Qo’l to’pi sport turida sportchilarning tezkorlik sifatlarini tarbiyalash - Физическая культура - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	262.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Январь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Физическая культура

Продавец

Sarvar Bekberganov

Дата регистрации 02 Май 2025

0 Продаж

Qo’l to’pi sport turida sportchilarning tezkorlik sifatlarini tarbiyalash

Купить

Qo ’ l to ’ pi sport turi da sportchilarning tezkorlik
sifatlarini tarbiyalash
Reja;
K irish
I . BOB . Gandbol o‘yini taktikasi.
1.1. G andbol o‘yinida jamoa bo‘lib harakatlanish
1. 2. Gandbol o‘yinida hujum taktikasi
1. 3. G andbol o‘yinida pozitsion hujum taktikasi
II . BOB . G andbol o‘yinida himoya taktikasi.
2.1. Himoyada o‘ynashning umumjamoa usuli
2.2. Gandbol o‘yinida darvozabon o‘yini texnikasi va taktikasi
2.3. G andbol o‘yinida himoya taktikasini o‘rgatish
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar
Kirish

Qo‘l to‘pi keng tarqalgan sport turlaridan biri bo‘lib, u o‘quvchi yoshlarni
jismoniy rivojlantirish, ularning salomatligini mustahkamlashning eng qulay
vositalaridan biridir. Bu kattalar uchun ham kichiklar uchun ham birdek ma’qul
bo‘lgan chinakam xalqchil o‘yin hisoblanadi. Musobaqada o‘n ikki o‘yinchidan
tashkil topgan ikki jamoa qatnashadi. O‘yin maydoni 40x20 m kattalikdagi
to‘rtburchakdan iborat. O‘yinda qatnashuvchi jamoa o‘yinchildarining maqsadi –
to‘pni egallab olib, dastlabki himoya qilinib turgan darvozaga kiritish. To‘p bilan
barcha harakatlar faqat qo‘lda bajariladi. To‘p uchun kurashda, qarshilik ko‘rsatishda
qo‘pollik va sportchiga xos bo‘lmagan harakatsiz qoidaga rioya qilinib bajarilishi
lozim. O‘yin ishtirokchilarning yoshi va jinsiga bog‘liq bo‘lib 30 daqiqadan 60
daqiqagacha davom etadi. O‘yin vaqtida har bir o‘yinchi o‘zining shaxsiy
fazilatlarini ko‘rsatish imkoniyatlariga ega. Ammo shu bilan birga o‘yin har bir
gandbolchidan o‘z shaxsiy intilishlarini umumiy maqsadga bo‘ysindirishini talab
qiladi.
2

Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan Kadrlar tayyorlash Milliy dasturiga
muvofiq hamda o‘sib kelayotgan yosh avlodning jismoniy va ma’naviy salomatligini
shakllantirishning, sog‘lom turmush tarziga intilish va sportga mehr-muhabbatni
singdirishning g‘oyat muhim sharti sifatida bolalar ommaviy sportini rivojlantirishni
ta’minlash maqsadida 2002 yil 24 oktyabrdagi «O‘zbekiston bolalar sportini
rivojlantirish jamg‘armasini tuzish to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining PF-3154-sonli farmonining ijrosini ta’minlash maqsadida
mamlakatimizda ulkan ishlar amalga oshirilmoqda. Mazkur Farmonga asosan
bolalarda sportga mehr uyg‘otish, o‘sib kelayotgan yosh avlod ongida sport bilan
shug‘ullanish, sog‘lom turmush tarziga amal kilish, ma’naviy va jismoniy kamolga
intilish, ularni salbiy ta’sirdan himoya qilish xamda zararli odatlardan xalos etish,
bolalarni barqaror fe’l-atvorli, Vataniga mehr-muhabbat va o‘z mamlakati uchun
g‘urur, iftixor ruhida tarbiyalash borasidagi chora-tadbirlar kompleksini amalga
oshirish, bolalarni jismoniy va ma’naviy tarbiyalashning zamonaviy shakl va
uslublarini, jinsi va yoshiga qarab bolalarga sport ko‘nikmalarini singdirishning, sport
sohasida iqtidorli bolalarni ixtisoslashtirilgan sport maktablari va markazlaridagi
mashg‘ulotlarga tanlab olishning ilmiy asoslangan tizimlarini ishlab chiqishni tashkil
etish xamda ularni tatbiq qilishga ko‘maklashish, bolalarni jismoniy tarbiyalashning
ilmiy asoslangan zamonaviy tizimlari, shakl va uslublarini joriy etish, bolalar sporti
buyicha ustozlar va pedagog kadrlarni mamlakatning yetakchi ilmiy hamda ta’lim
markazlarida va chet ellarda tayyorlash, qayta tayyorlash hamda ularning malakasini
oshirish borasida respublika Milliy olimpiya qo‘mitasi, sport federatsiyalari, klub va
tashkilotlari bilan o‘zaro faol hamkorlik qilish ishlari o‘zining amaldagi tasdig‘ini
topmoqda.
Qo‘l to‘pi o‘yinining asosini yugurish, sakrash, to‘pni uzatish, uloqtirish kabi
shug‘ullanuvchilarning har jihatdan uyg‘un rivojlanishiga yordam beradigan tabiiy
harakatlar tashkil etadi. Yuklamalar organizmdagi barcha funksional tizimlarning
rivojlanishiga ijobiy ta’sir etadi. Mashg‘ulotlarning ta’sirida shuningdek
musobaqalarda shug‘ullanuvchilarning ruhiy faoliyati takomillashadi, tezlik
reaksiyasi chamalash ijodiy fikr yuritish, tezlik va tashabbuskorlik kabi sifatlarni
3

