Дата регистрации 19 Март 2026
0 ПродажQishloq va shahar o'quvchilari amaldagi ovqatlanishining qiyosiy xarakteristikasi (mineral moddalar misolida
![I BOB. ADABIYOTLR SHARHI
1.1. Mineral moddalar va ular bilan o quvchilarning ta minlanishi’ ’
Ma lumki, m
’ a'danli moddalar odam tanasi umumiy vaznining o rtacha 4 ‘
foizini tashkil qiladi, shuning yarmi suyaklar, tish, tirnoq, soch kabi q a t tiq
“ ”
qismlarda bo lsa, qolgani qon, limfa, to qimalar suyuqligi kabi yumshoq
‘ ‘ “ ”
qismlarda bo ladi. Odam tanasining 70 80 foizini tashkil qiladigan suv
‘ –
tarkibida ham kislorod, uglerod, vodorod, azot kabi kimyoviy elementlar erigan
holda mavjud bo ladi [
‘ 20-22 ].
Inson tanasida barcha kimyoviy unsurlar turli miqdorda uchraydi, masalan,
kalsiy 1,5 2,2%, fosfor 0,8 1,2%, ayrimlari esa juda ham oz bo ladi (temir va
– – ‘
magniy 0,0003%, mis 0,00015%, yod 0,0004% va hokazo). Shunday
– – –
bo lsada, ular hayotiy jarayonlarning me'yoriy kechishi uchun zarur. Shu bilan bir
‘
qatorda tananing har bir a'zosi, hujayra va to qimalarida kimyoviy unsurlar aniq
‘
bir nisbatda bo ladi. Bu nisbatning buzilishi esa kasallikka olib keladi. Masalan,
‘
hujayra ichida kaliy va magniy, tashqarisida natriy va kalsiy ko p bo ladi. Ushbu
‘ ‘
nisbatning buzilishi dastlab tegishli a'zolarda shish, keyinchalik boshqa
xastaliklarni keltirib chiqaradi [22].
Tanadagi hujayralar va ular orasidagi suyuqliklarda kimyoviy unsurlar
miqdori va nisbati iste'mol qilinadigan ovqatda bu moddalarning mavjudligiga,
ularning me'da ichak tizimidan so rilish xususiyatlariga va boshqa sabablarga
– ‘
bog liq bo ladi. Agar u yoki bu elementga taqchillik sezilganda ularni
‘ ‘
dorixonalardan olingan dori sifatida qabul qilishdan ko ra tabiiy manbalar, ya'ni
‘
meva chevalar sabzavot mahsulotlarini tanlab qabul qilishga ko proq e'tibor
– ‘
berish kerak. Chunki inson uchun shu mahsulotlardagina kerakli kimyoviy
moddalar ma'lum miqdor va nisbatda bo lib, ularni iste'mol qilish bilan
‘
tanamizdagi hujayra va to qimalarni tegishli ravishda mikro va makroelementlar
‘
bilan ta'minlash oson kechadi. O simlik mahsulotlarini tirik holda iste'mol
‘ “ ”
5](https://docx.uz/documents/cd6cf6c3-582c-43ca-9db7-c5240a55dfda/page_5.png?v=1)
![qilish orqali barcha kimyoviy elementlarni yetarli miqdorda qabul qilamiz va
ortiqchasini tanadan chiqarib yuboramiz [10-13; 18-22].
Ma'danli moddalarning mohiyati ularning ta'sir etishidagi o ziga xos‘
xususiyatga ega ekanligidadir, ular hayotiy jarayonlarni boshqarib boruvchi
biologik faol moddalarning bevosita tarkibiga kiradi. Shuning uchun ham ularning
taqchilligi yoki me'yoridan ko pligi fermentlar yoki gormonlar ishtirokisiz
‘
o tmaydigan har qanday kimyoviy o zgarishlarning buzilishiga olib keladi. Bu
‘ ‘
holat esa me'yoriy fiziologik jarayonlarning (ovqat hazm bo lishi, moddalar
‘
almashinuvi, tegishli moddalar sintezi va boshqalar) izdan chiqishiga, turlituman
kasalliklarning paydo bo lishiga olib keladi. Ma'danli moddalarning ushbu
‘
xususiyati ularning ta'sir doirasini ancha kengaytirib, u yoki bu elementning tanada
kamligi yoki ko pligi bitta xarakterli kasallikni emas, balki bir qator xastaliklarni
‘
keltirib chiqaradi. Tanada uchraydigan kimyoviy elementlarning yana bir
xususiyati shundaki, ular tufayli tirik organizm, uning barcha a'zolari tegishli
bioelektrik faollikka, ya'ni biopotensiallarga (biotoklarga) ega bo ladi. Masalan,
‘
miya va nerv hujayralari, yurak, oshqozonichak tizimi va mushaklar biotoklari
tegishli unsurlarning kationlari va anionlarining guruhlanishidan paydo bo lib, bu
‘
bilan ulardagi hamda butun tanadagi qo zg aluvchanlik, o tkazuvchanlik
‘ ‘ ‘
ta'minlab turiladi.
Adabiyotlarda qayd qilinganidek, inson tanasida tabiatdagi elementlarning
oltmish to rttadan ziyodi uchrab, ular makroelementlar (Ca, Mg, Na, K, CI, S, P)
‘
ga va mikroelementlar (Fe, Co, Zn, F, J, Se, Mo va boshqalar) ga bo linadi.
‘
Mineral moddalar hujayra sitoplazmasida va barcha biologik suyuqliklar tarkibida
uchrab, tanadagi hujayra va to qimalarning hayoti uchun zarur bo lgan osmotik
‘ ‘
bosimni me'yorlashtirib turadi. Yana ular gemoglobin, gormonlar, fermentlar
tarkibiga kirib, suyak va tishlarning shakllanishida asosiy plastik material bo lib
‘
xizmat qiladi. Bundan tashqari, mineral moddalar qon ivishida va nerv
impulslarining o tkazilishida ham faol ishtirok etadi [2-10; 16; 18-22].
‘
6](https://docx.uz/documents/cd6cf6c3-582c-43ca-9db7-c5240a55dfda/page_6.png?v=1)
![1.2.Makroelementlarga umumiy xarakteristika
Tirik mavjudotlar hayot faoliyatini normal davom ettirishi uchun
organizmning asosiy tarkibiy qismlar bo lgan uglevodlar, oqsillar, nuklein‘
kislotalar, vitaminlar va suv bilan bir qatorda, ma lum miqdorda mineral
’
moddalar ham talab qilinadi.Ular organizm suyuq muhitining(hujayra shirasi,
hujayralararo suyuqlik, qon, limfa, orqa miya suyuqligi va hokazolar)ning asosiy
tarkibiy qismi hisoblanadi [16; 22] .
Tirik organizmlarda 60 ga yaqin turli elementlar topilgan, bu
elementlardan, miqdor jihatdan C, H, N, O tananing asosiy qismini (96%)
tashkil etsa, kalsiy va fosfor 3% ga to g ri keladi.
‘ ‘ Qolgan 1% hisobiga barcha
elementlar kirib, ular ichida kalsiy, magniy, natriy, kaliy, fosfor, oltingugurt,
xlor nisbatan ko proq miqdorda uchraganligi uchun bu elementlarni
‘
makroelementlar deb ataladi [16; 20-22] .
