib, ishning tushuntitish qismi taqriba 14 270 so`zda bayon qilingan.
Bitiruv malakaviy ishga uning mazmunini ixchamroq bayon qilishga imkon
beradigan 11 ta jadval, 3 ta rasm va 1 ta kartasxema ilova qilindi. Bitiruv
malakaviy ishini bajarishda tog` va tog`oldi landshaftlari tabiatining muayyan
jihatlari yoritilgan o`zbek va xorijiy tillardagi adabiyotlar va kartografik
manbalardagi ilmiy-nazariy va amaliy sajiyadagi masalalar o`rganildi va tahlil
qilindi. Bitiruv malakaviy ishni bajarishda ish mavzusiga bevosita bog`liq bo`lgan
o`zbek va horijiy tillardagi 30 nomdagi adabiyotdan, internet materiallaridan
foydalanildi.

I BOB. TOG` LA RN IN G PA Y DO BO ` LISHI, RIVOJ LA N ISHI VA
SHA KLLA N ISH Q ON UN IY A TLA RI
I.1. Tog` larning pay do bo ` lishi v a t ar q alish q onuniy at lari
“Tog`”, “tog` hududi” va tog` termini bilan bog`liq bo`lgan boshqa
tushunchalarning mazmuni va mohiyatini ilmiy jihatdan belgilash tog`
landshaftlarining umumiy va hududiy xususiyatlarga hamda tog` hududlari
tabiatidan foydalanishni va muhofaza qilishni ilmiy asosda tashkil etishda muhim
ahamiyatga ega.
Tog` tushunchasi juda murakkab bo`lib, ular bir qator iyerarxik tuzilma
bilan ifodalanadigan ko`p darajali hosilani bildiradi. Bunday iyerarxiyada
T. Jumayevning (2002) fikricha, 4 ta darajani ajratish mumkin: 1) umumilmiy,
ya’ni lug`atlarda, ensiklopediyalarda va boshqa adabiyotlarda belgilangan
umumqabul qilingan tushuncha; 2) tabiiy geografik tushuncha; 3) iqtisodiy
geografik tushuncha va 4) huquqiy (yuridik) tushuncha.
Lug`atlarning aksariyat qismida “tog`(lar)” tushunchasi Yer yuzasining bir
necha ming metr balandlikka ega bo`lgan va balandliklarning keskin o`zgarishi
bilan ifodalanadigan katta qismlari sifatida ta’riflanadi. Ammo “tog`” tushunchasi
tog`ning geografik jihatdan qayerda joylashganligi va mahalliy aholi tomonidan
qanday talqin qilinishiga bog`liq. Masalan, deyarli past tekislik relyefiga ega
bo`lgan Daniyada 240 m balandlikdagi tepalikni Yutlandiya Olimpi deb atashadi.
O`zimizda ham Hisor va Zarafshonni ham, Kosontov, Maymanoqtovni ham tog`lar
deyishadi. Tog`li hududlarning daryo vodiylaridagi kishilarimiz esa “toqqa
chiqish” yoki “ tog`dan qaytish” jumlalarini qo`llashganda tog`larning yuqori
qismini nazarda tutadilar.
Geografik adabiyotlarda odatda Yer yuzasining ozmi-ko`pmi tekis sathi
orasida ko`tarilib turgan, aniq ifodalangan yonbag`irlarga va etak chiziqlariga ega
bo`lgan balandroq joylar tog`lar deyiladi.Agar bunday joylar to`p-to`p bo`lib
joylashgan bo`lsa, ular “ orol” tog`lar deyiladi. “Orol” tog`lar odatda eroziya –
denudatsiya jarayonlari tufayli vujudga keladi. Har qanday sharoitda ham tog`lar

tevarak-atrofidagi joylarga nisbatan baland ijobiy relyefga va qarama-qarshi
tomonlarda qiyalashgan yonbag`irlarga ega bo`ladi.
Tog` landshaftlari to`g`risida so`z borganda “tog`li hudud” tushunchasini
ham oydinlashtirish lozim. Geograflar oldida tog` hududini faqat relyef sajiyasiga
ko`ra belgilash kerakmi yoki boshqa tabiiy komponentlarning xususiyatlarini ham
e’tiborga olish kerakmi, tog`li o`lkalarni belgilashda aynan qanday tabiiy –
geografik omillarni e’tiborga olish lozim, degan savollar turadi. Umuman,
hududning tog`likligini belgilashda o`rganilayotgan hududning qaysi geografik
mintaqada joylashganligi va uning dengiz sathidan balandligi muhim belgilardir.
Ma’lumki, bu omillarning ta’siri ostida iqlim, tuproq va o`simlik qoplami
o`zgaradi va ular relyef bilan bir qatorda muayyan hududning qiyofasini belgilaydi.
Shu sababli sayyoramizning har qanday qismi uchun umumiy tushunchani berish
juda mushkul.
Agar dengiz sathidan 200 m dan yuqorida joylashgan hududlar tog`li
hududlar deb hisoblansa, u holda quruqlikning barcha maydoni tog`lardan iborat
bo`lar edi (1-jadval). Bundan tashqari, barcha materiklar uchun tog`li materik
tushunchasi to`g`ri kelar edi (2-jadval). Tog` hududini belgilashda faqat
gipsometik sath e’tiborga olinsa, u holda baland tekisliklar tushunchasidan voz
kechishga to`g`ri kelar edi. Masalan, Appalachi tog`lari Kordilera tog` tizimining
sharqiy yonbag`riga tutashgan Buyuk tekisliklarga nisbatan pastroq.
Tog`larga geologik – geomorfologik ta’rif berilganda odatda tog`larning
asosan magmatik va metamorfik jinslardan tuzilganligiga e’tibor qaratiladi. Bu tub
jinslar tog`larning asosiy xususiyatlarini namoyon qiladi. Parchalangan
yonbag`irlari, suvayirg`ichlari va etaklarining aniq ifodalanganligi bilan tuzilgan
tog`lar relyefi cho`kindi jinslardan tashkil topgan baland tekisliklar, tepalik va
qirlardan ajralib turadi. Shu sababli tub (magmatik va metamorfik) jinslardan
tuzilgan, yonbag`irlari va etak qismlari bilan aniq ifodalangan, tekis yuzalardan
aniq va keskin ajralib turadigan, landshaftlarning balandlik zonalligi namoyon
bo`ladigan joylarga tog`lar deb ta’rif berish maqulroq bo`ladi. Bunday ta’rifga
adirlardagi yoki tekisliklar orasidagi magmatik va metamorfik jinslardan tuzilgan,

to`p-to`p bo`lib joylashgan, bir-biridan uncha katta masofada bo`lmagan holda
joylashgan, yonbag`irlari parchalangan balandliklar – “orol” tog`lar ham to`g`ri
keladi. Orol tog`lar odatda uzoq davom etgan eroziya - denudatsiya jarayonlar
tufayli vujudga keladi.
Tog`li hududning konfiguratsiyasi (qiyofasi) uning chegaralari bilan
belgilanadi.Tog`larning chegarasi – bu orografik sarhad va tabiatan (yoki shartli
tasavvur qilinadigan) chiziq bo`lib, u tog`lar band etgan maydonlarning
chegarasini hosil qiladi. Tog`lar va tekisliklarning chegaralari tog`
yonbag`irlarining tekislik bilan tutashgan oraliq palasadan iborat bo`ladi.
Materiklar gipsometrik sathining maydonlari
(L.P.Shubayevdan, 1977)
1-jadval.
Quruqlik
balandligi, m M a y d o n l a r Balandlik
po`g`o`nalarining
namlanishimln.
km 2 Quruqlik
maydoniga
nisbatan
% hisobida Yer
yuzasining
maydoniga
nisbatan
% hisobida
O dan past
0 – 200
200 – 500
500 – 1000
1000 – 2000
2000 - 3000
3000 dan
yuqori 0,8
48,2
33,0
27,0
24,0
10,0
6,0 0,54
32,35
22,15
18,12
16,10
6,71
4,03 0,1
9,5
6,4
5,3
4,7
2,0
1,2 Depressiya
Pasttekislik
Qirlar
Past tog`lar
O`rtacha baland
tog`lar
- “ –
Baland tog`lar
Tog`li hududlarni ajratishda gipsometrik balandliklarni hisobga olish ba’zan
tog` relyefi bevosita dengiz sohilidan boshlanishi tufayli chigallashadi. Masalan,
vulkan orollaridagi tog`lar ana shunday xususiyatlarga ega. Shu sababli tog`li
hududlarni ajratishda tog` landshaftlarining tarkib topishida muhim ro`l
o`ynaydigan kompleks tabiiy-geografik omillarni hisobga olishni taqoza etadi.
O`rta Osiyo geomorfologiyasini o`rgangan rossiyalik olima Z.A.Svarchevskaya
(1965) quruqlikning gipsografik egri chizig`ini tahlil qilgan holda tog`larning
quyi chegarasini 900 metrlik gipsografik chiziq bo`ylab o`tkazishni maqsadga

muvofiq deb hisoblaydi (3-jadval). Bunda Z.A.Svarchevskaya quruqlikning
o`rtacha balandligi +875 m ekanligiga e’tibor qaratish lozim ekanligini
ta’kidlaydi.
Shunday qilib, tog` va tekislik hududlarini bir-biridan ajratib turadigan
chegara va uning absolyut balandligi borasiga hozircha umumetirof etilgan fikr
yo`q. Shuning uchun, ta’kidlab o`tilganidek, tog`li hudud to`g`risida so`z borganda
bu hududning qaysi geografik kengliklarda joylashganligiga e’tibor bergan holda
joyning kompleks xususuyatlarini asosiy omil sifatida qarash maqsadga muvofiq
bo`ladi.
Materiklarning o`rtacha balandligi va litosferaning qalinligi
(L.P.Shubayevdan, 1977)
2-jadval.
Materiklarning nomi O`rtacha
balandligi,m Litosferaning
o`rtacha
qalinligi, km
Osiyo
Afrika
Shimoliy Amerika
Janubiy Amerika
Antarktida
Yevropa
Avstraliya 950
750
700
580
2040
300
350 46
42
42
40
410
37
37
Tog`li hududlar chegarasini belgilashda tadqiqotchilar ko`pgina hollarda
turli indikatorlardan foydalanishadi. XYII asrning taniqli gurzin geografi
Baxushti Bagritioni Gruziya uchun tog` va tekislik zonalari chegarasini uzum
o`sadigan joylarning yuqori chegarasi bo`yicha o`tkazishni taklif qilgan.Gruziyalik
geograf V.Sh. Jao`shvili (1984) fikricha, bunday oraliq chegara Gruziyada dengiz
sathidan 800 metrlik gipsografik chiziqqa to`g`ri keladi.Ammo bu indikator turli
kengliklarda tog`larning geografik mintaqaning qaysi sektorida joylashganligi
bilan bog`liq. Masalan, Tojikistonning ulkan Yevrosiyo materigidagi subtropik

mintaqaning materik ichkarisi sektorida joylashgan tog`larida uzumzorlar
tog`larning 1800 metrgacha bo`lgan yonbag`irlarida o`sadi.
O`rta Osiyda, xususan O`zbekistonda ham tog`lar va tekisliklar orasidagi
chegarani o`tkazish munozarali masaladir. E.M.Murzayev tog`lar va tekisliklar
orasidagi chegarani lyossli tog` oldi tekisliklarining tog` oldi balandliklari bilan
tutashgan (kontakti) polosa bo`yicha o`tkazishni taklif qilgan. O`zbekistonlik
tuproqshunoslar esa tog`larning quyi chegarasi deb och tusli bo`z tuproqlar
polosasining cho`l tuproqlaridan ajratib turadigan izogipsni hisoblaydilar
(Gorbunov va b., 1962). Tuproqshunos olim M.Rasulov (1964) o`zining ko`p yillik
tadqiqotlariga asoslangan holda Qashqadaryo havzasida tog`lar va tekisliklar
orasidagi chegarani 440-450 metrlik izogips orqali o`tkazgan edi.
N.A.Kogay (1974) tabiiy-geografik yo`nlashtirish tarhlarida tog`larga ularga
bevosita tutashgan tog` oldi prolyuvial va allyuvial-prolyuvial tekisliklarni ham
kiritadi.
O`.Y.Poslavskaya (1989) yuqorisida tog`lar boshlanadigan va quyisida
tekisliklar yastanadigan chegara O`zbekiston uchun dengiz sathidan 300 m
balandlikda o`tadi, deb fikr bildirgan edi. Uning fikricha, 300-500 m balandlik
oralig`ida qiya tog` etakyoni (osti) va tog` oralig`i botiq tekisliklari joylashgan.
Binobarin, 500 metrli izogips tog` etaklarini etakyonidan ajratib turadi.
Geografik-geologik adabiyotlarda “tog`li hudud “ tushunchasi bilan “yassi
tog`lik”, “tog`lik”, “tog`li o`lka”, “tog` tizimi”, “tog` tizmasi”, “tog` zanjiri” kabi
tushunchalar bevosita bog`liq holda qaraladi.
Tog` tizmasi – bir qancha tog`larning qo`shilishidan hosil bo`lgan va katta
masofaga cho`zilgan tog`lar qatoridir. “Tog` tizmasi” termini tor va keng
mazmunda qo`llaniladi. Muayyan bir yo`nalishda cho`zilgan tog`larni ham, butun
bir tog`li o`lkani ham tog` tizmasi deb ataydilar. Masalan, Ural tog`li o`lkasini
Uraltog` tizmasi, Katta Kavkazni esa Kavkaz tog` tizmasi deb ataydilar. Aslida esa
Ural ham, Kavkaz ham bir qancha tizmalardan iborat. Bir qancha tog` tizmalaridan
tashkil topgan tog`lar guruhi tog` tizimi ni hosil qiladi (masalan, Alp, Himolay, And
va b. tog` tizimlari). Tog` tizmasining balandligi, katta-kichik masofaga

cho`zilganligi va shakli relyefining rivojlanishi va tog` jinslari litologik
tarkibining xususiyatlariga bo`g`liq bo`ladi. Ikki yoki bir qancha tog` tizmalari
yoki zanjirlari tutashadigan joylar tog` tugunlari deyiladi.Tog` tugunlari odatda
juda katta balandlikka ega bo`ladi va ularga chiqish qiyin bo`ladi. Tog` tizmasining
turli burchaklar hosil qilgan holda undan ajralib turadigan yon tarmoqlari tog`
tarmoqlari deyiladi.
Yassi tog`lik deb tog`li o`lkalarning ozmi-ko`pmi tekis yuzaga ega bo`lgan,
ammo baland ko`tarilgan maydonlariga aytiladi (masalan, No`rland, Anatoliya,
Chanbayshan,Yukon, Altiplano va b.). Yassi tog`liklar doirasida relyefning
geologik tuzilish bilan bo`lgan nisbati har xil bo`ladi. Ayrim hollarda yassi
tog`liklar cho`kindi jinslarning gorizontal qatlamidan iborat bo`lgan holda boshqa
sharoitlarda yassi tog`liklar dislokatsiyalashgan qatlamlardan hosil bo`lgan
peneplenlardir.
“ Tog`lik” va “tog`li o`lka ” tushunchalari sinonimlar bo`lib, Yer yuzasining
atrofdagi joylarga nisbatan keskin ko`tarilib turadigan va dengiz sathidan ancha
katta balandlikka ega bo`lgan ulkan maydonli joylarga aytiladi (masalan, Tibet,
Yunnan – Guychou, Meksika, Efiopiya (Habash), Braziliya va b. tog`liklar).
Tog`liklar (tog`li o`lkalar) tog` tizimlarini, tog` oralig`i botiqlarini, uncha katta
maydonga ega bo`lmagan yassi tog`liklarni o`z ichiga oladi. Binobarin, tog`liklar
ham morfostrukturaviy, ham morfoskulpturaviy hosilalardir. Har qanday tog`li
o`lkaning o`ziga xos xususiyati uning doirasida baland va pastqam joylar orasidagi
ancha katta balandlik tafovvutlarining mavjudligidir. Tog`li o`lkalarda 20-30 0
li
yonbag`irlar ustunlik qilsada, turli kattalikdagi qiyaliklar, shuningdek tik
yonbag`irlar ham uchraydi. Yonbag`irlarning qiyaligi tog` jinslarining sajiyasiga
va relyef hosil qiluvchi omillarning xususiyatlariga bog`liq. Tog`liklar quruqlikda
yassi tog`liklarga nisbatan ancha katta maydonni ishg`ol etadi.
Tog`li o`lkaning ozmi-ko`pmi alohida ajralgan holda joylashgan, kengligi
va uzunligiga ko`ra deyarli bir xil masofaga cho`zilgan qismi tog` massivi (lot.
massa bir bo`lak) deyiladi (masalan, Alp tog` tizimidagi Monblan, Tyanshan tog`
tizimidagi Mo`g`iltov va b. tog` massivlari). Tog` massivlari nisbatan kam

parchalanganligi bilan farq qiladi. Ammo, tog`li o`lkaning qolgan qismlaridan
keng va chuqur vodiylar bilan ajralib turadi.
Tog`larning yonbag`irlarini birlashtirib turuvchi eng yuqori qismlari tog`
tepasi yoki tog` cho`qqisi deb ataladi. Tog` tepalarining shakllari xilma-xil. Biroq,
ularning ko`rinishiga ko`ra uchta asosiy guruhga ajratish mumkin:
1) gumbazsimon; 2) tik cho`qqili hamda 3) yassi yuzali va tik yonbag`irli.
Tog`li hududlar to`g`risida so`z ketganda o`ziga xos relyef tiplarini hosil qiladigan
“qirlar”, “tepatog`lar”, “platolar” va “tog` tekisliklari” terminlarining
xususiyatlarini bayon qilish lozim. Qirlar va platolar gipsometrik egri chiziqda
201 m dan 500 m gacha bo`lgan oraliqdagi ikkinchi pog`onada joylashgan va
quruqlikda ularning maydoni 33 mln km 2
ni tashkil etadi (Shubayev, 1977).
Qirlar – Yer yuzasining tevarak atrofdagi joylarga nisbatan biroz ko`tarilib
turadigan qismlaridir (masalan, Valday, Janubiy Shotlandiya, Normandiya va
boshqa qirlar). Ko`pgina hollarda qirlar deb absolyut balandligi 200 m dan yuqori
bo`lgan joylar belgilanadi.
Platolar (frans. plateau ) deb tekis yoki to`lqinsimon, kam parchalangan
yuzaga ega bo`lgan baland tekisliklarga aytiladi. Platolar, qatlamlar gorizantal
joylashgan strukturaviy , relyefining pastqam joylari lava bilan to`lgan vulkanik ,
denudatsion va boshqa turlarga ajratiladi.Ular bir-biridan relyefning shakllariga
ko`ra farq qiladi: qirlarda relyef parchalangan, platolarning relyefi esa nisbatan
yassilangan bo`ladi. Qirlar tekislik yuzasidan asta-sekin ko`tarilib boradi, platolar
esa tik yonbag`irlari orqali tekislikdan ajralib turadi. Shunungdek, qirlar va platolar
bir-birlaridan geologik tuzilishiga ko`ra ham farq qiladi. Qashqadaryo viloyatining
aholisi tog` oldi adirlarni ham qirlar deb atashadi.
Ba’zi geomorfologik adabiyotlarda dengiz sathidan 600-1000 m gacha
bo`lgan balandliklarda past, o`rtacha baland va baland tepatog`lar ham ajratiladi
(3 – jadval). O`zbekistonda bunday joylar tog` oldi adirlari deyiladi.
Mavjud ma’lumotlarga ko`ra, agar Antarktida materigi va jahonning eng yirik
Grenlandiya oroli ham tog`li hududlarga kiritilsa, sayyoramiz quruqlik qismining
43 % i tog`lar bilan band. Tog`lar Yevropaning 30 %, Osiyoning 57 %, Shimoliy

Amarikaning (Grenlandiya bilan birgalikda) 44 %, Avstraliyaning 26 %, Janubiy
Amerikaning 23 % va Afrikaning 16 % maydoni tog`lar bilan band (Ryabchikov,
1972). Materiklar orasida “eng tog`lisi” Yevrosiyo bo`lib, uning qariyb 48 %
maydoni (26,8 mln. km 2
) tog`li hududlarga to`g`ri keladi. Yevrosiyo, shuningdek,
eng baland tog`lar maskani bo`lib, bu materikdagi Himolay va Qoraqurum tog`
tizmalarida jahonning barcha “sakkizminglik” tog` cho`qqilari joylashgan.
Tog`lar paydo bo`lishiga ko`ra uchta katta guruhga - tektonik tog`lar, vulkanik
tog`lar va erozion tog`larga ajratiladi.
T e k t o n i k t o g`l a r - Yer po`stining murakkab tektonik harakatlari
natijasida vujudga kelgan tog`lardir.Tektonik tog`lar orasida b u r m a l i t o g`l a r
eng sodda tuzilishga ega. Burmali tog`lar geosinklinallarda orogenik jarayonlar
tarqalgan butun oblastning yoppasiga epeyrogenik ko`tarilishi natijasida va Yer
po`stidagi ustki cho`kindi qatlamlarning burmalar hosil qilish natijasida paydo
bo`ladi. Yer po`sti ayrim qismlarining plastikligiga hamda tektonik kuchlanish
miqdoriga qarab burmali dislokatsiyalar intensivligi har xil bo`ladi. Shunga
muvofiq tog`lar ham yura tipidagi bir nechta oddiy tog` burmalaridan tashkil
topgan bo`lishi yoki alp tipidagi kabi murakkab burmalangan bo`lishi mumkin.
Burmali tog`larning dissemetrik tuzilganligini va ularning etagida tog` oldi
botiqlarining mavjudligini hamma joyda kuzatish mumkin.
Faqat bitta burmadan tuzilgan tog` tizmalari nisbatan juda kam uchraydi.
Bunday tog` tizmalarida ko`pgina hollarda gumbaz qismining yemirilishi natijasida
burmalar buzilgan va shu sababli burmali tuzilish hozirgi relyefda yaqqol
ifodalanmaydi. Ammo ayrim hollarda relyef va qatlamlarning burmali
strukturalarining xususiyatlari orasida bog`liqlikning mavjud ekanligi kuzatiladi.
Burmali tog`larning o`ziga xos bir turini q o p l a m a – b u r m a l i
t o g` l a r hosil qiladi. Bu tog`lar litosfera yuqori qatlamining ichki yoyilma
(tangensial) bosimi va vertikal harakatlari natijasida vujudga kelgan burmalar va
siljishlar (nadviglar) birikmasidan iborat. Ammo, ko`pgina olimlarning fikricha, bu
tog`larning shakllanishida yonlama bosim tufayli tog` jinslari massalarining

gorizontal siljishi asosiy ahamiyatga ega. Ayrim gorizontal siljishlarning kattaligi
bu yerda 15-20 km ga yetishi mumkin.
Tektonik yoriqlar bilan chegaralangan balandliklar (ko`tarilmalar) p a l a x s a
t o g` l a r deyiladi. Bu tog`lar odatda massiv ko`rinishga ega bo`lib, tik
yonbag`irli va nisbatan kam parchalangan.
B u r m a l i – p a l a x s a t o g` l a r deb datlabki burmali tog`larning uzoq
vaqt davomida yemirilgan va peneplen holatigacha pasaygan tog`larga aytiladi. Bu
tog`lar keyinchalik ikkilamchi tektonik jarayonar ta’sirida tekislangan yuza
yoriqlar bilan parchalanadi va ayni paytdagi sodir bo`lgan radial (vertikal) siljishlar
oqibatida ayrim palaxsalarning siljishi oqibatida g o r s t l a r va g r a b e n l a r
ning hosil bo`lishiga olib keladi. Tektonik harakatlarning sajiyasiga bog`liq holda
bir-birini kesib o`tishi yoki bir-biriga parallel holda joylashib y o r i q l a r
o b l a s t i ni hosil qiladi. Bu oblastlarda tog`larning tepalari (gorstlar) odatda yassi
yuzali bo`ladi, yonbag`irlar esa katta qiyalik bilan ajralib turadi. Vodiylar
(grabenlar) ko`pincha katta chuqurlikka va yassi tipga ega bo`ladi.Burmali –
palaxsa tog`lar rivojlangan tipik yoriqlar oblastiga Sharqiy Afrika misol bo`ladi.
Bu yerda grabenlar ko`p, ularning tipini yirik ko`llar (Tanganika, Albert, Nyasa va
b.) band qilgan.
Burmali-palaxsa tog`larning parchalanishi chekkalaridan boshlanadi va sekin –asta
ularning ichki qismlariga tarqaladi. Shu sababli bu yerda palaxsasimon
ko`tarilishlarga qadar shakllangan qadimiy relyef uzoq vaqt saqlanishi mumkin.
V u l k a n t o g` l a r i paydo bo`lishiga ko`ra akkumulyativ konussimon
shakldagi qirlardan iborat bo`lib, otqindi jinslardan tuzilgan. Yer yuzasida vulkan
tufayli vujudga kelgan, ammo ma’lum darajada eroziya o`zgartirgan relyef
shakllari keng tarqalgan.
E r o z i o n t o g` l a r Yer yuzasining chuqur erozion parchalanishi natijasida
vujudga kelgan tog`lardir. Eroziya tog`lari odatda tog` jinslarining gorizontal
qatlamlaridan tuzilgan va atrofdagi joylar ustida baland ko`tarilgan. Erozion tog`lar
uchun tik yonbag`irlar, ko`plab V- simon vodiylar va daralar xos.