rivojlantiradi. Qo‘l to‘pi o‘yini umumiy jismoniy tayyorgarlik uchun yaxshi vosita
bo‘lib xizmat qila oladi. Yo‘nalishni o‘zgartirib xilma-xil yugurish sakrashning turli
xillari maksimal tezlikda harakat qilish yo‘llari bilan jismoniy sifatlarni ayni paytda
irodaviy xislatlarni taktik tafakkurini kamol topishi tufayli qo‘l to‘pi har qanday
ixtisosdagi talaba uchun zarur bo‘lgan sport o‘yinlari qatoridan joy olgan.
Qo‘l to‘pi o‘yini bugun maktab, litsey, kollej va oliy o‘quv yurtlarida keng
qo‘llanilmoqda. Qo‘l to‘pi musobaqalari mehnatkashlarni muntazam tarzda jismoniy
tarbiya mashg‘ulotlariga jalb qilishining muhim vositasi, sport mahoratini oshirishni
hamda “Alpomish va Barchinoy” me’yoriy talablarini bajarishning asosiy omillaridan
hisoblanadi.
Hozirgi kunda Xalqaro gandbol Federatsiyasiga dunyoning 123 davlati a’zo
bo‘lib jami 7 milliondan ortiq kishi gandbol bilan shug‘ullanadi.
Mustaqil O‘zbekistonda 1992 yil Qo‘l to‘pi Federatsiyasi tashkil etilib, 1993 yil
Xalqaro va Osiyo Federatsiyalariga qabul qilindi.
1994-1996 yillarda Markaziy Osiyo davlatlari klublari o‘rtasida o‘tkazilgan
chempionatda “D- klub” (O‘zDJTI) gandbolchi qizlari g‘alabaga erishdilar.
O‘quvchi-yoshlarni jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlariga ommaviy jalb
qilishni ta’minlash maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov
tashabbusi bilan 1999 yil 21 mayda qabul qilingan Vazirlar Mahkamasining
“O‘zbekistonda jismoniy tarbiya va sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi 271-sonli Qaroriga binoan mamlakatda kadrlar tayyorlash milliy
modeliga asoslangan va uning talablariga uyg‘unlashgan uzluksiz ta’limning
ommaviy sport tizimi yaratilib, amalga oshirila boshlandi.
“Umid nihollari” o‘yinlari yoshlarning bo‘sh vaqtini foydali va mazmunli
o‘tkazish, kurashda chiniqtirish, jamoa bo‘lib harakat qilishga o‘rgatish, ularda
jismoniy tarbiyaga bo‘lgan ehtiyojni paydo qilish va kuchaytirish, g‘alabaga intilish
fazilatlarini tarbiyalash maqsadida tashkil etildi. Shu bilan birga o‘quvchilarning
shaxsiy ijtimoiy rivojlanishi, iqtidorli yoshlarni sport zahiralariga kiritish ham
nazarda tutiladi.
4

“Barkamol avlod” sport jamiyati doirasiga kasb-hunar kollejlari va akademik
litsey o‘quvchilari qamrab olinadi. Bu musobaqalar o‘quvchilarni jismoniy va
vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, harbiy xizmatga tayyorlash borasidagi keng
qamrovli ishlarni yangi bosqichga ko‘tarishga, sport zahiralarini yangi iqtidorli
yoshlar bilan muntazam to‘ldirib borishga yordam beradi.
Oliy o‘quv yurtlari talaba yoshlari orasida “Universiada”sport musobaqalari
o‘tkaziladi. “Universiada” har uch yilda doimiy ravishda o‘tkazilib kelinadi.
I . BOB . Gandbol o‘yini taktikasi.
1.1. G andbol o‘yinida jamoa bo‘lib harakatlanish
O‘yinda muvaffaqiyatga erishish asosan tug‘ri harakat qilishga bog‘liq. Buning
uchun o‘yinni boshqarishda xilma-xil taktik vositalardan foydalanmoq kerak.
Taktika deganda, o‘yinchilarni raqib ustidan g‘alaba qozonishga qaratilgan
shaxsiy yoki jamoa harakatlari tashkil qilinishi, ya’ni jamoa o‘yinchilarining
muayyan rejaga binoan aynan shu, aniq raqib bilan muvaffaqiyatli kurash olib
borishga imkon beradigan birgalikdagi harakatlarni tushinish kerak.
Taktikadagi asosiy vazifa hujum va himoya harakatlarining maqsadga erishtira
oladigan eng qulay vosita, usul va shakllarni belgilashdan iborat.
Qanday taktikani tanlash har bir alohida holda jamoa oldida turgan vazifalarga,
kuchlar nisbati va o‘yinchilarning o‘zaro kurashuvchi guruhlariga, maydonning
ahvoliga, iqlim sharoiti va hokazolarga bog‘liq.
5

Qo‘l to‘pi o‘yinida ko‘p martalab hujumdan himoyaga va himoyadan hujumga
o‘tishdan iborat bo‘lgani uchun ham, tabiiyki , har qaysi jamoaning hujum va himoya
harakatlari uyushgan bo‘lishi kerak.
Taktika uchrashuv vaqtida butun o‘yin faoliyatining asosiy mazmuni
hisoblanadi. Aniq raqibga qarshi to‘g‘ri tanlangan kurash taktikasi muvaffaqiyat
qozonishga yordam beradi, noto‘g‘ri tanlangan yoki uchrashuv mobaynida
asqotmagan taktika esa odatda mag‘lubiyatga olib keladi.
Qo‘l to‘pi o‘yinida taktika bilan texnika bir –biriga chambarchas bog‘lanib
ketgan bo‘ladi. To‘pni kimga va qanday uzatishni, raqibni dog‘da qoldirish usuli to‘p
bilan himoyani yorib o‘tishni ishlatish kerakmi yoki to‘pni sherigiga uzatish
ma’qulmi, darvozaga qaysi paytda to‘p otishni hal qilayotgan o‘yinchi taktik –
tafakkuridan foydalaniladi, qilmoqchi bo‘lgan harakatini amalga oshirayotganda esa
u texnik mahoratini namoyish qiladi. Demak, texnika o‘yinchining taktik rejalarini
amalga oshirish vositasi bo‘lib hizmat qiladi. Texnik tayyorgarlik a’lo darajada
bo‘lsagina xilma- xil taktik harakatlarini bajarish mumkin.
Kuchi teng jamoalar uchrashuvidagi g‘alaba ko‘pincha mag‘lub bo‘lganlarda
iroda kamlik qilgani yoki jismoniy va texnik tayyorgarlik bo‘sh bo‘lgani sabab qilib
ko‘rsatiladi. Lekin qo‘l to‘pi o‘yinidagi g‘alaba ko‘pincha taktik rejalar kurashi bilan
belgilanadi. Taktika ikki jamoaninng jismoniy, texnik va irodaviy tayyorgarlikdagi
darajalari teng bo‘lganda, ulardan birini g‘alaba qilishini ta’minlab beradigan muhim
omildir. Oldindan mukammal o‘zlashtirib ishlatilgan taktika muvaffaqiyat keltira
oladi. Ba’zi jamoalar har qanday raqibga qarshi o‘ynaganda ham bir xil taktika
ishlataveradilar. Taktik jihatdan bunday qashshoqlik, bir xillik mahoratning o‘sa
borishiga to‘sqinlik qiladi. Har bir jamoa, ayniqsa, yuqori malakali jamoa xilma – xil
taktik rejada o‘ynay bilishi kerak , aks holda u, ayrim yutuqlari bo‘lishiga qaramay,
musobaqalarda katta yutuqlarga erisha olmaydi.
O‘quv-mashg‘ulot jarayonida taktik tayyorgarlikka jiddiy e’tibor beriladi. Xar
bir o‘yinchi va umuman jamoa harakatlarning xilma-xil variantlarini mukammal
egallagan bo‘lishi lozim.
6

