Qiyosiy-tarixiy, qiyosiy-tipologik tilshunoslik. Sinxron-diaxron tilshunoslik - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	122.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Qiyosiy-tarixiy, qiyosiy-tipologik tilshunoslik. Sinxron-diaxron tilshunoslik

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI SHAROF RASHIDOV NOMIDAGI
SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI
FILOLOGIYA FAKULTETI LINGVISTIKA(O‘ZBEK TILI)
MUTAXASSISLIGI 1-BOSQICH MAGISTRANTI
TEMIROVA DILNOZANING
NAZARIY TILSHUNOSLIK FANIDAN YOZGAN
Samarqand-2024
Mavzu: Qiyosiy-tarixiy, qiyosiy-tipologik tilshunoslik. Sinxron-diaxron
tilshunoslik

Reja:
1. Qiyosiy – tarixiy tilshunoslik taraqqiyotining to`rt davri.
2. F.Bopp qiyosiy – tarixiy tilshunoslikning asoschilaridan biri sifatida.
3. R.Rask ilmiy merosi xususida.
4. Y. Grimm va A.X.Vostokovlarning ilmiy faoliyatiga doir.
5. Qiyosiy-tipologik tilshunoslik bo‘yicha olimlarning qarashlari.
6. Sinxron va diaxron tilshunoslik.

Qiyosiy – tarixiy tilshunoslik taraqqiyotining to`rt davri.
XVIII asrgacha til o`zgarmas hodisa deb hisoblangan. Aynan mana shu
asrdan boshlab, tilga bunday qarash o`zgardi. Ya`ni XVIII asrning diqqatga
sazovor eng katta xizmati shundaki, u tilga o`zgaruvchan, rivojlanuvchan hodisa
sifatida baho berdi. Aniqrog`i, ushbu davrda Sharl` de Bros, Jan-Jak Russo,
Monboddo, Adam Smit, Pristli, Gerder va boshqalar tillarning tarixiy taraqqiyoti
g`oyasini qo`llab, uni rivojlantirdilar.
XIX asrning boshlariga kelib, tilshunoslikka alohida fan sifatida qarash
g`oyasi qat`iy tus oldi. Ya`ni XIX asrning birinchi choragida tilshunoslikda
faktlarni yig`ish , ularga e`tibor berish g`oyasidan qiyosiy-tarixiy g`oyaga-nuqtai
nazarga burilish, o`tish yuz berdi. Albatta, XIX asrning boshlariga kelib, nuqtai
nazarlarning o`zgarishiga lisoniy kuzatishlar, bu kuzatishlardan kelib chiqqan
muayyan jiddiy fikrlar sabab bo`ldi. Aniqrog`i, XIX asrdan ancha oldin ayrim tillar
o`rtasida o`xshashlik borligi aniqlansada, ammo uzoq vaqtlar davomida ushbu
o`xshashlikning sabablari ilmiy jihatdan yoritib berilmadi, olimlar o`xshashlik
sabablarini tushuntirib bera olmadi. XIX asrning boshlariga kelib, turli
mamlakatlardagi ayrim tilshunoslar deyarli bir vaqtda bir qancha tillar o`rtasidagi
sistematik o`xshashlikni faqatgina ularning qarindoshligi bilan - bir umumiy
qadimiy bobotildan kelib chiqqanligi bilan, keyinchalik esa har biri alohida ,
mustaqil rivojlanganligi bilangina tushuntirish mumkin, degan xulosaga kelishdi.
Shuningdek, tillar o`rtasida o`xshashlik mavjudligi g`oyasining maydonga
kelishida fanga tarixiy yondashish yuzaga kelganligi - til hodisalari tarixiylik
nuqtai nazaridan izohlana boshlanganligi bilan, tilshunoslikka romantizm
g`oyalarining ta`siri, ya`ni jonli tillarning o`tmishini o`rganishga undash g`oyasi
bilan hamda sanskrit (qadimgi hind adabiy tili) bilan yaqindan tanishish kabilar
tillar o`rtasidagi o`xshashlikni ularning qarindoshligiga ko`ra izohlash
mumkinligiga olib keldi.
Masalan, Bengaliyada xizmat qilgan ingliz sharqshunosi va huquqshunosi
Vil`yam Djons (1746-1794) sanskrit tilini yunon va lotin tillariga qiyoslab, ular

o`rtasida yaqinlik, qarindoshlik borligi haqidagi fikrlarni, ma`lumotlarni qat`iy
aytdi.
Nemis olimi Fridrix Shlegel` (1772-1829) esa o`zining mashhur «Hindlarning
tili va donoligi» asarida sanskrit tilining na faqat lug`at tarkibida, balki grammatik
munosabatida ham lotin, grek, german va fors tillariga qarindosh ekanligini,
ularning kelib chiqishiga ko`ra umumiy asosga egaligini qayd etadi .
Demak, tillarni qiyosiy nuqtai nazardan tadqiq qilish, ularga tarixiylik nuqtai
nazardan yondashish kabilar qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning maydonga kelishiga,
tilshunoslikning alohida, mustaqil fan sifatida qat`iy tan olinishiga zamin yaratdi.
Ushbu jarayonda qiyosiy-tarixiy metodning yaratilishi hal qiluvchi
ahamiyatga ega bo`lib, qiyoslash tillarni o`rganishda usul, vosita sifatida, tillarga
tarixiylik nuqtai nazaridan yondashish esa tadqiqotning principi (bosh g`oyasi,
maqsadi) sifatida namoyon bo`ldi.
Ta`kidlash shart, qiyosiy-tarixiy metodning ochilishigina tilshunoslikning fan
sifatida tan olinishiga, boshqa fanlar qatoridan mustahkam o`rin egallashiga olib
keldi. Chunki mana shu metodgina til haqidagi fanga chinakam, haqiqiy ilmiylik
g`oyasini berdi, ilmiylik ruhini kiritdi.
Qiyosiy-tarixiy metodning yaratilishi bilan tilshunoslik ham tarixiy, ham
ilmiy-nazariy jihatdan mustahkam asosga ega bo`ldi.
Е slatish joizki, Mahmud Koshg`ariy, Vil`yam Djons, Fridrix Shlegel` kabi
olimlarning ham qiyosiy-tarixiy metodning yaratilishidagi xizmatlarini inkor qilib
bo`lmaydi. Ular qiyosiy-tarixiy metodning ochilishiga jiddiy, chinakam
yaqinlashishdi. Ammo qiyosiy-tarixiy metodning yaratilishida Frans Bopp,
Rasmus Rask, Yakob Grimm, Aleksandr Vostokovlarning xizmatlari nihoyatda
katta bo`lib, ular ijodkor ( novator ) tilshunoslar sifatida maydonga chiqdi.
Qiyosiy-tarixiy metod ilmiy-tekshirish usullarining muayyan sistemasi bo`lib,
o`z oldiga qarindosh tillarni qiyoslash orqali o`rganib, u yoki bu tilning tarixini,
undagi o`zgarishlarni, lisoniy hodisalarning mohiyatini, uning taraqqiyotidagi
qonuniyatlarni ko`rsatib berish, tushuntirish vazifasini qo`yadi.