Hozirgi tog`lar yirik tog` oralig`i (Tyanshandagi Farg`ona, Uraldagi Chelyabinsk
va b.) cho`kmalarida yura yotqiziqlarining mavjudligiga ko`ra yura davridan
boshlab shakllanib kelmoqda. Ammo ular bir necha bor denudatsiya qirqilishiga
duchor bo`lgan va faqat eng yangi tektonik bosqichdagi (o`rta oligotsendan va
ayniqsa o`rta pliotsendan) ko`tarilishlar hozirgi relyefda deyarli to`liq ifodalanadi.
Yer po`stining faqat manfiy qayrilishida shakllanadigan “tog` ildizlari” tog`larning
paydo bo`lishidan boshlaboq cho`kish ko`rsatkichini saqlab qoladi. Cho`kish –
ildizlarning chuqurligi va tog`lar ko`tarilishining balandligi (hozirgi ustki qatlam
va platformaning tagi sathidan) yura davridan boshlab tog`larning denudatsion
qirqilish kattaligiga teng, deb taxmin qilinadi. Qadimiy (kaledon, gersin va b.)
tog`lar Yerda saqlanib qolmagan. Ular davriy ravishda denudatsiya bilan qirqilgan
va tekislanish yuzalari bilan almashingan.
I.2. Tog`larning tasnifi
Tog`li o`lkalar morfostrukturasining tasnifi . N.V.Dumitrashko (1976)
tog`li o`lkalar morfostrukturasini ularning tarixiy evolyutsiya jarayonida ancha
katta tafovutlarni o`z boshidan kechirgan morfoarxitekturaning (geotekturaning)
ayim yirik qismlariga mos keladigan tiplarga ajratish eng to`g`ri tasnifi, deb
hisoblaydi. Epigeosinklinal tog` zonalarida tog`li morfostukturalarning tiplari
(xillari) ularning toorogen (geosinklinal) va orogen rivojlanishining xususiyatlariga
ko`ra ajratiladi.Epiplatformali tog`li o`lkalarda morfostruktura tiplari
burmalanishning sajiyasi va yoshiga hamda orogenez paytida tog`larning
ko`tarilishi oldidan sodir bo`lgan joylashishiga ko`ra, materik riftogenlarda esa rift
tizmalari va cho`kmalarini hosil qilgan ikki tomonga siljituvchi eng yangi
harakatlarning tipi, joylashuvi va intensivlashtirishiga ko`ra ajratiladi. Tog`
morfostrukturalarining rivojlanishida chuqurlik yoriqlari katta ahamiyatga ega.
Chuqurlik yoriqlari, uzilmalar, siljishlar va fleksuralar chiziqli morfostruturalardir.
Morfostrukturalarning tarixiy rivojlanishi jarayonida faol (aktiv),
neotektonik bosqichdagi eng harakatchan va passiv, kam harakatchan
morfostrukturalar ajratiladi. Tog` morfostrukturalarini tasniflashda faol, passiv,
merosiy, merosiy-qayta ko`tarilgan morfostrukturalar ko`rsatilishi lozim.

Tog`larning balandligiga ko`ra tasnifi . Tog`larni balandligi va relyef tiplariga
ko`ra ajratishda Z.A.Svarchevskaya (1965) quyidagi qoidalarga asoslanadi:
1) tog`lar morfostruktura elementlaridan iborat va ularning paydo bo`lishida asosiy
omil deb tektonika hisoblanishi kerak;
2) ekzogen jarayonlar morfostrukturani ancha o`zgartiradi va unga tashqi o`ziga
xos xususiyatlarni beradigan morfoskulptura elementlarini kiritadi;
3) tog`li o`lkalarning bir qator xususiyatlari shu hududning ilgarigi tarixi bilan
bog`liq.
Z.A.Svarchevskayaning fikricha, “baland tog`, o`rtacha baland tog` va past tog`
relyefi tushunchalariga odatda ekzogen jarayonlarga bog`liq bo`lgan relyefning
umumiy qiyofasi to`g`risidagi umumiy tasavvur turadi. Shu sababli aniq
ifodalaydigan qoidaning yo`qligi tufayli bu tushuncha juda subektivligini
namoyon qiladi” .
Z.A.Svarchevskaya tog` relyefini tog`larning balandligi bilan bog`liq holda
tasniflashda tog`larning dengiz sathidan balandligi va gradiyentlarini asos qilib
oladi va ularni 7 tipga birlashtiradi (3-jadval).
Kartografik amaliyotda tog`larni balandligiga ko`ra 3 ta asosiy tipga ajratish
qabul qilingan:
Tog`larning parchalanishiga ko`ra tasnifi. Tog`li o`lkalar gorizontal va vertikal
parchalanishiga ko`ra ham tasniflanadi. Tog`li o`lkalarning parchalanishi deganda
orografik elementlar (tog` tizmalari va vodiylari) chizmada hosil qiladigan
suratlarning har xil tiplari tushuniladi. Tog`li o`lkalarda gorizontal
parchalanishning 5 ta asosiy tipi ajratiladi (1-chizma).
1. Radial parchalanish da tog` tizmalari eng katta balandlikka va yulduzsimon
ko`rinishga ega bo`lgan markaziy tog` tugunida tutashadi .
2. Patsimon yoki ko`ndalang parchalanish bosh suvayirg`ich tizmadan har ikkala
tomonga kalta yon tarmoqlar ajralib chiqadi va bu tarmoqlar asosiy tizmaga
nisbatan har xil burchaklarni hosil qilishi mumkin.
3. Panjarasimon parchalanish murakkab tuzilishga ega bo`lgan tog`liklarda
rivojlanadi. Ularda bir qancha ozmi-ko`pmi parallel joylashgan tog` tizmalari bir-

biridan bo`ylama vodiylar orqali ajratilgan va ko`ndalang vodiylar orqali
bo`laklangan bo`ladi. Bo`ylama vodiylar tektonik jarayonlar, ko`ndalang vodiylar
esa eroziya jarayonlari tufayli vujudga keladi.
4. Kulissimon parchalanish bosh suvayirg`ich tizmadan o`tkir burchak hosil qilgan
holda bir tomonga qarab ajralib chiqqan tizmalar tizimi bilan ifodalanadi.
Kulissimon parchalanishning boshqa bir xilida tog`li o`lkani hosil qiluvchi parallel
tizmalar bir-biriga nisbatan bir xil yo`nalishda joylashgan bo`ladi.
5. Virgatsiya parchalanishi tog` zanjirining bir yo`nalishdagi tarmoqlanishida
kuzatiladi. Bunday holda tog` zanjirining oxiri yelpig`ich shakldagi tizmalar
tizimidan iborat bo`ladi.
Gorizontal parchalanishning asosiy tiplari. 1-chizma.

Tog`larning balandligi va relyef tipiga ko`ra tasnifi (Z.A.Svarchevskaydan, 1965, 1976) 3-jadval.
Tog`larning
balandligiga ko`ra
tiplari Tog`larning
relyefiga ko`ra
tiplari Parchalanish chuqurligi, m
Erozion-denudatsion parchalanish Dengiz sathidan
balandliligi, m Gradiyentlar,
m/km
(S.S.Shults
bo`yicha) Boshqa
ekzogen
jarayonlar
Eng baland tog`lar Eng baland
relyef Chuqur parchalanish 4000-3000
O`rtacha parchalanish 3000-1000
Kam parchalanish 1000-200 5000 200 Muzlik,
nivatsion,
arid
Baland tog`lar Baland tog`
relyefi Chuqur parchalanish 3000-2000
O`rtacha parchalanish 2000-1000
Kam parchalanish 1000-200 5000-3000 100 - “ -
O`rtacha baland
tog`lar O`rtacha
baland tog`
relyefi Chuqur parchalanish 2000-1000
O`rtacha parchalanish 1000-500
Kam parchalanish 500-200 3000-2000 50 - “ -
Past tog`lar Past tog`
relyefi Chuqur parchalanish 1500-500
O`rtacha parchalanish 400-300
Kam parchalanish 300-100 2000-1000 25
- “ -
Baland tepatog`lik
(xolmogorey) va
mayda tepatog`lik Mayda tog`
relyefi Chuqur parchalanish (bir necha o`n va
yuz m)
O`rtacha parchalanish
Kam parchalanish 1000-600 -
- “ -
O`rtacha baland
tepatog`lik 600-300 -
Past tepatog`lik 300-0 -

Tog`larning paydo bo`lishiga ko`ra tasnifi. Tog`lar dreyfdagi (siljiyotgan)
plitalarning old chekkasida, materik va okean cho`kmalari orasidagi o`tish oblastida
hosil bo`ladi. Ularning paydo bo`lishida gorizontal siqilish asosiy ahamiyatga ega.
O`rta Osiyoda Garm poligonida olib borilgan kuzatishlar natijalariga ko`ra vertikal
harakatlar deyarli to`rt marta oshiqroq. Yer po`stining siqilishda va qayrilishida
uning qalinlashishi va nafaqat tog`larning, balki “tog` ildizlari”ning ham hosil
bo`lishi sodir bo`ladi (Svarchevskaya, 1976). Yer sharida tog`larning paydo
bo`lishining asosiy sababi tektonik va vulkanik endogen jarayonlardir. Yer yuzasida
tog`larning mavjudligi geologik o`tmishda endogen kuchlarning intensiv harakati va
shuningdek, endogen kuchlar bilan bir paytda tog` relyefini yemirishga hamda
tekislashga yo`naltirilgan ekzogen kuchlarning faolligi to`g`risida dalolat beradi.
Tog`larda nurashning intensivligi ularning absolyut balandligining oshishi bilan
kuchaya boradi.
Tog`lar paydo bo`lishiga ko`ra uchta katta guruhga - tektonik tog`lar,
vulkanik tog`lar va erozion tog`larga ajratiladi.
T e k t o n i k t o g`l a r - Yer po`stining murakkab tektonik harakatlari
natijasida vujudga kelgan tog`lardir.Tektonik tog`lar orasida b u r m a l i t o g`l a r
eng sodda tuzilishga ega. Burmali tog`lar geosinklinallarda orogenik jarayonlar
tarqalgan butun oblastning yoppasiga epeyrogenik ko`tarilishi natijasida va Yer
po`stidagi ustki cho`kindi qatlamlarning burmalar hosil qilish natijasida paydo
bo`ladi. Yer po`sti ayrim qismlarining plastligiga hamda tektonik kuchlanish
miqdoriga qarab burmali dislokatsiyalar intensivligi har xil bo`ladi. Shunga
muvofiq tog`lar ham yura tipidagi bir nechta oddiy tog` burmalaridan tashkil
topgan bo`lishi yoki alp tipidagi kabi murakkab burmalangan bo`lishi mumkin.
Burmali tog`larning dissemetrik tuzilganligini va ularning etagida tog` oldi
botiqlarining mavjudligini hamma joyda kuzatish mumkin.
Faqat bitta burmadan tuzilgan tog` tizmalari nisbatan juda kam uchraydi.
Bunday tog` tizmalarida ko`pgina hollarda gumbaz qismining yemirilishi natijasida
burmalar buzilgan va shu sababli burmali tuzilish hozirgi relyefda yaqqol

ifodalanmaydi. Ammo ayrim hollarda relyef va qatlamlarning burmali
strukturalarining xususiyatlari orasida bog`liqlikning mavjud ekanligi kuzatiladi.
Burmali tog`larning o`ziga xos bir turini q o p l a m a – b u r m a l i
t o g` l a r hosil qiladi. Bu tog`lar litosfera yuqori qatlamining ichki yoyilma
(tangensial) bosimi va vertikal harakatlari natijasida vujudga kelgan burmalar va
siljishlar (nadviglar) birikmasidan iborat. Ammo, ko`pgina olimlarning fikricha, bu
tog`larning shakllanishida yonlama bosim tufayli tog` jinslari massalarining
gorizontal siljishi asosiy ahamiyatga ega. Ayrim gorizontal siljishlarning kattaligi
bu yerda 15-20 km ga yetishi mumkin.
Tektonik yoriqlar bilan chegaralangan balandliklar (ko`tarilmalar) p a l a x s a
t o g` l a r deyiladi. Bu tog`lar odatda massiv ko`rinishga ega bo`lib, tik yonbag`irli
va nisbatan kam parchalangan.
B u r m a l i – p a l a x s a t o g` l a r deb datlabki burmali tog`larning uzoq
vaqt davomida yemirilgan va peneplen holatigacha pasaygan tog`larga aytiladi. Bu
tog`lar keyinchalik ikkilamchi tektonik jarayonlar ta’sirida tekislangan yuza
yoriqlar bilan parchalanadi va ayni paytdagi sodir bo`lgan radial (vertikal) siljishlar
oqibatida ayrim palaxsalarning siljishi oqibatida g o r s t l a r va g r a b e n l a r
ning hosil bo`lishiga olib keladi. Tektonik harakatlarning sajiyasiga bog`liq holda
bir-birini kesib o`tishi yoki bir-biriga parallel holda joylashib y o r i q l a r
o b l a s t i ni hosil qiladi. Bu oblastlarda tog`larning tepalari (gorstlar) odatda yassi
yuzali bo`ladi, yonbag`irlar esa katta qiyalik bilan ajralib turadi. Vodiylar
(grabenlar) ko`pincha katta chuqurlikka va yassi tubga ega bo`ladi.Burmali –
palaxsa tog`lar rivojlangan tipik yoriqlar oblastiga Sharqiy Afrika misol bo`ladi. Bu
yerda grabenlar ko`p, ularning tubini yirik ko`llar (Tanganika, Albert, Nyasa va b.)
band qilgan.
Burmali-palaxsa tog`larning parchalanishi chekkalaridan boshlanadi va sekin –asta
ularning ichki qismlariga tarqaladi. Shu sababli bu yerda palaxsasimon
ko`tarilishlarga qadar shakllangan qadimiy relyef uzoq vaqt saqlanishi mumkin.

V u l k a n t o g` l a r paydo bo`lishiga ko`ra akkumulyativ konussimon
shakldagi qirlardan iborat bo`lib, otqindi jinslardan tuzilgan. Yer yuzasida vulkan
tufayli vujudga kelgan, ammo ma’lum darajada eroziya o`zgartirgan relyef
shakllari keng tarqalgan.
E r o z i o n t o g` l a r Yer yuzasining chuqur erozion parchalanishi
natijasida vujudga kelgan tog`lardir. Eroziya tog`lari odatda tog` jinslarining
gorizontal qatlamlaridan tuzilgan va atrofdagi joylar ustida baland ko`tarilgan.
Erozion tog`lar uchun tik yonbag`irlar, ko`plab V- simon vodiylar va daralar xos.
Hozirgi tog`lar yirik tog` oralig`i (Tyanshandagi Farg`ona, Uraldagi Chelyabinsk va
b.) cho`kmalarida yura yotqiziqlarining mavjudligiga ko`ra yura davridan boshlab
shakllanib kelmoqda. Ammo ular bir necha bor denudatsiya qirqilishiga duchor
bo`lgan va faqat eng yangi tektonik bosqichdagi (o`rta oligotsendan va ayniqsa o`rta
pliotsendan) ko`tarilishlar hozirgi relyefda deyarli to`liq ifodalanadi. Yer po`stining
faqat manfiy qayrilishida shakllanadigan “tog` ildizlari” tog`larning paydo
bo`lishidan boshlaboq cho`kish ko`rsatkichini saqlab qoladi. Cho`kish – ildizlarning
chuqurligi va tog`lar ko`tarilishining balandligi (hozirgi ustki qatlam va
platformaning tagi sathidan) yura davridan boshlab tog`larning denudatsion
qirqilish kattaligiga teng, deb taxmin qilinadi. Qadimiy (kaledon, gersin va b.)
tog`lar Yerda saqlanib qolmagan. Ular davriy ravishda denudatsiya bilan qirqilgan
va tekislanish yuzalari bilan almashingan.
Geosinklinallar va burmali tog` hosil bo`lishi. Yer po`stining dengiz tubida
nisbatan uncha katta bo`lmagan kenglikdagi yuzlab va minglab kilometr masofaga
cho`zilgan, odatda yoriqlar bilan chegaralangan chuqur bukilmasi geosinklinal
deyiladi. Bu bukilma uzoq vaqt davomida cho`kindi va vulkan jinslarining juda
qalin qatlami bilan to`ladi va so`ngra tektonik deformatsiyalar natijasida burmali
tog` zanjiriga aylanadi.
Keng ma’noda geosinklinal (geosinklinal mintaqa yoki geosinklinal tizim)
deb Yer po`stining tektonik jihatdan harakatchan va keskin parchalangan burmali
mintaqasiga aytiladi. Geosinklinal uchun vertikal harakatlarning yuqori tezligi va

katta tebranishi, intensiv burma hosil bo`lishi, magmatik jarayonlar,vulkanizm va
yer qimirlashlari xos.
Barcha geosinklinallarga paleozoyda asos solingan. Quyi paleozoyda silur va
devonning boshida kaledon (Shotlandiyadagi tog`ning nomi bilan) yoki baykal
burmali tog` hosil bo`lishi kechgan geosinklinal mintaqa mavjud bo`lgan. Bu
burmali tog` hosil bo`lishi ko`pi keyingi tog` hosil bo`lishi bilan qayta ishlangan
katta maydonlarni ishg`ol etgan. Kaledon strukturalari hozirgacha ikkita: a)
Shotlandiya – Skandinaviya – Shpitsbergen – Grenlandiya – Shimoliy Appalachi va
b) Baykalbo`yi va Baykalorti yoyida saqlangan. Keyinchalik bu tog`lar tekislanish
yuzasiga aylangan.
Paleozoyning ikkinchi yarmida gersin (Gars tog`larining nomi bilan) burmali
tog` hosil bo`lishi (u varissiy burmalanishi ham deyiladi) bo`lib o`tadi.Bu tog` hosil
bo`lishi devon davrining oxiridan perm davrining oxirigacha, hatto trias davrining
boshigacha bir necha fazada kechgan.Bu tog` hosil bo`lishi epoxasida Ural va
G`arbiy Sibir, O`rta Osiyo, Tyanshan, Oltoy, Sayan, Markaziy Osiyoning ko`pgina
tog`larining, Markaziy, Britaniya orollarining janubiy yarmining, Mezeta, Kap
tog`larining, Appalachi va Avstaliya Alpining o`tmishdoshlari hosil bo`lgan.
Mezozoy davomida gersin tog` hosil bo`lishining barcha tizimi tekislanish
yuzasiga aylangan. Bu paytga kelib nurash mahsulotlari olib ketilgan yangi
geosinklinalning rivojlanishi boshlanadi. Keyinchalik Yer po`stining unda hosil
bo`lgan tog` burmasi alp burmali tog` hosil bo`lishi deb ataladi. Alp burmalanishi
mezozoy va kaynazoyda (bo`r davrining oxiridan va pliotsengacha) bo`lib o`tgan
va bir necha fazadan iborat bo`lgan.
Orogenezning mezozoy fazasida Osiyo shimoli-sharqining tog`lari va
Kordilera tizimining ichki tizmalari hosil bo`lgan.
Asl alp geosinklinal burmasi Tetis okeani o`rnida vujudga kelgan. Unga
Atlas, Pireney, Alp, Apennin, Balkan, Karpat, Qrim, Kavkaz, Tavr va Anatoliya,

Elburs va Eron tog`ligi, Hindukush, Pomir-Oloy va Himolay, Hidixitoy va
Indoneziyaning tizmalari, Kamchatka, Saxalin, Sxote-Alin, Yaponiya va Filippin
orollarining burmali tog` tizimlari; Kordilera va And tog` tizimlari va g`arbiy
Antarktidaning tog` tizimlari kiradi.
Alp orogenezining tog`lari yosh bo`lganligi sababli tog` relyefi yaqqol
ifodalangan baland tog`lardir.
Sharqiy Osiyo va Kuril – Kamchatka oraliq polosa hozirgi geosinklinaldir.
Aleut, Kuril va boshqa vulkan orollari geosinklinal jarayonining boshlang`ich
fazasi, orollarning yoyi uning ikkinchi fazasidir. Kelgusida hozirgi dengizlarning
tubi hisobiga tog`lar vujudga kelishi mumkin, orollar bo`lg`usi yosh tog`lardagi
qadimiy uchastkalar bo`lib qoladi. Yangitdan hosil bo`lgan tog`li oblast materikka
qo`shiladi va materik maydonini kengaytiradi.
Paleozoy strukturalari 35 mln.km 2
ni yoki quruqlik maydoninng 20%ini band
etadi, mezokaynazoy burmalanish oblastlariga 41 mln. km 2
yoki materik po`sti
maydonining 23%i to`g`ri keladi.
Har bir geosinklinal mintaqasining tog`lari navbatdagi tog` hosil bo`lish
paytiga kelib nurash va denudatsiya tufayli peniplenga aylanadi. Kaledon va gersin
tog`lari mezazoyda tog` sajiyasini yo`qotadi va barcha materiklarda uncha baland
bo`lmagan tekislanish yuzalari ko`rinishiga ega bo`ladi. Mezakaynazoy tog` hosil
bo`lishi peneplenlashgan hududlar po`sti uchastkalarining qayta qurilishiga turtki
bo`ladi. Litosferaning yangi harakatlari ta’siri ostida ularda qayta tog` hosil bo`lishi
sodir bo`ladi, ammo bu tog` hosil bo`lishi burmali emas, balki palaxsa sajiyasiga
ega bo`ladi. Bunday tog`larni V.A.Obruchyev yoshargan (qayta hosil bo`lgan)
tog`lar deb atagan. Bunday tog`lar avvalgi burmali va yangi buzilish
dislokatsiyalarining nisbatiga bog`liq holda palaxsali, palaxsali-burmali va burmali-
palaxsali tog`lar ham deyiladi.