Hujum va himoyada qo‘llaniladigan taktik harakatlar qarama-qarshi vazifalarni
yechish uchun qo‘llaniladi. Shuning uchun taktika ikki katta turkumga hujum
taktikasi va himoya taktikasiga ajraladi.
Hujum o‘yinni hal qiluvchi omildir, ya’ni muvoffaqiyat qo‘pincha uning
oxirgi natijasiga bog‘liq bo‘ladi. Hujumning mutlaqo yagona maqsadi bu raqibning
himoyadagi harakatlari tartibini buzish va darvozaga to‘p otishda shaxsiy qarshilikni
yengishdir. Hozirgi kunda qo‘l to‘pi o‘yini hujumning tez-tez va qisqa vaqt davomida
uyushtirilishi bilan tafsiflanadi. Zamonaviy qo‘l to‘pi o‘yinida himoyadan hujumga
o‘tish tezligi, taktik kombinatsiyalarni bajarish tezkorligi va aniqligi oshdi. Buning
natijasida texnik usullarning bajarilish vaqti qisqaradi. 1
Hujumda jamoalar asosan ikki taktik tizimni qo‘llaydilar – tez yorib utish va
pozitsiya hujumi bu hujumlarning har qaysisi bir – birini to‘ldiradi va shuning
uchun ham hamma jamoalar qurollangan bo‘lishi kerak.
Tez yorib o‘tish . Bu hujumda ko‘proq natija beradigan usuldir. Ammo uni
qo‘llaganda o‘yinchilarni o‘zaro yonma –yon holatda bo‘lib qolishi qiyin. Shuning
uchun pozitsiyada hujum qilishning solishtirma og‘irligi biroz baland hisoblanadi.
Shunga qaramasdan tez yorib o‘tish qanchalik ko‘p qo‘llansa, hujumchilar to‘p
otishni shunchalik ko‘p bajaradilar. Zamonaviy qo‘l to‘pi faqat uning hisobiga
rivojlanmoqda.
Tez yorib o‘tishning maqsadi raqiblarning to‘pni yo‘qotib, hujumdan
himoyaga o‘tishi paytida sodir bo‘ladigan vaqtincha uyushmagan haraktidan
foydalanishdir. Shuning uchun tez yorib o‘tishga albatta raqiblardan to‘pni
kutilmaganda olib qo‘yilganda kirishiladi. Bu ko‘pincha to‘pni olib qo‘yishda,
to‘siqlardan, darvozabondan yoki darvoza ustuniga urilib qaytgan to‘pni egallaganda
va hujumchilar tomonidan o‘yin qoidasi buzilgan hollarda amalga oshiriladi.
Tez yorib o‘tishdagi o‘zgarishlar uning shiddati bilan bog‘liq – hujum 4-7 s
davom etadi, o‘zaro harakatlar oddiy bo‘lsa ham, oz sonli o‘yinchilar bilan ustunlik
vujudga keltiriladi. Vaqtdan yutish va bushliq, son jixatdan ustunlikni vujudga
1
H .K. Pavlov Gandbol jismoniy tarbiya instituti uchun dastur – T.1998
7

keltiradi va darvozani ishg‘ol etish uchun qulay sharoit yaratadi. Ammo buning
uchun barcha himoyachilar harakati imkon boricha tezkor, dadil va yaxshi
kelishilgan bo‘lishi kerak.
Tez yorib o‘tishda ayniqsa, darxol qulay vaziyatni tanlash va birinchi to‘pni
to‘g‘ri uzatish muhimdir. Tez yorib o‘tish yolg‘iz va jamoaning hamma
o‘yinchilari tomonidan amalga oshirilishi mumkin. Tez yorib o‘tishga qanchalik
ko‘p o‘yinchilar qatnashsa, ularga karshi kurashish shunchalik murakkablashadi.
Darvoza tomon tez yorib o‘tishda hujumchilar butun maydon kengligida bir
yoki ikki qator bo‘lib joylashadi. Birinchi bo‘lib start olgan (1-3-o‘yinchi)
o‘yinchilarni orqadagi o‘yinchilar qo‘llashi kerak. Hujumchilar to‘pni yo‘qotishi
va ularga javoban hujum uyushtirilishi mumkinligi sababli bir o‘yinchi orqada
qoladi. Agar old qator o‘yinchilari son jihatdan ustunlikka erisha olmasa, unda
hujumning muvoffaqiyatli yakunini himoyachilar orasidagi bo‘sh joyga kirishga
harakat qilayotgan orqa qator o‘yinchilari amalga oshiradi. Bunday birin-ketin
rivojlanadigan va orqa qator o‘yinchilari yakunlaydigan tez yorib o‘tish hujumi
“rivojlangan hujum” deb nom olgan.
Uzoq masofaga to‘p uzatib tez yorib o‘tish – oddiy va muddatidan ilgari
yakunlanadigan hujumning ma’suliyatli usulidir. Odatda uzatishni darvozabon
yoki to‘pga ega bo‘lgan o‘yinchi bajaradi.tez yorib o‘tishni boshlagan o‘yinchi
maydonning yon chizig‘i bo‘ylab yoki maydon markazi tomon chaqqon oldinga
intiladi. Muvoffaqiyat uchun oldinga intilgan o‘yinchi boshqalardan o‘zib ketishi
mumkin. Odatda, buni oldinga chiqib o‘ynayotgan himoyachi yoki to‘p otilgan
joyga qarama-qarshi burchakdagi himoyachi amalga oshiradi.
Ta’qibdan qutilgan o‘yinchiga to‘pni tez va aniq uzatish kerak. Yaxshisi,
to‘pning yo‘nalish traektoriyasi pastroq bo‘lgani ma’qul. Shuningdek, to‘p uzatish
masofasi juda uzoq bo‘lmasligi kerak, chunki bunday to‘pni raqiblar darvozasini
egallab olish mumkin. Agar tez yorib o‘tgan o‘yinchiga darvozabonning darxol to‘p
uzatishiga halaqit berishsa, u xolda bu o‘yinchi to‘pni kechiktirmasdan o‘z
sheriklariga, ular esa oldindagi o‘yinchilarga uzatishi zarur.
8

To‘pni qisqa masofaga uzatib tez yorib o‘tish. Ushbu harakatni birinchi bo‘lib
boshlagan o‘yinchinig har tomondan pana qilinganiga ishonch hosil qilinganda
amalga oshiriladi. Ular orqasidan boshqa o‘yinchilar ham tez yorib o‘tishga intiladi.
Raqiblarni hujumini to‘xtatish imkoniyatidan maxrum etish uchun, to‘pni egallagan
o‘yinchi qoidani buzib bo‘lsa ham ,avvalo, o‘yinning borish vaziyatini aniqlaydi,
himoyachi bilan munosabatga kirishmasdan tez mo‘ljal olishga harakat qiladi va
to‘pni bo‘sh sheriklariga uzatadi.
Hujumchilar butun maydon kengligida oldinga qarab harakat qiladilar.
Birinchi qatorda 3-4 o‘yinchi bo‘lib, ular qisqa yo‘l bilan oldinga intiladilar. Odatda,
himoyachidan bo‘sh bo‘lgan hujumchini topish uchun 3-4 marta to‘p uzatishni
bajarish kifoyadir.
Tez yorib o‘tish hujumi bir-biriga bog‘liq bo‘lgan 3 bosqichdan tuzilgan:
to‘pni egallab hujumga o‘tish son jixatidan ustunlikka erishish va hujumni
yakunlash.
Hujumchi tez yorib o‘tish harakatining birinchi bosqichida irg‘ib oldinga
tashlanadi va o‘zini ta’qib qiluvchi o‘yinchidan qutilishga harakat qiladi. To‘p
uzatmoqchi bo‘lgan o‘yinchi qaysi o‘yinchiga to‘p o‘zatishni, vaziyatni to‘g‘ri
baholab, to‘p traektoriyasini va yo‘nalishini aniqlashni, agar kerak bo‘lsa
himoyachilarni chalg‘itish uchun qilinadigan harakatlarni to‘g‘ri tanlashni bilish
kerak. Tez yorib o‘tgan hujumchining asosiy maqsadi himoyachilar orqasiga o‘tgan
sheriklariga bo‘ylama yoki diaganal to‘p o‘zatishdir.
Tez yorib o‘tishning ikkinchi bosqich hujumchilar hujum kuchini imkon
boricha kengnaytirshadi va maydon kengligida bir va ikki qator bo‘lib joylashadi.
To‘p hujumchining oldingi qatoriga uzatiladi.
O‘yinchi bosqichining vazifasi – hujumni muvaffaqiyatli yakunlanishdir.
Yaxshisi, himoyachilardan hujumchilar soni ko‘p bo‘lishi kerak. Ammao son
jixatdan tenglik bo‘lgan holatda hujumning kam kuch bilan tez harakat qilishga
doim tayyor bo‘lishi kerak. Bunday holatlarda birinchi qatordagi hujumchilar o‘rin
almashtirish, chalg‘itishlar yordamida hujumni yakunlashga intiladilar yoki ikkinchi
qatordagi o‘yinchilarining o‘yinga qo‘shilishlariga qulay sharoit yaratishga
9

