Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 2.4MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет История

Продавец

Bohodir Jalolov

Qirg‘iz va Qozoq xalqining etnografiyasi, etnogenezi va etnik tarixi

Купить
Qirg’iz va Qozoq xalqining etnografiyasi , e tnogenezi va etnik tarixi Qozoq x a lq in in g etn ogen ezi va etn ik ta r ix i. Q o zo g ‘isto n (Q a za q sta n ), Q o zo g‘isto n R e sp u b lik a si (Q a za q sta n R e sp u b lik a si) y ev ro siy o m a terigin in g m a rk a ziy q ism id a jo y la sh ga n d a v lat. G ‘a rb d a K a sp iy d en gizi b ila n tu tash ga n . M a y d o n i 2 7 2 4,9 m in g k m 2. A h o lisi 15 m ln . k ish i (20 0 5 ). P o y ta x ti - O sto n a sh a h ri. M a'm u riy jih a td a n 1 4 v ilo y a t, v ilo y a tlar (tu m a n )la rga b o ‘lin ad i. Q o zo g‘isto n d a 1 31 m illa t v a ela t istiq o m a t q ila d i. A so siy a h o lisi q o zo q la r (5 5 ,7 % ). Q o zo q la r - Q o zo g ‘izsto n R esp u b lik a sin in g a so siy a h o lisi (6 ,5 4 m in g k ish id a n ziy o d ) h iso b la n ad i. Sh u n in gd ek ,, b u x a lq a so sa n , O ‘zb e k isto n d a (8 0 8 m in g k ish i), T u rk m a n isto n (8 7 m in g k ish i), Q irg ‘izisto n (3 7 m in g k ish i), T o jik isto n v a R F (6 3 5,9 m in g k ish i), X X R (1 m ln . 11 5 m in g k ish i (1 9 9 0 y illa r o ‘rta la ri), M o n g o liy a (1 2 5 m in g k ish i) v a b o sh q a m a m lak a tla rd a y a sh ay d i. U m u m iy so n i 9,4 2 m ln . k ish i. R a sm iy til - q o zo q tili. D in i islo m d in i b o ‘lib , aso siy a h o li m u su lm o n h iso b la n a d i. Mamuriy jix at dan 14 viloyat lar ouldan ( t uman) larga bo’jinadi. Qozog’ist onda 131 millat va elat ist iqomad qiladi. Asosiy aholisi qozoqlar ( 55,7%) Qozoqlar asosan “Janubiy Sibir” tipiga kiradilar (bu tip o‘ziga ham mongoloid, ham yevropeoid belgilarini oladi). Janubiy Sibir tipi mo‘g‘ul bashara irqqa mansub, ko‘zlari qisiq, yuzlari yumaloq, tanasi oq sariq- malla, puchuq burun, panjalari kalta, jussalari mayda, bosh chanog‘i braxikefal (dumaloq). Bepoyon dashtliklar, ot-ulov, tuya ularning jonu-dili, erkin, ozod, hayot turmush tarzi bilan suyagi qotgan. Oltoy til oilasining turkiy til guruhining shimoliy-g‘arbiy til (qipchoq) tillari shoxobchasiga qoraqalpoq, qirg‘iz, tatar, boshqird, qorachoy, balqar, qo‘mik, no‘g‘oy, qarayim tillari bilan birga qozoq tili ham kiradi. Qozoq tili - bir qancha qadimiy qabilalarning hamda boshqa tillar asosida tashkil topgan bo‘lib, uch asosiy shevaga bo‘linadi: g‘arbiy, shimoliy-sharqiy va janubiy. G‘arbiy sheva alshin qabilalar ittifoqi tilidan paydo bo‘lgan. Shimoliy-sharqiy sheva arg‘in, nayman, qiray, qipchoq, qo‘ng‘irot qabilalarining umumiy tilidan kelib chiqqan. Hozirgi qozoq adabiy tili ana shu shevaga asoslangan. Nihoyat, janubiy sheva uysin, jaloyir, qang‘li, dulat va boshqa qabilalar tilidan yuzaga kelgan. Qozoq x alqi et nogenezida Tur k xoqonligi muhim rol o‘ynagan. VI – VII asrlarda mazkur hududda bu xoqonlikka kirgan t urgash, qar luq - chig‘il, yag‘mo va boshqa qabilalar bilan ko‘p davrlar davomida yonma – yon