Yoshargan tog`lar mintaqasi turli yoshdagi ko`tarilgan uchastkalarni o`z
ichiga oladi. Qadimiy tokembriy platformalarda Hindiston yarim orolining Gat
tog`lari, Arabiston yarim oroli va Markaziy Afrikaning tizmalari, Braziliyaning
syerralari, paleozoy platformalarida Skandinaviya tog`lari, Ural, Mezeta,Markaziy
Fransiya massivi, Markaziy Yevropa tog`lari, Tyanshan, Oltoy, Sayan, Zabaykalye
tizmalari, shuningdek Appalachi, Argentina syerralari, Kap tog`lari va Avstraliya
Alp tizmasi tog`lari, hosil bo`lgan. Cherskiy tog`ligi mezozoy yoshidagi yoshargan
tog`lardir.
Yoshargan tog`larni vujudga kelishiga sabab bo`lgan yonlama bosim
kaynazoy burmalanishidan yoki yangi geosinklinal tomonidan yoki
harakatlanayotgan okean tubidan tarqalgan. Masalan, Tyanshanning yosharishi
Pomir-Oloyning alp orogenezi bilan, Shimoliy–Sharqiy Sibir tog`larining yosharishi
esa Tinch okean cho`kmasining o`sishi bilan bog`liq deb hisoblanadi. Gondvana
palaxsasining gorizontal siljishi natijasida nafaqat Hindiston Osiyoga qo`shilib
qolmasdan, Himolay tagiga ham kiradi, ularning ko`tarilishiga sabab bo`ladi va
ehtimol Janubiy Sibir tog`larining ko`tarilishiga ham sabab bo`ladi.
Yoshargan tog`larning hosil bo`lishi - tog`li o`lkalarning rivojlanishidagi
peneplenlashuvdan keyingi yangi va zaruriy stadiyadir. Burmali tog`lar episinklinal,
yoshargan tog`lar epiplatforma tog`lardir.
Neogenda (oligotsendan boshlab ﴿ sodir bo`lgan tektonik harakatlar eng yangi
tektonik harakatlar deb ataladi; kishilarning faoliyati natijalari kuzatiladigan
paytdagi harakatlar esa hozirgi tektonik harakatlar deyiladi. Hozirgi tektonik
harakatlarning yoshi 7-6 ming yil. Eng yangi va hozirgi tektonik harakatlar
neotektonik harakatlar yoki neotektonika nomi bilan birlashtiriladi.
Yoshargan tog`larning morfostruktura relyefining vujudga kelishi diz’yunktiv
ajralish dislokatsiyalariga bog`liq. Peneplen palaxsasining vertikal harakatlari tog`
tizmalari va vodiylarini yaratadi. Eng oddiy holda faqat uzilma pog`onasi hosil
bo`ladi. Bunday pog`ona Sevenna, Markaziy Fransiya massivi, Gat tog`larida va

Braziliya serralarida yaqqol namoyon bo`ladi. O`rab turgan tekislik ustida qad
ko`tarib turadigan tanho tog` massivini uzilmalarning ikki liniyasi chegaralab turishi
mumkin. Gars, Torbog`atoy, Markaziy Afrika tizmalari, Shvarsvald va Vogeza
Reyn grabeni orqali ikki qismga bo`lib tashlangan bitta gorstdan iborat.
Katta burmali-palaxsali va palaxsali-burmali tog`li o`lkalar ko`proq tarqalgan
(Ural, Tyanshan, Oltoy, Sayan, Baykalorti, Appalachi, Avstraliya Alp tog`lari va
b.). Ular past tog`, o`rtacha baland (ural, Baykalorti, Appalachi) va baland tog`
(Tyanshan, Oltoy) relyefiga ega.Tog`larning balandligidagi farq orogenik
bosimning intensivligi bilan bog`liq. Tyanshan alp burmasi yonida, Ural esa undan
uzoqda joylashgan.
Burmali tog`larda ham, yoshargan tog`larda ham bir xil destruksion
jarayonlar harakatlanadi va bir xil geomorfologik balandlik mintaqalari yaratiladi.
Destruksiya jarayonlariga duchor bo`lgan baland ko`tarilgan burmali-palaxsali
tog`lar asl alp relyefiga ega.
Umuman tog`lar tashqi qiyofasi, balandligi va yonbag`irlar qiyaligiga ko`ra
ham xilma-xil. Shu sababli tabiatidan foydalanishni tashkil etishda tog` hududlarini
kartada tasvirlashda ularning bu xususiyatlariga albatta e’tibor qaratilishi lozim.
Mavjud kartografik amaliyotda tog`larni balandligiga ko`ra uchta asosiy tipga
ajratish qabul qilingan.
I. P a s t t o g` l a r 200 m dan 700-800 m gacha absolyut balandlikka ega.
Bunday tog`lardagi ayrim cho`qqilarning balandligi 1000-1200 m gacha yetadi,
yonbag`irlarning qiyaligi 5 o
dan 10 o
gacha, ayrim hollardagina undan ziyod bo`ladi.
Past tog`larda parchalanish chuqurligi 200-500 m. Bu tog`lar tepasining yuzasi
yassilanmagan bo`lsada, ayrim hollarda tik qoyali shakllar ham uchraydi. Tog`larni
tashkil etuvchi jinslarning qattiq yoki yumshoqligiga bog`liq holda, shuningdek
yemirilish (denudatsiya) jarayonlarining intensivligiga ko`ra past tog`lar 2 guruhga
ajratiladi.

a) relyefning yassilangan shakllari va denudatsiya jarayonlari tufayli ancha
yemirilgan past tog`lar;
b) relyefning tikroq shakliga ega bo`lgan past tog`lar. Bu tog`lar uchun o`tkir
cho`qqilar, tizmalar tepalarining tikligi, tik yonbag`irlarning ustuvorligi va chuqur
parchalanganligi xos.
Past tog`lar odatda yirik tog` tizimlari va tizmalarining tog`oldini hosil qiladi.
Past tog`larning relyefi ularning tuzilishi va iqlim sharoitlariga bog`liq holda turli
xil bo`ladi. Yuqori kengliklardagi past tog`larning baland tepalari, ba’zan
yonbag`irlari ham baland tog`-tundra o`simliklari bilan qoplangan, toshloqzorlar
ko`p; mo`tadil kengliklarda joylashgan past tog`lar esa o`rmonlar bilan qoplangan
va toshloqzorlar juda kam uchraydi. Turli chidamlikka ega bo`lgan jinslardan
tuzilgan past tog`lar keskin kontinental iqlim sharoitlariga ega bo`lgan O`rta Osiyo
sharoitlarida kuchli nurash tufayli tepasi qoyali, o`tkir cho`qqili va tik
yonbag`irlarga ega bo`ladi.
Past tog`lar nisbatan kuchsiz parchalanganligi sababli dehqonchilikda foydalanish
va aholi manzilgohlari uchun yaroqli bo`lgan yerlarning ancha katta maydonlariga
ega.
Quruqlikdagi past tog`larning maydoni 27 mln. km 2
(Shubayev, 1977).
II. O` r t a c h a b a l a n d t o g` l a r absolyut balandlik 700-800 m dan
2000m gacha bo`lgan oraliqda joylashgan. Bu tipga mansub bo`lgan tog`larda
parchalanish chuqurligi 350 m dan 1000 m gacha bo`ladi. Bu tog`larning
yonbag`irlarini o`rtacha qiyaligi 10 – 25 0
C. Yuqori kengliklardagi o`rtacha baland
tog`larning eng yuqori qismlari qor chizig`idan yuqori bo`lishi mumkin va bunday
holda nival mintaqa uchun xos bo`lgan relyef shakllanadi. Ammo, baland
tog`lardagi nival mintaqadan farq qilgan holda parchalanish chuqurligi kamroq,
tog` tepalari uncha tik emas.
Turli iqlim sharoitlarida o`rtacha baland tog`larning yoysimon tepalari yassi
yonbag`irlarga o`tadi. Nisbatan sekin oqadigan daryolar nurash mahsulotlarini olib
ketishga ulgurmaydi va nurash mahsulotlar pastqam joylarda to`planadi va ularni

o`simliklar qoplab ola boshlaydi. Tog`larning o`rmonsiz tepalari topshloqzorlardan
iborat.
Arid iqlim sharoitlarida intensiv nurash o`rtacha baland tog`larning o`ziga xos
relyefini shakllantiradi: turli shakllardagi qoyalar, tik tog` tepalari, tik
zinapoyasimon yoki jarsimon yonbag`irlar hosil bo`ladi.
O`rtacha baland tog`lar tashqi ko`rinishiga ko`ra uch xilga ajratiladi:
a) relyefning tekislangan shakllariga ega bo`lgan tog`lar;
b) relyefning keskin burchaksimon shakllariga ega bo`lgan tog`lar;
c) relyefning alp shakllariga ega bo`lgan tog`lar.
O`rtacha baland tog`larning materiklardagi umumiy maydoni 24 mln.km 2
.
III. B a l a n d t o g` l a r deb balandligi 2000 m dan ziyod bo`lgan
tog`larga aytiladi. Baland tog`larda gorizontal parchalanish chuqurligi 1000 m dan
kam bo`lmaydi, yonbag`irlarning qiyaligi ko`pgina hollarda 25 0
dan ziyod bo`ladi.
Baland tog`larga quruqlikning 16 ming km 2
maydoni to`g`ri keladi.
Baland tog`larning nival va glyatsial mintaqasida relyef shakllanishining faoliyati
muhim ahamiyat kasb etadi. Baland tog`larning tepalari qor chizig`idan yuqori
bo`lsa, ular relyefning nival va glyatsial shakllari (karrlar, karlinglartroglar va b.)
hozirgi shakllanish mintaqasiga kiradi. Bu mintaqaning relyefi uchun o`tkir qirrali
cho`qqilar, baland va tik yonbag`irlar xos. Yonbag`irlarning tikligi sababli nurash
mahsulotlari pastga tomon tushadi, o`pirilmalar, tosh ko`chkilari kabi jarayonlar
sodir bo`ladi.Bu mintaqadan pastga tomon harakatlanadigan muzliklar mintaqani
nurash mahsulotlardan tozalaydi.
Qor chizig`idan quyida morfoskulpturaning shakllanishida muvaqqat va
doimiy suv oqimlarining ahamiyati juda katta. Bo`ylama kesmalari batamom
tugallanmagan chuqur daryo vodiylari tog`larni parchalaydi.Hosil bo`lgan nurash
mahsulotlarni daryolar olib ketadi.
Mo`tadil mintaqaning baland tog`larida mintaqaga subnival mintaqa
tutashgan bo`ladi. Bu mintaqa morfoskulpturasida o`tmishda nival mintaqa
sharoitlarida vujudga kelgan va hozirgi paytda oqar suvlar va fizikaviy nurash

ta’siri ostida bo`lgan relyef shakllari mavjud. Bu yerda karrlar nurash materiallari
bilan to`lib qolgan yoki ko`llar bilan band. Oxirgi morena marzalari yuvilgan,
yonlama troglarning quyi qismi daralar, ko`pgina hollarda esa sharsharalar bilan
parchalangan.
Subnival mintaqadan pastda tog` yonbag`irlari yotiqroq bo`ladi, daryo
vodiylari asta-sekin kengayadi.
Baland tog`lar yonbag`irlarining quyi qismida yuqoridan keltirilgan g`ovak
jinslarning to`planishi sodir bo`ladi, delyuvial qatlamlar va yotqiziqlarning
yoyilmalari (konussimon yotqiziqlar) vujudga keladi. Daryolar murakkab allyuvial
terrasalari bo`lgan keng vodiylarda sekin oqadi.
Relyefining kuchli parchalanganligi va aholi yashashi uchun yaroqli
yerlarning kamligi baland tog`lar uchun xos. Haydaladigan yerlar deyarli yo`q,
qishloq xo`jalik yerlari yaylov va pichanzorlardan iborat bo`lganligi uchun
xo`jalikda chorvachilik asosiy ahamiyatga ega. Aholi juda siyrak joylashgan.
Umuman tog`li o`lkalarda past, o`rtcha baland va baland tog`lar bir-birlariga
bog`liq holda tarqalgan. Shu sababli tog`li o`lkalarning Yer usti tuzilish juda
murakkab bo`lib, ularda tog`lik, baland tog` tekisliklari, tog` oralig`i botiqlarining
landshatlari birgalikda tarqalgan. Bu esa o`z navbatida o`simlik va hayvonot
dunyosi uchun xilma-xil ekologik muhitni hosil qiladi va tabiatning, shu jumladan
organik olamning ham rangbarang bo`lishiga olib keladi.
Hozirgi tog`li o`lkalarning turi eng katta balandligi ularning
denudatsiyalashuv darajasiga emas, tektonik ko`tarilishining intensivlik darajasiga
bog`liq.Shu asosda S.S.Shuls (1962) harakatini o`zining alohida gradiyentiga ega
bo`lgan juda intensiv, intensiv, mo`tadil, sekin tog` hosil bo`lish oblastlari ga
ajratadi. Bitta orogen oblastdagi ayrim (old va asosiy) tizmalarning turli balandligi
esa ularning yoshiga bog`liq. Tog` inshootlari asta-sekin tog` oldilarini ham
ko`tarilishga tortgan holda kengayib boradi. Shu sababli asosiy tizmalar old
tizmalarga nisbatan “keksaroq’’ bo`ladi.

Qadimiy platformalarni o`rab turgan qaysi qismlar qo`shni plitalarning
bosimini kamaytirish (yumshatish)iga bog`liq holda epigeosikinal va epiplatforma
tog`lari hosil bo`ladi. Epigeosinkinal va epiplatforma tog`lar tog` hosil bo`lishi
nuqtai nazaridan ko`tarilish darajasiga ko`ra ham, tektonik parchalanish darajasiga
ko`ra ham bir xil. Ammo, geomorfologik jihatdan ular bir qator farqlarga ega.
Tog`li o`lkalarda t o g` t e k i s l i k l a r i keng tarqalgan relyef
shakllaridan bo`lib, balandligiga ko`ra past (absolyut balandligi 400-1000 m),
o`rtacha balandlikda joylashgan (1000-3000 m) va katta balandliklarda joylashgan
(3000 m dan yuqorida) tekisliklarga ajratiladi.
I.3. Tog`larda landshaft tabaqalashuvining xususiyatlari.
Tog`li hududlar tekisliklardan tabiiy sharoit va landshaftlarning xilma-xilligi
bilan farq qiladi. Tog`lar tabiatining xilma-xilligi neotektonik harakatlar va ekzogen
jarayonlar bilan ham bog`liq. Tog` inshootlarining neotektonik bosqichdagi
ko`tarilishi zamonda ham, makonda ham notekis sodir bo`lgan. Eng baland tog`
tizmalari, tizimlari va massivlari eng katta amplitudaga ega bo`lgan neotektonik
ko`tarilishlar sodir bo`lgan hududlarga to`g`ri keladi. Tekislik va tog`
landshaftlarining o`rtacha baland, keyinroq baland tog` landshaftlariga o`tishi bilan
bog`liq bo`lgan izchillik tog`larning balandlashuvi bilan kamaya boradi. Ammo
baland tog` landshaftlarining yoshligi nafaqat baland tog`lar shakllanish fazasi
ko`tarilishlarining iptidoiy bosqichi bo`lishi bilangina emas, balki baland
tog`larning skulpturaviy “alp” relyefi geologik yoshiga ko`ra juda yosh bo`lishiga
bog`liq. Intensiv nurash glyatsial-nival jarayonlar gumbazsimon ko`tarilishda
deformatsiyaga uchragan iptidoiy yuzaning “yoyilib” ketishiga olib kelgan
(Gvozdetskiy, 1979).
Odatda tog` landshaftlari o`ta dinamikligi (o`zgaruvchanligi) bilan ajralib
turadi. Tog` landshaftlari uchun o`zan, yonbag`ir eroziyasi – denudatsiya va
gravtatsiya jarayonlarining intensivligi xos bo`lib, bunday intensivlikning ikkita
sababi bor: Birinchisi – tog`larda tektonik ko`tarilishlar (ba’zan vulkan otilishlari)

jarayonida tog` landshaftlarining denudatsiya va rivojlanish jarayonlariga
sarflanadigan tortishish potensial energiyasining juda katta zahirasi to`plangan.
Shunga bog`liq holda barcha gravitatsiya harakatlari sodir bo`ladi.Og`irlik
kuchining ta’siri oqar suvlarning tog` jinslari bo`laklarini eltishda (tranpotirovka)gi
kuchi bilan birgalikda namoyon bo`ladi. Qisqaroq qilib aytganda, tortishishning
potensial energiyasi – tog` landshaftlarining eng muhim energiya manbaidir.
Tog` landshaftlari dinamikasining ikkinchi sababi – atmosferada suv
aylanishining uzluksiz bo`lishidir. Aylanma harakat jarayonida okean va
tekisliklardan bug`lanib ko`tarilgan suv suyuq va qattiq yog`in sifatida tushadi.
Bunda tog`larda suv Yer yuzasiga katta absolyut balandliklarda tushishi sababli
Quyosh energiyasi hisobidan to`plangan potensial energiyaning muayyan bir qismi
ma’lum muddatlarda baland tog`larning qor, firn va muzliklarida saqlanib turadi,
qolgan qismi esa eroziya, sel va yomg`irlardan keyingi denudatsiya jarayonlarida
darhol sarflanadi. Tog`larda denudatsiya va gravtatsiya jarayonlari intensivligining
bu sabablari tufayli landshaftlarning tabiiy dinamik rivojlanishning ham intensiv
bo`lishiga olib keladi. Tog`li hududlarda inson faoliyati ham o`z navbatida bu
dinamiklikni tezlashtiradi.
Yuqorida ta’kidlanganidek, tog`larda tabiiy sharoitlarning rangbarangligi
birinchi navbatda balandlik zonalligi (vertikal mintaqalanishi)ga bog`liq. Balandlik
zonalarining landshaft hosil qiluvchi omillari kenglik zonalarining landshaft hosil
qiluvchi omillaridan farq qiladi. Yer yuzasida geografik landshaftlarning
tafovvutlarida ifodalanadigan barcha xilma – xillik zonal va azonal omillar
birikmasi va o`zaro ta’sirining natijasidir. Kenglik va balandlik zonalligining
asosida umumiy qonuniyat – kenglik zonalligida quyi kengliklardan yuqori
kengliklarga tomon, balandlik zonalligida joyning absolyut balandligining ortib
borishi bilan haroratning sekin-asta kamayishi turadi. Ammo zonallikning iqlim
sharoitlari (issiqlik, issiqlik va namning nisbati va b.) kenglik va tog`larda balandlik
bo`yicha turlicha o`zgaradi. Har ikkala holda haroratning pasayib borishi tufayli
issiqlik va namning nisbati landshaft tabaqalashuvining eng muhim omilidir.