urinadilar, bu aloxida axamiyatga egadir. Noqulay pozitsiyadan shoshilib otilgan to‘p
raqibning hujumga o‘tishi uchun kuch jihatdan ustunlikka erishuviga olib kelishi
mumkin. 2
Shunday qilib, tez yorib o‘tish yuksak uyushqoqlik bilan tashkil topgan
harakatdir. Uni qo‘llaganda yaxshi natijaga erishish uchun texnik –taktik
tayyorgarlikning yuksak darajasi yetarli emas; ruxiy holatda, dadillik, jur’at va
ba’zan tavakkal harakat qilishga hujumni yaxshi natija bilan yakunlashga yordam
beradi.
Pozitsion hujum. Jamoa tez yorib o‘tish hujumini yakunlay olmasa, unda
hujumchilar majburan himoyachilarning uyushqoqlik bilan tuzilgan himoyasiga
qarshi kurashmog‘i kerak. Zamonaviy sharoitda himoyachilarning hamjixatligi
bilan tashkil etilgan tez yorib chiqish nihoyatda muxim, chunki hujumchilarning
to‘p bilan hujum qilishlariga 1 min dan ortiq vaqt berilmaydi.
Pozitsion hujumni qo‘llash quyidagi holatlarda o‘rinlidir:
– to‘pni o‘yinga kiritish uchun ko‘p vaqt sarflansa;
– o‘yin tezligi jihatidan raqiblarning ustunligi yaqqol sezilib tursa;
– o‘yin sur’atini o‘zgartirish zaruriyati tug‘ilganda, qayta tiklanish uchun
tanaffus qilishda;
– o‘yinchilarni almashtirish kerak bo‘lsa;
Pozitsion hujum uch bosqichdan iborat; boshlang‘ich tayyorlovchi va
yakunlovchi. Birinchisida o‘yinlarni joy –joyiga qo‘yish amalga oshiriladi.
Vaqtincha son jihatdan ustunlikka ega bo‘lish yoki hujum zonalaridan birida qo‘lay
vaziyat yaratish uchun to‘p va o‘yinchilarning o‘rin almashishi ikkinchi fazada
boshlanadi. Oxirgi fazada esa darvoza olinishiga erishiladi yoki kuchlar qayta
tiklanib, hujumni davom ettirish va hujumdan himoyaga o‘tish uchun qulay vaziyat
yuzaga keltiriladi.
Pozitsion hujumni uyushtirish uchun jamoa ikki taktik guruhga bo‘linadi.
Birinchi guruhchani oldingi qatorda – darvoza maydonchasi chizig‘i yaqinida
2
T. S. Usmonxo‘jaev, B. J. Yusupov, J. A. Akramov, S. T. Usmonxo‘jaev. Jismoniy tarbiya. Kasb –
hunar kollejlari uchun darslik. Toshkent – 2008.
10

ikkitasi burchakdan va bir chiziq bo‘ylab o‘ynaydigan o‘yinchilar tashkil etadi.
Ikkinchi qatorni markaziy va ikki yarim o‘rtaliqda o‘ynaydigan o‘yinchilar egallaydi.
Birinchi qatordagi o‘yinchilar zimmasiga murakkab vazifa yuklangan –ular raqiblar
mudofaasi orasida harakat qiladilar. Shuning uchun birinchi qator o‘yinchilari to‘pni
egallab, chalg‘itishlarni qo‘llab, himoyachini aldab o‘tib va to‘p otishga qulay vaziyat
yaratish uchun joy tanlashni bilishi zarurdir. Bu o‘yinchilarning o‘z qatoridagi
sheriklari bilan hamkorlikda o‘yin pozitsiyalarini vaqti –vaqti bilan almashib
turishni bilishi maqsadga muvofiqdir.
Ikkinchi qator o‘yinchilari o‘yinni tashkil etish bilan bir qatorda hujumni
yakunlash funksiyasini ham bajaradi. Shuning uchun ular yuqori tayyorgarlik
darajasiga, ham texnikada ham taktikada yuksak malakaga erishmog‘i kerak.
Birinchi va ikkinchi qatorda o‘ng tomondan chap qo‘l bilan, chap tomondan
esa o‘ng qo‘l bilan to‘p otadigan o‘yinchilarning o‘ynashi raqib darvozasiga unumli
hujum uyushtirishga imkoniyat beradi.
Pozitsion hujumning har hil variantlarida chiziq bo‘ylab o‘ynaydigan
o‘yinchilar soni o‘zgarishi mumkin. Pozitsion hujumda o‘yinchilarning 3-3 yoki 4-2
bo‘lib chiziq bo‘ylab joylashishi ko‘p tarqalgandir. Pozitsion hujumda yana
boshqacha joylashishlari mavjud.
Joylashish variantini tanlash ularning imkoniyatiga va raqiblar himoya
tizimining tuzilishiga bog‘liq. Pozitsion hujumda hujumchilar orasidagi o‘zaro asosiy
taktik harakatlar joylashish variantiga bog‘liq bo‘lmaydi. Ikki o‘yinchi orasidagi
“qaytar va chiq”, “aldamchi hujum”, “joy almashtirish”, “to‘siq” singari oddiy
harakatlar boshqalariga nisbatan ko‘proq ishlatiladi.
“Qaytar va chiq” –bu eng oddiy taktik kombinatsiya. U o‘yinchining to‘pga
peshvoz chiqib uni bo‘sh joyga uzatishi va yana o‘ziga qaytarib olishidan iborat
bo‘ladi. Bunday holatda himoyachiga tasodifan kirishni boshlagan o‘yinchining tezlik
jihatdan ustunligi yaxshi natija beradi.
“Aldamchi hujum” –bu o‘zaro harakat bo‘lib hujumchining to‘p bilan ikki
himoyachi orasidan o‘tib, uni otmoqchi bo‘lganda himoyachilarni shu hujumchi
yo‘lini to‘sish uchun oldinga chiqishga majbur etishda va ishontirishda qo‘llaniladi.
11