Quyida makroelementlar xususiyatlari, ularning organizmda tutgan o rni,
‘
oziq-ovqatlar tarkibidagi miqdori, ularga bo lgan kunlik talab me yorlarga doir
‘ ’
ma lumotlarni keltiramiz.
’
Natriy elementi Mendeleyev davriy sistemasining 1-guruhiga mansub
bo lib, uni 1807 yilda ingliz olimi G.Devi elektrolizlash orqali ajratib olgan. U
’
massa jihatdan yer po stining 2,64% ni tashkil qiladi. Quyosh atmosferasi va
‘
yulduzlararo fazoda natriy borligi aniqlangan. Natriy tabiatda faqat birikma (tuzlar)
holida uchraydi. U o simliklar (bo yimodaron, dengiz o ti)
‘ ‘ ‘ va o dam hamda
hayvonlar organizmida ham birikmalar holida bo ladi. Masalan, natriy ionlari
‘
odam qoni plazmasida 0,320%, suyakda 0,6%, muskul to qimasida 0.6-1,5% ni
‘
tashkil qiladi [16; 21; 22].
Bu biogen element tanadagi barcha hujayra, to qimalar hamda biologik
‘
suyuqliklar tarkibida mo l bo lib, u asosan osh tuzi, ya ni natriy xlor
‘ ‘ ’
ko rinishida ovqat va ichiladigan suv bilan qabul qilib turiladi.
‘
9](https://docx.uz/documents/cd6cf6c3-582c-43ca-9db7-c5240a55dfda/page_9.png?v=1)
![Onkologlarning aniqlashicha, agar hayvonga magniysiz ovqat berilsa ularda
tez-tez qon raki kelib chiqar ekan. Shu narsa sir emaski, dengiz mahsulotlaridan
ko proq iste mol qilib kon tuzini ishlatadigan mamlakatlarda (Ispaniya,‘ ’
Yaponiya) kishilar ancha sog lom bo lishadi, miokard infarkti, skleroz, xafaqon
‘ ‘
(gipertoniya) bilan kam kasallanadi. Shunday kichik bir tajriba qilib ko rish
‘
mumkin, bir xil lahm go shtdan ikki bo lak olib birini oddiy kimyoviy toza tuz
‘ ‘
bilan ikkinchisini esa maydalangan kon tuzi bilan tuzlab bir joyga qo ying. Oddiy
‘
tuz ishlatilgan go sht ikkinchisiga qaraganda tezroq ayniydi, mog orlaydi
‘ ‘ [ 22 ] .
Ba zi bir kasalliklar borki, ular bilan og rigan bemorlar tuzni nihoyatda
’ ‘
kam miqdorda qo llashi yoki umuman ishlatmaganligi maqsadga muvofiq. Bular
‘
jumlasiga ayrim buyrak kasalliklari, semizlik, xafaqon, saraton va boshqalar kiradi.
Sog lom odam sutkasida o rtacha 6-8 g osh tuzi iste mol qilishi me yor
‘ ‘ ’ ’
hisoblanadi. Lekin issiq iqlim sharoitda davomli jismoniy mehnat qiladiganlarda
bu ko rsatgich 15-20 g gacha yetish mumkin. Odamdan ajraladigan ter
‘
suyuqligining 6 % osh tuzi bo lishi mumkin. Jumladan, 100 g ter suyuqligida 10 g
‘
kalsiy, 45-50 mg kaliy, 49-166 mg xlor bo lishi mumkin.
‘
Natriyning fiziologik ahamiyati shundan iboratki, u kishi organizmining
barcha to qimalari va suyuqliklarida mavjud.
‘ Qon plazmasida 330-330 mg%
natriy bo ladi.
‘ Organizmdan bir sutkada siydik bilan 3-6 g natriy chiqib ketadi.
Natriy tuzlari kishi organizmi ichki muhitining barqarorligini ta minlaydi, suv
’
almashinuvida faol qatnashadi.Oziq-ovqat mahsulotlarida natriy kam
bo ladi.Natriy organizmga asosan osh tuzi orqali o tadi.
‘ ‘ Katta yoshdagi kishilar
bir kunda 15 g gacha osh tuzi iste mol qiladi
’ .
Kaliy elementi Mendeleyev davriy sistemasining 1-guruhi ga mansub
bo lib,
’ uni ham ingliz fizigi va kimyogari G.Devi 1807 yilda sof holda ajratib
olib, potassiy nomini berdi. 1809 yildan boshlab kaliy deb atala boshla n di. Kaliy
kimyoviy jihatdan faol metall bo lib
’ , u tabiatda sof holatda uchramaydi. Kaliy
inson va hayvon organizmi uchun muhim biogen elementlardan hisoblanadi. U
tabiatda keng tarqalgan, yer po stidagi miqdori og irlik jihatidan 2,41
‘ ‘ % ni
10](https://docx.uz/documents/cd6cf6c3-582c-43ca-9db7-c5240a55dfda/page_10.png?v=1)
![tashkil etadi. Bu elementning muhim tomoni shundan iboratki, u organizmdagi
barcha «yumshoq» to qimalarning me yoriy ishlashini ta minlaydi‘ ’ ’ .
Kaliy ko pgina o simlik mahsulotlarida ancha mo l uchraydi. Bulardan
‘ ‘ ‘
loviya, no xat, kartoshka, sholg om, olma, zardoli, qaroli, sarimsoq va
‘ ‘
boshqalar. Shu bilan birga, u ayrim hayvon mahsulotlarida ham masalan, mol
go shti (241 mg/100 g), baliq (162 mg/100 g), sutda (127 mg/100 g) serob
‘
bo ladi. Odatda, odam kundalik iste mol qiladigan ovqati bilan o ziga yetarli
‘ ’ ‘
bo lgan kaliyni yig ib oladi. Odatda kaliyga bo lgan sutkalik talab 3-6 g.
‘ ‘ ‘
atrofida, lekin kaliyga bo lgan talab natriyni (osh tuzini) ko p iste mol qilish
‘ ‘ ’
bilan oshib ketadi. Natriy bilan kaliyning iste mol qilishdagi nisbati 2:1 bo lishi
’ ‘
lozim, ya ni ikki hissa natriyga bir hissa kaliy to g ri kelishi kerak. Bu nisbat
’ ‘ ‘
buzilganidan keyin ko pchilik to qimalarda me yoriy almashinuv jarayonlari
‘ ‘ ’
buzilib u yoki bu a zolarda shish paydo bo ladi.
’ ‘
Odam aralash ovqat yeb turganda organizmi sutkasiga qariiyb 2-3 g kaliy
oladi, ovqatga o simlik mahsulotlari, jumladan kartoshka solinsa, organizmga
‘
kiruvchi kaliy miqdori ancha ortadi. Kaliyni siydik bilan chiqishini kuchaytiruvchi
ba zi dorilar ta sirida qondani kaliy kamayadi(gipokaliyemiya). Gipokaliyemiya
’ ’
oqibatida miokardning qisqarish funksiyasi buzilishi mumkin [ 4, 16, 19, 22 ] .
Kalsiy (lotincha Calx, Calcis- ohak so zidan olingan) Mendeleyev davriy
‘
sistemasining II-guruhiga mansub, ishqoriy yer metallarga kiruvchi element
hisoblanadi.Yer po stida tarqalganligi jihatidan beshinchi o rinda (O, Si, Al, Fe
‘ ‘
dan keyin) turadi, massasi jihatidan 3,38% ni tashkil qiladi.Tabiatda faqat
minerallar(400 ga yaqin) holida uchraydi.Kalsiy birikmalari tabiatdagi tog
‘
jinslari, suvlar va tuproq tarkibida ham bor.