S.V. Kalesnik (1970) balandlik zonalligini geografik zonalarning sektorligi
bilan bir qatorda azonal hodisalar sirasiga mansub, deb hisoblagan edi. Balandlik
zonalligi tabiatiga ko`ra azonal hodisa, chunki tog`larni vujudga keltiradigan
tektonik harakatlar balandlik zonalligining shart-sharoiti bo`lib xizmat qiladi.
Tog`larning geografik zonalari tekisliklardagi zonalardan hosil bo`lgan va ularning
mahsulasidir. Ammo ko`pchilik olimlar balandlik zonalligini zonal hodisalarga
kiritadilar. A.G.Isachenkoning fikricha, zonal qonuniyatlarning uch turi – kenglik
zonalligi, sektorlik (meridional zonallik) va balandlik zonalligi (mintaqalanishi)
mavjud.
Tog`li o`lkalarda kenglik zonalligi balandlik zonalligi tufayli
murakkablashadi, kenglik geografik zonalar balandlik zonalari bilan almashinadi,
qirlarda esa landshaftlar ikki qo`shni zonalar doirasida turlanadi (o`zgaradi). Ammo
har qanday sharoitda balandlik zonasi shu tog` o`lkasi joylashgan zonaga mos
zonadan boshlanadi.
Tog` landshaftlarining o`ziga xos xususiyatlari baland tog`larda ayniqsa
yaqqol namoyon bo`ladi. Balandlik ortgan sari turli materiklarning va hatto, yarim
sharlarning landshaftlaridagi o`xshashlik belgilari ham ko`paya boradi. Past va
o`rtacha balandlikdagi tog`larda landshaftlarning rangbarangligi ham ortadi. Bu
yerda o`nlab o`simlik – tuproq zonalarining hamda hayvonot va nabodot olami
vakillarining nomlarini qayd qilish mumkin. Balandlik ortgan sari landshaftlarning
xilma – xilligi asta-sekin kamaya boradi va baland tog`larda nival mintaqadan
quyida faqat alp (baland tog`) o`tloqlari joylashgan. Shunday qilib, balandlik
zonalligi tog`larda (agar tog`larning balandligi bunga imkon bersa) tog`larning
geografik joylanishi hamda balandligiga bog`liq holda nival mintaqasi bilan
tugaydi.Bu zona landshaft xususiyatlariga ko`ra hamma joyda deyarli bir xil.
Har bir geografik sektorda balandlik zonalligi o`ziga xos xuxusiyatlarga ega
bo`lib, u iqlimning kontinentalligiga, namlanishning intensivligiga va rejimiga
bog`liq. Masalan, alp (baland tog`) zonasi o`tloqlari ko`proq okeanbo`yi

sektorlariga , tog`-dasht zonasi esa kontinental (materik ichkarisi) sektori uchun
xosdir.
Balandlik zonalligi tipining zonal-sektor qonuniyatlari ko`pgina hollarda
orografiya tufayli murakkablashadi.
Relyef tufayli vujudga keladigan balandlik zonalligining mavjudligi dastavval
aerotermik (yun. aër havo, thermë - issiq) gradiyent (lot. gradiens odimlayotgan,
yurib borayotgan) samarasiga va atmosfera yog`inlari miqdorining balandlik
bo`yicha o`zgarishiga bog`liq.
Tekisliklarda va tog`larda geografik qobiqning zonal tuzilmasida ham
o`xshashlik, ham muhim tafovvutlar mavjud. Ulardagi o`xshashlik tog`larda
yuqoriga ko`tarilgan sari va tekisliklarda ekvatordan qutblarga tomon issiqlikning
kamayishi, shuningdek, geografik qobiqda zonal evolyutsiyaning umumiyligi
tufayli zonalarning to`plamida va izchilligida namoyon bo`ladi. Kenglik
zonalligining shakllanishida ham, balandlik zonalarining shakllanishida ham issiqlik
omili hal qiluvchi ahamiyatga ega, ammo har ikkala holda uning mohiyati har xil
kenglik zonalligi asosida Quyosh nurlari tushish burchagining kenglik bo`ylab
o`zgarishiga, balandlik zonalligi esa joyning dengiz sathidan yuqoriga tomon
balandlashishiga bog`liq. Tog`larda yuqoriga ko`tarilgan sari atmosfera qalinligi va
zichligi kamayishi sababli unda suv bug`lari va chang zarralarining miqdori va
binobarin, radiatsiya sarfi ham kamayadi. Quyosh radiatsiyasining (lot. radiatio
nur) intensivligi (lot. intension kuchlanish, kuchayish) tog`larda balandlik bo`yicha
har 1000 m da taqriban 10 % ga ortib boradi. Ayni paytda samarali (effektiv)
nurlanish, ayniqsa uzun to`lqinli nurlanish balandlik bo`yicha tezroq ko`payadi va
buning natijasida havo haroratining balandlik bo`yicha pasayishiga sabab
bo`ladigan radiatsiya balansi kamayadi.Balandlik ortgan sari atmosfera bosimi ham
(har 11-15 m ga 1 mm) kamayib boradi, suv bug`larining to`yinish sharoitlari ham
o`zgaradi. Tog`larda o`rtacha har 100 m balandlikka ko`tarilganda harorat
troposferaning quyi to`rt kilometrda 0,5ºC ga, to`rt kilometrdan yuqorida 0,6 o
C ga,

tropopauza yaqinida 0,7-0,8 o
C ga pasayadi. Ammo harorat gradiyenti deb
nomlangan bu ko`rsatkich yil va kunlarning vaqtiga, havo massasining sajiyasiga,
relyefga va boshqa sabablarga bog`liq.
Mo`tadil mintaqaning aksariyat tog` tizimlarida faol haroratlarning ( +10 o
C
dan yuqori) jami har 100 m balandlikka 170 o
C ga, quruq tropik sharoitlarda esa
250 o
Cga (And tog`larida 300 o
C ga) kamayadi (Romanova, 1966).
Tog`larda balandlik zonalligining namoyon bo`lishi yuqoriga tomon havo
haroratining pasayishi va yog`in miqdorining hamda atmosfera namlanishining
ko`payishiga bog`liq. Ammo namlanish sharoitlarining o`zgarishi, yo`nalishi va
intensivligiga ko`ra kenglik zonalligiga mos kelmaydi.Umumiy ko`rinishda vertikal
(lot. verticalis tik) iqlim o`zgarishi zonal iqlim o`zgarishlariga juda yaqin, ammo
aynan o`xshamaydi. Quyosh radiatsiyasining intensivligi tog`larda balandlashgan
sari oshib boradi, ekvatordan (lot. aequator <aequus teng) qutblarga tomon esa
kamayib boradi. Tog`larda atmosfera bosimi izchillik bilan va bir xilda kamaysa,
ekvator va qutblar orasida barik (yun. baros og`irlik, yuk) maksimumlar (lot.
maximum eng katta) va minimumlar (lot. minimum eng kichik) zonalari bor.
Gorizontal (yun. horizën chegaralovchi) yo`nalishda gumid (lot. humidus
nam) va arid (lot. aridus quruq) zonalar almashinadi. Tog`larda yog`inlarning
tushishi relyefning to`siqlik (barer) samarasiga bog`liq. Tog` to`siqlari ta’sirida
havo massalari yuqoriga tomon harakatlanadi, namning kondensatsiyasi kuchayadi
va yog`inlar miqdori muayyan balandliklarga qadar ortib boradi. Ta’kidlash
lozimki, nam zahiralari kamaygan sari yog`inlarning miqdori ham kamaya
boshlaydi. Eng ko`p miqdordagi yog`inlar tushadigan sath o`zgaruvchan bo`lib,
quruq oblastlarda nam oblastlardagiga nisbatan balandroqda bo`ladi. Masalan, Alp
tog`larida eng ko`p yog`in tushadigan yuqori sath 2 000 m ga, Kavkazda 2 400-
3 000 m ga, Tyanshanda 3 000-4 000 m ga yaqin. Qutbyoni kenliklarida esa
yog`inlar miqdorining ko`payishi 1 000 m balanliklargacha bo`ladi.Tog`larda
yog`ingarchilik havo massalarining tog` tizmalari yonbag`irlari oldida to`planishi va

havo massalarining yuqoriga ko`tarilishi bilan bog`liq bo`lishi tufayli shamollarga
ro`paru bo`lgan yonbag`irlarda yog`inlar miqdori shamollarga teskari
yonbag`irlardagiga nisbatan bir necha baravar ko`p bo`lishi mumkin. Tog`larda
yog`inlarning taqsimlanishi orografik (tizmalarning bir-biriga nisbatan joylashuvi,
yonbag`irlar ekspozitsiyasi, yuzaning parchalanishi va b.) xususiyatlarga bog`liq
holda juda xilma-xildir.Absolyut balandlik esa yog`inlar miqdorining ko`payishida
bilvosita ahamiyatga ega.
Balandlik va kenglik zonalari orasida faqat tashqi o`xshashlik mavjud.Ayrim
balandlik zonalarining (masalan, Tibet va Sharqiy Pomirning alp o`tloqlari, baland
tog` sovuq cho`llarning) kenglik zonalligida analoglari (yun. analogos muvofiq,
mos, to`g`ri keladigan) yo`q. Ayni paytda passat mintaqasining tekisliklardagi zonal
cho`llarning tog`larda analoglari yo`q. Balandlik zonalari kenglik zonalaridan
ko`pgina strukturaviy-funksional xususiyatlari bilan ham farq qiladi. Shuningdek,
balandlik zonalari havoning siyrakligi, atmosfera sirkulyatsiyasining o`ziga xosligi,
harorat va bosimning mavsumiy tebranishi, o`ziga xos geomorfologik
jarayonlarning (o`pirilmalar, sel va qor ko`chkilari va b.) xususiyatlari, muzliklar,
tuproqlar profiliga ko`ra ham kenglik zonalaridan farq qiladi. Tayga zonasidan
janubdagi tog` o`lkalarida tog`-tayga o`rmonlari, ko`pgina tog`larda esa o`rmonlar
zonasi yo`q. Mo`tadil va subtropik kengliklarning tog`larida past haroratlar, yaxshi
drenaj va ultrabinafsha nurlar miqdorining yuqori bo`lgan sharoitlarida alp
o`tloqlari rivojlanadi. Ekvatorial kengliklarda esa ularning o`rnini daraxtsimon
murakkab gullilardan tashkil topgan paramos tog` - o`tloq zonasi egallaydi.
Atmosfera yog`inlarining oqimi tog`larda yuqoriga ko`tarilgan sari ko`payadi,
ammo ekvatordan qutblarga tomon yo`nalishda bu holat kuzatilmaydi. Yuqoriga
ko`tarilgan sari yuza oqimining 3-4 marta ortishi va drenajning yaxshilanishi
sababli tog`larning yuqori qismlarida botqoqlar deyarli yo`q, tundra esa o`tloqlar
bilan almashinadi.Tayga zonasida balandlik zonalligi spektri tayga, tundra va
doimiy qorlar zonalaridan iborat. Ammo tog` tundrasi qutb kechasi va kunduzi
sharoitlarida rivojlanadigan kenglik tundra zonasidan boshqacha sharoitlarda

rivojlanadi. Bundan tashqari, har qanday tog` o`lkasining, har bir tog` tizmasining
va hatto uning ayrim yonbag`irlarining balandlik zonalari sifat jihatdan individual
xususiyatlarga ega.
Tog` landshaftlari biokomponentlarining rivojlanishi shu tog`larning
ko`tarilishi bilan bir paytda sodir bo`lgan. Tog` florasi va faunasi turlarga
tekisliklardagiga nisbatan 2-5 marta boy. Shuningdek, tog`larda, ayniqsa
subekvatorial mintaqaning mavsumiy nam sharoitlarida, endemik turlarning soni 30
– 50 % ni tashkil etadi.
Balandlik zonalligining tuzilmasi birinchi navbatda ularning muayyan
geografik mintaqada, uning sektor va zonasida hamda balandligiga bog`liq.
Tog`larning etaklaridan eng yuqorisigacha balandlik zonalarining qonuniy
almashinuvi balandlik zonalligining tuzilmasini (spektrini) hosil qiladi. Turli tog`
tizimlarida, ularning ayrim qismlarida balandlik zonalligining turli tiplari va
spektrlari kuzatiladi. Balandlik zonalligi spektrida (lot. spectrum ko`rinadigan,
ko`rinish) birinchi navbatda tabiiy sharoitlarning majmuasi xos bo`lgan balandlik
mintaqalari (subalp o`tloqlari mintaqasi, alp o`tloqlari mintaqasi, subnival mintaqa
va b.) ajratiladi. Bu mintaqalar o`z navbatida zonalarga guruhlanadi (Gvozdetskiy,
1979). Zonalar tog` landshaftining tipiga ko`ra (tog`-o`rmon, tog`-o`tloq, tog`-dasht
va b.), mintaqalar esa tog` landshaftlarining kichik tipiga ko`ra ajratiladi.
Balandlik zonalligi spektridagi zonalarning soni (ko`p yoki oz bo`lishi) tog`
o`lkasining bir paytning o`zida uning geografik o`rniga va balandligiga bog`liq: tog`
o`lkasi qancha baland va ekvatorga yaqin joylashgan bo`lsa unda to`liqroq bo`ladi;
qutblarga yaqin joylashgan va kamroq balandlikka ega bo`lsa balandlik
zonalarining spektrida zonalar soni shunchalik kam bo`ladi. Balandlik zonasining
spektri ekvatorga yaqinlashib borgan sari murakkablashib boradi, zonalarning soni
ortadi, yuqori kengliklarning tog`lari uchun xos bo`lmagan zonalar namoyon
bo`ladi, o`xshash zonalarning (masalan, tog` – o`tloq, muzlik) chegaralari yuqoriga
ko`tariladi. Balandlik zonalligining tuzilmasi tog`larning okeanga nisbatan yaqin

yoki uzoqroqda, ya’ni geografik mintaqaning qaysi sektorida joylashganligiga ham
bog`liq. Mo`tadil mintaqaning okeanbo`yida joylashgan tog`larida tog` – o`rmon va
tog` – o`tloqi zonalar ko`proq tarkib topgan bo`lsa, kontinental sektordagi tog`lada
tog` – dasht, tog` – tayga va tog`– tundra zonalari rivojlangan.
Materiklarning kontinental sektorlarida tog`larda yuqori bosimli antisiklon
mintaqasining ta’siri tufayli cho`llar va chala cho`llar rivojlangan . Bu tog`larda qor
chizig`i nam sektorlardagiga nisbatan 700 – 1000 m balandroqda o`tadi. Baland tog`
to`sig`iga va Janubiy Tinch okean maksimumiga yaqinligi sababli And tog`laridagi
Lyulyaylyako vulkanining (6723 m) g`arbiy yonbag`rida qor chizig`i 6500 m
balanlikda o`tadi. Chunki bu maksimumning sharqiy chekkasi bo`ylab And
tog`lariga parallel esadigan janubiy sovuq shamollar iliqroq kengliklarga keladi va
yog`in bermaydi.
1000 – 2500 m balandliklarda tog` yonbag`irlarida yuqori va quyi
qismlardagiga nisbatan ko`proq yog`in tushadi va shu sababli ekvatorial yadro
qonuniy ravishda kengayadi. 3000 m balandlikda “tundrali o`rmonlar”
(nebelvaldes) joylashadi. Ulardan yuqorida o`rmonlarning yuqori chegarasini hosil
qiladigan qing`ir daraxtli o`rmonlar (sexa de lya montanya) joylashgan.Ekvatorial
kengliklarda qing`ir daraxtli o`rmonlar va qoyali- chag`ir toshli cho`llar orasida
butali va murakkab gulli daraxtchil o`simliklar bilan baland tog` o`tloqlari
(paramos), janubiy subekvatorial kengliklarda esa butali (xalka) baland tog`
boshoqli dasht zonasi joylashgan. Janubiy yarim sharning tog` tropik cho`llari va
chala cho`llaridan yuqorida doimiy yashil butalar, daraxtsimon boshoqlilar
o`sadigan baland tog` tropik chala cho`llar (punas) va siyrak tikanli butalar va va
yostiqsimon opunsiyalar o`sadigan cho`llar (tolas) zonalari joylashgan.
Balandlik zonalligining tuzilmasi, shuningdek, orografiyaga ham bog`liq.
Uning katta tafovvutlari yonbag`irlar ekspozitsiyasining (lot. ekspositio bayon
qilish, tasvirlash) Quyosh nurlariga va ustuvor shamollarga nisbatan holatiga ham
bog`liq bo`ladi.

Balandlik zonalligining spektrlari tog` inshootlarining qaysi kenglik zonasi
va sektori doirasida joylashganligiga hamda tog` tizimining orografik
xususiyatlariga bog`liq holda xilma-xil bo`ladi. Har bir kenglik zonasi uchun
zonalarning soni, joylashuvi, balandlik chegaralari bilan ifodalanadigan balandlik
zonalligining alohida spektiri xos.Turli kenglik zonalarining tutashuvida joylashgan
orografik jihatdan juda murakkab tog` tizimlarida balandlik zonalligi ayniqsa
murakkab sajiyaga ega bo`ladi.Ammo bunday hollarda ham balandlik zonalligining
bir necha spektrlarini belgilash mumkin. Masalan Kavkaz tog` tizimida 6-7 ta
asosiy zonal qatorni belgilash mumkin.
Har bir sektorda iqlimning kontinentallik darajasiga, namlanish intensivligi
va rejimiga bog`liq holda balandlik zonalligining o`ziga xos xususiyatlari namoyon
bo`ladi.
Absolyut balandlik bilan bir qatorda tog` landshaftlarining tabaqalashuvida
tog` inshootlarining umumiy cho`zilishi va yo`nalishi bilan bog`liq bo`lgan
yonbag`irlar ekspozitsiyasi muhim omildir. Yonbag`ir ekspozitsiyasining Quyoshga
va ustuvor shamollarga nisbatan holati balandlik zonalari chegaralarining holatini
300 - 800 m va undan ko`proq bo`lishiga olib keladi. Tog` yonbag`irlari
ekpozitsiyalarining ikki xilini ajratish mumkin: 1) Quyosh yoritadigan tomonga
qaraydigan solyar (lot. solarium < sol Quyosh) yoki insolyatsion (lot. insolatio
<insolare Quyosh tomonga chiqarmoq) ekspozitsiyalar va 2) havo oqimlariga
ro`para joylashgan shamolli yoki sirkulyatsion ekspozitsiyalar.
Solyar ekspozitsiyaga tog` yonbag`irlarining issiqlik va shuningdek, suv
rejimi bog`liq. Janubiy yonbag`irlar shimoliy yonbag`irlarga nisbatan ko`proq
isiydi, bug`lanish ko`proq bo`ladi. Shu sababli janubiy yonbag`irlar boshqa omillar
bir xil bo`lsada quruqroq bo`ladi.Ularda balandlik zonalarining chegaralari odatda
shimoliy yonbag`irdagiga nisbatan biroz yuqoriroqda o`tadi. Qarama-qarshi solyar
ekspozitsiyalar kenglik geografik zonalarning tutashuvida ayniqsa yaqqolroq
namoyon bo`ladi.Mo`tadil kengliklarda solyar ekspozitsiyaning ta’siri qutbiy va

tropik kengliklardagiga nisbatan kuchliroq bo`ladi. Yuqori kengliklarda qutbiy
yorug` kunlarda barcha yonbag`irlarning barcha ekspozitsiyalari deyarli bir xil
yoritiladi, quyi kengliklarda Quyosh ufq ustida baland turishi sababli turli
ekspozitsiyadagi yonbag`irlar insolyatsiyasidagi farqlar silliqlanadi.
Shamolli ekspozitsiyalar ikki xil ahamiyatga ega.Bu xildagi ekspozitsiyalar
solyar ekspozitsiya samarasini kuchaytirgan holda qarama-qarshi yonbag`irlarning
termik rejimidagi ancha katta tafovvutlarni yuzaga keltirishi mumkin.Bu holat
g`arbdan sharqqa cho`zilgan tog` tizmalari (Pireney, Alp, Qrim, Katta Kavkaz,
Himolay, O`rta Osiyo tog`lari) uchun xos. Bu tizmalarning shimoliy yonbag`irlari
sovuq havo massalari ta’sirida bo`lib, janubiy yonbag`irlari ko`p yoki oz miqdorda
sovuq havo massalaridan to`silgan. Bu tog` tizmalarining ko`pligi muhim suv
ayirg`ichlar, ba’zan esa ularning qirralari geografik mintaqalar, sektorlar va
zonalarning chegaralarini hosil qiladi (Ural, Himolay, Kordilera, And va b.).
Shamolli ekspozitsiyalarning yonbag`irlarning iqlimi va landshaftlarga ta’siri
yonbag`irlarning nam manbalariga, ya’ni nam havo massalarining yo`nalishlariga
va siklonlarning trayektoriyalariga (lot. trajectus siljish) nisbatan joylashishida
namoyon bo`ladi.G`arbdan sharqqa harakatlanadigan havo massalarining
mintaqasida tog` tizmalarining g`arbiy yonbag`irlarida, mussonli sektorda esa
mussonlarga ro`paru bo`lgan yonbag`irlarda yog`inlarning asosiy qismi
tushadi.Masalan O`rta Osiyodagi Tyanshan – Oloy tog` tizimidagi tog`larda old
tizmalarning (asosan Hisor tizmasi) janubiy va janubi-g`arbiy yonbag`irlarida
bahorda shimoldan janubga siljiydigan Eron qutbiy frontining siklonlari hisobiga
yog`inlarning katta qismi tushadi.
Ko`pincha fyonlar ta’sirida bo`lgan tog`larning shamolga teskari
yonbag`irlari shamolga ro`paru yonbag`irlarga nisbatan ancha quruq bo`ladi.Quruq
iqlim sharoitlarida ekspozitsiya samarasi ancha katta bo`ladi. Ayniqsa faqat bir
(shamolga ro`paru) yonbag`irda yaqqol namoyon bo`ladigan eng ko`p yog`inlar
mintaqasiga mos keladigan balandliklarda tafovvutlar katta bo`ladi. Shimoliy

Tyanshanda yog`inlar eng ko`p, yog`inlar mintaqasi dengiz sathidan 1500 - 3000 m
oralig`ida joylashgan va uning doirasidagi shimoliy va g`arbiy yonbag`irlarda
qoramtirgina bargli o`rmonlar tarqaladi; qarama-qarshi ekspozitsialarda esa bunday
o`rmonlar yo`q. Balandlik zonalarining spektrlarining har xil joylashganligi va
ularning sektor variantlari quruqlikning orografik tuzilishining umumiy tarhiga mos
keladi.
Turli zonalar va sektorlar tutashuvida joylashgan yirik tog` inshootlarida
(Kavkaz, Oltoy – Sayan va b.tog` o`lkalari) turli balandlik zonalligi spektrlarining
bir-biriga murakkab holda tutashib ketishi kuzatiladi. Bir qator yondosh
tizmalardan tashkil topgan murakkab tog` tizimlarida tashqi tizmalar ichki
tizmalarga nisbatan qulay namlanish sharoitlariga ega. Berk tog` oralig`i soyliklari
tog` yonbag`irlariga nisbatan quruqroq va kontinental iqlim va balandlik zonalligi
spektrining aniqroq sajiyasi bilan ifodalanadi. Berk tog` oralig`i soyliklari balandlik
zonalligining tuzilmasida inversiyaga (lot. inversion teskari ag`darmoq) sabab
bo`lishi mumkin (masalan, soylik tubida tundra, yonbag`rida tayga mintaqasi
joylashishi mumkin). Sharqiy Sibirning ayrim soyliklarida ularning tubi va unga
tutashgan yonbag`irlar tundra yoki o`rmon – tundra tipining komplekslari bilan
band, ulardan yuqorida esa tog` taygasi zonasi joylashgan.
Balandlik zonalligi tog`lar tabiiy muhitining nafaqat iqlim, tuproqlar,
o`simliklar va hayvonot dunyosida, balki oqimda, relyef shakllarida,
geomorfologik jarayonlarda ham namoyon bo`ladi. Shu sababli tog`larda tabiiy
sharoitlarning butun kompleksining,ya ni balandlik landshaft zonalligi namoyonʼ
bo`ladi. Balandlik zonalligining sajiyasi, balandlik zonallarining spektri tog`
tizimlarining muayyan kenglik zonasi va uzunlik sektorida joylashganligiga hamda
ularning qancha masofaga cho`zilganligiga bo`liq. Meridional va submeridional
cho`zilgan tog` tizimlarida landshaftlarning balandlik zonallik spektrlarida kenglik
zonalligi ayniqsa yaqqol namoyon bo`ladi. Bunday holda uzoqlik landshaft
tabaqalashuvi namoyon bo`lsada, ikkilamchi ahamiyat kasb etadi.