yashash natijasida qozoqlarning turkiylashishi hamda mahalliy qabilalarning kelgindilar bilan aralashishi jarayoni sodir bo‘lgan. VI – VII asr lar da Qozog‘ist onning janubi- sharqida yashagan qabilalar G‘arbiy Turk xoqonligi tarkibida bo‘lgan. Bu davrda sharqdan t urgashlar, t elelar, qarluqlar va boshqalar kelib joylashgan. IX – X asr lar da hozir gi Qozog‘ist on yer lar ida qar luq, o‘g‘uz, pecheneg, qipchoq, kimak va boshqa qabilalar joylashadi va X I – X II asrlarda bu hududda yashaydigan barcha qabilalarning birikishiga ancha turtki bo‘lgan. X II asrda Qozog‘ist on hududiga qora xitoylar (kidanlar) bostirib kirgan, ular mahalliy t ur kiy aholi bilan aralashib ketgan . X VIII asrda qozoq juzlarining ikkitasi ( Kichik va O‘rt a) ning Rossiyaga qo‘shilishi natijasida nafaqat ilmiy ma'lumotlar to‘planishi, balki ularni tadqiq qilish orqali qozoq etnografiyasini tizimli o‘rganish boshlandi. Sovet hokimiyatining dastlabki yillarida ba'zi olimlar X X asr ning 20- yillari voqyealarigacha bo‘lgan qozoqlar haqidagi adabiyotlarni munosib baholashga uringan bo‘lsalar-da, bu vazifani uddalay olmadilar. Shular jumlasiga 1920 yil matbuotida qayd etilgan, aytarli darajada muvaffaqiyatli bo‘lmasa-da, birinchilardan bo‘lib urinib ko‘rgan A. P. C huloshnikovning 1924 yilda chop etilgan “ Ocher ki po istorii kazax-kirgizskogo naroda v svyazi s obщimi istoricheskimi sudbami drugix tyurkskix narodov” ( “Qozoq-qirg‘iz x alqining boshqa t urk iy x alqlar umumiy t arix i t aqdir i bilan aloqalari t ar ix iy ocherki”) asarini aytish mumkin. Uning muvaffaqiyatsizligi o‘sha paytda fanda qaror topayotgan Oktyabr voqyealarigacha bo‘lgan adabiyotlarni inkor qilish bilan bog‘liq edi. Q o z o q la r e tn o g e n iz id a g i d a stla b g i q a tla m la r : S h a k la r U s u n la r A la n la r Q a n g y u y 1 9 3 3 y il S h . A ld ja n o v Q o z o g ‘isto n n in g X X a sr b o sh la rig a ch a b o ‘lg a n d a v ri b ila n k o ‘p g in a o lim la r q iz iq q a n la r v a b u b o y o ‘lk a n i o ‘rg a n ish g a n . A m m o u la r b ir y o q la m a , x u su sa n ta n iq li o lim la rd a n to rtib h a r x il m issio n e rla rg a ch a o ‘z sin fi n in g ijtim o iy b u y u rtm a sin i b a ja rish v a o ‘lk a n i m u sta b id q ilish y o ‘lla ri v a u su lla rin i iz la sh m a q sa d id a o ‘rg a n g a n la r. X a lq n in g z a if to m o n la rin i b ilib o lib , irq iy sh o v in istik n a z a riy a la rin i a so sla sh g a , q o z o q m illa tin in g k e la ja g in i in k o r e tish g a q a ra tilg a n ilm iy x u lo sa la r q ilish g a u rin g a n la r. B iz h y e ch q a ch o n m u sta m la k a ch ila rn in g ilm iy ta d q iq o tla ri m a 'lu m o tla rig a ta y a n a o lm a y m iz . B u sh u b h a siz , – d e b y o z a d i. M . N . T ix o m iro v h a m 1 9 5 6 y ild a “V o p ro sы isto rii” ju rn a lin in g 1 so n id a e 'lo n q ilg a n m a q o la sid a q o z o q x a lq i ta rix i fa n d a ta d q iq q ilin m a g a n m u a m m o la rd a n b irid ir ”-d e b y o z a d i. Rus etnografi yasi qozoqlar o‘zining madaniyati va tarix i, etnik hududi va tiliga ega