Kalsiy biogen elementlardan biri bo lib, o simlik, odam va hayvonlar
‘ ‘
suyagining asosini tashkil etadi.CaCO
3 -mollyuskalar, shilliqqurtlar va tuxum
po stlog i tarkibida ko p miqdorda bo ladi.
‘ ‘ ‘ ‘
Bu ma danli modda ham natriy, kaliy kabi, asosan ionlar, ko rinishida
’ ‘
qabul qilinadi. Tanadagi kalsiyning 99% i suyaklar, tishlar va tirnoqlar tarkibida
11](https://docx.uz/documents/cd6cf6c3-582c-43ca-9db7-c5240a55dfda/page_11.png?v=1)
![hamda fosforga boy mahsulotlar olma, loviya, no xat, bodring, karam, sholg om,‘ ‘
qatiq, pishloq, tuxum sarig i, sariyog va boshqalar hisoblanadi. Bulardan
‘ ‘
tashqari, kunjut urug i o zida eng ko p kalsiy saqlaydigan mahsulotdir. Kunjut
‘ ‘ ‘
yog ini kuydirmasdan ishlatish ham mumkin, unda nafaqat kalsiy, boshqa
‘
ma danli moddalar, vitaminlar ham mo l bo ladi. Kunjutning yana bir muhim
’ ‘ ‘
xususiyati shundaki, uning yog i tez hazm bo ladigan va eng foydali yog
‘ ‘ ‘
hisoblanadi. Hozir dehqonlarimiz bir vaqtlar ko p ekiladigan kunjutdan
‘
yaxshigina hosil olishmoqda, uni juvozlarda haydab yog olishni yaxshi yo lga
‘ ‘
qo yish va kundalik iste molda undan ko proq foydalanish choralarini ko rish
‘ ’ ‘ ‘
kishilar salomatligini muhofaza qilishda muhim tadbirdir.
Kalsiy ichimlik suvi bilan ham qabul qilib turiladi. Bu borada, ayniqsa,
«qattiq» suv (quduq va buloq suvi) muhim ahamiyatga ega. Uning tarkibida bir
qator mikroelementlar (magniy, letiy, rux, kobalt va boshqalar) bilan bir qatorda
kalsiy ko p bo ladi. Shuning uchun ichishga «yumshoq» suvdan ko ra «qattiq»
‘ ‘ ‘
suv ma qul. «Yumshoq» suv tarkibida natriy elementi «qattiq» suvga nisbatan
’
ko p bo ladi, natriyning xavfli tomonlarini biz aytib o tgan edik.
‘ ‘ ‘
Kalsiyga bo lgan extiyojni qondirish uchun har kuni ovqatdan oldin har xil
‘
ko kat va sabzavotlardan tayyorlangan salat, meva-chevalardan yeb turish va
‘
haftada ikki-uch marta yong oq, bodom, o rik mag zidan iste mol qilish
‘ ‘ ‘ ’
tavsiya qilinadi.
Kalsiyning yuqorida ta kidlaganimizdek tirik organizm uchun ahamiyati
’
juda katta. Kalsiy tuzlari qon, hujayra va to qimalar shirasi, hujayra yadrosining
‘
doimiy tarkibiy qismi hisoblanib, u hujayraning o sishi va faoliyatida muhim rol
‘
o ynaydi.Oziq-ovqatdagi kalsiy moddalar almashinuviga ta sir etadi va
‘ ’
organizmda oziq moddalarning to la hazm bo lishiga yordam beradi .Kalsiy
‘ ‘
birikmalari organizmning qarshilik ko rsatish kuchini mustkamlaydi va uning
‘
tashqi noqulay omillarga(jumladan infeksiyaga) bo lgan chidamliligini oshiradi.
‘
Organizmda kalsiy yetishmasligi yurak muskullarining funksiyasiga va ba zi bir
’
fermentlarga ta sir ko rsatadi.
’ ‘ Kalsiy tuzlari qonning ivishida ishtirok etadi [16] .
13](https://docx.uz/documents/cd6cf6c3-582c-43ca-9db7-c5240a55dfda/page_13.png?v=1)
![Sut va sut mahsulotlari-tvorog, pishloq kalsiyning asosiy manbai
hisoblanadi. Tuxum sarig i, karam, soyada, snetka va vobla balig ida, shprot va‘ ‘
tomat qo shib konservalangan chastik balig ida, osh-ko katlardan petrushkada
‘ ‘ ‘
kalsiy ko p bo ladi. Kalsiy umuman qiyin hazm bo ladigan elementlardan
‘ ‘ ‘
hisoblanadi. Faqat o t kislotagina kalsiy birikmalarini parchalaydi va ularni
‘
organizmga singiydigan holga keltiradi.
O sayotgan organizmning oziq-ovqat orqali kirib turadigan kalsiy va fosfat
‘
tuzlariga ehtiyoji katta bo ladi.Bunda ayni moddalarning yetarli miqdorda bo lib
‘ ‘
turishigina emas, balki ularning oziq-ovqatda to g ri nisbatda bo lishi ham
‘ ‘ ‘
muhim ahamiyatga ega. Kalsiy bilan fosfat tuzlarining miqdori 1:2 nisbatda
bo lishi kerak. Bu nisbat o zgarganda kalsiy bilan fosforning almashinuvi
‘ ‘
buziladi, natijada katta yoshdagi kishilarda osteoporoz(suyak yumshashi) va
boshqa suyak kasalliklariga sabab bo ladi.
‘
Katta yoshdagi kishilarning kalsiyga bo lgan bir sutkalik ehtiyoji 800
‘
mg.Bolalar, o smirlar, homilador va emizikli ayollarning kalsiyga bo lgan
‘ ‘
sutkalik ehtiyoji yuqori. Chunonchi, bolalar va o smirlarda-7yoshgacha 1000 mg,
‘
7dan 11 yoshgacha 1200 mg, 11 dan 14 yoshgacha 1500 mg, 14 dan 18 yoshgacha
1400 mg, homilador ayollarda-1500 mg, emizikli ayollarda- 2000 mg. Ko pchilik
‘
kalsiy tuzlari alohida yoki boshqa moddalar bilan qushilgan holda dori sifatida
ishlatiladi.
Ba zan, kalsiy va fosfor yetarlicha kirib turganda ham organizmda normal
’
miqdorda to planmasligi mumkin. Vitamin D yo qligidan kelib chiqadigan raxit
‘ ‘
kasalligida va paratireoid bezlar gormoni yetarlicha hosil bo lmaganda avj
‘
oluvchi tetaniyada kalsiy almashinuvi buzilib, kalsiy organizmdan siydik va axlat
bilan ko p chiqib ketadi [5, 7, 14, 15, 22].
‘
Fosfor (yunoncha phophoros-yorug lik tashuvchi, phos-yorug lik va
‘ ‘
phoro-tashiyman)-Mendeleyev davriy sistemasining 5-guruhiga mansub bo lgan
‘
kimyoviy element hisoblanadi.Fosforni 12-asrda arab alkimyogari A.Bexil(Bashir)
siydikdan ajratib olgan.Gamburglik alkimyogar X.Brand 1669 yili siydikni
14](https://docx.uz/documents/cd6cf6c3-582c-43ca-9db7-c5240a55dfda/page_14.png?v=1)
![bug latishdan hosil bo lgan qoldiqni ko mir ishtirokida quruq haydash bilan oq‘ ‘ ‘
fosfor olgan.Fosforni ilk bor Lavuazye kimyoviy element deb atagan.K.SHeyele
1771 yilda fosforni suyak kulidan olgan.