Kenglik va subkenglik yo`nalishiga ega bo`lgan tog` tizimlarida uzoqlik
landshaft tabaqalashuvi va sektorligining ta’siri yaqqol namoyon bo`ladi. Bunday
holda ham insolyatsiya, ham sirkulyatsiya (shamol) ekspozitsiyasi katta rol
o`ynaydi.
Shunday qilib tog`larda balandlik zonalligining tuzilmasi birinchi navbatda
ularning qanday geografik mintaqada va sektor doirasida joylashganligiga va shu
tog`larning balandligiga bog`liq (1-rasm).
Himolay va Alp tog`laridagi balandlik mintaqalari
. 1-rasm.

II BOB. QASHQADARYO VILOYATI TOG` VA TOG` OLDI
LANDSHAFTLARIDAN FOYDALANISH VA UNI
OPTIMALLASHTIRISH
II.1 Qashqadaryo viloyatining tog` va tog` oldi landshaft salohiyati
Qashqadaryo havzasidagi landshaftlarning hududiy tabaqalashuvi xususiyatlarini
tahlil qilish bu yerda hududiy tabaqalashuv dastavval litogen ( geologik –
geomorfologik ) omillarga relyef va tuproq hosil qiluvchi jinslarning tarkibiga
hamda namlanish sharoitlariga bog ` liq ekanligini ko ` rsatadi (4– jadval ).
Namlanish va landshaftlarning zonal tiplari orasidagi bog`liqlik
4- jadval.
Namlanish tipi Namlanish
koeffisiyenti Yillik yog‘inlar
miqdori, mm Landshaftlarning zonal tipi
Quruq (arid) 0,30-0, 40 130-0,40 Cho`l landshaftlari
Qurg`oqchil
(arid) 0,40-0,50 200-300 Chala cho`l landshaftlari
O`rtacha
quruq
(semarid) 0,50-0,75 300-400 Tog` chala cho`l landshaftlari
O`rtacha nam
(semigumid) 0,75-1,0 400-500 Tog` quruq dasht landshaftlari
Nam (gumid) 1,0-1,50 500-600 Tog` o`rmon-o`tloq
landshaftlari
Sernam 1,50 va undan
ziyod 550-650 Tog` o`tloqlari
O`rta Osiyo janubiy qismining markazida joylashgan Qashqadaryo havzasi
tog`lik – tekislik relyefiga ega bo`lib, landshaftlarning gorizontal va balandlik
zonalligi xususiyatlari issiqlik va namlanish sharoitlariga, relyefga va boshqa
omillarga bog`liq. O`simlik – tuproq qoplami asosiy tiplarining tarqalishida iqlim
omillari asosiy omillardan biri hisoblansada, bu omillar relyef xususiyatlari bilan
bevosita bog`liq. O`rta Osiyoning boshqa hududlaridagi kabi Qashqadaryo
havzasida ham relyef havo massalarining yo`nalishiga va pirovardida yog`inlarning
rejimi va miqdoriga katta ta sir ko`rsatadi. Ayrim tabiat komponentlariga vaʼ
umuman landshaftlarga esa shuningdek, relyefning elementlari (yonbag`irlar

ekspozitsiyasi, qiyalik darajasi, absolyut balandlik, relyef shakllarining sajiyasi va
b.) bevosita ta sir ko`rsatadi.ʼ
Qashqadaryo havzasi landshaftlarining hududiy tabaqalashuvi
xususiyatlarining tahlili bu hududda tabaqalashuv eng avval geologik –
geomorfologik omil muhim hisoblansada, yuza jinslarining roli ham ancha katta
ekanligini ko`rsatadi. Yuza jinslarining ta siri nafaqat o`simlik – tuproq qoplamida,
ʼ
balki eroziya jarayonlarining faolligida, morfostrukturaning o`ziga xosligida va
boshqa xususiyatlarida ham yaqqol namoyon bo`ladi.
Iqlim omillarining tog` landshaftlarning tabaqalashuvidagi rolining kattaligi
ayniqsa yaqqol namoyon bo`ladi. Tog` hududlaridagi balandlik landshaft
zonalligining negizida joyning absolyut balandligining ortib borishiga bog`liq holda
haroratning pasayishi turadi. Buning natijasida tog`lik joylarda turli xil landshaftlar
shakllanadi. Tog`larning bir xil sharoitlarida va hatto bir xil balandliklarda turli xil
landshaftlar shakllanadi va rivojlanadi.
Balandlik zonalligining vujudga kelishida tekisliklarda zonalarning vujudga
kelishidagi kabi issiqlik omili asosiy rol o`ynaydi.Ammo balandlik zonalligida
quyosh nurining har xil burchak ostida tushishi emas, balki joyning dengiz sathidan
balandligi asosiy omildir. Balandlik zonalligi uchun, shuningdek, harorat, yog`inlar
miqdori va ularga bog`liq holda landshaft hosil qiluvchi jarayonlarning o`zgarishi
ham xosdir.
Landshaftlarning kichik sinflari doirasida ajratiladigan taksonomik birlikni
landshaft tipi tashkil etadi. Bu taksonomik birlik tuproq va bioiqlimiy sharoitlarga
ko`ra yaxlit bo`lgan, namlanish darajasining deyarli bir xilligi bilan ifodalanadigan
xususiyatlar asosida ajratiladi. Landshaft tiplarining tuzilmasi tog`larda ham,
tekisliklarda ham umumiy zonallik xususiyatlariga tabiiy jarayonlarning mavsumiy
ritmiga (kimyoviy elementlarning harakati, tuproq hosil bo`lishi, biomassaning
maxsuldorligi, ekzogen geomorfologik, gidrologik va jarayonlar) namlanish
sharoitlariga bevosita bog`liq. Landshaft tiplarining chegaralari tabiatda ko`pgina

hollarda yaqqol ifodalanmagan: landshaftlarning muayyan bir tipining boshqasi
bilan almashinishi sekin – astalik bilan sodir bo`ladi. Shu sababli landshaft
tiplarining chegaralari o`simlik - tuproq qoplami tiplarining chegaralari asosida
o`tkaziladi, yani tekisliklarda ular namlanish sharoitlari va o`simlik – tuproq
qoplamining nisbiy bir xilligi, tog`larda esa balandlik zonalligining tipik spektriga
ko`ra ajratiladi.
Landshaft tipi doirasida kichikroq birliklarni ajratishda landshaftlarning
strukturaviy petrografik (litologik) tuzilishi yetakchi mezon hisoblanadi. Bunda
landshaftlarning strukturaviy xususiyatlari tog` jinslarining tarkibi, relyef shakllari
o`z ifodasini topadi. Bu mezonni hisobga olish eng mayda tipologik tasnifiy
birliklarni – turlarni ajratish imkonini beradi. Landshaftlarning turlari
paleogeografik taraqqiyotning umumiyligi, geologik – geomorfologik tuzilishi,
namlanish sharoitlari, o`simlik qoplami, tuproq va landshaft hosil qiluvchi
jarayonlarning nisbatan bir xilligi bilan ifodalanadi. Bir xil turga ega bo`lgan
landshaftlar uchun ularning vujudga kelishidagi komponentlarning sajiyasidagi,
tuzilmasidagi, morfologiyasidagi o`xshashliklar xosdir. Bu xususiyatlariga ko`ra
landshaft turlarini birlashtirish natijasida ularning guruhlari hosil qilinadi.
Landshaft turlarini ajratishda ularning strukturaviy – petrografik xususiyatlari
e tiborga olingan holda har birining relyef xususiyatlari, shuningdek, iqlim vaʼ
o`simlik tuproq qoplami uzviy bog`lanishda ta riflanadi.
ʼ
Tog` landshaftlarining ta’rifi . Qashqadaryo havzasining tog`li qismida
tekislik landshaftlarining gorizontal zonalligi balandlik zonalligi bilan o`rin
almashadi.Tog`lardagi balandlik zonalligi eng avvalo morfostrukturaviy
tabaqalashuvning eng yaqqol namoyon bo`ladigan geografik oqibatidir.
Tog`larda landshaftlarning balandlik zonalligi radiatsiya miqdorining keskin
kamayishi, shuningdek yog`inlar miqdorining o`zgarishi (dastlab ko`payishi va
keyin kamayishi)tufayli sodir bo`ladi. Boshqa tog`li o`lkalardagi kabi havzaning

tog`larida ham balandlik zonalligining tizimlari (spektrlari) xilma – xil bo`lib, har
bir balandlik zonasiga balandlik zonalligining alohida tipi to`g`ri keladi.
Tog`larda balandlik bo`yicha o`zgarish nafaqat iqlimda, balki yuzaning
tuzilishida ham kuzatiladi. Tog`larni an anaviy ravishda past, o`rtacha baland vaʼ
baland tog`larga ajratishda tog` inshootlarining shakllanishi bilan bog`liq bo`lgan
uchta asosiy bosqich namoyon bo`ladi.
Tog` inshootlarining chekka qismlarini adirlar va uncha baland bo`lmagan
old tizmalar yoki asosiy tizmaning tarmoqlari hosil qiladi. Adirlar iqlim
sharoitlarida ular murakkab suv oqimlari bilan kuchli parchalangan va tog` oldi
prolyuvial shelflari bilan o`ralgan.
O`rtacha balandlikdagi tog`lar uchun chuqur erozion parchalanish, baland
tog`lar uchun esa nival va glyatsial relyef (Alp tipi) shakllari va hozirgi
muzliklarning mavjudligi xos.
Yaruslilik tog`larning geologik tuzilishida turli yoshdagi va petrografik
tarkibiga ko`ra turli tog` jinslarining qatlamlarini ketma – ket almashinuvida ham
namoyon bo`ladi.
Yaruslilik - iqlimiy tabaqalashuvning ham namoyon bo`lishidir. Past
tog`larning iqlimi atrofidagi tekislik ustidagi atmosfera serkulyatsiyasi bilan
bog`liq. O`rtacha balandlikdagi tog` yarusida havo massalarining ko`tarilishi,
frontlarning keskinlashuvi, qarama – qarshi ekspozitsiyalar iqlimlarning farq qilishi
namoyon bo`ladi: aynan shu yarusda shamollarga ro`paro bo`lgan yonbag`irlarda
atmosfera yog`inlari eng katta miqdorda tushadi. Baland tog` tizmalari (O`rta Osiyo
sharoitlarida 2 500 – 3 000 m dan yuqorida) erkin atmosfera havo oqimlarining
ta siri ostida bo`ladi, yuza iqlimga muhim ta sir ko`rsatmaydi. Shuningdek, iqlim
ʼ ʼ
atrofdagi tekisliklarning ustidagi atmosfera sirkulyatsiyasiga ham bog`liq emas.
Landshaft yaruslari balandlik zonalariga aynan o`xshash bo`lmasada, ular
orasida muayyan nisbatlar mavjud. Quyi yarusga odatda eng pastki zona to`g`ri

keladi. O`rtacha balandlikdagi tog` yarusida zonallik sajiyasi eng murakkab va
xilma – xil bo`ladi. Bu yerda ma lum balandlikda turli zonalarning fragmentlariʼ
almashinib turadi. Ammo odatda har bir landshaft zonasining o`rtacha balandlikdagi
tog`lari uchun ma lum bir zona yoki zonalarning birikmasi hosil bo`ladi. Masalan,
ʼ
Qashqadaryo havzasi sharoitlarida o`rtacha balandlikdagi tog`lar uchun shamolga
ro`paro yonbag`irlardagi o`rmonlarning fragmentlari bo`lgan tog` – dasht zonasi
xosdir.
Shunday qilib, yaruslik tushunchasi kompleks tabiiy geografik tushunchani
hosil qiladi va “balandlik zonasi” tushunchasiga ko`ra ancha sig`imliroq
tushunchadir. Balandlik zonalaridan farqliroq yaruslar tog` hududlarida tarqalgan
landshaftlarni tasniflashda universal ahamiyatga ega.
Qashqadaryo havzasining tog`lik qismida yaruslilikning namoyon bo`lishi,
tog`larda balandlik zonalari spektrining darajasi, gipsometrik sath (absolyut
balandlik), relyefning genezisi va parchalanish darajasiga ko`ra landshaftlarning
quyidagi kichik sinflari ajratiladi:
1. Tog`oldi adirlari va past tog`larning landshaftlari.
2. O‘rtacha balandlikdagi tog` landshaftlari.
3. Baland tog` landshaftlari.
Qashqadaryo viloyati hududida landshaftlarning balandlik mintaqalari
bo`yicha taqsimlanish.
5- jadval
Balandik mintaqasi Yer maydoni,
ming ga Viloyatning
umumiy yer
maydoniga
nisbatan %
hisobida
Ch o` l –tekislik 1567 54,8
Adir-pastak tog`lar 675 23,6
O`rtacha baland tog`lar 546 19,2
Baland tog`lar 69 2,4
Jami 2857 100,0

Manba: Abdullaev S. I.,UsmonovI. 1981

Tog` oldi adirlari va past tog`lar landshaftlari kichik sinfida o`rtacha quruq
(semiarid) tipik bo`z tuproqlardagi tog` – chala cho`l landshaftlari zonal tipi
ajratiladi. Tog ` chala cho ` l landshaftlari Qashqadaryo havzasining Qoratepa, Miroqi,
Yakkabog ` va G ` uzor adirlari hamda ular tutashib turgan(absolyut balandligi 500 m
dan 1 000 – 1200 m gacha) past tog ` lar uchun xos. Adirlar lyoss va lyossimon
jinslar bilan qoplangan, yuzasi yassilangan va turli yo`nalishdagi tog`lar bilan
tutashgan tog` oldi yassi tepa marjonlaridir (A.Mamatov, 1994). Ular tutashgan past
tog`larning balandligi ayrim hollarda 1 000 – 1200 m gacha yetsada, aksariyat
hollarda ular 700 – 800 m balandlikka ega. Past tog`larda yonbag`irlarning qiyaligi
5 – 10˚, parchalanish chuqurligi 200 – 500 m.
Past tog`larning relyefi ularning tuzilishi va iqlim sharoitlariga ko`ra har xil
bo`ladi. Bunday tog`lar uchun yassilangan cho`qqilar xos bo`lib, O`rta Osiyoning
keskin kontinental iqlim sharoitlarida nisbatan turli chidamlilikka ega bo`lgan
jinslardan tuzilgan past tog`lar qoyali, o`tkir cho`qqili va tik yonbag`irli bo`ladi.
Qashqadaryo havzasida tipik past tog`larni Qoratepa tog`larining g`arbiy
qismidagi tog`lar, Ziyovuddin – Zirabuloq tog`lari va Hisor tizmasining chekka
janubi – g`arbiy tarmoqlari hosil qiladi.Tog` – chala cho`l landshaftlari tarqalgan
past tog`lar va adirlarning iqlim sharoitlari tekislik cho`llariga nisbatan biroz
yumshoqroq. Yillik yog`inlarning miqdori nisbatan ancha ko`p. Chala cho`l
landshaftlarining iqlim sharoitlari dehqonchilik va chorvachilik uchun qulay
(6– jadval).
Qashqadaryo havzasi tog` landshaftlarining tipologik tasnifi.
6– jadval.
Landshaft sinfi Landshaft kichik sinfi Landashft zonal tipi
Tog `
la ndshaftla r i I . Adirlar va past
tog ` lar 1 . O ` rtacha quruq (semiarid)tipik bo ` z tuproqli
tog ` chala cho ` l
II .O‘rtacha baland 1 .O ` rtacha nam (semiarid) t i pi k tusli bo ` z
tuproqli tog ` -dasht
2.Tog ` o ` rmon – o ` tloq
III. Baland tog ` lar 1.Nam (gumid) och tusli qo`ng`ir tuproqli
o`tloq – dasht (alp va subalp o`tloqlar)

Tog` – chala cho`l landshaftlari tarqalgan adirlar va past tog`larning zonal
tuproq tipini asl (tipik) bo`z tuproqlar tashkil etadi. Past tog`larning eng yuqori
qismlarida asl bo`z tuproqlar to`q tusli bo`z tuproqlarga o`tadi.
Tipik bo`z tuproqlar dengiz sathidan 440 m dan 800 – 900 m gacha bo`lgan
balandliklarda tarqalgan. Bu tuproqlarda chirindili qatlam yaqqol
ifodalangan.O`zlashtirilmagan asl bo`z tuproqlarda yuqori qatlam yaxshi
chimlashgan. Chimli qatlamda chirindining miqdori 2,5 – 3,0 % gacha, azotning
miqdori 0,194 % gacha, kaliyning miqdori 2,30 – 2,80 %, fosforning miqdori 2,32 –
2,47 gacha yetadi, kam hollardagina sho`rlangan, 1,3 – 1,0 m chuqurlikda gips
qatlami mavjud. Tipik bo`z tuproqlar agrokimyoviy ko`rsatkichlariga ko`ra yaxshi
sifatli tuproqlarga mansub. Lekin ulardan dehqonchilikda foydalanilganda
chirindining miqdori kamayib boradi.Shu sababli bu tuproqlar turli darajada eroziya
ta siridadir.ʼ
Adirlar va past tog`lar uchun efemer va efemeroidlar, qisman uzoq
vegetatsiyali ko`p yillik o`tlar va butalar xos. Bu o`simliklar uchun qish va bahor
oylari asosiy vegetatsiya davri bo`lib, yozda qovjirab qurib qoladi.
Qashqadaryo havzasi tog` oldi – adirlar va past tog`larning asosiy
agroiqlimiy ko`rsatkichlari. 7– jadval.
Absolyut balandlik, m 380 – 660
Yanvarning o`rtacha harorati, 0
С 0 - +2
Vegetatsiyali qishlarning foizi 60 – 80
Haqiqiy qishlarning davom etishi, kun 20
Nisbiy sokinlik davri, kun 66 – 80
O`rtacha absolyut minimum, 0
С - 15 - 20
Haroratlarning absolyut minimumi, 0
С - 29
Manfiy haroratlar jami, 0
С - 40 - 60
Iyulning o`rtacha harorati, 0
С + 28 + 29

Yozdagi (VII - IX) garmselli kunlar (o`rtacha) 13 – 47
Eng yuqori haroratlar, 0
С + 43 + 47
Iyulda soat 13 da nisbiy namlik % 18 – 27
+10 dan yuqori haroratlar jami, 0
С 4750– 5300
Yog ` inlar , mm 290 – 545
VI – VII, % 3
XII – II, % 36 – 39
Quruq davrning boshlanishi, 29 – 28
Tog` – chala cho`l landshaftlari tarqalgan hududlar g`alla yetishtiriladigan
lalmikor dehqonchilikda foydalaniladi. Bundan tashqari, bu yerda bog`dorchilik,
uzumchilik va go`sht – sut yo`nalishidagi chorvachilik kam rivojlangan.
Adirlar va past tog`larning landshaft salohiyatini ishlab chiqarishning turli
sohalarida o`zlashtirish imkoniyatlari katta. Bu yerdagi ko`plab tranzit daryolar va
tog` soylarining suvlari bevosita yoki suv omborlari orqali sug`orishga olinadi.
Adirlar va past tog`larning landshaftlari yaylovlar va pichanzorlar sifatida
foydalaniladi. Bu yerdagi deyarli 900 ming ga maydon yaylovlar sifatida
foydalanilishi mumkin. Yaylovlarning o`rtacha yillik hosildorligi (quruq biomassa
hisobida) 4 – 6 s/ga. Tog` – chala cho`l landshaftlari kelajakda sanoat, bog`dorchilik
– uzumchilik, g`allachilik va chorvachilikni yanada rivojlantirish uchun qulay tabiiy
imkoniyatlarga ega. Bu yerda shuningdek, lalmikor yerlar maydonini kengaytirish,
polizchilik, ipakchilik va asalarichilikni rivojlantirish imkoniyatlari ham mavjud.
Tog` – cho`l landshaftlari tarqalgan hududlarda tabiatdan oqilona
foydalanishni tashkil etish yaylovlarni fitomelioratsiya qilish, lalmikor yerlarda esa
eroziyaga qarshi agrofitomeliorativ tadbirlarni amalga oshirishni taqozo etadi.
O`rtacha balandlikdagi tog`lar kichik sinfi doirasida landshaftlarning ikki zonal
tipi: a) o`rtacha nam (semigumid) to`q tusli bo`z tuproqlardagi quruq dasht

landshaftlari va b) nam (gumid) tog` – o`rmon jigarrang tuproqlardagi o`rmon –
o`tloq – dasht landshaftlari ajratiladi.
O`rtacha baland tog` landshaftlari 1200 – 2000 m balandliklar oralig`idagi
tog` yonbag`irlarida tarqalgan. Bu xildagi landshaftlar Zarafshon tizmasining
g`arbiy tarmoqlarida – Chaqilkalon va Qoratepa tog`larida, Hisor tizmasining
Qashqadaryo va Jinnidaryo, Oqsuv va Tanxozdaryo, Yakkabog`daryo va
G`uzordaryo oralig`idagi Sumsar – Shertog`, Toytalash va boshqa tog` massivlarida
mavjud. O`rtacha baland tog` landshaftlari 546 ming ga maydonni band etadi.
O`rtacha balandlikdagi tog`larning yonbag`irlari ancha kuchli parchalangan,
suvayirg`ichlari yassilangan. Yonbag`irlarning qiyaligi 10 – 150 m. Iqlim
sharoitlariga bog`liq holda o`ziga xos relyef shakllanadi.Bunday relyef uchun turli
shakllardagi qoyalar, tik zinapoyali yonbag`irlar xos. Relyefning parchalanish
darajasiga ko`ra o`rtacha balandlikdagi tog`lar kuchli va kam parchalangan relyefga
ega.
O`rtacha balandlikdagi tog`larning iqlimi past tog`larnikiga nisbatan ancha
salqin (8– jadval).Yanvar oyining o`rtacha harorati manfiy, absolyut minimum – 25
– 30 0
gacha pasayadi.Absolyut maksimum 35 – 40 0
. Harorat + 5 0
dan yuqori bo`lgan
davr 200 – 250 kun bo`lib, ularning yillik jami 3000 – 4000 o
ga yetadi. Harorat +10 o
dan yuqori bo`lgan davr 150 – 200 kun, yillik jami – 2500 – 3500 o
. Sovuq
bo`lmaydigan davr 170 – 200 kun. Yillik ehtimoliy bug`lanish yillik yog`inlar
miqdoriga nisbatan ancha katta va shu bois namlanish koeffitsiyenti 0,5 – 0,2 dan
oshmaydi.
Qashqadaryo havzasidagi o`rtacha va baland tog`lar iqlimining ayrim
ko`rsatkichlari ( R.Halimovdan, 1980 )
8– jadval.
Balandlik yaruslari Havoning o`rtacha yillik harorati, Yog`inlarning