Hind-Evropa tillarini qiyosiy-tarixiy o`rganish tarixi to`rt davrni o`z ichiga
oladi:
1. Qiyosiy-tarixiy metodning yaratilishidan to yosh
grammatikachilargacha bo`lgan davr (XIX asrning birinchi choragi-1870 y).
2. Yosh grammatikachilar davri (1870-1890 y).
3. Yosh grammatikachilar davridan to F de Sossyurning «Umumiy
tilshunoslik kursi» asari va xet yozma yodgorliklarini o`qib, ma`nosini ochib
berishgacha bo`lgan davr ( XIX asrning oxiri va XX asrning ikki o`n yilligi).
4. F. de Sossyur g`oyalaridan bizning davrimizgacha bo`lgan davr.
Birinchi davr, aytilganidek, qiyosiy-tarixiy metodning ochilishidan boshlab,
yosh grammatikachilargacha bo`lgan davrni, ya`ni taxminan 1816-1870 yillarni o`z
ichiga oladi.
Ushbu davrning etakchi, bosh yo`nalishi qiyosiy-tarixiy metodning yaratilishi
va umumiy tilshunoslik fanining asoslanishi bo`ldi.
Birinchi davr ikkiga:
1. F. Bopp – V.Gumbol`dt
2. A.Shleyxer – G. Shteyntal bosqichlariga bo`linadi.
Birinchi bosqich (F.Bopp – V.Gumboldt bosqichi).
F.Bopp – V.Gumboldtbosqichi XIX asrning ikkinchi o`n yilligining
o`rtalaridan to`rtinchi o`n yillikning oxirlarigacha bo`lgan vaqtni o`z ichiga oladi.
Ushbu davr qiyosiy-tarixiy metodning yaratilishi, ochilishi va umumiy tilshunoslik
fanining asoslanishi bilan xarakterlanadi.
Qiyosiy-tarixiy metodning asoschilari F.Bopp, R.Rask, Ya.Grimm hamda
A.Vostokovlardir.
Frans Bopp. Frans Bopp (1781-1867) buyuk nemis tilshunosi-sanskrit
mutaxassisi, Berlin universiteti professori. U 1816 yilda «Sanskrit tilining tuslanish
sistemasi va uni grek, lotin, fors va german tillaridagi tuslanish sistemasiga
qiyoslash» asarini yozdi.
F.Bopp qayd etilgan tillarda mavjud grammatik shakllarni-tuslanish
formalarini qiyoslash asosida ushbu tillar o`rtasidagi umumiylikni, o`xshashlikni

ochib berdi. U qiyoslash metodi bilan qiyoslanayotgan tillarning dastlabki holatini,
ko`rinishini tiklash mumkin, degan fikrni ilgari surdi. Shunga ko`ra 1816 yil to`liq
ma`noda qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning tug`ilish-yaratilish yili deb e`tirof
qilinadi.
F.Boppning kashfiyoti, yangiligi nimada? Yuqorida aytilganidek, ko`pgina
olimlar V.Djons, Fr.Shlegel` kabilar h ind-Evropa tillari bir bobotildan kelib
chiqqan, qarindosh tillar oilasini tashkil qiladi , degan fikrni aytishgan.
F.Boppning xizmati shundaki, u qarindosh tillarning materiallari asosida
sistemaga asoslangan, sistema xarakteridagi umumiy nazariyani qu rib berdi. U
fe`llarning qo`shimchalarini qiyoslab, hayratlanarli darajaga keldi. Ya`ni, ma`lum
bo`ldiki, h ind-Evropa tillarida nafaqat alohida o`xshash hodisalar mavjud, balki
ushbu tillarda o`zaro o`xshashlikning, o`zaro muvofiqlikning butun bir sistemasi-
grammatik sistemalarning umumiyligi, o`xshashligi mavjudligi aniqlandi. F.Bopp
uchun tillar o`rtasidagi o`zaro muvofiqlik faqat vosita edi, xolos. Maqsad esa
boshqa. Ya`ni qiyoslanayotgan tillardagi grammatik shakllarning eng qadimiy,
dastlabki ko`rinishini-shaklini ochib berish jarayonida bir tilga xos hodisani
boshqa til faktlari yordamida yoritish, tushuntirish edi. Anig`i muayyan tilga oid
shakllarni (so`z formalarini) boshqa tildagi shakllar (so`z formalari) orqali
tushuntirish, izohlash edi. Ushbu nuqtai nazar F.Bopp tadqiqotlarining yangiligidir.
U shu bilan qiyosiy-tarixiy metodning asosini yaratdi.
F.Bopp 1833-1852 yillarda uch tomdan iborat bo`lgan «Sanskrit, zend, arman,
grek, lotin, litva, eski slavyan, got va nemis tillarining qiyosiy grammatikasi»
nomli asosiy asarini e`lon qildi. Bu asarda sanskrit tiliga asoslangan holda ayrim
grammatik formalarning taraqqiyotini va ularning dastlabki manbalarini aniqlash
mumkin, degan fikrni ilgari surdi.
F.Bopp o`z ta`limoti, asarlari bilan o`sha davrda ma`lum bo`lgan barcha h ind-
Evropa tillarining qarindoshligini isbotlab berishga erishdi. Uning izlanishlaridan
hali u davrda ochilmagan, noma`lum bo`lgan xet, toxar kabi tillargina chetda qoldi.
F.Bopp tilshunoslikka h ind-Evropa tillari degan terminni ham olib kirdi.