Bunday hollardan so‘ng boshqa hujumchilar uchun ochilgan “yo‘lakcha”da erkin
harakat qilish imkoniyati yaratiladi.
“Joy almashtirish” – o‘zaro harakatda bo‘lgan o‘yinchilardan birini
himoyachilardan yashirincha ozod etish uchun qo‘llaniladi. To‘p egallagan o‘yinchi
sherigi tomon harakat qiladi va to‘pni orqadagi bo‘sh joyga o‘tgan sherigiga uzatadi.
Hujumchilarning o‘zaro harakatida to‘siq qo‘yish aloxida ahamiyatga ega.
Uning yordamida himoyachilar qarshiligini bartaraf etish, zonaga kirayotgan
hujumchining ta’qib qilinishiga halaqit berish mumkin. To‘siq qo‘yishning turlari
quyidagilar: joyda turib va harakatda, tashqaridan va ichkaridan. Bulardan
boshqalarga qaraganda birinchi qatordagi hujumchilar samarali foydalanadilar.
Pozitsion hujumda jamoa harakatlarini tashkil etishda chiziq bo‘ylab
o‘ynaydigan o‘yinchi orqali hujum qilish yetakchi o‘rinni egallaydi. Chiziq bo‘ylab
o‘ynaydigan o‘yinchilar soni har- xil bo‘lishi mumkin.(1-2)va ularning o‘yindagi
asosiy o‘rni markazda, darvoza qarshisidadir. Ammo u yon tarafga chiziq bo‘ylab
harakat qilishi, oldinga erkin to‘p tashlash chizig‘iga chiqishi va to‘pni o‘yinga
kiritishda ishtirok etishi mumkin.
Chiziq bo‘ylab o‘ynaydigan o‘yinchining asosiy vazifasi to‘pni egallab, uni
darvozaga otishdir. Buning uchun u hamisha xiyla ishlatib holi joyga ochilishga, to‘p
otish uchun kuchli qo‘lini bo‘shatishga harakat qiladi.
Keyingi harakatlari uning himoyachidan qutilishini va orqa bilan turgan holda
uni chalg‘itib, har qaysi tomonga aldab ketishini ta’minlaydi; chiziq bo‘ylab o‘yinchi
o‘zi to‘siq qo‘yishi va to‘p uzatishda sheriklariga yordam qilishni bilishi shart.
Umuman, oldinga qo‘yilgan vazifani amalga oshirish uchun hujumchilar keng
joylashishi va butun maydon bo‘ylab xujum qilishi, to‘siq qo‘yishi, burchak va uzoq
masofadan to‘p otishni bajara olishi kerak . Chiziq bo‘ylab o‘ynaydigan o‘yinchi holi
joyga kirib “ochilsa” va darvoza maydoniga sakrab kirsa , u holda unga darxol to‘p
uzatiladi.
12

Bir necha o‘yinchilar chiziq bo‘ylab xujum qilishganda ularning vazifasi
chegaralangan bo‘ladi: biri xamisha darvozaga xavf tug‘diradi, boshqalari esa
ko‘pincha sheriklariga yordam qiladi. 3
Joy almashishga kelishib hujum qilish samarali usuldir. Buning uchun
hujumchilar o‘yining har bir vaziyatida muvaffaqiyatli o‘ynay olishi, to‘pni uzatish
va uning rivojlanish yo‘lini oldindan ko‘ra bilishi shart. Joy almashishga kelishib
hujum qilishni, himoyaning har qanday tizimiga qarshi qo‘llash mumkin. Bunday
hujum usullarida ko‘p tarqalgan variantlar: “vosmerka”, “ikki burchak” hisoblanadi.
Bu variantlarga bir necha o‘yinchilar harakatining uchrashuv tamoyili asos
bo‘lgan (3-6). Bunda hujumchilar guruhlarga bo‘linadi va o‘zlarining o‘ynalishi
bo‘yicha harakat qilishi mumkin. Bir –biriga qarama-qarshi harakat qilib
uchrashishi to‘p harakatining muntazamligiga to‘siqlar qo‘yishga, bir himoyachi
zonasiga ikki hujumchining tasodifiy kirishiga qulay sharoit yaratadi.
Qo‘pincha hujumning “vosmerka” variantida bu tamoyil to‘la yoritilgan.
Uning nomi hujumchilar harakatining shaklidan kelib chiqqan bo‘lib katta va kichik
“vosmerka” degan ikki turga ajratiladi.
O‘yinchilar kombinatsiyasi bir –biriga qarama –qarshi “skrest” harakat qilib
bog‘laydi. Har qachon to‘p uzatilganda o‘yinchi diagonal bo‘ylab maydon
burchagiga ketadi va o‘zi to‘p uzatgan joyiga qaytadi. Bu bir necha marta
takrorlangandan so‘ng himoyachilar o‘rganib qoladi, shundan foydalangan
hujumchilar to‘satdan boshqa sheriklarini ham jalb qilgan holda hujum shaklini
o‘zgartiradi va raqiblar mudofaasini vaqtincha sarosimaga soladi.
Olti metrli chiziq bo‘ylab, burchak va chiziq bo‘ylab o‘ynaydigan
o‘yinchilarning muntazam harakat qilishi, himoyachilar harakati uchun undan ham
ko‘p qiyinchiliklar tug‘diradi. Ikki kichik “vosmerka” da yoki ikki uchburchak bilan
harakat qilish oddiy o‘zaro harakatni; 2-3 o‘yinchi orasiga to‘siq qo‘yish va asosiy
to‘p uzatishlarni qo‘llash yaxshi natijaga erishishga imkon beradi. Harakat qilishda
muhimi bir pozitsiyada ikki hujumchining to‘xtab qolmasligi; to‘p bilan bo‘lgan
3
H .K. Pavlov Gandbol jismoniy tarbiya instituti uchun dastur – T.1998
13