0
С o`rtacha yillik
miqdori, mmYanvar Iyun Yillik
Baland tog`lar
O`rtacha baland tog`lar - 6,8
- 4,6 14
20 – 24 2 – 4
7 – 11 545 – 680
636 – 648
O`rtacha nam(semigumid) to`q tusli bo`z tuproqlardagi tog` dasht
landshaftlari uchun bug`doyiq asosiy o`simlik formatsiyasini tashkil etadi. Bundan
tashqari har xil o`tli, shuvoq - chalov – betaga, butali va daraxtchil
formatsiyalarning vakillari ham tarqalgan.Bu o`simlik formatsiyalari tipik tog`
dashtlarini hosil qiladi.O`tli,butali va daraxtchil formatsiyalarining joylanishi va
tarqalishi yonbag`irlar ekspozitsiyasiga bog`liq.
Quruq tog` dasht landshaftlari azaldan insonning xo`jalik faoliyati ta siridaʼ
bo`lgan.O`tmishda keng tarqalgan butali daraxtli o`simliklar nest – nobud qilingan.
Hozirgi paytda ayrim joylardagina saqlanib qolgan pista, arg`uvon yoki do`lananing
uchrashi o`tmishda baland shaftlarda butalar va daraxtlar o`sganligidan guvohlik
beradi. Hozirgi paytda o`tchil o`simliklar ustivor bo`lib, ular yuzaning 60 – 70 % ini
qoplaydi. Tog` – dasht o`simliklari rangbarang va turlarga boy bo`lishi tufayli
muhim xo`jalik ahamiyatiga ega. O`simlik qoplamining qalin bo`lishi uchun nam
yetarli va shu sababli o`t qoplami mahsuldor yaylovlarni hosil qiladi. Bu
yaylovlarda butun yil davomida mol boqish imkoniyatlari mavjud. Lekin amalda
ular ko`proq yozgi, erta kuzgi va kech bahorgi yaylovlar sifatida chorva mollarining
barcha turlari uchun ahamiyatlidir.
O`rtacha balandliklardagi tog`larning yuqori qismlari uchun (1800 – 2000 m
dan 2800 – 3000 m gacha balandliklarda) o`rmon – o`tloq – dasht landshaftlari xos.
Bu tipdagi landshaftlar tarqalgan hududlar kuchli parchalangan relyef bilan
ifodalanadi. Relyefning bunday strukturaviy tipi Chaqilkalon tog`larining eng
yuqori qismida, Qashqadaryo va Jinnidaryo yuqori oqimlarining oralig`idagi
tog`larda, Katta O`radaryoning yuqori oqimining o`ng sohilida, Kichik O`radaryo
yuqori oqimining chap sohilida va boshqa joylarda tarqalgan.

Bu joylarda gumbazsimon yoki biroz to`lqinsimon yuzalar, chimlashgan,
tekislashgan yonbag`irlar ustunlik qiladi. Tub jinslarning yuzasi qoyalar
ko`rinishida chiqib turishi kam uchraydi.
O`rmon – o`tloq – dasht landshaftlari uchun o`rmon – jigarrang tuproqlar xos.
Tog` jigarrang tuproqlar karbonatli, tipik va ishqorsizlangan kichik tiplarga
ajratiladi. Tipik va ishqorsizlangan tog` jigarrang tuproqlarda chimli qatlam
qalinligi 6 sm gacha bo`lib, chirindining miqdori 4,0 – 5,0 %, chimli qatlam ostida
bu ko`rsatkich 3,0 % va undan pastda 1,9 – 0,8 % gacha kamayadi. Bu tuproqlar
azot, fosfor va kaliyga boy. Jigarrang tuproqlar batamom sho`rlanmagan, ammo
yonbag`irlar qiyaligi katta bo`lganligi sababli zonaning 70 % ga yaqin maydonida
tuproq eroziyasi o`rtacha va kuchli darajada kechadi.
Hisor tog` tizmasining yonbag`irlarida 2800 – 3000 m balandliklardan
boshlab asosan tub jinslarning elyuvial, ayrim joylarda esa delyuvial yotqiziqlarda
och tusli qo`ng`ir tuproqlar tarqalgan. Och tusli qo`ng`ir (o`tloq – dasht baland tog`)
tuproqlar zonasi Qashqadaryo havzasida balandlik zonalarini eng yuqori
pog`onasini hosil qiladi.
Qashqadaryo havzasi tog`larining yonbag`irlarida 2000 – 3000 m balandliklar
oralig`ida o`rmonlar o`sishi uchun landshaft sharoitlari optimaldir. Lekin tog`
yonbag`irlari ekspozitsiyasi, yuzaning tuzilishi, tog` jinslarining tarkibi bu
balandliklarning barcha joylarda ham o`rmonlarning tarqalishi uchun imkon
bermaydi. Shu sababli o`rmonlar orasida va ularning quyi yaruslarida butali va har
xil o`tli o`simlik farmatsiyalari ustunlik qiladi. Tog` o`rmonlarining umumiy
maydoni 64 ming ga dan ziyodroq va eng katta maydoni archazorlarga to`g`ri
keladi.
Archazorlar hozirgi paytda Chaqilkalon tog`larining va Hisor tizmasining
Yakkabog` va Dehqonobod tumanlari hududidagi tog`larning yonbag`irlarida
tarqalgan. O`tmishda archazorlar hozirgiga nisbatan ancha katta maydonlarni band
etgan, ammo antropogen omillarning salbiy ta siri tufayli ular anchagina kattaʼ

maydonlarda kesib yuborilgan. Archa o`rmonlari uchun sovurarcha, qoraarcha va
o`rikarcha o`rmon hosil qiluvchi turlaridir. Katta va kichik O`radaryo yuqori
oqimlari oralig`ida, Qashqadaryoning manbasi atroflarida sovurarcha o`sadi.
Chaqilkalon tog`larida (o`tmishda Qoratepa tog`larining sharqiy qismida ham),
Hisor tizmasining Yakkabog` va Dehqonobod tumanlaridagi tog`larda qoraarcha,
subalp o`tloqlari yaqinida o`rik archa o`sadi.
O`rikarcha o`rmonlarining quyi yarusida butalardan uchqat, zarang,
na matak, ko`p yillik o`simliklardan taroqbosh, tog` lolasi, tulki quyruq, boshoqliʼ
efemerlar o`sadi. Sovurarcha o`rmonlarining quyi yarusini butalardan bodom, pista,
o`tchil o`simliklardan qo`ng`irbosh, tog` lolasi, yalpiz va boshqa o`simliklar tashkil
etadi. Tanxozdaryo, Yakkabog`daryo va Oqsuv daryosi havzalarining yuqori
qismlarida tarqalgan o`rikarcha o`rmonlarining pastki yarusi esa butalardan zirk va
bodom, ko`p yillik o`simliklardan kiyiko`t, zira, tog` piyoz, shirach va boshqa
o`simliklardan tashkil topgan.
O`rtacha baland tog`lardagi siyrak o`rmonlar va butazorlarda yong`oq, olma,
zarang, bodom, pista, zirk kabi daraxtlar va butalar daryo vodiylarida o`sadi.
O`rtacha balandliklardagi tog`larda landshaftlarga, ayniqsa o`simlik olamiga
antropogen omillar ta sirini cheklash va o`rmonlarni qayta tiklashga doir turli
ʼ
xildagi meliorativ tadbirlarni amalga oshirish bugungi kunda juda zarur. Chunki
o`rmonlar maydonining qisqarishi boshqa o`simliklarning payhon qilinishi tog`
yonbag`irlarida eroziya jarayonlarining kuchayishiga sabab bo`lmoqda. Tog`
o`rmonlari va umuman o`simlik olami to`g`risida so`z borganda ularning muhim
landshaft hosil qiluvchi omil ekanligi nazardan chetda qolmasligi lozim.
Qashqadaryo vodiysi mahalliy suv resurslarining shakllanishi o`rtacha
balandlikdagi va baland tog`larda kechadi. Havza doirasida uzunligi 10 km dan 200
km gacha bo`lgan 120 dan ortiqroq katta – kichik daryolarning deyarli barchasi
tog`lardan boshlanadi. Shu sababli suv resurslaridan oqilona foydalanishni tashkil
etish birinchi galda tog` o`rmonlari va boshqa o`simliklarni muhofaza qilish bilan

bevosita bog`liq. Ayni paytda tog` hududlarida surilma, o`pirilma, sel, eroziya kabi
stixiyaviy tabiiy jarayonlarga qarshi tadbirlarning o`tkazilishi ham tog`
hududlarining o`simlik olamini asrab – avaylash bilan bevosita bog`liq.
Tog` landshaftlari, shuningdek, kishilarning salomatligini tiklashda,
rekreatsiyada, sayyohlikda muhim ahamiyatga ega bo`lgan ob ektlardir. Hozirgiʼ
paytda viloyatdagi sanatoriylar, oromgohlar, dam olish uylarining katta qismi
o`rtacha balandlikdagi tog` hududlarida joylashgan. Ammo bu hududlarning
rekreatsiya imkoniyatlarini o`zlashtirish yaqin istiqboldagi muhim ijtimoiy
vazifadir.Shu sababli bu hududlardagi rekreatsiya tizimlarini o`z ichiga oladigan
ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirishga jiddiy e tibor qaratilishi lozim.
ʼ
O`rtacha balandlikdagi tog` landshaftlari lalmikor dehqonchilik, o`rmon
xo`jaligi, chorvachilik kabi tarmoqlarni rivojlantirish uchun ham yetarli tabiiy
salohiyatga ega. Bundan tashqari bog`dorchilik, tamakichilik, urug`chilik va
asalarichilikni rivojlantirish uchun ham imkoniyatlar mavjud. Ammo bu tarmoqlarni
to`g`ri va mutanosiblik bilan rivojlantirish masalalarini ilmiy asosda hal etmoq
lozim. Ayni paytda o`simlik va hayvonot olamining vakillarini muhofaza qilish,
relyef xususiyatlarini e tiborga olgan holda tuproq eroziyasiga va sel hodisasiga
ʼ
qarshi o`rmon – meliorativ tadbirlar muntazamlik bilan amalga oshirilib borilmog`i
lozim.
Baland tog` landshaftlari. Qashqadaryo havzasida Hisor tizmasining
markaziy qismlari va unga yaqin-atrofdagi tog`larda tarqalgan bo`lib, uncha katta
maydonni band etmaydi (69 ming ga).
Baland tog`lar uchun absolyut balandlikning kattaligi (2800-3000 m dan
yuqori), parchalanishning katta chuqurligi (1000 m dan ziyod), hozirgi va qadimgi
muzliklarning faoliyati va boshqa bir qator xususiyatlar xos. Alp relyefga ega
bo`lgan bu tog`larda hozirgi muzliklar faoliyatining landshaft hosil qiluvchi
ahamiyati hamda (hozirgi muzliklar) atrofdagi landshaftlarga ta siri ko`rinib turadi.
ʼ

Hozirgi zamon muzliklari Yakkabog`daryo, Oqsuv daryosi va
Tanxozdaryoning suv yig`ish maydonlarining eng yuqori qismlarida joylashagan
bo`lib, bu hududlarda 60 ga yaqin muzliklar hisobga olinadi. Muzliklar hozirgi
paytda 20,3 km 2
maydonni band etgan. Hozirgi muzliklar tarqalgan hududlarda
baland tog` landashaftlari kichik sinfida nival – glyatsial landshaftlar alohida
landshaft tipini hosil qiladi.
Baland tog`larda namlik sharoitlari daraxtchil o`simliklarning o`sishi uchun
qulay bo`lsada, issiqlik sharoitlari (yil davomida haroratlarning past bo`lishi
o`simliklarning vegetatsiya davrini cheklaydi) daraxtchil o`simliklarning o`sishiga
imkon bermaydi. Chunki bu hududlarda vegetatsiya davri 50 – 110 kunni tashkil
etadi.
Baland tog`larning katta qismi baland tog` (alp va subalp) o`tloqlari
landshaftlari bilan band. Bu tipdagi landashftlarning tuproqlarni tub jinslarining
elyuvial, ba zan esa delyuvial yotqiziqlarida vujudga keladigan och tusli qo`ng`irʼ
tuproqlar tashkil etadi. Halqob joylarda gidromorf tuproqlar qatoriga mansub
bo`lgan torf – botqoq tuproqlar ham uchraydi.
Baland tog` landshaftlari uchun tog` kserofitlari va tog` o`tloqlari xos bo`lib,
quruqroq joylarda dasht o`simliklari (subalp o`tloqlarlari: yovvoyi suli,
mushukquyruq, qipchoq va boshqalar), nam joylarda mezofil boshoqlilardan va har
xil o`tlardan iborat o`tloqlar va o`tloqi dashtlar ustunlik qiladi. Ayrim hollarda
(subalp o`tloqlarining quyi qismlaridagi namroq joylarda) o`rikarchaning
“orolchalar” ko`rinishidagi massivlari ham uchraydi.
Alp o`tloqlari uchun past bo`yli har xil o`tli (erbaho, qoqio`t, geolog gulli
lola, binafsha, chuchmoma va boshqalar)ning tarqalganligi xos. Iqlim sharoitlariga
bog`liq holda tog` kserofitlari keng tarqalgan bo`lib, o`simliklar yostiqsimon
ko`rinishda o`sadi.

Xo`jalik nuqtai nazaridan baland tog` landshaftlari yozgi yaylovlar sifatida
foydalanilishi mumkin.Ammo relyefning murakkab tuzilishi tufayli baland tog`
o`tloq–dasht landshaftlarining yaylovlar sifatidagi ahamiyati unchalik katta
emas.Baland tog` landshaftlarining tabiiy salohiyatidan foydalanishda yaqin
kelajakda tog` sayyohligi va sportini rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etishi
lozim.
Qashqadaryo viloyati tog` hududlarining landshaftlariga xos bo`lgan
o`simliklar va hayvonlarni tabiiy – tadrijiy rivojlanishi, tabiiy landshaftlari
tuzilmasining dinamikasi va rivojlanishini, fauna va florasining noyob va yo`qolib
borayotgan turlarini saqlab qolish hamda ko`paytirish, tabiatning noyob joylar
shakllarini saqlab qolish maqsadlarida Xisor tog`-archa (maydoni 76,889 ming ga)
va Kitob geologik (5,378 ga) qo`riqxonalari tashkil etilgan. Bizning nazarimizda,
tog` landshaftlariga inson xo`jalik faoliyatini tazyiqini cheklash va tabiiy
landshaftlarni ilmiy asosda o`rganish maqsadida qo`riqxonalar maydonini
kengaytirish maqsadga muvofiq bo`lar edi.
II -2. Tog` va tog` oldi landshaftlari dan foydalanishning hududiy
geoekologik muammolari
Hozirgi paytda tog` landhaftlari inson faoliyati ta’sirida ancha o`zgargan,
ammo bu o`zgarishlar tub o`zgarishlar emas.Shu sababli chiqindisiz
tehnologiyalarni ishlab chiqish asosida kelgusida sodir bo`lishi ehtimoli bo`lgan
o`zgarishlar to`g`risida ogohlantirish lozim, ya’ni o`zgartirilmagan joylarni
(rayonlarni) o`zlashtirishga fan va amaliyotning so`ngi yutuqlarini hisobga olgan
holda ijodiy yondashish lozim. Tog` landshaftlarini yaqin kelajakda o`zgartirish
ko`lamlari ularning tabiiy salohiyati va ekologik sig`imiga nisbatan uncha katta
bo`lmaydi. Ammo bunday hol tog`li hududlarda tabiatni muhofaza qilish
muammolarining yechimidan xalos etmaydi, chunki bu landshaftlar konkretligi va
shikastlanish xususiyatlarining yuqori bo`lishi bilan ifodalanadi.

Tog` landshaftlarning bir xil gidrometeorologik sharoitlar, tuzilmasining
umumiy xususiyatlari, kimyoviy elementlar migratsiyasining, biologik
ko`rsatkichlar va boshqalarning umumiyligi bilan ifodalanadigan muayyan tiplari
ajralib turadi.Ularning yaqqol ifodalangan vertikal mintaqalanishi namoyon bo`ladi.
Yonbag`ir ekspozitsiyasi va qiyaligi tuproq hosil bo`lish jarayonlariga va
tuproq namligi va haroratining vaqt o`zgarishlariga, shuningdek,yashash joylari
orasidagi ekologik tafovvutlarning tabiiy o`simlikka va yerdan foydalanish
sajiyasiga ta’sir ko`rsatadi. Tuproq namligi ekspozitsiya bilan bir qatorda yuza
yotqiziqlarining mehanik tarkibiga,tuproq harorati esa nafaqat yonbag`ir
ekspozitsiyasiga, balki yuza rangiga va o`simlik qoplamining qalinligiga ham
bog`liq.
Tog`lar nafaqat balandligi va landshaft xususiyatlariga ko`ra, balki shu
xususiyatlarga bog`liq holda xo`jalik turlari, ixtisoslashuvi, kishilarning hayot
sharoiti va yashash tarziga ko`ra ham bir-biridan farq qiladi. Past tog`lar relyefining
kam parchalanganligi, ishlov berish va aholining joylashuvi uchun yaroqliligi bilan
ifodalanadi.
O`zbekiston va Qashqadaryo viloyatida tog` hudularidan foydalanish tuzilmasi
(V.Savellodan, 2002) 9 -jadval.
Yerdan foydalanish tipi O`zbekiston
Respublikasi Qashqadaryo
viloyati
Umumiy yer maydoni, mln.ga
Shundan tog` mintaqasida, mln.ga
% hisobida
Aholisi, ming kishi
Jami qishloq xo`jalik yerlari, ming ga
Shundan tog` mintaqasida, mln.ga
% hisobida
Ekinzorlar, ming ga
Shundan tog` mintaqasida, mln.ga
% hisobida
Ko`p yillik daraxtzorlar , ming g a
Shundan tog` mintaqasida, mln.ga
% hisobida
Yaylovlar , ming ga
Shundan tog` mintaqasida, mln.ga
% hisobida 44,40
2,91
7,0
23 007
26 766
1548
6,0
4 062
359
9,0
356
9,0
2,0
2 227
1 165
51,0 2,86
0,76
26,0
1975
2 233
497
24,0
671
140
21,0
35,0
4,0
11,0
1504
344
25,0

O`rmonlar, ming ga
Shundan tog` mintaqasida, mln.ga
% hisobida
Foydalanilmaydigan yerlar, ming ga
Shundan tog` mintaqasida, mln.ga
% hisobida 1 410
501
35,0
15503
836
5,0 110
103
94,0
421
145
34,0
O`rtacha baland tog`larda esa haydaladigan yerlar asosan tog` oralig`i
botiqlarida va daryo vodiylarida mavjud. Iqlim sharoiti issiqsevar ekinlarni
yetishtirishga imkon bermaydi, ammo chorvachilik uchun qulay imkoniyatlarga
ega.Relyefi kuchli parchalangan baland tog`larda aholi yashashi uchun imkoniyatlar
qulay emas.Landshaft salohiyati mavsumiy chorva yaylovlari uchun ancha qulay
imkoniyatlar yaratadi.
Tog ` lar va tekisliklar hududlarining landshaft tuzilmasidagi tafovvutlar
landshaftlarning tog ` va tekislik sinflani ajratish imkonini beradi. Tog ` landshaftlari
yarusli tafovutlariga kо ` ra kichik sinflarga ajratilishi mumkin. Qashqadaryo
havzasidagi tog` landshaftlari sinfi doirasida quyidagi kichik sinflar xususiyatlariga
kо`ra ajratiladi.
1. Adirlar va past tog ` larning landshaftlari;
2. О ` rtacha balandlikdagi tog ` larning landshaftlari;
3. Baland tog ` larning landshaftlari;
Qashqadaryo havzasining landshaftlari qadimdan insonning xо`jalik
faoliyatida foydalanilgan. Shu sababli havzaning katta qismida landshaftlar turli
darajada antropogen о`zgarishlarni kechirgan va ularni tavsiflashda antropogen
omillarning rolini ham albatta e’tiborga olmoq lozim. Ayniqsa, landshaft turi
kattaligidagi landshaftlarni ta’riflashda va baholashda ularning antropogen omillar
ta’sirida о`rganish darajasi nazardan chetda qolmasligi zarur.