Bu ma danli modda miya, muskullar, ichki sekretsiya bezlari hamda ter
’
bezlari faoliyatida muhim ahamiyat kasb etadi. Muskullar fosforli birikmalarning
to planadigan asosiy joyi hisoblanadi. Fosfor birikmalari ovqatli moddalarni
‘
parchalovchi fermentlar tarkibiga kiradi. Eng muhimi fosforli guruhlar ADF bilan
birikib tanadagi barcha hujayralarning fiziologik faoliyatini ta minlab turadigan
’
ATF hosil qiladi. Fosfor, kalsiy bilan birgalikda, suyaklar va tishlarning
shakllanishida muhim ahamiyatga ega.
Odamning fosforga bo lgan sutkalik talabi 1600 - 1800 mg. U go sht va
‘ ‘
go sht mahsulotlarida, sut va sut mahsulotlarida, tuxum hamda yuqoridagi
‘
jadvalda qayd qilingan o simlik mahsulotlarida ko p bo ladi. Unga eng boy
‘ ‘ ‘
mahsulot, jadvalda ko rinib turganidek, loviya va no xat hisoblanadi.
‘ ‘
Organizmda fosfor almashinuvi kalsiy almashinuvi bilan chambarchas
bog liq, oldin aytib o tganimizdek, kalsiyning tanaga so rilishi fosforsiz
‘ ‘ ‘
o tmaydi yoki fosfor o zlashtirilishida, albatta, kalsiy kerak. Shuning uchun
‘ ‘
fosforga taqchillik ham fosforli, ham kalsiyli mahsulotlarni tanlab iste mol qilish
’
bilan bartaraf qilinadi. Odatda, kalsiy va fosfor o rtasidagi nisbat 1:1,0-1,5
‘
bo lganida ular yaxshi o zlashtiriladi va bu ikkala element ishtirokida yuz
‘ ‘
berib turadigan fiziologik jarayonlar me yorida bo ladi. Ba zan go sht va
’ ‘ ’ ‘
baliqni ko p iste mol qiluvchilarda (shimoliy qutbda yashovchilar) aytib
‘ ’
o tilgan nisbat buzilib, 1:3,0-9,0 gacha o zgaradi.
‘ ‘
Organizmga kiritilgan fosforning ko pchiligi suyak va muskul
‘
to qimalarida to planadi. Organizmga radioaktiv fosfor izotopi yuborilgandan 4
‘ ‘
soat keyin, kiritilgan miqdorining 48% suyak to qimasida va 25% muskul
‘
to qimasida topilgan
‘ [16; 20; 22 ] .
Magniy - Mendeleyev davriy sistemasining 2-guruhiga mansub ishqoriy yer
metallarga tegishli element hisoblanadi.Magniyni dastlab 1808 yil A.Devi
15](https://docx.uz/documents/cd6cf6c3-582c-43ca-9db7-c5240a55dfda/page_15.png?v=1)
![shirinlik (asal qo shilsa, yanayam yaxshi bo ladi) aralashtirib sharbat sifatida‘ ‘
ichish mumkin va hokazo.
Mahsulotlarni aytilgan yo llar bilan qayta ishlash, ayniqsa sanoat
‘
texnologiyasi usullaridan foydalanish nafaqat ular tarkibidagi magniyni balki
boshqa ko p foydali ovqat komponentlarining kamayib (oziq tolalari, vitaminlar,
‘
ma danli moddalar, biostimulyator va hokazo) ketishiga sabab bo ladi. Shuning
’ ‘
uchun ham bug doy, arpa, grechka va boshqa donlardan tayyorlangan yormalar
‘
juda ko p foydali. Donlar oldin qayd qilganimizdek, biroz o stirilib, maysa
‘ ‘
holigi keltirilganidan keyin yeyilsa-ku nur ustiga a lo nur bo lib kishi salomatligi
’ ‘
ancha mustahkamlanadi. Shuning uchun uy sharoitida, umum ovqatlanish
joylarida, oshxonalarda iste mol uchun tez-tez yorma tayyorlanishi maqsadga
’
muvofiqdir. Shunda organizmni magniy va ko pgina boshqa ma danli moddalar
‘ ’
hamda vitaminlar bilan ta minlash ko ngildagidek bo ladi.
’ ‘ ‘
Magniyning ko p qismi suyak to qimasi tarkibida bo ladi.Qon
‘ ‘ ‘
plazmasida, eritrotsitlar va yumshoq to qimalarda magniy asosan ionlashgan
‘
holda bo ladi.Uning ko pgina qismi oqsillar, ayniqsa ferment oqsillari bilan
‘ ‘
bog langan.Agar hayvonlar tarkibida magniy tuzlari bo lmagan ozuqa berib
‘ ‘
boqilsa, ularning yurak faoliyati izdan chiqadi, tirishish kasalligiga uchrab nobud
bo ladi.Qonga ko p miqdorda magniy tuzlari yuborilsa, kishining boshi
‘ ‘
aylanadi(bu magnezial narkoz deb ataladi).Magniy qon tomirlarini kengaytiruvchi,
ichak peristaltikasini stimullovchi, o t ajralishini ko chaytiruvchi xususiyatga
‘ ‘
ega.Magniy birikmalari, masalan magniy sulfat, magniy askorbat, magniy
karbonat, magniy tiosulfat va boshqalar dori sifatida ishlatiladi.Yo g on qon
‘ ‘
tomirlari devorida, yurak va skelet muskullarida magniy yetishmasa, ularda kalsiy
ko payishi tajribalarda aniqlangan.
‘
Yosh organizmning magniyga bo lgan ehtiyoji kuchli.Katta yoshdagi
‘
kishilar bir kunda 500mg, homiladorlar 925mg, emizikli ayollar 1250mg, bolalar
140mg dan(3 yashar) 530mg gacha(14-17 yashar) magniy iste mol qilishlari
’
lozim.Qon zardobida normada 1,6-2,9 mg magniy bo ladi [1-7; 10-16; 20-22].
‘
20](https://docx.uz/documents/cd6cf6c3-582c-43ca-9db7-c5240a55dfda/page_20.png?v=1)
![Xlor (yunoncha chloros och yashil, sarg ish-yashil)-Mendeleyev davriy– ‘
sistemasining 7-guruhiga mansub galogen elementdir.Xlorni ilk bor 1774 yilda
shved kimyogari K.SHeyeli xlorid kislotani marganets (IV)-oksid ta sirida
’
oksidlab hosil qilgan.J.Gey-Lyussak, fransuz kimyogari L.Tenar, ingliz kimyogari
va fizigi G.Devi 1810 yilda xlorning element ekanligini isbot qilishdi.
Xlor yer po stining massa jihatidan 1,7x10-2% ini tashkil etadi, dengiz va
‘
okean suvlarida 2 % gacha yetadi.U o tkir hidli, sarg ish-yashil tusli gaz.Havoga
‘ ‘
nisbatan 2,5 marta og ir.Xlor kimyoviy jihatdan juda faol bo lgani uchun
‘ ‘
ko pchilik elementlar bilan bevosita birikadi, uglevodlardagi vodorod o rniga
‘ ‘
almashinadi.