o‘yinchi esa himoyachilarning oldinga chiqishiga majbur etuvchi hujum harakatlarini
ishlatishi kerak.
Zonali himoyaga qarshi hujumda muhimi himoyachilarga noqulay bo‘lgan
joylashtirishdan foydalanishdir. Shunday qilib, 6-0 va 5-1 zonasiga qarshi kurashda
yaxshisi ikki chiziq bo‘ylab o‘ynaydigan o‘yinchi bilan xujum qilish. 4-2 va 3-3
zonali himoyaga qarshi kurashda esa, bir o‘yinchi chiziq bo‘ylab o‘ynasa yaxshi
natija beradi.
Pozitsion hujum muvaffaqiyatining ohirgi natijasi o‘yinchilarning o‘zaro
kelishib qilinadigan harakatiga, oldindan o‘rganganini qo‘llashiga va o‘yinda vujudga
keladigan holatlarni ijobiy hal qilishiga bog‘liq.
1. 2. Gandbol o‘yinida hujum taktikasi
Hujumda jamoalar asosan ikki taktik tizimni qo‘llaydilar – tez yorib utish va
pozitsiya hujumi bu hujumlarning har qaysisi bir – birini to‘ldiradi va shuning
uchn ham hamma jamoalar qurollangan bo‘lishi kerak.
Tez yorib o‘tish. Bu hujumda ko‘proq natija beradigan usuldir. Ammo uni
qo‘llaganda o‘yinchilarni o‘zaro yonma –yon holatda bo‘lib qolishi qiyin. Shuning
uchun pozitsiyada hujum qilishning solishtirma og‘irligi biroz baland hisoblanadi.
Shunga qaramasdan tez yorib o‘tish qanchalik ko‘p qo‘llansa, hujumchilar to‘p
otishni shunchalik ko‘p bajaradilar. Zamonaviy qo‘l to‘pi faqat uning hisobiga
rivojlanmoqda.
Tez yorib o‘tishning maqsadi raqiblarning to‘pni yo‘qotib, hujumdan
himoyaga o‘tishi paytida sodir bo‘ladigan vaqtincha uyushmagan haraktidan
foydalanishdir. Shuning uchun tez yorib o‘tishga albatta raqiblardan to‘pni
kutilmaganda olib qo‘yilganda kirishiladi. Bu ko‘pincha to‘pni olib qo‘yishda,
to‘siqlardan, darvozabondan yoki darvoza ustuniga urilib qaytgan to‘pni egallaganda
va hujumchilar tomonidan o‘yin qoidasi buzilgan hollarda amalga oshiriladi.
Tez yorib o‘tishdagi o‘zgarishlar uning shiddati bilan bog‘liq – hujum 4-7 s
davom etadi, o‘zaro harakatlar oddiy bo‘lsa ham, oz sonli o‘yinchilar bilan ustunlik
vujudga keltiriladi. Vaqtdan yutish va bushliq, son jixatdan ustunlikni vujudga
keltiradi va darvozani ishg‘ol etish uchun qulay sharoit yaratadi. Ammo buning
14

uchun barcha himoyachilar harakati imkon boricha tezkor, dadil va yaxshi
kelishilgan bo‘lishi kerak.
Tez yorib o‘tishda ayniqsa, darxol qulay vaziyatni tanlash va birinchi to‘pni
to‘g‘ri uzatish muhimdir. Tez yorib o‘tish yolg‘iz va jamoaning hamma
o‘yinchilari tomonidan amalga oshirilishi mumkin. Tez yorib o‘tishga qanchalik
ko‘p o‘yinchilar qatnashsa, ularga karshi kurashish shunchalik murakkablashadi.
Darvoza tomon tez yorib o‘tishda hujumchilar butun maydon kengligida bir
yoki ikki qator bo‘lib joylashadi. Birinchi bo‘lib start olgan (1-3-o‘yinchi)
o‘yinchilarni orqadagi o‘yinchilar qo‘llashi kerak. Hujumchilar to‘pni yo‘qotishi
va ularga javoban hujum uyushtirilishi mumkinligi sababli bir o‘yinchi orqada
qoladi. Agar old qator o‘yinchilari son jihatdan ustunlikka erisha olmasa, unda
hujumning muvoffaqiyatli yakunini himoyachilar orasidagi bo‘sh joyga kirishga
harakat qilayotgan orqa qator o‘yinchilari amalga oshiradi. Bunday birin-ketin
rivojlanadigan va orqa qator o‘yinchilari yakunlaydigan tez yorib o‘tish hujumi
“rivojlangan hujum” deb nom olgan.
Uzoq masofaga to‘p uzatib tez yorib o‘tish – oddiy va muddatidan ilgari
yakunlanadigan hujumning ma’suliyatli usulidir. Odatda uzatishni darvozabon
yoki to‘pga ega bo‘lgan o‘yinchi bajaradi.tez yorib o‘tishni boshlagan o‘yinchi
maydonning yon chizig‘i bo‘ylab yoki maydon markazi tomon chaqqon oldinga
intiladi. Muvoffaqiyat uchun oldinga intilgan o‘yinchi boshqalardan o‘zib ketishi
mumkin. Odatda, buni oldinga chiqib o‘ynayotgan himoyachi yoki to‘p otilgan
joyga qarama-qarshi burchakdagi himoyachi amalga oshiradi.
Ta’qibdan qutilgan o‘yinchiga to‘pni tez va aniq uzatish kerak. Yaxshisi,
to‘pning yo‘nalish traektoriyasi pastroq bo‘lgani ma’qul. Shuningdek, to‘p uzatish
masofasi juda uzoq bo‘lmasligi kerak, chunki bunday to‘pni raqiblar darvozasini
egallab olish mumkin. Agar tez yorib o‘tgan o‘yinchiga darvozabonning darxol to‘p
uzatishiga halaqit berishsa, u xolda bu o‘yinchi to‘pni kechiktirmasdan o‘z
sheriklariga, ular esa oldindagi o‘yinchilarga uzatishi zarur.
To‘pni qisqa masofaga uzatib tez yorib o‘tish. Ushbu harakatni birinchi bo‘lib
boshlagan o‘yinchinig har tomondan pana qilinganiga ishonch hosil qilinganda
15

amalga oshiriladi. Ular orqasidan boshqa o‘yinchilar ham tez yorib o‘tishga intiladi.
Raqiblarni hujumini to‘xtatish imkoniyatidan maxrum etish uchun, to‘pni egallagan
o‘yinchi qoidani buzib bo‘lsa ham ,avvalo, o‘yinning borish vaziyatini aniqlaydi,
himoyachi bilan munosabatga kirishmasdan tez mo‘ljal olishga harakat qiladi va
to‘pni bo‘sh sheriklariga uzatadi.
Hujumchilar butun maydon kengligida oldinga qarab harakat qiladilar.
Birinchi qatorda 3-4 o‘yinchi bo‘lib, ular qisqa yo‘l bilan oldinga intiladilar. Odatda,
himoyachidan bo‘sh bo‘lgan hujumchini topish uchun 3-4 marta to‘p uzatishni
bajarish kifoyadir.
Tez yorib o‘tish hujumi bir-biriga bog‘liq bo‘lgan 3 bosqichdan tuzilgan:
to‘pni egallab hujumga o‘tish son jixatidan ustunlikka erishish va hujumni
yakunlash.
Hujumchi tez yorib o‘tish harakatining birinchi bosqichida irg‘ib oldinga
tashlanadi va o‘zini ta’qib qiluvchi o‘yinchidan qutilishga harakat qiladi. To‘p
uzatmoqchi bo‘lgan o‘yinchi qaysi o‘yinchiga to‘p o‘zatishni, vaziyatni to‘g‘ri
baholab, to‘p traektoriyasini va yo‘nalishini aniqlashni, agar kerak bo‘lsa
himoyachilarni chalg‘itish uchun qilinadigan harakatlarni to‘g‘ri tanlashni bilish
kerak. Tez yorib o‘tgan hujumchining asosiy maqsadi himoyachilar orqasiga o‘tgan
sheriklariga bo‘ylama yoki diaganal to‘p o‘zatishdir.
Tez yorib o‘tishning ikkinchi bosqich hujumchilar hujum kuchini imkon
boricha kengnaytirshadi va maydon kengligida bir va ikki qator bo‘lib joylashadi.
To‘p hujumchining oldingi qatoriga uzatiladi.
O‘yinchi bosqichining vazifasi – hujumni muvaffaqiyatli yakunlanishdir.
Yaxshisi, himoyachilardan hujumchilar soni ko‘p bo‘lishi kerak. Ammao son
jixatdan tenglik bo‘lgan holatda hujumning kam kuch bilan tez harakat qilishga
doim tayyor bo‘lishi kerak. Bunday holatlarda birinchi qatordagi hujumchilar o‘rin
almashtirish, chalg‘itishlar yordamida hujumni yakunlashga intiladilar yoki ikkinchi
qatordagi o‘yinchilarining o‘yinga qo‘shilishlariga qulay sharoit yaratishga
urinadilar, bu aloxida axamiyatga egadir. Noqulay pozitsiyadan shoshilib otilgan to‘p
16