O`zbekiston va Qashqadaryo viloyatida qishloq xо`jaligida foydalanadigan yer maydonlarining hududiy tarkibi
(01.01.2008 yil holatida)
Hududlar Umumiy
maydon,
mingga f oiz - da Ekin
yerlar,
mingga f oiz - da Q/x yer
turlari f oiz -
da Sug ` ori-
ladigan
yerlar f oiz -
da Pichan-
zor va
yaylovlar f oiz - da Q/x
foydalan
maydigan
yerlar f oiz - da
Qashqadaryo 2461,7 11,1 677,3 16,7 2047,9 11,9 457 , 5 12 , 3 1315 , 2 10 , 3 289 , 7 7 , 3
Respublika
bo`yicha Jami 22259,2 100,0 4050,6 100,0 17234,3 100,0 3706 , 2 100 , 0 12774 , 7 100 , 0 3985 , 9 100 , 0
Jadval О‘zRDavlat statistika qо ` mitasi ma’lumotlari asosida hisoblab chiqilgan.

Qashqadaryo viloyati hududida landshaft hosil qiluvchi omillar va shu
landshaft hududlarida aholining joylashuvi, aholining kо ` payishi yoki takror barpo
bо ` lishi bosqichlari va landshaftlarning hududiy tabaqalashuv xususiyatlarini
о ` rganish bu hududda tarqalgan landshaftlarni tipologik jihatdan tasniflash imkonini
beradi.
Qashqadaryo havzasining tog`lik qismida yaruslilikning namoyon bо`lishi va
tog`larda balandlik zonalari spektrining darajasi, gipsometrik sath (absolyut
balandlik), relyefning genizisi va parchalanish darajasiga kо`ra landshaftlarda aholi
joylashuvining quyidagi kichik sinflarini ajratish mumkin.
1. Tog ` oldi adirlar va past tog ` larning landshaftlarida aholi joylashuvi;
2. О ` rtacha balandlikdagi tog ` landshaftlarida aholi joylashuvi;
3. Baland tog ` landshaftlari va aholi joylashuvi.
Tog`oldi adirlari va past tog`lar landshaftlari kichik sinfda о`rtacha quruq
tipik bо`z tuproqlaridagi tog` chalachо`l landshaftlari zonal tipi ajratiladi.
Tog` chalachо`l landshaftlari Qashqadaryo havzasining Qoratepa, Miroqi,
Yakkabog` va G`uzor adirlari hamda ular tutashib turgan past tog`lar (absolyut
balandligi 500 mdan 1000-1200 m gacha) uchun xos.
Chiroqchi, Kitob tumanlari aholisining Qoratepa past tog`lari adirlarida
joylashgan qismi ancha notekis, ammo, sergavjum joylashgan. Miroqi hududi va
unga yaqin bо`lgan joylarda aholi gavjum hisoblanadi. Yakkabog` va G`uzor
adirlarida aholi bir tekisda taqsimlangan. Aholi dehqonchilik tarmoqlaridan
bog`dorchilik, uzumchilik, sabzavotchilik, pillachilik, gо`sht-sut chorvachiligi bilan
shug`ullanadi.
Tog`-chalachо`l landshaftlari tarqalgan past tog ` lar va adirlarning iqlim
sharoitlari tekis landshaftlariga nisbatan biroz yumshoqroq. Yillik yog`inlarning
miqdori nisbatan ancha kо`p. Shu tufayli yerlarning о`zlashtirilishi sababli ekin
maydonlarining kо`payishiga olib keldi. О`zlashtirilgan landshaft, unumdor tuproq
va xalqning mehnatkashligi tufayli yangidan-yangi bog`lar, ekin maydonlari va shu

hududda yetishtiriladigan mevalarni qayta ishlash korxonalari bunyod etildi. Tuman
aholisi qolaversa qishloq aholisi ish bilan bandligi yildan-yilga oshib bormoqda.
Adirlar va past tog`larning landshaft salohiyatini ishlab chiqarishning turli
sohalarida о ` zlashtirish imkoniyatlari katta. Bu yerdagi kо`plab tranzit daryolar va
tog` soylarining suvlari bevosita yoki suvomborlari orqali sug`orishga olinadi.
Adirlar va past tog ` larning landshaftlari yaylovlar va pichanzorlar sifatida
foydalaniladi. Bu yerdagi deyarli 900 ming ga maydondan yaylovlar sifatida
foydalanilishi mumkin.
Adir mintaqasiga viloyatning G`uzor, Dehqonobod, Qamashi, Yakkabog`,
Kitob, Shahrisabz va Chiroqchi tumanlarining tog`oldi tekisliklari va qirlari kiradi.
Tog`-chо`l landshaftlari tarqalgan hududlarda tabiatdan oqilona foydalanishni
tashkil etish yaylovlarni fitomelioratsiya qilish, lalmikor yerlarda esa eroziyaga
qarshi agrofitomeliorativ tadbirlarni amalga oshirishni taqozo etadi.
О ` rtacha balandlikdagi tog ` lar kichik sinfiga (doirasiga) landshaftlarning
quyidagi ikki zonal tipi ajratiladi:
-о‘rtacha nam tо`q tusli bо`z tuproqlaridagi quruq dasht landshaftlari;
-nam (gumid) tog ` -о ` rmon jigarrang tuproqlardagi о ` rmon-dasht
landshaftlari.
О‘rtacha baland tog ` landshaftlari 1200-2000 m balandliklar oralig `i dagi tog `
yonbag ` irlarida tarqalgan. Bu xildagi landshaftlar Zarafshon tizmasining g`arbiy
tarmoqlarida-Chaqilkalon va Qoratepa tog`larida, Hisor tizmasining Qashqadaryo
va Jinnidaryo, Oqsuv va Tanxozdaryo, Yakkabog`daryo va G`uzordaryo
oralig`idagi Sumsar-Shertog`, Toytalash va boshqa tog` massivlarida mavjud.
О ` rtacha baland tog ` landshaftlari 546 ming ga maydonni band etadi.
Quruq tog`-dasht landshaftlari azaldan insonning xо`jalik faoliyati ta’sirida
bо`lgan. О ` tmishda keng tarqalgan butali-daraxtli о ` simliklar nes-nobud qilingan.
Hozirgi paytda ayrim joylardagina saqlanib qolgan pista, arg`uvon yoki dо`lananing
uchrashi о`tmishda bu landshaftlarda butalar va daraxtlar о`sganligidan guvohlik
beradi. Hozirgi paytda о`tchil о`simliklar ustuvor bо`lib, ular yuzasining 60-70%ni

qoplaydi. Tog`-dasht о`simliklari rang-barang va turlarga boy bо`lishi tufayli
muhim xо`jalik ahamiyatiga ega. О`simlik qoplamining qalin bо`lishi uchun nam
yetarli va shu sababli о`t qoplami mahsuldor yaylovlarni hosil qiladi. Bu yaylovlar
о`simlik qoplamiga butun yil davomida molboqish uchun yaroqlidir. Lekin amalda
ular kо`proq yozgi, erta kuzgi va keng bahorgi yaylovlar sifatida chorva mollarning
barcha turlari uchun ahamiyatlidir.
О ` rtacha baland tog ` larlandshaftlarida aholi kо ` p notekis joylashgan.
Aholining kо`p qismi daryo vodiylarida о`zlari uchun qulay bо`lgan sharoitlarda
yashashadi.
О`rtacha balandlikdagi tog`larning yuqori qismlari uchun (1800-2000 m dan
2800-3000 m gacha balandliklarda) о`rmon-о`tloq-dasht landshaftlari xos. Bu
tipdagi landshaftlar tarqalgan hududlar kuchli parchalangan relyef bilan ifolanadi.
Relyefning bunday strukturaviy tipi Chaqilkalon tog`larining eng yuqori qismida,
Qashqadaryo va Jinnidaryo yuqori oqimlarining oralig`idagi toglarda, Katta
О`radaryoning yuqori oqimining о`ng sohilida, Kichik О`radaryo yuqori oqimining
chap sohilida va boshqa joylarda tarqalgan.
О`rmon-о`tloq-dasht landshaftlari uchun о`rmon-jigarrang tuproqlar xos.
Jigarrang tuproqlar batamom shо`rlanmagan, ammo yonbag`irlar qiyaligi katta
bо`lganligi sababli zonaning 70% ga yaqin maydonida tuproq eroziyasi о`rtacha va
kuchli daraja kechadi.
Qashqadaryo havzasi tog`larining yonbag`irlarida 2000-3000 m balandliklar
oralig ` ida о ` rmonlar о ` sishi uchun landshaft sharoitlari optimaldir. Lekin, tog`
yonbag`irlari ekspozitsiyasi, yuzasining tuzilishi, tog` jinslarining tarkibi bu
balandliklarning barcha joylarida ham о`rmonlarning tarqalishi uchun imkon
bermaydi. Shu sababli о`rmonlar orasida va ularning quyi yaruslarida butali va har
xil о`tli о`simlik formatsiyalari ustunlik qiladi. Tog ` о ` rmonlarning umumiy
maydoni 64 , 3 ming ga ni tashkil etadi. Eng katta maydon archazorlarga tо`g`ri
keladi.

Archazorlar hozirgi paytda Chaqilkalon tog`larining va Hisor tizmasining
Yakkabog` va Dehqonobod tumanlari hududidagi tog`larning yonbag`irlarida
tarqalgan. О ` tmishda archazorlar hozirgiga nisbatan ancha katta maydonlarni band
etgan. Ammo, antropogen omillarning salbiy ta’siri tufayli ular anchagina katta
maydonlarda kesib yuborilgan.
О`rtacha balandlikdagi tog`larda landshaftlarga, ayniqsa о`simlik olamiga,
antropogen omillar ta’sirini cheklash va о`rmonlarni qayta tiklashga doir turli
xildagi meliorativ tadbirlarni amalga oshirish bugungi kunda juda zarur. Chunki,
о`rmonlar maydonining qisqarishi, boshqa о`simliklarning payhon qilinishi tog`
yonbag`irlarida eroziya jarayonlarining kuchayishiga sabab bо`lmoqda. Tog`
о`rmonlari va umuman о`simlik olami tо`g`risida sо`z borganda ularning muhim
landshaft hosil qiluvchi omiligina zardan chetda qolmasligi lozim. Qashqadaryo
vodiysi mahalliy suvlarining shakllanishi о`rtacha balandlikdagi va baland tog ` larda
kechadi. Havza doirasida uzunligi 10 km dan 200 km gacha bо`lgan 120 dan
ortiqroq katta-kichik daryolarning deyarli barchasi tog`larda boshlanadi. Shu sababli
suv resurslaridan oqilona foydalanishni tashkil etish birinchi galda tog` о`rmonlari
va boshqa о`simliklarni muhofaza qilish bilan bevosita bog`liq. Ayni paytda tog`
hududlarida surilma, о`pirilma, sel, eroziya kabi tabiiy jarayonlarga qarshi
tadbirlarning о`tkazilishi ham tog` hududlarining о`simlik olamini asrab-avaylash
bilan bevosita bog`liq.
Tog` landshaftlari, shuningdek, kishilarning salomatligini tiklashda,
rekreatsiyada, sayyohlikda muhim ahamiyatga ega bо`lgan obyektlardir. Hozirgi
paytda viloyatdagi sanatoriyalar, oromgohlar, dam olish uylarining katta qismi
о`rtacha balandlikdagi tog` hududlarida joylashgan. Ammo, bu hududlarning
rekreatsiya imkoniyatlarini о`zlashtirish yaqin istiqboldagi muhim ijtimoiy
vazifadir. Shu sababli bu hududlardagi rekreatsiya tizimlarini о`z ichiga oladigan
ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirishga jiddiy e’tibor qaratilishi lozim.
О`rtacha balandlikdagi tog` landshaftlari lalmikor dehqonchilik, о`rmon
xо`jaligi, chorvachilik kabi tarmoqlarni rivojlantirish uchun ham yetarli tabiiy

salohiyatga ega. Bundan tashqari bog`dorchilik, tamakichilik, urug`chilik va
asalarichilikni rivojlantirish uchun ham imkoniyatlar mavjud. Ammo, bu
tarmoqlarni tо`g`ri va munosiblik bilan rivojlantirish masalalarini ilmiy asosda hal
etmoq lozim.
Baland tog` landshaftlari Qashqadaryo havzasida Hisor tizmasining markaziy
qismlari va unga yaqin – atrofdagi tog`larda tarqalgan bо`lib, uncha katta maydonni
band etmaydi (69 mingga).
Baland tog ` landshaftlarida aholi joylashuvi turli hududlarida har xil
joylashgan. Hududlar balandlashgan sari aholi siyraklashib, xо`jalik tarmoqlari
passivlashib boradi, bunda aholi bandligi tarqoq bо`lib, aholining kо`p qismi yakka
xо`jalik tarmoqlari xususan shaxsiy tamorqalarda ishlab, hayot kechiradi.
Xо`jalik nuqtai – nazaridan baland tog ` landshaftlaridan yozgi yaylovlar
sifatida foydalanishi mumkin. Ammo, relyefning murakkab tuzilishi tufayli baland
tog`–о`tloq-dasht landshaftlarining yaylovlar sifatidagi ahamiyati unchalik katta
emas.
Baland tog` landshaftlarining tabiiy salohiyatidan foydalanishda yaqin
kelajakda tog` sayyohligi va sportini rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etishi
lozim.
Qashqadaryo viloyati tog` hududlarining landshaftlariga xos bо`lgan
о`simliklar va hayvonlarni tabiiy-tadrijiy rivojlanishi, tabiiy landshaftlar
tuzilmasining dinamikasi va rivojlanishini, fauna va florasining noyob va yо`qolib
borayotgan turlarini saqlab qolish hamda kо`paytirish, tabiatning noyob joylar
shakllarini saqlab qolish maqsadlarida Hisor tog`-о`rmon (maydoni 76 889 ming
ga) va Kitob davlat geologiya (maydoni 5378 ga) qо`riqxonalari tashkil etilgan.
Bizning nazarimizda tog` landshaftlariga inson xо`jalik faoliyati tazyiqini cheklash
va tabiiy landshaftlarini ilmiy asosda о`rganish maqsadida qо`riqxonalar maydonini
kengaytirish maqsadga muvofiq bо`lar edi.

II.3 Tog` va tog` oldi landshaftlari dan foydalanishning holati va ularni
muhofaza qilish .
Qashqadaryo viloyatining tog` va tog`oldi mintaqalarida aholi sonining
ortib borishi natijasida bu hududlarga antropogen tazyiq ham kuchayib
bormoqda. Viloyatning shimoliy-sharqiy va sharqiy hududlarida asosiy yer
fondi tog` va tog`oldi mintaqasi hisoblanadi.
Qashqadaryo hududining tabiiy sharoitini o`rgangan holda qishloq
xo`jalik ekinlarini landshaft tiplariga moslashtirib joylashtirish kutilgan samara
berishini hozirgi kun amaliyoti tasdiqlamoqda. Chunki, viloyat hududida
balandlik mintaqalanish qonuniyati yaqqol ifodalanib turadi. Shunga muvofiq
tabiiy komponentlar, jumladan agroiqlim resurslari ham turlicha ko`rinishga
ega. Chunonchi balandlik oshishi bilan havo haroratining pasayishi, yog`in
miqdorining ortishi kuzatiladi. Shu bois qishloq xo`jalik ekinlari yetishtirishda
agroiqlim resurslarining taqsimlanishini hisobga olish maqsadga muvofiq.
Viloyatning tog`oldi hududlarida tabiiy suv manbalarini notekis
taqsimlanishi yer resurslaridan to`laqonli foydalanish imkonini bermaydi. Zero,
bu hududlarda relyefning notekisligi , sug`orishda agrotexnika qoidalariga rioya
qilmaslik irrigatsion eroziyani keltirib chiqarmoqda. Natijada, jarlanish hodisasi
avj olishi yerdan foydalanish samaradorligini pasayib borishiga olib
kelmoqda.
Tog`oldi hududlarning noto`g`ri o`zlashtirlishi geomorfologik tuzilishiga
ko`ra adir oralig`i botiqlari bo`lgan yer maydonlarini ikkilamchi sho`rlanishiga
va yer osti suvlarining ko`tarilishiga sabab bo`lmoqda. Jumladan, G`uzor
adirlari, Jarqoq-Setalantepa, Shimoliy-Do`ltaliqirlarining ayrim joylarida yerlar
sho`rlanishi yuqori bo`lib, hozirgi kunda bu hududlarda tashlandiq maydonlar
ko`lami ham ortib bormoqda. Qashqadaryo viloyati tog` va tog`oldi hududlarining
obikor dehqonchilik keng tarqalgan hududlarida turli xil kimyoviy o`g`itlardan
foydalanish oqibatida tuproq, o`simlik, yer osti va yerusti suvlari turli

toksikandlar bilan ifloslanmoqda. Jumladan, pestitdsitlar, nitratlar miqdorini
ruxsat etilgan me`yor (REM)dan yuqori bo`lishi va bu bilan bog`liq holda
inson salomatligiga salbiy ta`sir etishi kuzatilmoqda.
Viloyatning to`g`li hududlaridan boshlanuvchi daryolarning gidrologik
rejimini saqlashda o`simliklar dunyosi katta ahamiyatga ega. Hozirda tog`dagi
yaylovlardan noto`g`ri foydalanish, mevali va manzarali daraxtlarni kesib
yuborilishi tufayli eroziya holatlari kelib chiqmoqda.
Ushbu muammolarni oldini olish tog` va tog`oldi hududlarida tabiiy
resurslardan samarali foydalanish uchun, bizningcha, quyidagi tadbirlarni
amalga oshirish lozim:
- tog` va tog`oldi hududlarida obikor dehqonchilik ko`lamini qisqartirish,
meva-sabzavotchilik tarmog`ini rivojlantirish, shuningdek, landshaft tiplariga
mos holda qishloq xo`jalik ekinlarini joylashtirish;
- obikor dehqonchilikda sug`orish agrotexnikasini takomillashtirish tadbirlarini
olib borish orqali vujudga kelayotgan ikkilamchi sho`rlanishlarning oldini
olish;
- tuproq unumdorligini oshirish maqsadida kimyoviy o`g`itlar miqdorini
kamaytirib, mahalliy o`g`itlardan foydalanish salmog`ini oshirish;
- tog` yaylovlaridan oqilona foydalanish yo`l-yo`riqlarini ilmiy asoslangan
holda ishlab chiqish, mevali va manzarali o`rmonlar barpo etish kabilar
kutilgan samara beradi.
Yer resurslaridan samarali foydalanish orqali qishloq xo`jaligida
samaradorlikka erishish har bir davlatning agro siyosatidagi muhim
vazifalaridan biri bo`lmog`i kerak.
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I.Karimov masalaning g`oyat katta
ahamiyatiga to`xtalib, “Butun agrosiyosatning muhim masalasi negizi - yerga

mulkchilik masalasidir. Yer o`lkamizning eng asosiy boyligi. U yediradi,
ichiradi, yashash uchun asosiy shart-sharoitlarni yaratib beradi. Shu sababli
Respublikamizning kelajagi, O`zbekiston xalqining kelajagi ko`p jihatdan
yerdan foydalanish munosabatlari qanday tashkil etilishiga bog`liq bo`ladi”
deb ta`kidlaydi hozirgi vaqtda Qashqadaryo viloyatining umumiy yer maydoni
2856,8 ming ga dan iborat, qishloq xо ` jaligida foydalaniladigan yerlar 2047 ming
ga yoki jami maydonga nisbatan 71 , 8 % , shundan 680,7 ming ga i ekin maydonlari
hisoblanib, s ug ` oriladigan yerlar 457 , 3 ming ga, bu jami qishloq xо ` jaligida
foydalaniladigan yerlarning 23 , 3 %i demakdir , 33,5 ming ga i ko`p yillik
daraxtzorlar va 1511.7 ming ga ini qishloq xo`jaligiga yaroqli yaylov va boshqa
yerlar.
2010 yil yakunlari bо ` yicha viloyatda jami ekinlar maydoni 493 ming ga
bо ` lgan. Shundan donli ekinlar 250 ming ga, yalpi hosil 996 ming tonna. Shu yilda
218 ming ga bug`doy ekilgan; yalpi hosil 994 ming tonna, hosildorlik 40 , 4 s/ga
(2009 yilda 982 ming t, hosildorlik 44,7 s/ga). Hosilning 86,4 %i fermer
xо`jaliklarida yetishtiriladi. Bug`doy barcha tumanlarda, shuningdek, Chiroqchi,
Qamashi va Yakkabog` tumanlarida lalmikor yerlarga ham ekiladi.
Qishloq xо`jaligining ikkinchi yetakchi ekini - paxta 168 ming ga egallaydi
(2008 yilda 173 ming ga, 2000 yilda 150 ming ga). 2010 yilda 435 ming t paxta
yetishtirilgan, bu oldingi yilga qaraganda qariyb 35 ming t ga kо`p, hosildorlik 25,8
s/ga, (2008 yilda – 26.0 s/ga). Ma’lumki g`alla va paxta yetishtirish bо`yicha
Qashqadaryo Respublikamizda birinchi о`rinda turadi.