U o`z tadqiqotlarida, asosan, morfologiya bilan shug`ullandi, fonetika,
sintaksis-gap shakllari, qo`llanishi, gap tuzilishi kabi masalalarga e`tibor bermadi.
F.Bopp tillarning qarindoshligi masalasida ham jiddiy xatolarga yo`l qo`ydi.
Ya`ni u kichik Polineziya va janubiy Kavkaz tillarini ham asossiz ravishda h ind-
Evropa tillariga kiritdi.
Rasmus Rask . F.Bopp bilan deyarli bir vaqtda, ammo unga mutlaqo bog`liq
bo`lmagan holda hind-Evropa tillarining qiyosiy-tarixiy tadqiqi bilan daniyalik
buyuk tilshunos prof. Rasmus Xristian Rask ham shug`ullandi.
R.Rask 1811 yilda «Island tili bo`yicha qo`llanma» nomli birinchi ishini e`lon
qildi. Ushbu tadqiqotidayoq F.Boppdan ham oldin grammatik ko`rsatkichlarni,
ayniqsa , qo`shimchalarni qiyoslashning muhimligini aytib o`tdi. Ayni vaqtda u,
Bopp g`oyalarini to`ldirgan holda, leksik qiyoslashga ham katta ahamiyat berdi va
bu jarayonda dastavval eng zaruriy tushunchalar, hodisalar va predmetlar bilan
bog`langan leksikani hisobga olinishini to`g`ri ta`kidladi.
1818 yilda R.Raskning «Qadimgi shimol tili sohasidagi tadqiqot yoki island
tilining kelib chiqishi» nomli asosiy asari e`lon qilindi. U tadqiqotda german, litva,
slavyan, lotin va grek tillarining qarindoshligini isbotlab berdi.
Ushbu asarning 2-qismi «Frakiy tili haqida» nomi bilan 1822 yilda nashrdan
chiqdi. Ishda island tilining o`rnini belgilagan holda uning got tillari guruhiga va
frakiy (grek va lotin) tillariga bo`lgan munosabatini o`rganadi.
R.Rask asarlarida so`zlarning o`z ma`nolarini o`zgartirishi mumkinligiga
e`tibor beradi. Shuningdek, tub va o`zlashgan so`zlarning o`ziga xos
xususiyatlarini qayd etadi, lisoniy hodisalarni tadqiq qilishda so`zni mukammal
morfologik tahlil qilish lozimligini tavsiya qiladi.
U boltiq tillari slavyan tillari bilan ma`lum bog`liqlikka ega bo`lsa-da, ammo
ayni tillar h ind-Evropa tillarining mustaqil shahobchasi, tarmog`i hisoblanadi ,
degan haqqoniy fikrni birinchi bo`lib ilgari suradi.
R.Rask, F.Boppdan farqli, h ind-Evropa tillarini boshqa til oilalari (masalan,
kavkaz-yafetik tillari va Indoneziya tillari) bilan qorishtirmaydi. Shuningdek, u o`z
tadqiqot-larida sanskrit tiliga murojaat qilmaydi.

Xullas, R.Rask tilshunoslik tarixida qiyosiy-tarixiy metodning va
germanistika fanining asoschilaridan biri sifatida faxrli o`rinni egallaydi.
Yakob Grimm. Mashhur nemis tilshunosi Yakob Grimm (1785-1863)
qiyosiy-tarixiy metod yordami bilan german tillarini tadqiq qildi. Ya.Grimmning
to`rt tomdan iborat «Nemis grammatikasi» asari tilshunoslik tarixida muhim o`rin
tutadi. U ushbu salmoqli asarida nemis tili tarixiy grammatikasini boshqa barcha
german tillari bilan qiyoslagan holda beradi.
Asar 1- tomining birinchi nashri 1819 yilda, mazkur tomning butunlay,
tubdan o`zgargan ikkinchi nashri 1822 yilda chop etiladi. Ayni tomdan german
tillarining tarixiy fonetikasi hamda german tillaridagi undoshlarning siljishi,
«ko`chish» qonuni o`rin olgan. Ya`ni Ya.Grimm (R.Rask, Ya.Bredsdorflar kabi)
undoshlarning siljishini isbotlab beradi. Masalan, hind-Evropa tillarining nafas
tovushlari (yoki nafas bilan aytiladigan tovushlar) yoki portlovchi undoshlar bh,
dh, gh – german tillaridagi b, d, g tovushlariga o`zgargan-siljigan, ko`chgan yoki
hind-Evropa tillariga oid b, d, g – german tillarida r, t, k ga; hind-evropacha r, t, k –
germancha f, th, h ga siljigan, ko`chgan, o`tgan.
Ushbu jarayon fonetik qonunlarning tan olingan dastlabki, birinchi namunasi
edi. «Nemis grammatikasi» asarining barcha tomlari 1837 yilda yakunlandi.
Ya.Grimmning «Nemis tili tarixi» asari esa 1848 yilda e`lon qilinadi. U
jamiyat tarixini o`rganishda tilning asosiy, eng muhim manba ekanligini aytadi va
tilni u yoki bu xalqning madaniy-tarixiy taraqqiyotining mahsuli deb hisoblaydi.
Shunga ko`ra Ya.Grimm «Bizning tilimiz bizning tariximizdir» degan g`oyani
ilgari suradi. Haqiqatan ham – shunday Ya.Grimm ushbu asarida «Xalqlar haqida
suyaklar, qurollar va mozorlarga qaraganda jonliroq guvoh bor. Bu tildir», deydi.
Ya.Grimm «Nemis lug`ati» asarida (birinchi tomi 1854 yilda, oxirgi tomi
1960 yilda e`lon qilindi) nemis shoiri Lyuterdan tortib Gyotegacha bo`lgan nemis
tili leksikasini qamrab olishga, ko`rsatib berishga harakat qildi.
Aleksandr Xristoforovich Vostokov . Taniqli rus tilshunos olimi, akademik
(1841) A.Vostokov (1781-1864) tug`ma soqov bo`lib, Sankt-Peterburgdagi
Rumyancev muzeyi kutubxonasiga boshchilik qilgan.