raqibning hujumga o‘tishi uchun kuch jihatdan ustunlikka erishuviga olib kelishi
mumkin.
Shunday qilib, tez yorib o‘tish yuksak uyushqoqlik bilan tashkil topgan
harakatdir. Uni qo‘llaganda yaxshi natijaga erishish uchun texnik –taktik
tayyorgarlikning yuksak darajasi yetarli emas; ruxiy holatda, dadillik, jur’at va
ba’zan tavakkal harakat qilishga hujumni yaxshi natija bilan yakunlashga yordam
beradi.
Pozitsion hujum. Jamoa tez yorib o‘tish hujumini yakunlay olmasa, unda
hujumchilar majburan himoyachilarning uyushqoqlik bilan tuzilgan himoyasiga
qarshi kurashmog‘i kerak. Zamonaviy sharoitda himoyachilarning hamjixatligi
bilan tashkil etilgan tez yorib chiqish nihoyatda muxim, chunki hujumchilarning
to‘p bilan hujum qilishlariga 1 min dan ortiq vaqt berilmaydi.
Pozitsion hujumni qo‘llash quyidagi holatlarda o‘rinlidir:
– to‘pni o‘yinga kiritish uchun ko‘p vaqt sarflansa;
– o‘yin tezligi jihatidan raqiblarning ustunligi yaqqol sezilib tursa;
– o‘yin sur’atini o‘zgartirish zaruriyati tug‘ilganda, qayta tiklanish uchun
tanaffus qilishda;
– o‘yinchilarni almashtirish kerak bo‘lsa;
Pozitsion hujum uch bosqichdan iborat; boshlang‘ich tayyorlovchi va
yakunlovchi. Birinchisida o‘yinlarni joy –joyiga qo‘yish amalga oshiriladi.
Vaqtincha son jihatdan ustunlikka ega bo‘lish yoki hujum zonalaridan birida qo‘lay
vaziyat yaratish uchun to‘p va o‘yinchilarning o‘rin almashishi ikkinchi fazada
boshlanadi. Oxirgi fazada esa darvoza olinishiga erishiladi yoki kuchlar qayta
tiklanib, hujumni davom ettirish va hujumdan himoyaga o‘tish uchun qulay vaziyat
yuzaga keltiriladi.
Pozitsion hujumni uyushtirish uchun jamoa ikki taktik guruhga bo‘linadi.
Birinchi guruhchani oldingi qatorda – darvoza maydonchasi chizig‘i yaqinida
ikkitasi burchakdan va bir chiziq bo‘ylab o‘ynaydigan o‘yinchilar tashkil etadi.
Ikkinchi qatorni markaziy va ikki yarim o‘rtaliqda o‘ynaydigan o‘yinchilar egallaydi.
Birinchi qatordagi o‘yinchilar zimmasiga murakkab vazifa yuklangan –ular raqiblar
17

mudofaasi orasida harakat qiladilar. Shuning uchun birinchi qator o‘yinchilari to‘pni
egallab, chalg‘itishlarni qo‘llab, himoyachini aldab o‘tib va to‘p otishga qulay vaziyat
yaratish uchun joy tanlashni bilishi zarurdir. Bu o‘yinchilarning o‘z qatoridagi
sheriklari bilan hamkorlikda o‘yin pozitsiyalarini vaqti –vaqti bilan almashib
turishni bilishi maqsadga muvofiqdir.
Ikkinchi qator o‘yinchilari o‘yinni tashkil etish bilan bir qatorda hujumni
yakunlash funksiyasini ham bajaradi. Shuning uchun ular yuqori tayyorgarlik
darajasiga, ham texnikada ham taktikada yuksak malakaga erishmog‘i kerak.
Birinchi va ikkinchi qatorda o‘ng tomondan chap qo‘l bilan, chap tomondan
esa o‘ng qo‘l bilan to‘p otadigan o‘yinchilarning o‘ynashi raqib darvozasiga unumli
hujum uyushtirishga imkoniyat beradi.
Pozitsion hujumning har hil variantlarida chiziq bo‘ylab o‘ynaydigan
o‘yinchilar soni o‘zgarishi mumkin. Pozitsion hujumda o‘yinchilarning 3-3 yoki 4-2
bo‘lib chiziq bo‘ylab joylashishi ko‘p tarqalgandir. Pozitsion hujumda yana
boshqacha joylashishlari mavjud.
Joylashish variantini tanlash ularning imkoniyatiga va raqiblar himoya
tizimining tuzilishiga bog‘liq. Pozitsion hujumda hujumchilar orasidagi o‘zaro asosiy
taktik harakatlar joylashish variantiga bog‘liq bo‘lmaydi. Ikki o‘yinchi orasidagi
“qaytar va chiq”, “aldamchi hujum”, “joy almashtirish”, “to‘siq” singari oddiy
harakatlar boshqalariga nisbatan ko‘proq ishlatiladi.
“Qaytar va chiq” –bu eng oddiy taktik kombinatsiya. U o‘yinchining to‘pga
peshvoz chiqib uni bo‘sh joyga uzatishi va yana o‘ziga qaytarib olishidan iborat
bo‘ladi. Bunday holatda himoyachiga tasodifan kirishni boshlagan o‘yinchining tezlik
jihatdan ustunligi yaxshi natija beradi. 4
“Aldamchi hujum” –bu o‘zaro harakat bo‘lib hujumchining to‘p bilan ikki
himoyachi orasidan o‘tib, uni otmoqchi bo‘lganda himoyachilarni shu hujumchi
yo‘lini to‘sish uchun oldinga chiqishga majbur etishda va ishontirishda qo‘llaniladi.
4
T. S. Usmonxo‘jaev, B. J. Yusupov, J. A. Akramov, S. T. Usmonxo‘jaev. Jismoniy tarbiya. Kasb –
hunar kollejlari uchun darslik. Toshkent – 2008.
18