alohida ( mustaqil) x alq ekanligini isbotladi 1925 yilga qadar “Qozog‘iston” at amasi Rossiya va rus manbalar ida qozoqlar ni – “kazak va kazaklar o‘r dasi” ( davlati) K eyinchalik “qir g‘izlar ”, “qir g‘iz-qaysoq” va “kazak-qir g‘izlar ”, ular ning etnik hududini “Qir g‘iz cho‘li” deb ataganlar XI – XV asrlarda Irtishdan Dunaygacha bo‘lgan Buyuk Yevroosiyo tekisligi, Qrimdan to Volga bo‘yidagi Buyuk Bulg‘oriyagacha arab va fors manbalarida “Poloveslar (Qipchoqlar) dalasi” deb ataladigan qipchoq-poloveslar ko‘chib yurishar edi. XVI – XVIII asrlarda turk superetnosi bir necha mustaqil etnoslarga bo‘linib ketgandan so‘ng, qudratli turkiy qipchoq qabilasining katta qismi qozoq xalqi tarkibiga kirdi va “Qipchoq cho‘li” yoki “Cho‘l” deb hozirgi Qozog‘iston hududi aytila boshlandi Katta (uli) juz jaloyir, sirgeli, shaprashti, abdan (alban), suan, bes, juz qang‘li , sara uysun, shanshiqli, asti, oshaqti, dulat, tangbali urug’laridan tashkil topgan Qirg‘iz x alqining et nogenezi va etnik tar ix idan.Q ir g ‘iz isto n – M a rk a z iy O siy o n in g sh im o liy -sh a r q id a jo y la sh g a n d a v la t b o ‘lib , sh a rq d a n g ‘a rb g a to m o n T y a n sh a n v a P o m ir -O lo y b o ‘y la b ch o ‘z ilg a n . S h im o ld a Q o z o g ‘isto n b ila n , ja n u b v a ja n u b iy -sh a rq d a X ito y b ila n , ja n u b iy g ‘a rb d a T o jik isto n b ila n v a g ‘a rb d a O ‘z b e k isto n b ila n ch e g a rd o sh . U m u m iy ch e g a ra si 4 5 0 0 k m . H u d u d i 1 9 8 5 0 0 m in g k v . k m . K a tta h u d u d n i T y a n sh a n to g ‘li h u d u d i – (y u q o ri ch o ‘q q isi – G ‘a la b a 7 4 3 9 m .) v a X o n – T a n g r i (6 9 9 5 m ) e g a lla y d i. M a m la k a tn in g q a riy b 9 0 % h u d u d i d e n g iz sa th id a n 1 5 0 0 m b a la n d lik d a jo y la sh g a n . P o y ta x ti B e sh k e k sh a h ri b o ‘lib , 1 8 8 7 y ild a ta sh k il to p g a n . Y ir ik sh a h a r la r i: O ‘sh , Ja lo lo b o d , N o r in , Q o r a k o ‘l. Qirg‘iz xalqi etnogenezi masalasi miloddan avvalgi I asrdan boshlab tarixchilarni qiziqtira boshlagan. Bu masala xususida ilk ma’lumotlarni xitoy tarixchisi Sima Syanning (miloddan avv. 201 y.) «Tarixiy xotirlar» nomli asarida uchratish mumkin. Undan so‘ng xitoy tadqiqotchilari qirg‘iz xalqi shakllanishida ishtirok etgan qabilalar to‘g‘risida yozishgan. K. Petrov “Qirg‘iz” atamasi etimologiyasi qadimgi turk sifat so‘zi “qirig” – “qizil”dan kelib chiqqan deb hisoblaydi. Qirg‘iz shu so‘zning ko‘plikdagi ma'nosi. Atama xalq yashagan hudud nomi bilan bog‘liq, xalqning nomi esa shundan olingan. yenisey bo‘yi Qirgun mamlakati (“Qizil mamlakat”) er. av. 1 – ming yillikdayoq mavjud edi. O‘sha paytda Qirgut atamasi paydo bo‘lgan, keyinchalik esa qirg‘iz atamasiga o‘zgargan. yenisey –Ob daryolari oralig‘idagi mahalliy aholi va kelgindi qabilalarning etnik birlashuvi 1- ming yillikning o‘rtalarida shakllandi. Xitoy manbalariga ko‘ra X asrga kelib qimoq-qirg‘iz qabilalari so‘nggi birlashuvi ro‘y berdi. XI–XII asrlarda qimoq-qirg‘iz qabilalari naymanlar tomonidan siqib chiqariladilar. Qirg‘izlarning asosiy