A.Vostokov slavyan tili materiallari asosida tadqiqot ishlarini olib boradi. U,
aytilganidek, qiyosiy-tarixiy metodning asoschilaridan biri hisoblanadi.
Olim «Slavyan tili haqida mulohazalar» (1820), «Rus grammatikasi» (1831),
«Viloyat buyuk rus tili tajribasi» (1852) «Cherkov slavyan tili lug`ati» (1858-
1861) kabi qator e`tiborga loyiq ishlarni yaratdi.
A.Vostokov tadqiqotlari yangi boy faktik materiallarga asoslangan bo`lib,
slavyan tilining taraqqiyotiga katta ta`sir ko`rsatdi. Shuningdek, qiyosiy-tarixiy
metodning qat`iy qaror topishiga ham imkon yaratdi.
A.Vostokovning 1820 yilda e`lon qilgan «Slavyan tili haqida mulohazalar»
maqolasi unga katta shuhrat keltirdi. Olim bu asarida slavyan filologiyasiga oid
masalalarga to`xtalib, hind-Evropa tillarining slavyan tillari oilasiga mansub rus
tilining eski slavyan, polyak va serb tillariga bo`lgan munosabatini aniqlaydi,
izohlaydi.
A.Vostokovning qayd etilgan maqolasi tarixiy fonetika sohasidagi dastlabki
ish hisoblanadi.
A.Vostokov 1842 yilda «Rumyancev muzeyidagi rus va slavyan
qo`lyozmalarining tasviri» nomli ko`p yillik mehnatining natijasini e`lon qiladi.
Ushbu tadqiqotida eski slavyan tilining shahobchalari bo`lgan bolgar, serb, rus va
janubiy rus (ukrain) tillarini izchillik bilan farqlaydi. Bu esa amaliyotda eski
slavyan tilining taraqqiyoti va undagi o`zgarishlarni davrlashtirishga, ya`ni
qadimgi (IX-XIV), o`rta (XV-XVI) va yangi davrlarga bo`lishga imkon beradi.
A.Vostokov slavyan tillariga tarixiylik nuqtai nazardan yondashishni ilk bor
boshlab bergan olimdir. U tarixiy principga amal qilgan holda eski slavyan tilidagi
burun unlilarini aniqlaydi, ayrim harflarning talaffuzini belgilaydi, so`z
turkumlarining (masalan, sifat, ravishdosh-larning) paydo bo`lish vaqti bilan
bog`liq ayrim fikrlarni bayon qiladi.
Xullas, Rossiyada qiyosiy-tarixiy tadqiqotlar, slavyan tillari oilasiga mansub
tillarni o`rganish, ayni tillarni qiyosiy-tarixiy metod asosida tadqiq qilish, ularni
davrlashtirish kabilar dastavval akademik A.X.Vostokov nomi bilan bog`liqdir.

Hind-Evropa tillarini qiyosiy-tarixiy o`rganishning birinchi davri,
aytilganidek, qiyosiy-tarixiy metodning yaratilishi va umumiy tilshunoslik fanining
asoslanishi bo`ldi.

Qiyosiy - tipologik tilshunoslik bo‘yicha olimlarning qarashlari.
Qiyosiy tipologiya - umumiy lingvistik tipologiyasining bir bo'limi. Qiyosiy
tipologiya tillarni taqqoslash bilan shug'ullanadi, ikki yoki undan ortiq aniq
tillarning tizimlarini taqqoslaydi va umumiy tipologik qonunlarni yaratadi.
Qiyosiy tipologiyaning maqsadi - dunyo tillarining umumiy xususiyatlarini va
tarkibiy xilma-xilliklarini tavsiflash va tushuntirishdir.
Masalan, Rus va O'zbek tillarning gaplardagi so'z tartibini taqqoslash ham
qiyosiy tipologiyaning vazifalaridan biri xisoblanadi. O'zbek tiliga xos so'z tartibi
Subject-Object-Verb (SOV), ya ni "ega-ikkinchi darajali bo‘laklar-kesim" ʼ
xisoblanadi: Men kitobni o'qiyman. Odatda Rus tilidagi so'z tartibi - Subject-Verb-
Object "ega-kesim-ikkinchi darajali bo‘laklar": Я читаю книгу. Lekin O'zbek
tiliga qaraganda, Rus tilidagi so'z tartibi gapning ma'nosiga yoki vaziyatga qarab
o'zgarishi mumkin. Bu qiyosiy tipologiya o'z ichiga oladigan vazifalarning bir
misoli edi.
Qiyosiy - tipologik tilshunoslik XIX asr boshlarida nemis olimlaridan F . Bopp ,
Ya . Grimm , V . Gumboldt , A . F . Pott , rus olimi A . X . Vostokov va boshqalarning
tadqiqotlari natijasi o‘ laroq dunyoga kelgan b o‘ lsa - da , bu olimlar o‘ z ishlarida
o‘ zlaridan oldin o‘ tgai Ispan olimi Sh . Dyarmati , nemis olimlari Fr . va A . V .
Shlegel , ingliz U . Djons va daniyalik R . K . Rasklar kuzatishlariga tayanishgan .
Lingvistik tipologiyaning paydo b o‘ lishiga tillarni o‘ rganishdagi tub burilish , ya’ni
qiyosiy grammatika va lug‘atlarning yaratilishi , tillar o‘ rtasidagi qardoshlikni
o‘ rnatish . bobo - tilni tiklash kabilar zamin b o‘ lib xizmat qildi . Aynan shu davr
o‘ rganilayotgan tildagi xodisalarni tarixiy yondashuvda taxlil etishning boshlanishi
deb e’tirof etiladi .
Lingvistik tipologiya uchun dastlabki tayanchni yaratishda qiyosiy - tarixiy
metodning asoschisi b o‘ lgan nemis olimi Ya . Grimmning xizmatlari katta . U 1830
yillarda german tillarining birinchi qiyosiy grammatikasini yaratdi . U qiyosiy -
tarixiy metodni muayyan ( nemis ) tilning konkret tarixiga nisbatan q o‘ llash
namunasini berdi va til tarixini xalq tarixi bilan bog‘lashga harakat qildi .