Xlor ham hujayra oraliq suyuqligining asosiy anioni hisoblanib, osmotik
bosim doimiyligining boshqarilishida ishtiro etadi.Shuningdek, xlor ionlari ba zi
’
fermentlarning faolligini oshirib, aktivatorlik funksiyasini ham bajaradi.Xlor
dezinfeksiyalovchi vosita sifatida, ichimlik suvini tozalash va zarasizlantirishda
qo llanadi.Odam organizmining qariyb 0,25 foizini xlor tashkil qiladi.
‘
Xlor kishi organizmiga asosan natriy xlorid holida kirishiga qaramay, xlor
bilan natriyning organizmda almashinuvi bir xil emas.Xlorning terida to planishi,
‘
organizmga ko p miqdorda kirganida saqlanib turishi, ter bilan ko p miqdorda
‘ ‘
chiqib ketishi, uning o ziga xos xususiyatidir.Oziq-ovqat mahsulotlarida xlor
‘
kam, qon plazmasida normada 340-380mg% bo ladi.
‘
Organizmda xlor almashinuvining buzilishi patologik o zgarishlarga,
‘
chunonchi kerikish, me da shirasining kam ajralishi va boshqalarga sabab
’
bo ladi.Organizmda xlorning keskin kamayib ketishi og ir oqibatlarga, hatto
‘ ‘
o limga olib kelishi mumkin.Organizm suvsizlanganda, shuningdek bo yrakning
‘ ‘
ajratish funksiyasi buzilganda xlor miqdori ko payib ketadi [16, 22].
‘
Kislorod (lotincha oxygenium, oxys-nordon va gennao-tug moq)-
‘
Mendeleyev davriy sistemasining 6-guruhiga mansub kimyoviy element.Ilk bor
shved kimyogari K.SHeyeli 1771 yilda selitrani, marganets qush oksidini va ingliz
kimyogari J.Pristli 1774 yilda simob oksidini qizdirish natijasida bir-biridan
21](https://docx.uz/documents/cd6cf6c3-582c-43ca-9db7-c5240a55dfda/page_21.png?v=1)
![yulduzlar og irligining yarmini, yulduzlararo muhit hamda gaz tumanliklarining‘
asosiy qismini tashkil etadi [16, 18, 20 22].
23](https://docx.uz/documents/cd6cf6c3-582c-43ca-9db7-c5240a55dfda/page_23.png?v=1)
![makroelementlar, jumladan, temir haqida, unga bo lgan talab, uning manbalari,‘
hazm qilinish mexanizmlari to g risida tushuntirish ishlarini olib borish kerak.
‘ ‘
Ayniqsa, qishloq joylarida bunga ehtiyoj katta. Qishloq aholisi o zi
‘
yetishtiradigan mahsulotlarning qaysisidan qanday ma'danli moddalar borligini,
ularni iste'mol qilish tartiblarini yaxshi tushunishmaydi. Bunday ahvol shahar aholi
orasida ham yo q emas. Shaharliklar yeydigan ovqatining ko p qismini o ta
‘ ‘ ‘
tozalangan (rafinatsiya qilingan) undan tayyorlangan taomlar, har xil pishiriqlar,
shakar, turli-tuman shirinliklar tashkil qilib ularning tarkibida temir juda kam
bo lganligi bois kamqonlilik vujudga keladi. Qaddi qomatim chiroyli bo lsin deb
‘ ‘
kun uzog i faqat oz-muncha shirinliklar bilan kifoyalanadigan qizlar iste'mol
‘
qilgan taomlari tarkibida temir yetishmasligidan ba'zan kamqonlilik xastaligiga
mubtalo bo lishadi [16, 20-22].
‘
Turli xil oziq-ovqat mahsulotlar bilan organizmga qabul qilinadigan
temirning 10 % o zlashtiriladi, ya'ni qonga so riladi. Shu narsani qayd qilish
‘ ‘
kerakki, o simlik mahsulotlaridagi temirga nisbatan hayvon go shti va jigardan u
‘ ‘
ancha yaxshi o zlashtiriladi (o simliklardagi temirning 1 % organizm tomonidan
‘ ‘
o zlashtirilsa, go shtdan 10-25 % o zlashtiriladi). Ba'zi bir oziq moddalar
‘ ‘ ‘
temirning o zlashtirilishiga salbiy ta'sir qiladi, bularga sut, tuxum va achchiq choy
‘
kiradi. Choy ko p ichilsa, temirning o rtacha o zlashtirilishi 10-12 % dan 2%
‘ ‘ ‘
ga tushib qoladi. Shuning uchun ham kam qon odamlarning achchiq choy
ichmasligi tavsiya qilinadi.
Homiladorlik paytida temirga bo lgan talab ancha oshadi, lekin ko p
‘ ‘
hollarda bunday ayollar, odatdagidek, ovqatlanaverishadi, shu bois 33-73 %
homilador onalarda temir defitsitli anemiya paydo bo ladi. Bunday anemiyaga
‘
uchragan ayollarda bola tashlash, ertachi bola tug ilishi va hatto bolaning o lik
‘ ‘
tug ilishi holatlari kuzatiladi. Shuning uchun bu ko rsatgichni oqilona
‘ ‘
ovqatlanishni tashkil qilishda hisobga olish lozim. Shunisi ham borki, har xil
mahsulotlardagi temir ichaklardan turli miqdorda so riladi. Uning so rilishini
‘ ‘
yaxshilash uchun iste'mol qilinayotgan ovqatlarga vitamin C ga boy
26](https://docx.uz/documents/cd6cf6c3-582c-43ca-9db7-c5240a55dfda/page_26.png?v=1)
![gemoglobin hosil qilishda ishtirok etadi. U organizmga kirgan anorganik temirni
organik bog langan temirga aylantiradi, uning ko mikka o tishiga va‘ ‘ ‘
eritrotsitlarning yetilishiga yordam beradi. Mis, bundan tashqari, oksidlovchi
fermentlarning zarur tarkibiy qismi bo lib ham hisoblanadi va to qimalarda
‘ ‘
kechadigan gazlar almashinuvi jarayonida bevosita ishtirok etadi [21, 22].
Mis temirdan keyin qon hosil bo lishida faol qatnashuvchi biomikroelement
‘
hisoblanadi. Oziq moddalar bilan organizmga kirgan temirning o zlashtirilishida,
‘
retikulotsitlarning eritrotsitlargacha pishib yetilishida misning ahamiyati juda katta.
Yana mis bir qator fermentlarning (masalan, sitoxromoksidaza) faolligini
oshirishda qatnashadi. Uning sutkalik me'yori 2 mg. Misga bo lgan tanqislik ikki
‘
xil yo l bilan yuzaga kelishi mumkin, birinchidan iste'mol qilinadigan ovqat
‘
tarkibida misning yetarli darajada bo lmasligi va ikkinchidan oshqozon-ichak
‘
tizilmasida uning yomon so rilishi uchun sharoit yuzaga kelishi. Mis yetishmaslik
‘
holati ko pincha yosh bolalarda uchraydi, bu holat kamqonlikka va qon tarkibida
‘
eritrotsitlar hamda gemoglobinning kamayib ketishiga olib keladi.
Mis oksidlanish-qaytarilish jarayonlarida, to qimalarning ichki nafasida
‘
ishtirok etadi. Mis mol va cho chqa jigari, baliq, tovuq tuxumi sarig ida bo ladi.