qismini bukara, charbalar tashkil qilgan (nisbatan ozgina mol – holga ega bo‘lgan kishilarni ana shunday deb atashgan). Aholiga biylar bilan manaplar boshchilik qilgan. Qirg‘izlarning Yeniseyda yashashlariga bog‘liq qadimgi va o‘rta asrlar tarixidagi manbalar hozirgi qirg‘iz xalqining etnomadaniy kelib chiqish jarayonini tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. Qirg‘izlar – turkiy tilda so‘zlashuvchi qadimiy xalqlardan biri. Qirg‘izlar to‘g‘risida ilk bora miloddan oldingi III asr oxirlarida xitoy tilidagi Xan manbalarida eslatiladi. Qirg‘izlarning etnik guruhlari ko‘pgina turkiy va mo‘g‘uliy tillarda so‘zlashuvchi xalqlarning shakllanishiga olib kelgan jarayonlarda ishtirok etdilar. “ Buyuk davlatchilik” davri qirg‘izlarning Sharqiy Turkistonda paydo bo‘lishiga olib keldi va ularning G‘arbiy Tyanshan tomon siljishlarida muhim bosqich bo‘ldi. Qirg‘iz xalqi tarkibiga, shuningdek, Yettisuv va Movarounnahrning turkiy qabilalari, jumladan qarluqlar va uyg‘urlar, keyinchalik mo‘g‘ul qabilalari qo‘shilgan. Bu davrda qirg‘izlarning tipi bo‘yicha mo‘g‘uliylashishi va tili bo‘yicha turkiylashish jarayoni nihoyasiga yetgan. XV – XVII asrlarda esa, kelib chiqishi qozoq no‘g‘oylar bilan bog‘liq qabilalar kirib kelgan. Qozoqlarning bir qismi boshqa turkiy xalqlarning etnogeneziga kirgan. XVI – XVII asrlarda qirg‘izlarga qozoq-no‘g‘oy qabilalari qo‘shilgach, Tyanshan qirg‘izlari asosan shakllandi. Keyingi ikki asr davomida Jung‘or xalqlari qirg‘izlarni talab keldi. Ular XIX asr birinchi yarmigacha Qo‘qon xonligiga tobe' bo‘lishgan. XIX asrning 60 – 70 yillarga kelib qirg‘iz yerlarining aksariyat qismini Rossiya bosib oladi. Qirg‘izlarning urug‘ – aymog‘i asosan uch yirik guruhga bo‘linadi: o‘tiz ugul (o‘ttiz o‘g‘il) ning o‘ng va so‘ng qanotlari, ichkilik. Tog‘ay guruhi Tyanshanning asosiy qismida, adigine bilan mungush guruhlari janubiy Qirg‘iziston yerlarida joylashgan. Tog‘ay guruhining eng yirik qabilasi – bug‘u Issiqko‘lning shimoliy sohilida, sharqiy, qirg‘oqlari, butun janubiy chegaralaridagi yerlarda yashagan. Chuy daryosining janubiy qirg‘oqlari bo‘ylab, Qirg‘iz tog‘ tizmasi daralarida solto qabilasining yerlari bo‘lgan. Norin daryosining o‘rta oqimi, Dungal va Susamir vodiylari chekir, sayoq qabilasi aholisiga qarashli yerlar hisoblangan. Farg‘ona past tekisligining sharqiy qismi, Oltoy vodiysi va sharqiy Pomir, shuningdek Farg‘ona hamda Oltoy tog‘ tizmalari etaklarida adigine bilan mungush, hamda ichkilik qabilalari yashagan. FOY DALANILG AN ADABIYOTLAR: A.X .Doniyor ov, A.A.Ashir ov, O.Bo’r iyev Mar k aziy Osiyo X alqlar i et nografi yasi, et nogenezi va et nik t ar ix i. Toshkent ‘’YANG I NASHR’’ 2011 162 sax ifadan 195 sax ifagacha bo’lgan ma’lumot lardan foydalandim. “O` zbek iston milliy ensik lopediyasi” 11-jild. Davlat ilmiy nashr iyot i, T. 2005 y. 15-sahifadan 20-sahifagacha, 46-sahifadan 53- sahifagacha ber ilgan ma` lumotlar dan foydalandim. Qolaver sa int er net sax ifalar idan ham foydalandim Etiboringiz uchun rahmat.

Qirg‘iz va Qozoq xalqining etnografiyasi, etnogenezi va etnik tarixi

Купить