Qashqadaryo viloyati qishloq xо`jaligida foydalaniladigan yerlar tarkibi (2008 y.)
10 -jadval
Qishloq tumanlari Maydoni, ming
ga Qishloq xо ` jaligida
foydalaniladigan
yerlar, ming ga Shu jumladan
sug ` oriladigan
yerlar, ming ga Qishloq xо ` jaligida foydalaniladigan yerlarga nisbatan, foizda
Ekin yerlar Kо ` p yillik
daraxtzorlar bо‘zyerla
r Pichanzor va
yaylovlar
Dehqonobod 399,7 255,6 2,3 17,4 0,2 1,4 80,9
Kasbi 65,0 51,1 46,3 87,0 3,7 - 9,3
Kitob 174,5 81,1 16,1 26,2 8,8 1,6 63,4
Koson 188,1 143,7 66,1 50,9 1,6 1,8 45,6
Mirishkor 321,1 276,8 58,2 19,9 0,5 0,8 79,0
Muborak 307,0 250,2 32,1 13,3 0,3 - 86,4
Nishon 211,0 153,5 53,6 33,7 1,3 - 65,0
Chiroqchi 283,7 240,2 25,3 50,6 1,1 3,7 44,6
Shahrisabz 166,4 71,8 22,0 34,3 6,1 0,7 58,9
Yakkabog ` 110,1 96,3 29,4 40,6 5,0 2,3 52,1
Qamashi 267,0 133,1 29,9 47,0 1,4 0,01 50,9
Qarshi 91,0 64,8 43,3 67,8 3,9 - 28,3
G ` uzor 265,6 228,7 32,6 27,0 0,4 0,3 72,4
Viloyat bо ` yicha 2849,2 2046,8 457,3 33,1 1,6 1,1 64,2
Manba: O’zbekiston viloyatlari va Qoraqalpog’iston Respublikasi qishloq xujaligi xaritasi albomi – Toshkent 2008

Qashqadaryo viloyati tabiiy geografik joylashuvining o`ziga xosligi
yer resurslari tarkibi va undan foydalanishning turli-tumanligi bilan
xarakterlanadi. Viloyat hududida joylashgan tumanlar tog`, tog`oldi va voha
yerlari sifatida tavsiflanadi. Mavjud 13 tumandan 7 tasi G`uzor, Dehqonobod,
Kitob, Chiroqchi, Shahrisabz, Yakkabog` va Qamashi tumanlari Zarafshon va
Hisor tog` tizmalari hosil qilgan yarim halqa bo`ylab joylashganligi sababli
ularning yer maydonlarining aksariyat qismini tog` va tog`oldi yerlari tashkil
qiladi. Bu viloyatda mavjud 2856,8 ming ga yerning 1571,3 ming i yoki
taxminan 60 % i demakdir. Viloyat yer resurslaridan foydalanish tahlili shuni
ko`satadiki, bugungi kunda tog` va tog`oldi tumanlari yer maydonlari asosan
qishloq xo`jaligi maqsadlarida ishlab chiqarish jarayonlariga jalb qilingan. Bu
holat viloyatni mamlakat mehnat taqsimotidagi umumiy o`rni, ishlab
chiqarish kuchlarining rivojlanish darajasi, demografik omillar va tog` hamda
tog`oldi yerlarning unumdorlik darajasi bilan izohlanadi. Yuqorida qayd
qilingan tog` va tog`oldi tumanlarida yer resurslaridan foydalanish
xususiyatlarini belgilab beradi. Hususan, viloyatning shimoliy qismida
joylashgan Kitob, Chiroqchi, Yakkabog`, Shahrisabz tumanlari tog`oldi
yerlarida dehqonchilikning sug`oriladigan va lalmikor turlari keng
tarqalgan.Viloyatning janubiy tumanlari G`uzor, Qamashi, Dehqonobod
chorvachilik va chorvachilik bilan bog`liq ekinlar yetishtirishga
ixtisoslashgan.
Dehqonchilik va chorvachilikka ixtisoslashgan tumanlarning yerdan
foydalanish tarkibi ham bir xil emas. Jumladan, Kitob, Shahrisabz va
Yakkabog` tumanlari yerlarining tarkibida tog` va tog`oldi yerlari ulushining
yuqoriligi mazkur hududda asosan bog`dorchilik, meva-sabzavot maxsulotlari
va ayrim texnik ekinlarni (paxta, g`alla) cheklangan hajmlarda yetishtirish
imkonini beradi. Shuningdek bu hududlarda yerlardan o`rmonchilik, tabiiy
qo`riqxonalar, dam olish maskanlari maqsadlarida foydalanilmoqda. Chiroqchi
tumani esa ko`proq lalmikor dehqonchilikka ixtisoslashgan bo`lib,
xo`jaliklarda boshoqli ekinlar yetishtirish asosiy faoliyat turi hisoblanadi.

Chorvachilik va chorvachilik bilan bog`liq ekinlar yetishtirishga
ixtisoslashgan janubiy tumanlarda yer resurslaridan foydalanish tarkibi ham
o`ziga xos shakllangan. Chunonchi, G`uzor, Qamashi va Dehqonobodning
tog`li hududlarida chorvachilikning rivojlanishi bilan bog`liq yaylovlar,
pichanzor va o`rmonlardan samarali foydalanish imkoniyatlari mavjud. Shu
bilan birga Dehqonobod va Qamashi tumanlarida dorivor o`simliklar va tog`
mevalarini tabiiy sharoitda yetishtirish yo`lga qo`yilgan.
Bugungi kunda viloyatda tog` va tog`oldi yerlardan samarali
foydalanish salohiyati nisbatan yuqoriligicha saqlanib qolmoqda va ulardan
oqilona foydalanish istiqbolda hududning oziq-ovqat va qayta ishlash
sanoatini jadal rivojlantirishga shart-sharoit yaratadi. Tog` va tog`oldi
hududlarida qulay tabiiy-iqlim sharoit hamda noyob tarixiy ob yektlarningʼ
mavjudligi esa kelajakda mintaqada turizm sohasini rivojlantirishga ham
imkon beradi.
Bizning fikrimizcha, tog` va tog`oldi yerlaridan foydalanish
samaradorligini yanada oshirish uchun viloyat doirasida iqtisodiy-ijtimoiy
rivojlanishning maxsus dasturini ishlab chiqish va qabul qilish maqsadga
muvofiq. Dasturda mazkur yerlarni hisobga olish tartibini takomillashtirish,
ularning holati bo`yicha monitoring yuritish, hosildorlik darajasini saqlab
qolish va oshirish chora-tadbirlari asosiy o`rin egallashi lozim. Bu esa
faqatgina tog` va tog`oldi yerlaridan foydalanish samaradorligini
oshrishgagina emas, balki butun mintaqa iqtisodiy-ijtimoiy salohiyatini
kengaytirishga ham xizmat qiladi.

Qashqadaryo viloyati tog` va tog` oldi landshaftlarida qishloq xо`jaligida
foydalaniladigan yerlar tarkibi
11-jadval(2011yil)
Qishloqtumanlari Maydoni, mingga Qishloq xо ` jaligida
foydalaniladigan yerlar, ming
ga Shu jumladan sug ` oriladigan
yerlar, mingga
Yuqori
Qashqadaryo 451,0 249,2 81,1
Kitob 174,5 81,1 20,2
Shahrisabz 166,4 71,8 26,2
Yakkabog ` 110,1 96,3 34,7
О ` rta
Qashqadaryo 1216,0 857,6 103,6
Dehqonobod 399,7 255,6 2,9
Chiroqchi 283,7 240,2 30,6
Qamashi 266,1 133,1 35,0
G ` uzor 265,6 228,7 35,1
Jami: 1667 , 0 1106 ,8 184 , 7

Tog`lar yer yuzasining tevarak atrofdagi tekisliklar ustidan baland ko`tarilib
turadigan qismlari bo`lib, endogen va ekzogen kuchlar o`rtasidagi o`zaro
munosabatlar natijasida ularning morfologik xususiyatlari o`zgarib turadi. Bu
kuchlarning qaysi biri ustun kelishiga bog`liq holda tog`lar ko`tarilish yoki
pasayish tendensiyasiga ega bo`ladi. Tog`larning rivojlanishi ularning tabiatidagi
o`zgarishlar bilan bir paytda sodir bo`ladi. Tog`lar tabiati o`ziga xos va xilma-xil
bo`lib, yer yuzasidagi tog`larning landshaftlarida umumiylik va hududiylik
( regionallik ) yaqqol namoyon bo`ladi.
Tog` hududlaridagi hozirgi landshaftlar balandlik qonuniyatiga bo`ysungan
holda pastdan yuqoriga tomon zonalar bo`ylab tarqalgan landshaftlarning balandlik
zonalarning tuzilmasi tog`larning balandligiga, tog` yonbag`irlarining quyoshga va
nam shamollarga nisbatan ekspozitsiyasining holatiga va boshqa omillarga bog`liq
va shu sababli balandlik zonalarining joylanishida tafovutlar mavjud.
O`ziga xos tabiat majmualariga ega bo`lgan tog`lar geograflarni doimo diqqat
e`tibori markazida bo`lgan. Tog` tabiatining originalligini e`tiborga olgan holda
uni o`ziga xos yondashuv bilan o`rganish va bunday tadqiqotlar bilan tog`
geografiyasi shug`ullanishi lozimligini ingliz geografi Roderik Petti 1936-yilda
ta`kidlagan edi. XX-asrning oxirida tog` regionlari rivojlanishini o`rganadigan
fanning yangi ilmiy yo`nalishi-montologiya fani shakllana boshladi.
Tog`lar tabiatidan foydalanish tog`larni geografik kompleksining yetakchi
komponenti sifatida shakllanishi fan-texnika rivojlangan zamona m izda yetarli
ahamiyatga ega ekanligi aniq.
Qashqadaryo viloyati tabiiy geografik joylashuvining o`ziga xosligi
yer resurslari tarkibi va undan foydalanishning turli-tumanligi bilan
xarakterlanadi. Viloyat hududida joylashgan tumanlar tog`, tog`oldi va voha
yerlari sifatida tavsiflanadi. Mavjud 13 tumandan 7 tasi G`uzor, Dehqonobod,
Kitob, Chiroqchi, Shaxrisabz, Yakkabog` va Qamashi tumanlari Zarafshon va
Hisor tog` tizmalari hosil qilgan yarim halqa bo`ylab joylashganligi sababli
ularning yer maydonlarining aksariyat qismini tog` va tog`oldi yerlari tashkil

qiladi. Bu viloyatda mavjud 2856, 8 ming ga yerning 1571, 3 ming i yoki
taxminan 60 % i demakdir.
Qashqadaryo havzasining landshaftlari qadimdan insonning xо ` jalik
faoliyatida foydalanilgan. Shu sababli havzaning katta qismida landshaftlar turli
darajada antropogen о`zgarishlarni kechirgan va ularni tavsiflashda antropogen
omillarning rolini ham albatta e’tiborga olmoq lozim. Ayniqsa, landshaft turi
kattaligidagi landshaftlarni ta’riflashda va baholashda ularning antropogen omillar
ta’sirida о`rganish darajasi nazardan chetda qolmasligi zarur.
Qashqadaryo viloyatining tog` va tog`oldi mintaqalarida aholi sonining
ortib borishi natijasida bu hududlarga antropogen tazyiq ham kuchayib
bormoqda. Viloyatning shimoliy-sharqiy va sharqiy hududlarida asosiy yer
fondi tog` va tog`oldi mintaqasi hisoblanadi, tog` va tog` oldi hududlaridan
boshlanuvchi daryolarning gidrologik rejimini saqlashda o`simliklar dunyosi
katta ahamiyatga ega. Hozirda tog` va tog` oldi landshaftlaridan noto`g`ri
foydalanish, mevali va manzarali daraxtlarni kesib yuborilishi tufayli eroziya
holatlari kelib chiqmoqda.
Bitiruv malakaviy ishida tog`lar, xususan Qashqadaryo viloyati tog` va
tog`oldi landshaftlaridan foydalanish masalalari, mulohaza etilishi tabiat va
jamiyat munosabatlariga geoekologik jihatdan yondashilgan bo`lib, bu esa o`z
navbatida mavzuning dolzarbligini bildiradi.
Ushbu bitiruv malakaviy ishi tabiiy geografik mazmundagi ish bo`lib,
global, regional va lokal tabiiy geografiya sohasidagi ishlar safini ushbu
bitiruv malakaviy ishi to`ldiradi deb o`ylaymiz.

Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati
1. Karimov I.A. “O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida: xavfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari” T.,1997.
2. Abdullayev S.I. Atrof muhit haqida ta`limot. Ma`ruzalar matni Qarshi,2000.
3. Abdullayev S.I. “Tabiatdan foydalanishning geografik asoslari” Ma`ruzalar
matni Qarshi, 2008.
4. Abdullayev S.I., Ahmedov R. Iqlimi. "Qashqadaryo viloyati geografiyasi"
Qarshi,1994. 6.29 - 41.
5. AbdullayevS.1.,UsmanovaR."Qashqadaryo viloyati lanshaftlarining rekreasiya
imkoniyatlari va ulardan foydalanish" (Tabiat lanshaftlarining ekologik
muammolari). Guliston, 1994,6.140-141.
6. Abdullayev S.I., Usmanova R. "Qashqadaryo havzasi lanshaftlarini tasnif
qilishning ayrim masalalari" (Janubiy O'zbekiston tabiat manbalaridan oqilona
foydalanish masalalari).Toshkent. 1997. 6.22-27.
7. Abdullayev S.I., Murtazayev B.Ch. Qаshqаdаryo hаvzаsi bаlаnd tog‘
l аndshаftlаrining xususiyatlаri
8. Alibekov L.A. Tog` tekislik geokomplekslari tizimlarini o`zaro bog`liqlikda
o`rganish predmeti va usullari || O`zbekiston geografiya jamiyati YII s;yezdi
materiallari T., 2006.
9. Alibekov L.A.Tog` va tekisliklar orasida moddalarning aylanib yurishi
qonuniyat haqida ||O`zbekiston geografiya jamiyati YII s;yezdi materiallari T.,
2006.
10. Alibekov L.A., Nishonov S.A. “Tabiatni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan
ratsional foydalanish” T., “O`qituvchi”, 1982.
11. Бабушкин.Л.Н., КогайН.А. Сурхандаринская и Кашкадаринская области.
Вкн . " Природние условия и ресурси Юго - ЗападногоУзбекистана .
"Таш нт, 1965 с 370-398.
12. Baratov P. “Tabiatni muhofaza qilish” T., “O`qituvchi” 1991.
13. Vahobov H va b. Umumiy yer bilimi. - T.: «Bilim», 2005.
14. Энциклопедической словар юного географа краеведа

М., “Педагогика” 1981 - год
15. JumayevT . J . O ` zbekiston tog ` zonasining tabiiy resurs salohiyati va ulardan
oqilona foydalanish muammolari || Janubiy O ` zbekistonda geografiya
maktabining shakllanishi va rivojlanishi . Termiz , 2006.58-59- b .
16. JurakulovX . Zarafshon – Qashqadaryo vohalarida ekologik ahvol va uni
yaxshilash choralari || Tabiiy geografiyaning regional muammolari . Samarqand ,
2002.
17. Mamatov A., Axmedov R. Balandlik landshaft komplekslarining Hisor
tog`larida namoyon bo`lishini o`rganishga doir || O`zbekiston geografiya
jamiyati axboroti. 21- jild . T ., 2000.42-44- bb .
18. Mamatov A ., Abdullayev Q . U ., Xo ` jamqulov Hisor davlat qo ` riqxonasi O ` rta
Osiyo tog ` tabiatining andozasi Qarshi “ Nasaf ”, 2000.
19. Mamatov A . Hisor tog ` lari balandlik landshaft komplekslarining muhofaza
qilishning dolzarb muammolari || Geografiya va tabiiy resurslardan foydalanish .
T., 2001.
20. Mamatov A ., Usmanova R . O ` rtacha va past tog ` larning orografiyasini Hisor
tizmasi janubi - g ` arbiy tarmoqlari misolida ta ’ riflash tajrivasi . – O ` zbekistonda
geografiyaning dolzarb muammolari . Samarqand, 2009.
21. Murtazayev B.CH., Mamatov A. Geografiya, geografiya va Iqtisodiy bilim
asoslari ta`lim yo`nalishlari uchun yozgi o`quv dala amaliyoti uchun ishchi
o`quv dastur QDU 2008.
22. Murtazayev B.CH. “Qashqadaryo havzasining landshaft mintaqalari va
tabiatdan foydalanish masalalari” Fan – texnika va yoshlar Vqism Qarshi, 2008.
23. Rafiqov A., A`zamov Sh. “Amaliygeografiya” T., “O`qituvchi”, 2000.
24. Rafiqov V.A.Tog` va tog` oldi hududlarining hududlarining ekologik-iqtisodiy
barqaror rivojlanishi: muammola, yechimlar va takliflar|| O`zbekiston
geografiya jamiyati YII s;yezdi materiallari T., 2006.
25. Soliyev A.O`zbekiston gografiyasi.-T.: “Universitet”,2014.
26. Shermatov Sh., Soatov N.A. “Daryo vodiylari va terassalari”T., “Fan”72y
27. Shubaev P.P. Umumiy yer bilimi. - T.: 1975.

28. Ziyonet. uz
29. “O`zbekiston Milliy Ensiklopediyasi” 1 – 12 – tomlar T., Davlat ilmiy
nashriyoti 2006.
30. O`zbekiston Respublikasi biologik xilma-xillikni saqlash milliy strategiya va
harakat rejasi. T., 1998.

Qarshi Davlat Universiteti Tabiiy fanlar fakul`teti 5110500 –Geografiya
о‘qitish metodikasi yo`nalishi IV kurs bitiruvchisi Norboboyeva
Nargizaning “Qashqadaryo viloyati tog` va tog` oldi landshaftlaridan
foydalanish masalalari” mavzusidagi tayyorlangan Bitiruv Malakaviy Ishiga
T A Q R I Z
“Ekologik xavfsizlik muammosi, - deb ta’kidlaydi I.A.Karimov –
allaqachonlar milliy va mintaqaviy doiradan chiqib, butun inoniyatning umumiy
muammosiga aylangan”. Shu sababli bunday sharoitlarda inson tomonidan uning
atrof tabiiy muhitga kо`rsatilayotgan ta’sirini tartibga solish, ijtimoiy taraqqiyot va
qulay tabiiy muhitni saqlab qolishning о`zaro ta’sirini uyg`unlashtirish, inson va
tabiatning о`zaro munosabatlarda muvozanatga erishish muammolari borgan sari
dolzarb bо`lib qolmoqda.
Hozirgi vaqtda tog` tabiatidan oqilona foydalanish eng muhim tabiiy – ilmiy
va ijtimoiy – iqtisodiy muammoni tashkil etadi. Bu serqirra va ko`p jihatli
muammoning yechimida geografiya fanlari oldida ham muhim vazifalar turadi.
Chunki geografiya jamiyat va tabiat orasidagi munosabatlarni
optimallashtirishning asoslarini o`rganadigan fanlardan biri, bu munosabatlarning
hududiy jihatlarini o`rganadigan yagona fandir.
Mazkur ishning Kirish qismida ishning dolzarbligi, obyekti, predmeti,
maqsad va vazifalari, ilmiy yangiligi о`z о`rnida kо`rsatilgan.
Bitiruv malakaviy ish “Kirish”, “Tushuntirish qism” va “Xulosa”dan iborat
bo`lib, tushuntirish qism II bob va 6 - banddan iborat. Bitiruv malakaviy ish
kompyuter yozuvida 79bet dan iborat bo`lib, ishning tushuntirish qismi taqriban
14 270 so`zda bayon qilingan. Bitiruv malakaviy ishga uning mazmumini
ixchamroq bayon qilishga imkon beradigan 11 ta jadval, 3 ta rasm va 1 ta
kartasxema ilova qilindi.
Ishning birinchi bobi “ Tog`larning paydo bo’lishi, rivojlanishi va shakllanish
qonuniyatlari”deb nomlangan bо`lib, bobda quyidagi masalalar yoritilgan. “Tog`”,
“tog` hududi” va tog` termini bilan bog`liq bo`lgan boshqa tushunchalarning
mazmuni va mohiyatini ilmiy jihatdan belgilash tog` landshaftlarining umumiy va
hududiy xususiyatlarga hamda tog` hududlari tabiatidan foydalanishni va
muhofaza qilishni ilmiy asoslari vatog`larda landshaft tabaqalashuv
xususiyatlarining ahamiyati atroflicha yoritilgan va tahlil qilingan.
Ishning ikkinchi bobi“ Qashqadaryo viloyati tog` va tog` oldi
landshaftlaridan foydalanish va uni optimallashtirish masalalarini” yoritishga
qaratilgan, jumladan, « Qashqadaryo viloyatining tog` va tog` oldi landshaft
salohiyati, landshaftlari dan foydalanishning hududiy geoekologik muammolari,
holati va ularni muhofaza qilish » masalalariyetarlichabayonetilgan, muammolar
о`rganilgan va tahlil qilingan.

Bitiruv malakaviy ishning xulosa qismida hududiy muammo va masalalar
bо`yicha umumiy xulosa va tavsiyalar berilgan.
Ishda 11 ta jadval, 3 ta rasm va 1 ta kartasxema ilova qilingan bo`lib, bular
ishni mazmunan boyitib, amaliy ahamiyatini yanada oshiradi.
Bitiruv malakaviy ishning yuqorida keltirilgan yutuqlari bilan bir qatorda ish
yuzasidan quyidagi mulohazalarni bildirish mumkin:
- Ishda orfografik va stilistik xatoliklar mavjud;
- xaritalarning о ` qilishi qiyinroq.
Yuqorida keltirilgan mulohazalar ishning umumiy ilmiy va amaliy
Ahamiyatiga katta ta’sir kо ` rsatmaydi.
Xulosa qilib, Norboboyeva Nargiza Asadjon qizi tomonidan
tayyorlangan “Qashqadaryo viloyati tog` va tog` oldi landshaftlaridan foydalanish
masalalari”mavzusidagi Bitiruv malakaviy ish 5110500 - Geografiya о`qitish
metodikasi yo`nalishi bо`yicha BMI ga qо`yilgan barcha talablarga javob beradi va
uni DAK huzurida himoya qilishi mumkin deb hisoblayman.
Taqrizchi: Mirzo Ulug ` bek nomidagi О ` zbekiston
Milliy Universiteti «G eografiya »
Kafedrasi dotsenti, g.f.n. M.T. Mirakmalov
2015-yil “ 08“ iyun

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O`RTA MAXSUS TA`LIM VAZIRLIGI
QARSHI DAVLAT UNIVERSITETI
TABIIY FANLAR FAKULTETI
GEOGRAFIYA KAFEDRASI
QASHQADARYO VILOYATI TOG` VA TOG` OLDI
LANDSHAFTLARIDAN FOYDALANISH MASALALARI
Bitiruv malakaviy ish
Bajaruvchi:
5110500 – geografiya o`qitish metodikasi
yo`nalishining talabasi Norboboyeva Nargiza Asadjon qizi
Ilmiy rahbar:
katta o`qituvchi Murtazayev B.Ch.
Taqrizchi:
M.T. Mirakmalov Mirzo Ulug‘bek nomidagi
О‘zbekistonMilliy Universiteti «G eografiya » kafedrasidotsenti, g.f.n.
Himoyaga qo`yildi
2015-yil “ ”_____________
Kafedra mudiri _____________
QARSHI 2015

Sotib olish