Shu bilan bir qatorda . XVIII asr boshlarida faoliyat yuritgan golland lingvisti
Lambert Ten Kate ishlarini ham eslatib o‘ tish joizdir . Uning ishlarida
Ya . Grimmning « Nemis tili grammatikasi » dunyo yuzini k o‘ rishidan 100 yil burun
got , nemis , golland va island tillari grammatik strukturalarining qiyosiy tahlili
amalga oshirilgan edi ( Desniskaya 1955:32).
1786 yilda V . Djons sanskrit tilining grek , lotin , got , kelt , q adimiy fors tillari
bilan yaqin qarindoshlikda ekanligini va bu tillarning dastlab bitta umumiy
manbadan kelib chiqqanligini k o‘ rsatib o‘tadi .
1820 yilda A . X . Vostokov o‘ zining « Qadimiy yozma yodgorliklar asosida
tuzilgan va slavyan tili grammatikasiga kirish sifatida xizmat qiluvchi slavyan tili
haqida qarashlari » asarini chop etdi va bu asar butun Yevropada mashxur b o‘ lib ,
fanda buyuk hodisa sifatida e’tirof etildi ( Chemodanov 1956:8). Unda A . X .
Vostokov birinchi bor cherkov - slavyan tili yodgorliklarining xronologiyasini
aniqladi . uning qadimgi rus tilidan farqlarini k o‘r satib o‘ tdi , qadimiy slavyan
yozuvidagi yuslarning tovush belgilarini va ularning polyak tilidagi burun unlilari
va boshqalar bilan o‘ zaro munosabatini aniqladi .
A . X . Vostokovning « Qarashlari » nemis olimi F . Bopp tomonidan sanskrit
tilining tuslanish tizimi haq idagi kitobi chop qilinganidan t o‘ rt yildan s o‘ ng ( ushbu
kitobning dunyo yuzini k o‘ rishi lingvistik tipologiya tarixida qiyosiy - tarixiy
tilshunoslikning boshlanish davri hisoblanadi ). Daniyalik Rasmus Raskning island
tilining kelib chiqishi haqidagi tadqiqotining chop etilishidan ikki yil keyin va
Yakob Grimmning «Deutsche Grammatik» asarining birinchi tomi yaratilishi bilan
qariyb bir vaqtda fan yutug‘iga aylandi . Shunday qilib . bu asar dunyo lingvistik
tipologiyasida qiyosiy - tarixiy metodni qullagan dastlabki namunalardan biriga
aylandi ( Chemodanov : 1956: 8-9).
Lingvistik tipologiya taraqqiyotining keyingi bosqichlari A . Shleyxer
(« tillarning qardoshlik daraxti » ni izlash ), F . Dis ( roman tillari qiyosiy - tarixiy
tilshunosligi asoschisi ), F . Mikloshich ( slavyan tillari komparativistikasi ), A . A .
Potebnya ( slavist - qomusshunos ). F . I . Buslaev ( til va xal q tarixi ortasidagi
bo’gliqlik ). I . I . Sreznevskiy ( rus va xind-yevropa tillari ), mladogrammatika

yo’nalishida ish olib borgan lingvotipologlar : K . Brugman , G . Ostgof , B .
Dembryuk , A . Leskin ( Germaniyada ), K . Verner , ( Daniyada ), M . Breal
( Fransiyada ), F . de Sossyur (Sh veysariyada ), U . D . Uitni ( AKDGda ), F . F .
Fortunatov , Boduen de Kurtene , A . A . Shaxmatov ( Rossiyada ) va boshqa shu kabi
buyuk nomlar bilan bog’liqdir . XX asrning boshlaridan esa lingvistik tipologiya
taraqqiyotida A . Meye , E . Benvinist ( Fransiya ), V . Pizani ( Italiya ), V . Porsig
( Germaniya ), Yu . Kurilovnch ( Polsha ) va boshqalarning tadqiqotlari muhim o’rin
egallaydi .
Agar eng yangi davrga e’tibor qaratsak . lingvistik tipologiya nazariyasi
dunyoning turli - tuman tillarining tizimi va strukturasini majmuaviy tarzda
o’rganishga qaratilgan keng muammolar doirasini qamrab olishi bilan
xarakterlanadi .