‘ ‘ ‘
Mis eritrotsitlar tarkibida topilgan, organizmning tashqi muhit faktorlarining
zararli ta'siriga immunobiologik turg unligi va qarshilik ko rsatishsh
‘ ‘
qobiliyatining oshishiga sezilarli ta'sir ko rsatadi. Mis almashinuvi temir
‘
almashinuvi bilan chambarchas bog langan. Mis yetishmaganida temirning
‘
o zlashtirilishi ham pasayadi. Jigar mis deposidir; mis qonda seruloplazmin oqsili
‘
bilan transport qilinadi.
Mis juda kam miqdorda barcha to qimalarda uchraydi. Uning eng ko pi
‘ ‘
jigarda bo lib, 3-5 mg/% ga yetadi, qon plazmasida, boshqa to qimalardagi kabi,
‘ ‘
0,1mg% mis bor.O simliklarda mis xlorofill, hayvonlarda esa gemoglobin
‘
sinteziga qatnashadi, degan fikr bor, ammo bu jarayonlarda misning aniq roli
ma'lum emas. Bir qator umurtqasiz hayvonlarda mis gemotsianin nomli mis
–
oqsil kompleksi shaklida qon tarkibida uchraydi va umurtqalilarda gemoglabin
30](https://docx.uz/documents/cd6cf6c3-582c-43ca-9db7-c5240a55dfda/page_30.png?v=1)
![Kobalt zardob oqsillari , gemoglobin tarkibiga kiradi. Bolaning kobaltga
bo lgan sutkalik ehtiyoji 8 mg dan 10 mg gacha. Organizmda kobalt yetishmay‘
qolishi xavfli kamqonlikka olib keladi.Kobalt qon hosil bo lishida qatnashadigan
‘
biomikroelementlarga kiradi . U bir qator fermentlar faolligini oshiradi, vitamin B
12
ning endogen sintezida qatnashadi. Sog lom odam sutkasida o rtacha 14-18 mkg
‘ ‘
kobalt olib turishi kerak. Kobalt yetishmasligi natijasida yuzaga keladigan
kamqonlilikni davolashda vitamin B
12 yaxshi natija beradi, chunki uning
molekulasida bir atom kobalt buladi. Kobaltga bo lgan sutkalik ehtiyoj o rtacha
‘ ‘
14-78 mkg, kamqonlilik alomatlari sezilganida, bu ko rsatgich 50-150 mkg gacha
‘
ko tariladi. Kobaltning asosiy manbalari bo lib, jigar, buyraklar, sut va sut
‘ ‘
mahsulotlari, tuxum, bug doy va grechka yormasi, makkajo xori, loviya,
‘ ‘
no hat, sarimsoqlar hisoblanadi.
‘
Aniqlanishicha, qaerda tuproq kobaltga kambagal bolsa, osha yerda
‘ ‘ ‘
yashaydigan odam va hayvonlarda anemiya (kamqonlilik) kop uchraydi.
‘ Odam
tanasining turli a'zolarida kobaltning miqdori har xil, masalan, taloqda 35 mkg %
jigarda 25 % mkg, muskullarda 2,3 mkg%, qonda 60 mkg %.
Kobalt yetishmasligi soch oqarishiga ham sababchi bo ladi. U tanada
‘
nuklein kislotalarning sintezlanishi uchun kerak, kasalliklardan keyin tana kuchga
enishida bu element muhim ahamiyatga ega. Kobaltning oshqozon-ichak tizimidan
qonga so rilishi anchagina oson kechadi [16-22].
‘
Doim o simlik mahsulotlari bilan oziqlanish kobaltga nisbatan taqchillik
‘
keltirib chiqarishi mumkin, shuning uchun sut, mol jigari, buyraklardan tegishli
ravishda kundalik ovqatda ishlatib turish tanani tegishli miqdordagi kobalt bilan
ta'minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Marganets har bir hujayraning shakllanishi va rivojlanishi uchun kerak, yana
u temir, mis kabi elementlarning yaxshi o zlashtirilishini ta'minlaydi. B
‘
1
vitaminning ham faoliyati marganetsga bog liq, u tanada kam bo lsa, bu vitamin
‘ ‘
hyech bir ta'sir kuchiga ega emas. Marganets ko pgina zaharli moddalarning
‘
neytrallash xususiyatiga ega. Shuning uchun ham ovqatdan zaharlanish holatlari
33](https://docx.uz/documents/cd6cf6c3-582c-43ca-9db7-c5240a55dfda/page_33.png?v=1)
![Yod odam uchun zarur ma'danli moddalardan biri hisoblanadi. Qadimgi
Hindiston va Xitoyda qalqonsimon bezning kattalashishi bilan bog liq kasallikni‘
dengiz bulutlarini yoqib, kuli bilan davolashgan. Keyinchalik bu moddaning yod
ekanligi aniqlandi. Yod yetishmasligi natijasida moddalar almashinuvi buzilib,
qalqonsimon bez kattalashadi, sochlar tusha boshlaydi, tana harorati pasayadi,
odam jismonan va aqliy jihatdan kuchsizlanib qoladi. Yod qalqonsimon bez
gormoni tiroksinning sintezlanishi uchun kerak. Yod yetishmasligi tufayli
qalqonsimon bezning kasallanishi dengizdan uzoq tog va tog oldida
‘ ‘
yashaydigan aholi orasida ko p uchraydi. Buning sababi shundaki, qayd qilingan
‘
hududlardagi yod birikmalarini tuproqdan yomg ir suvlari yuvib ketadi va
‘
iste'mol qilinadigan mahsulotlarda uning miqdori kamayib qoladi. Dengiz
mahsulotlarida (dengizdan tutiladigan baliqlar, dengiz o simliklari) yod ko p
‘ ‘
bo ladi. Dengizga yaqin joylarda yod tanaga ovqatdan tashqari havo va suv bilan
‘
ham singadi. Shunig uchun dengizlar bilan o rab olingan Yaponiyada aholi
‘
qalqonsimon bez faoliyati bilan bog liq kasalliklar (buqoq, miksedema, Bazedov
‘
kasalligi va boshqalar) bilan kam xastalanadi. Tayvanliklar esa dengiz
mahsulotlaridan mahalliy urf-odatga ko ra foydalanishmaydi, shuning uchun
‘
ularda bu kasallik ko proq uchrar ekan [16].
‘
Odam uchun sutkasida 100-200 mkg yod talab qilinadi va uning 90 %
o simlik mahsulotlari bilan qabul qilinadi (absolyut raqamlarda esa bu
‘
ko rsatgich quyidagicha taqsimlanadi: 70 mkg o simliklardan, 40 mkg go sht
‘ ‘ ‘
va go sht mahsulotlaridan, 5 mkg havodan, 5 mkg suvdan).
‘
Yodga boy mahsulotlarga dengiz baliqlari, tuxum, go sht, dengiz
‘
o simliklari, sholg om, sarimsoq, qovun, sabzi, karam, kartoshka, piyoz,
‘ ‘
pomidor, loviya, uzum, shovul va boshqa ko katlar kiradi. 1 kg har xil
‘
sabzavotlarda 20-30 mkg, 1 kg donlar yig indisida (bug doy, arpa va boshqalar)
‘ ‘
- 50 mkg, 1 l sutda - 55 mkg, 1 dona tuxumda (xomida) - 35 mkg, 1 kg baliqda
100-200 mkg yod uchraydi.