Sinxron va diaxron tilshunoslik
Sinxroniya (yun. synchronos bir vaqtli, bir davrli) — 1) bir vaqtning o zidaʻ
mavjud bo lgan, o zaro bog‘liq va aloqador unsurlar tizimi bo lgan tilning (yoki
ʻ ʻ ʻ
boshqa biror ijtimoiy-gumanitar fanning) muayyan rivojlanish davridagi holati; til
rivojlanishi jarayonida muayyan o zgarishlarning mavjudligi yoki ularning
ʻ
ahamiyatsiz ekanligi belgisi asosida ajratilgan davr; 2) tilni ko rsatilgan holagda,
ʻ
ya ni davr vaqt omili va lisoniy o zgarishlarga bog liq bo lmagan holda
ʼ ʻ ʻ ʻ
tekshiriladigan aniq munosabatlar tizimi sifatida o rganish. Sinxroniya yordamida
ʻ
tilning nafaqat xoz. davri, balki o tmishdagi davrlari ham alohida o rganilishi
ʻ ʻ
mumkin. Masalan, o zbek adabiy tilidagi unlilar tizimini 15-asrning yoki 20-
ʻ
asrning o zidagi ahvolini alohida, bir-biriga qiyoslamay tadqiq etish sinxroniyadir.
ʻ
Sinxroniya tushunchasi diaxroniya tushunchasi bilan birga, unga qarama-
qarshi qo yilgan holda fransuz tilshunosi F.de Sossyur tomonidan fanga kiritilgan.
ʻ
Bu tushunchalarning Sossyur bo yicha o zaro farqlanishi, bir-biridan ajratilishi
ʻ ʻ
statika bilan dinamikaning, til bilan nutqning, sistemalilik bilan sistemasizlikning,
fonetika bilan grammatikaning qarama-qarshi qo yilishiga muvofiq bo ladi. Lekin
ʻ ʻ
modomiki til o z tabiatiga ko ra, doim harakatdagi, o zgarishdagi obyekt sifatida
ʻ ʻ ʻ
tavsiflanar ekan, dinamika tilning har qanday mavjudlik davrida, jumladan,
sinxroniyada tilning ajralmas qismi bo lib qoladi, binobarin, sinxroniyada
ʻ
diaxroniya unsurlari ham uchrashi mumkin.
Diaxroniya (dia... va yun. chronos — vaqt, zamon) — til tizimining lingvistik
tadqiqot manbai sifatidagi tarixiy taraqqiyoti, til taraqqiyotini vaqt nuqtai-
nazaridan o rganish. Tilshunoslikda diaxroniya tushunchasi sinxroniyaga qarama-
ʻ
qarshi qo yiladi. Diaxronik lingvistika ba zan qiyosiy-tarixiy tilshunoslik, 20-
ʻ ʼ
asrdan boshlab tarixiy fonetika bilan aynan bir narsa deb qaraldi. Keyinchalik
uning tadqiqot ob yekti sifatida tildagi o zgarishlarni, bu o zgarishlarning
ʼ ʻ ʻ
sabablarini, paydo bo lish davrini o rganish nazarda tutildi. 20-asr 2-yarmida
ʻ ʻ
diaxronik yondashish, til tarixini davrlarga bo lib o rganish bilan bog liq sof
ʻ ʻ ʻ
tarixiy yo nalishdan farqli o laroq, til tizimida sodir bo ladigan diaxronik
ʻ ʻ ʻ

o zgarishlarni, tilning tizim sifatidagi taraqqiyoti qonuniyatlarini o rganishga ʻ ʻ
qaratildi. Diaxroniya til faoliyati xususiyatlarini zamonda, jumladan, sinxroniyada
bilishga imkon beruvchi vosita bo lib, umuman til nazariyasining muhim qismidir.
ʻ
F.de Sossyurning tilni belgilar sistemasi sifatida e’tirof etishi, nutqiy
faoliyatning til va nutq dixotomiyasidan iborat ekanligi, lingvistik belgida
o‘zgarmaslik va o‘zgaruvchanlik dixotomiyasining mavjudligi, tilning ijtimoiyligi
haqidagi g'oyalari, tabiiy ravishda, tilning vaqtga munosabati g'oyasini keltirib
chiqardi. Natijada uning sinxroniya va diaxroniya dixotomiyasi haqidagi ta’limoti
maydonga keldi.
F.de Sossyur lingvistik birliklar o‘rtasidagi zidlanishlarni chorrahaga
qiyoslagan holda, til va nutq dixotomiyasini tilshunos duch keladigan birinchi
chorraha, sinxroniya va diaxroniya o‘rtasidagi zidlanishni esa ikkinchi chorraha
hisoblaydi. Ikkinchi chorrahadan kesishgan yo‘llarning birinchisi sinxroniyaga,
ikkin¬chisi esa diaxroniyaga yetaklashini ta’kidlaydi.
Uning fikricha, tilning bir necha qonunlari bo'lib, ularning barchasining
negizida sinxroniya va diaxroniya yotadi.
Har qanday ijtimoiy qonunlar quyidagi ikki muhim belgiga ega bo‘ladi: a)
imperativlik; b) umumiylik. U barchaga majburiy va barcha holatlarda, muayyan
makon va zamon chegarasida amal qiladi.
Ana shu nuqtayi nazardan tilga yondashilsa, sinxroniya va diaxroniya
yuqoridagi talablarning faqat bittasiga javob beradi. Tilning sinxron holatidagi
qoidalar ko'pincha umumiy bo‘ladi, lekin hech qachon majburiy bo‘lmaydi.
Diaxron holatidagi qoidalar esa majburiy bo'ladi, lekin hech qachon umumiy
bo‘lmaydi.
Lingvistik belgining o‘zgarmaslik va o‘zgaruvchanlik belgisi diaxroniya va
sinxroniya zidlanishini talab qiladi.
Til va til jamoasi o‘rtasidagi munosabatga zamon belgisi qo'shilishi bilan
diaxroniya va sinxroniya amal qila boshlaydi.
Zamon belgisining ishtirok etish-etmasligiga ko‘ra fanlar ikkiga bo'linadi:
vaqt belgisi muhim bo‘lmagan fanlar; vaqt belgisiga tayanuvchi fanlar.