37](https://docx.uz/documents/cd6cf6c3-582c-43ca-9db7-c5240a55dfda/page_37.png?v=1)
![Shuni aytib o tish kerakki, oziq-ovqatlarni pishirish, qaynatish natijasida‘
ularning tarkibidagi yod ancha kamayib ketadi. Masalan, gosht qovurilganida
‘
undagi yodning 64,5 %, qaynatilganida 48,3 %, kartoshka qaynatilganida 37-40 %,
non pishirilganida 38,7-84,0 % gacha yod yoqotiladi. Oziq-ovqat mahsulotlarini
‘
uzoq vaqt saqlashda tegishli qoidalarga rioya qilinmasa, ulardagi yodning 35,5 %
yoqolishi mumkin.
‘
Yodga bo lgan taqchillikning oldini olish uchun osh tuzi kaliy yod bilan
‘
yoki natriy yod bilan boyitiladi. Buning uchun aytilgan yod birikmasidan har 100
kg osh tuziga 1,0 -1,5 g qo shiladi. Yodning spirtdagi eritmasi yoki suvdagi
‘
aralashmasi dezinfeksiyalovchi, zararsizlantiruvchi, kuydiruvchi modda sifatida
tibbiyot amaliyotida keng qo llaniladi. Ovqatlanishda kon tuzidan foydalanish
‘
kishining yodga bo lgan ehtiyojini qondirishda muhim ahamiyat kasb etadi,
‘
chunki kon tuzi tarkibida boshqa mikroelementlar bilan bir qatorda yod ham
mavjuddir.
Dengiz havosidan nafas olish qalqonsimon bez faoliyati buzilganda katta
yordam qiladi. Bu o rinda Boltiq va Qora dengizlar alohida ahamiyatga ega,
‘
chunki ular suvining tarkibida yod ko p bo ladi [21].
‘ ‘
Yod ichki sekretsiya bezlaridan qalqonsimon bezning faoliyatiga bevosita
ta'sir ko rsatadi. Bu bez qonda yodning noorganik birikmasini yig ib undan
‘ ‘
organik birikmalar tiroksin, diyodtirozin va triyodtirozin kabi gormonlar ishlab
–
chiqaradi. Bu gormonlar moddalar va eneriya almashinuvida ancha faol bo lib,
‘
organizmdagi barcha hayotiy jarayonlarga qatnashadi. Yana shu narsa muhimki,
oziq moddalar uzoq vaqt saqlansa, ularning tarkibidagi yod juda kamayib ketadi,
masalan kartoshka 4 oy saqlansa undagi yod 45,3% ga kamayadi. Bunday
paytlarda oziq moddalar qo shimcha ravishda yod bilan boyitilishi kerak. Bu
‘
o rinda osh tuzi ta'kidlaganimizdek, keng ko lamda ishlatiladi, odatda uni yodga
‘ ‘
boyitish uchun bir tonna tuzga 25 g kaliy yod qo shiladi.
‘
Yodning odam tanasidagi fiziologik ahamiyati qalqonsimon bez gormoni-
tiroksin sintezida ishtirok etishda yuzaga chikaradi. Tiroksinning tarkibiy qismida
38](https://docx.uz/documents/cd6cf6c3-582c-43ca-9db7-c5240a55dfda/page_38.png?v=1)
![yetishda, qon hosil bo lishida zaruriy moddadir. Rux yetishmasa odam‘
organizmining o sishi sekinlashadi va juda kichik bo lishi mumkin, jinsiy
‘ ‘
rivojlanish ham sekinlashadi . Rux yetishmasa ishtah yo qolishi, hid bilish, ta'm
‘
bilish susayishi mumkin, yaralar tez bitmaydi. Katta kishi bir kecha-kunduzda 10-
22 mg. Homiladorlar 10-30 mg , emizikli ayollar 13-54 mg ruxni ovqat bilan
iste'mol qilishi kerak.
Rux parranda go shtida, pishloqda, dukkakli o simliklarda ko pdir.Qonda
‘ ‘ ‘
va qon zardobida (70-120 mkg/100mg) , sochda (125-225mkg/g) , siydikda (0,1-
0,7 mg/sutkada) . Rux bilan zaharlanish sho r mahsulotlarni ruxlangan idishda
‘
saqlash va iste'mol qilish tufayli sodir bo lishi mumkin [16-22].
‘
42](https://docx.uz/documents/cd6cf6c3-582c-43ca-9db7-c5240a55dfda/page_42.png?v=1)
![2.2. Kuzatuv usullari
Qishloq va shahar maktabi o quvchilarining amaldagi ovqatlanishi ularning‘
kunlik iste'mol taomlari tarkibidagi asosiy oziq moddalarning miqdori hamda
umumiy energetik qiymatini aniqlash hamda baholash imkonini beradigan anketa-
so rov usulida o rganildi [8].
‘ ‘
Dastavval, o quvchilar o rtasida ratsional yoki to g ri ovqatlanish
‘ ‘ ‘ ‘
haqida tushuntirish ishlari olib borildi. Sog lom turmush tarzini shakllantirishda
‘
oqilona ovqatlanishning ahamiyati, ovqatlanish gigienasi, jismoniy faollik, o zaro
‘
munosabatlar va boshqalar haqida ham suhbatlar o tkazildi. Shundan keyin,
‘
amaldagi ovqatlanishni o rganishning anketa-so rov usuli, uning tartib-qoidalari
‘ ‘
tushuntirildi.
Yuqorida aytib o tilgan tushuntirish ishlari o tkazilgandan keyin
‘ ‘
belgilangan tartibda barcha tekshiruvchilarga maxsus anketa-so rov varaqalari
‘
tarqatildi. Ular 7 kun davomida (dam olish kunlari ham hisobga olingan holda)
mazkur anketalarga kunlik iste'mol qilgan oziq-ovqat mahsulotlarining nomi, turi,
miqdori, hajmi va ovqatlanish vaqtlarini peshma-pesh qayd qilib borishdi. Anketa
varaqalarining o quvchilar tomonidan to ldirilishi har kuni nazorat qilindi.
‘ ‘
O‘quvchilarning kundalik ovqatidagi oziq moddalarning miqdori va umumiy
energetik qiymati oziq-ovqat mahsulotlarining kimyoviy tarkibi berilgan maxsus
jadvallar asosida hisoblandi [9].
46](https://docx.uz/documents/cd6cf6c3-582c-43ca-9db7-c5240a55dfda/page_46.png?v=1)
![Yuqoridagi jadvalda ko‘rinib turganidek, qishloq maktabi o‘quvchi
yoshlarining makronutrientlardan Ca va P hamda mikronutrientlardan Zn va I bilan
ta'minlanishi me'yor raqamlaridan ancha past.
Ayniqsa, Ca ning o quvchilar kunlik ovqatidagi miqdori me'yordagi 1200‘
mg o rniga 11-13 yoshli o g il va qiz bolalarda tegishli holda 409,2 va 471,4
‘ ‘ ‘
mg ga teng bo lib, bu ko rsatkichlar ular uchun tavsiya qilingan kunlik me'yorga
’ ‘
nisbatan o rtacha 34,1 va 39,2 % ga ta minlanganligini bildiradi.
’ ’
Tekshiriluvchilarning kunlik ovqatidagi P ning miqdori 11-13 yoshli
o g il va qiz bolalarda tegishli holda 1
‘ ‘ 230 , 7 va 1 24 9, 8 mg ni tashkil etadi. Bu
ko rsatkich me yorga nisbatan o g il va o g il bolalarda tegishli holda
’ ’ ’ ’ ’ ’
o rtacha 68,3 va 69,4 % ta minlanganligini ko rsatadi.