Masalan, astronomiya, geologiya singari fanlarning o‘rganish obyektlari
sanaluvchi samoviy yoritkichlar va yerning holatlari vaqt nuqtayi nazaridan turli
o‘zgarishlarga uchrasa ham, lekin bu o‘zgarishlar yuqoridagi fanlarning hozirgi
astronomiya va tarixiy astronomiya, shuningdek, hozirgi geologiya va tarixiy
geologiya fanlariga bo‘linishiga olib kelmaydi.
Aksincha, huquq, iqtisod singari fanlar zamon belgisiga tayanadi va shu belgi
asosida yuqoridagi fanlar ikkiga bo‘linadi:l) siyosiy iqtisod va 2) iqtisodiy tarix; 1)
huquqshunoslik va 2) huquq tarixi. Fanning bu ikki yo‘nalishi obyektni o'rganishda
ikki xil asosga tayanadi. Birinchisi obyektning muayyan bir davrdagi holatini
o‘rganishga asoslansa, ikkinchisi shu obyektning ikki davr oralig‘i- dagi
o'zgarishini o‘rganishga asoslanadi.
Shuningdek, lingvistika ham o‘rganilayotgan obyektga qaysi nuqtayi
nazardan yondashishga ko‘ra ikkiga bo‘linadi: 1) sin-xron lingvistika va 2) diaxron
lingvistika.
Sinxron lingvistika lingvistik obyektlarning statik holatini o‘rganganligi
uchun F.de Sossyur tomonidan statik lingvistika nomi bilan ham ataladi. Aksincha,
diaxron lingvistika obyektning dinamik, evolutsion holatini o‘rganadi. Shuning
uchun uni dinamik lingvis¬tika, evolutsion lingvistika degan atamalar bilan ham
nomlaydi. Lekin sinxron lingvistika diaxron lingvistika atamalarini boshqala- ridan
ko‘ra ma’qulroq ko‘radi.‘
Sossyurning fikricha, tilshunoslikda xuddi siyosiy iqtisodda bo‘lgani kabi,
qiymat tushunchasiga duch kelinadi. Har ikki fanda turli tabiatga cga bo‘lgan
narsalar o‘rtasidagi ekvivalentlik sistemasi haqida gap boradi: siyosiy iqtisodda
mehnat bilan ish haqi o‘rtasidagi ekvivalentlik, tilshunoslikda esa ifodalovchi bilan
ifodalanmish o‘rtasidagi ekvivalentlik haqida fikr yuritiladi.
Barcha fanlarda ikki o‘qni farqlash lozim bo‘ladi: 1) bir vaqtlilik o‘qi; 2)
ketma-ketlik (turli vaqtlilik) o‘qi. Bir vaqtlilik o‘qini A va В nuqtalarini
tutashtiruvchi chiziq bilan, turli vaqtlilik o‘qini esa S va D nuqtalarini
tutashtiruvchi chiziq bilan ifodalagan holda, yuqoridagi ikki o‘qni quyidagi sxema
bilan aks ettiriladi:

AB o‘qi bir vaqtda hamkorlikda mavjud boMgan birliklarning o‘zaro
munosabatini ifodalaydi. Bu o‘qda zamon ishtiroki istisno qilinadi. SD o‘qida
birdan ortiq birlikni bir vaqtda o'rganib bo‘lmaydi. Unda birinchi o'qdagi har bir
hodisa barcha o'zgarishlari bilan o‘z ifodasini topadi.
Qiymat tushunchasiga tayanuvchi har qanday fan uchun bu farqlanish amaliy
zaairiyatga, ayrim hollarda absolut zaruriyatga aylanadi. Uning ta’kidlashicha,
yuqoridagi fanlarda bu ikki o‘qning mavjudligini e’tiborga olmasdan, qiymat
sistemasini farqlamasdan va bu qiymatning muayyan bir vaqtdagi funksiyasiga
tayanmasdan turib ilmiy tadqiqot olib borish mumkin cmas.
Ayniqsa, lingvist uchun bu farqlanish katta ahamiyatga ega. Chunki til sof
qiymatlar sistemasidan iboratdir. Qiymat bir tomondan real narsalar va ularning
tabiiy munosabatlari bilan bog'langan. Masalan, iqtisodiy fanlarda yer
uchastkasining qiymati uning daromadliligi bilan proporsionaldir. Bu qiymat vaqt
o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkin. Ana shu o‘zgarish jarayonining ayni bir paytida
qiymat sistemada u bilan munosabatda bo‘lgan boshqa qiymatlarga bog‘liq bo‘ladi.
F.de Sossyur tildagi sinxroniya va diaxroniyani farqlar ekan, uni oson
tushunish uchun bir qancha real narsalarga qiyoslaydi. Ana shulardan eng
xarakterlisi shaxmat o‘yinidir.
Shaxmat o‘yinidagi pozitsiyalar ko‘p jihatdan tilning holatiga o‘xshaydi.
Donalarning qiymati ularning o‘yin jarayonining muayyan bir davrida taxtada
tutgan holati bilan bog'liq. Bundan tashqari qiymat o‘yin boshlangunga qadar
shaxmatchilar ongida mavjud bo‘lgan va o‘yin jarayonidagi har bir yurishdan
kcyingi holatida amal qiladigan o‘yin qoidasiga ham bog‘liqdir. Shuningdek, tilda
ham har bir elementning qiymati uning til sistemasidagi boshqa elementlar bilan
zidlanishiga bog‘liq bo‘ladi. Shu bilan birgalikda xuddi shaxmatdagi qoida tilda
ham mavjud bo'lib, u semiologiyaning barqaror tamoyili sanaladi.

F.de Sossyur sistemaning oniyligi va nisbiyligini bir holatdan ikkinchi holatga
o‘zgarib borishini ta’kidlaydi.
Bir sinxron holatdan ikkinchi sinxron holatga o‘tish uchun bitta donani surish
kifoya. Barcha donalarni birdaniga surish shart emas. Xuddi shu o‘rinda diaxronik
dalilning barcha xususiyatlari bilan namoyon bo‘lishining guvohi bo'lamiz:
a) har bir shaxmat yurishi faqat bitta donani harakatga keltiradi.
Shuningdek, tilda ham faqat alohida elementlar o‘zgarishga uchraydi;
b) har bir yurish butun bir sistemaga ta’sir qiladi, o'yinchi har bir
yurishning oqibatini oldindan aniq ko‘ra olmaydi. Muayyan yurishdan so‘ng
barcha donalar qiymatining o‘zgarishi o‘yin holatiga qarab, juda katta yoki uncha
sezilarsiz bo‘lishi mumkin. Bitta yurish butun partiya taqdirini hal qilishi va u hali
harakatga keltirilmagan donalarga ham ta’sir qilishi mumkin. Xuddi shunday holat
tilda ham amal qiladi;
d) alohida donaning yurishi o‘zidan oldingi va o‘zidan keyin keladigan
tenglik holatidan absolut farq qiladigan dalildir. Hosil bo‘lgan o'zgarish yuqorida
ko‘rsatilgan har ikki holatga ham dahldor bo'lmaydi, biz uchun faqat holatgina
ahamiyatli sanaladi.
Faqat tilning sinxron va diaxron holati bilan shaxmat holati o‘rtasidagi
qiyosning bitta o'rnidagina nomuvofiqlik kuzatiladi. Shaxmat o‘yinida shaxmat
taxtasidagi munosabatlar sistemasini o‘zgartirib yuborish uchun oldindan
o‘ylangan va maqsadli yurish qilinsa, tilda esa uning «dona»lari, ya’ni birliklari
stixiyali tarzda va tasodifan o‘zgaradi.
F.de Sossyurning uqtirishicha, sinxron tilshunoslik tilni sistema sifatida
o‘rgansa, diaxron lingvistikaning obyekti sistemani tashkil etmaydi. Boshqacha
aytganda, sinxron lingvistika til bilan, diaxron lingvistika esa nutq bilan ish
ko‘radi. Tildagi har bir o‘zgarish individual bo‘ladi va nutq dalili hisoblanadi. U
tez-tez takrorlanib jamoa tomonidan qabul qilingach, til daliliga aylanadi.
Ko‘rinadiki, F.de Sossyur tomonidan sinxroniya va diaxro- niyaning
ajratilishi til va nutqning farqlanishi bilan bog‘lanadi:

Tilning sistemaliligini ham u elementlarning sinxron munosabati orqali
izohlaydi. Olimning bayon qilishicha, til barcha qismlari sinxron munosabatda
bo‘lgan sistemadir. F.de Sossyur tilni sinxron o‘rganishni afzalroq ko‘radi. Uning
e’tirof etishiga ko‘ra, sinxron lingvistika diaxron lingvistikadan muhimroq
sanaladi, chunki so‘zlashuvchi omma uchun faqat tilning sinxron holatigina
haqiqiy mavjudlik hisoblanadi.
F.de Sossyur sinxroniya va diaxroniya zidlanishidan quyidagi xulosalarga
keladi:
1. Sinxroniyada bir kuch, diaxroniyada esa boshqa kuch amal qiladi. Bu
kuchlarni ijtimoiy fanlardagi qonunlar kabi qonun deb bo‘lmaydi. Chunki har
qanday qonun umumiy va majburiy bo‘lmog‘i lozim. Tilning sinxron holatidagi
kuchlar, ya’ni qoidalar ko‘pincha umumiy bo‘ladi. Lekin hech qachon majburiy
bo‘lolmaydi. Diaxron holatidagi kuchlar esa ko‘pincha majburiy bo‘ladi, lekin
hech qachon umumiy bo‘lolmaydi.
2. Bir tilning sinxron plani o‘zining o‘tmish (diaxron) holatiga nisbatan
boshqa bir tilning sinxron plani bilan yaqinroq keladi. Sossyurning bu ikkinchi
xulosasi tillarning hozirgi holati va tarixiy taraqqiyotida o‘z tasdig‘ini topmaydi.
Masalan, hozirgi o‘zbek tilining sinxron holati eski o‘zbek tiliga nisbatan, aytaylik,
hozirgi rus tili yoki hozirgi tojik tilining sinxron holatiga yaqin deb bo‘lmaydi.
Shuningdek, tilning sistemaviylik tabiatini faqat sixroniya bilan bog‘lab
qo‘yish va sinxroniyani o'zgarmaslik tabiatiga ega ekanligini e’tirof etish ham
uning nazariyasidagi ojiz tomonlardan biridir. Chunki dialektik nuqtayi nazaridan
har bir sezgi a’zolarimizga berilayotgan obyekt ichki o‘zgarishda va
rivojlanishdadir. O‘rganilayotgan obyektning hozirgi holati undagi dinamik
jarayonning muayyan bir davridagi ko‘rinishi sanaladi. Shunday ekan, har qanday
sinxroniya diaxroniyaning muayyan bir davrdagi holati, uning uzviy bir qismi har
qanday diaxroniya esa sinxron holatlar munosabatidan tashkil topadi.
Sinxroniya va diaxroniya o‘rtasidagi munosabatni ochishda yuqoridagi kabi
kamchiliklarga yo‘l qo‘yishidan qat'iy nazar, tilshunoslik tarixida tilning bu ikki

holati va ularning bir-biridan farqini ochib berishining o‘zi katta ahamiyatga
egadir.
Shunday qilib, F.de Sossyur tilning sistema ekanligi, uning belgilar sistemasi
ekanligi, lingvistik belgining o‘ziga xos xususiyatlari, uning o‘zgarmaslik va
o‘zgaruvchanlik, dinamiklik va statiklik dixotomiyalari kabi masalalar yuzasidan
izchil va ishonarli ma’lumotlar berdi.
F.de Sossyurning lingvistik ta’limoti dunyo tilshunosligiga katta ta’sir qildi va
struktur tilshunoslikning turli yo‘nalishlarining shakllanishiga nazariy asos bo‘ldi.
Xullas, Boduen de Kurtene va F.de Sossyurlar struktur tilshu- noslikka
asossoldilar. Yuqorida ta’kidlanganidek, keyinchalik struktur tilshunoslikning
turlimaktablari maydonga keldi. Quyida ularning asosiylari haqida fikr yuritiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. T., 2009
2. N.A.Baskakov, A.S.Sodiqov, A.A.Abduazizov. Umumiy tilshunoslik. T.,
1979.
3. S.Usmonov.- Umumiy tilshunoslik. T., 1972.
4. Yo`ldoshev B. Umumiy tilshunoslik asoslari. S., 2005..
5. www.wikepedia.org
6. Abduhamid Nurmonov - Struktur tilshunoslik: ildizlar va yo'nalishllari,
Toshkent 2009.
7. Tatyana Bushuy, Shaxriyor Safarov – til qurilishi: tahlil metodlari va
metodologiyasi, Toshkent “Fan” nashriyoti 2007
8. Hamid Ne’matov, Shahlo Hamroeva - Lingvistik tadqiqot metodikasi,
metodologiyasi va metodlari, o quv qo llanma. Buxoro 2004.ʻ ʻ
9. Nurmonov A., Iskandarova Sh. - Tilshunoslik nazariyasi. O‘quv
qo‘llanmasi (magistrlar uchun). – Toshkent, 2008.

Qiyosiy-tarixiy, qiyosiy-tipologik tilshunoslik. Sinxron-diaxron tilshunoslik

Купить