’ ’ ’ Ma'lumki, Ca ning
organizmda yaxshi so rilishi uning fosfor bilan o zaro nisbatiga bog liq
‘ ‘ ‘
bo ladi [21;22]. Biz olgan natijalarda bu ko rsatkich me'yoridagi 1:1,5 o rniga
‘ ‘ ‘
o rtacha 1:2,8 ni tashkil qiladi.
‘
Shuningdek yuqoridagi jadvaldan ko rinib turganidek, o quvchilarning
‘ ‘
Mg elementi bilan ta'minlanishi me'yor darajasida ekanligini qayd qilish mumkin.
Jumladan, o g il va qiz bolalarda bu ko rsatkich me yoridagi 300 mg o rniga
’ ’ ’ ’ ’
tegishli holda o rtacha 301,8 va 298,7% ni tashkil qiladi. Bu holatni
’
o quvchilarning kunlik ratsionida non va un mahsulotlarining salmoqli o rin
‘ ‘
egallashi bilan izohlash mumkin.
O quvchi yoshlarning kunlik ovqati tarkibidagi Fe miqdori haqida shu
‘
narsani aytish mumkinki, o g il bolalarning kundalik ratsionidagi bu
‘ ‘
ko rsatkich 15,7 mg bo lib, bu me'yor darajasidan 4,6 % ko p, qizlarda esa
‘ ’ ‘
deyarli me yor atrofida ekanligi ko rinib turibdi. Chunonchi, 11-13 yoshli
’ ’
o g il va qiz bolalar ovqatida temir miqdori tegishli holda 15,7 va 17,6 mg ni
‘ ‘
tashkil qiladi (me yor tegishli holda 15 va 18 mg). Lekin iste'mol qilingan
’
temirning o zlashtirilishida uning qaysi mahsulotlar hisobidan qabul
‘
qilinganligiga ham bog liq.
‘
52](https://docx.uz/documents/cd6cf6c3-582c-43ca-9db7-c5240a55dfda/page_52.png?v=1)
![Ma'lumki, oziq-ovqat mahsulotlari tarkibida Fe ikki xil shaklda bolib, gosht‘ ‘
va gosht mahsulotlari orqali qabul qilingan Fe organizmda yaxshi soriladi. Osimlik
‘ ‘ ‘
mahsulotlari tarkibida esa temir kop miqdorda uchrasa-da, ular oshqozon-ichak
‘
yolida nisbatan yaxshi sorilmaydi [4; 7].
‘ ‘
Biz kuzatuv olib borgan maktab oquvchilarining ovqatidagi temir asosan
‘
osimlik mahsulotlari (non va un mahsulotlari, meva va sabzavotlar) hisobidan
‘
ekanligini qayd qilish zarur.
Oquvchi yoshlarning kundalik ovqatidagi mineral moddalar miqdorining
‘
me'yorga nisbatan foiz hisobida ifodalanishi quyidagi 1-rasm da ham oz aksini
‘
topgan.
1-rasm. 11-13 yoshli qishloq maktabi o quvchilarining
’
mineral moddalar bilan ta minlanishi
’
Yuqoridagi rasmda ko rinib turganidek, 11-13 yoshli o quvchilarning Ca,
‘ ‘
P, Zn hamda I elementlari bilan ta'minlanishi o g il bolalarda me'yorga nisbatan
’ ’
tegishli holda 34,1%, 68,3%, 69,3% va 56,8% ni, qizlarda esa tegishli holda
o rtacha 39,2%, 69,4%, 80,8% va 57,4% ni tashkil qiladi.
‘ Bunday holat
oquvchilarning tayanch-harakat, nerv va endokrin tizimlarini shakllanishiga, aqliy
‘
va jismoniy taraqqiyotiga salbiy ta'sir korsatishi mumkin.
‘
53](https://docx.uz/documents/cd6cf6c3-582c-43ca-9db7-c5240a55dfda/page_53.png?v=1)
![Yuqoridagi jadvaldan ko’rinib turibdiki, qishloq va shahar maktabi
o’quvchilarining mineral moddalar bilan ta’minlanishi o’rtasida juda jiddiy tafovut
kuzatilmaydi. Chunonchi, ularning ovqatidagi Ca miqdori o rtasida o rtacha’ ’
26,8-32,3 mg farq mavjud. Ularning P bilan ta minlanishi o rtasida esa o g il
’ ’ ’ ’
va qizlarda o rtacha 3,9 va 3,2 % tafovut bor xolos. Xuddi shunday manzarani
’
qolgan minerallarga nisbatan ham aytish mumkin.
Mineral moddalarning organizmda bajaradigan vazifasi o ziga xos
‘
xususiyatlarga ega bo lib, avvalo ular sitoplazma va biologik suyuqliklarning
‘
tarkibiy qismini tashkil qiladi, to qima va hujayralardagi osmotik bosimning
‘
doimiy saqlanishida xizmat qiladi. Murakkab organik birikmalar masalan,
gemoglobin, gormonlar va fermentlar hamda aminokislotalar tarkibiga kiradi.
Suyak va tish to qimalarining asosiy qurilish materiali bo lib hisoblanadi. Shu
‘ ‘
bilan bir qatorda, asab to qimasi hujayralari tarkibiga ham kirib, nerv
‘
impulslarining o tkazilishida qatnashadi. Shu bois, o quvchilarning kundalik
‘ ‘
ovqati tarkibida mineral moddlarning yetarli miqdorda bo lishi alohida
‘
ahamiyatga ega.
Mineral moddalar tanada sintezlanmaydi, ular organizmga suv, havo va
oziq-ovqat mahsulotlari tarkibida qabul qilinadi. Shuningdek, ularning kunlik
ovqat tarkibidagi miqdori me'yoridan ko p yoki kam bo lishi turli xastaliklarga
‘ ‘
sabab bo lishi mumkin.
‘
Adabiyotlarda ko rsatilishicha, temir, mis, kobalt, marganets va
‘
boshqalarning yetishmasligi oqibatida kamqonlilik yuzaga keladi. Yodning
taqchilligi esa buqoq kasalligiga sabab bo ladi. Ftor va ftor birikmalarining
‘
yetishmovchiligidan esa karies va aksincha bo lganda suyak va tishlar
‘
mustahkamligining kamayishi kuzatiladi. Stronsiy va berilliy moddalarining
organizmda ko p to planishi raxitga olib keladi. Yana stronsiy a'zo va
‘ ‘
to qimalarning rakiga ham sabab bo lishi mumkin [10-13].
‘ ‘
59](https://docx.uz/documents/cd6cf6c3-582c-43ca-9db7-c5240a55dfda/page_59.png?v=1)
-
Похожие документы
- Umumta’lim maktabining 2–4-sinf o’quvchilarida o’zbek tilida tasvirlash ko’nikmalarini shakllantirish
- Sinflarda biologiya fanidan laboratoriya mashg'ulotlarini tashkil qilish metodikasi
- Katta guruh tarbiyalanuvchilarini harakat faoliyatini oshirish
- Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini jismoniy tarbiya darslarida egiluvchanlik jismoniy sifatlarini rivojlantirish
- Sharq allomalari asarlarida oiladagi shaxslararo munosabatlar masalalari