Bunday hollardan so‘ng boshqa hujumchilar uchun ochilgan “yo‘lakcha”da erkin
harakat qilish imkoniyati yaratiladi.
“Joy almashtirish” – o‘zaro harakatda bo‘lgan o‘yinchilardan birini
himoyachilardan yashirincha ozod etish uchun qo‘llaniladi. To‘p egallagan o‘yinchi
sherigi tomon harakat qiladi va to‘pni orqadagi bo‘sh joyga o‘tgan sherigiga uzatadi.
Hujumchilarning o‘zaro harakatida to‘siq qo‘yish aloxida ahamiyatga ega.
Uning yordamida himoyachilar qarshiligini bartaraf etish, zonaga kirayotgan
hujumchining ta’qib qilinishiga halaqit berish mumkin. To‘siq qo‘yishning turlari
quyidagilar: joyda turib va harakatda, tashqaridan va ichkaridan. Bulardan
boshqalarga qaraganda birinchi qatordagi hujumchilar samarali foydalanadilar.
Pozitsion hujumda jamoa harakatlarini tashkil etishda chiziq bo‘ylab
o‘ynaydigan o‘yinchi orqali hujum qilish yetakchi o‘rinni egallaydi. Chiziq bo‘ylab
o‘ynaydigan o‘yinchilar soni har- xil bo‘lishi mumkin.(1-2)va ularning o‘yindagi
asosiy o‘rni markazda, darvoza qarshisidadir. Ammo u yon tarafga chiziq bo‘ylab
harakat qilishi, oldinga erkin to‘p tashlash chizig‘iga chiqishi va to‘pni o‘yinga
kiritishda ishtirok etishi mumkin.
Chiziq bo‘ylab o‘ynaydigan o‘yinchining asosiy vazifasi to‘pni egallab, uni
darvozaga otishdir. Buning uchun u hamisha xiyla ishlatib holi joyga ochilishga, to‘p
otish uchun kuchli qo‘lini bo‘shatishga harakat qiladi.
Keyingi harakatlari uning himoyachidan qutilishini va orqa bilan turgan holda
uni chalg‘itib, har qaysi tomonga aldab ketishini ta’minlaydi; chiziq bo‘ylab o‘yinchi
o‘zi to‘siq qo‘yishi va to‘p uzatishda sheriklariga yordam qilishni bilishi shart.
Umuman, oldinga qo‘yilgan vazifani amalga oshirish uchun hujumchilar keng
joylashishi va butun maydon bo‘ylab xujum qilishi, to‘siq qo‘yishi, burchak va uzoq
masofadan to‘p otishni bajara olishi kerak . Chiziq bo‘ylab o‘ynaydigan o‘yinchi holi
joyga kirib “ochilsa” va darvoza maydoniga sakrab kirsa , u holda unga darxol to‘p
uzatiladi.
Bir necha o‘yinchilar chiziq bo‘ylab xujum qilishganda ularning vazifasi
chegaralangan bo‘ladi: biri xamisha darvozaga xavf tug‘diradi, boshqalari esa
ko‘pincha sheriklariga yordam qiladi.
19

Joy almashishga kelishib hujum qilish samarali usuldir. Buning uchun
hujumchilar o‘yining har bir vaziyatida muvaffaqiyatli o‘ynay olishi, to‘pni uzatish
va uning rivojlanish yo‘lini oldindan ko‘ra bilishi shart. Joy almashishga kelishib
hujum qilishni, himoyaning har qanday tizimiga qarshi qo‘llash mumkin. Bunday
hujum usullarida ko‘p tarqalgan variantlar: “vosmerka”, “ikki burchak” hisoblanadi.
Bu variantlarga bir necha o‘yinchilar harakatining uchrashuv tamoyili asos
bo‘lgan (3-6). Bunda hujumchilar guruhlarga bo‘linadi va o‘zlarining o‘ynalishi
bo‘yicha harakat qilishi mumkin. Bir –biriga qarama-qarshi harakat qilib
uchrashishi to‘p harakatining muntazamligiga to‘siqlar qo‘yishga, bir himoyachi
zonasiga ikki hujumchining tasodifiy kirishiga qulay sharoit yaratadi.
Qo‘pincha hujumning “vosmerka” variantida bu tamoyil to‘la yoritilgan.
Uning nomi hujumchilar harakatining shaklidan kelib chiqqan bo‘lib katta va kichik
“vosmerka” degan ikki turga ajratiladi.
O‘yinchilar kombinatsiyasi bir –biriga qarama –qarshi “skrest” harakat qilib
bog‘laydi. Har qachon to‘p uzatilganda o‘yinchi diagonal bo‘ylab maydon
burchagiga ketadi va o‘zi to‘p uzatgan joyiga qaytadi. Bu bir necha marta
takrorlangandan so‘ng himoyachilar o‘rganib qoladi, shundan foydalangan
hujumchilar to‘satdan boshqa sheriklarini ham jalb qilgan holda hujum shaklini
o‘zgartiradi va raqiblar mudofaasini vaqtincha sarosimaga soladi.
Olti metrli chiziq bo‘ylab, burchak va chiziq bo‘ylab o‘ynaydigan
o‘yinchilarning muntazam harakat qilishi, himoyachilar harakati uchun undan ham
ko‘p qiyinchiliklar tug‘diradi. Ikki kichik “vosmerka” da yoki ikki uchburchak bilan
harakat qilish oddiy o‘zaro harakatni; 2-3 o‘yinchi orasiga to‘siq qo‘yish va asosiy
to‘p uzatishlarni qo‘llash yaxshi natijaga erishishga imkon beradi. Harakat qilishda
muhimi bir pozitsiyada ikki hujumchining to‘xtab qolmasligi; to‘p bilan bo‘lgan
o‘yinchi esa himoyachilarning oldinga chiqishiga majbur etuvchi hujum harakatlarini
ishlatishi kerak.
Zonali himoyaga qarshi hujumda muhimi himoyachilarga noqulay bo‘lgan
joylashtirishdan foydalanishdir. Shunday qilib, 6-0 va 5-1 zonasiga qarshi kurashda
yaxshisi ikki chiziq bo‘ylab o‘ynaydigan o‘yinchi bilan xujum qilish. 4-2 va 3-3
20

zonali himoyaga qarshi kurashda esa, bir o‘yinchi chiziq bo‘ylab o‘ynasa yaxshi
natija beradi.
Pozitsion hujum muvaffaqiyatining ohirgi natijasi o‘yinchilarning o‘zaro
kelishib qilinadigan harakatiga, oldindan o‘rganganini qo‘llashiga va o‘yinda vujudga
keladigan holatlarni ijobiy hal qilishiga bog‘liq.
Himoyada jamoa harakatlarini tashkil etishda 3 tizimdan; shaxsiy, zonali va
aralash himoya tizimlaridan foydalaniladi.
Shaxsiy himoya qo‘l to‘pi o‘yinida asosiy himoya qilish tizimidir. Shaxsiy
himoya uch variantdan iborat: butun maydon buylab, maydonning o‘ziga qarashli
qismini va erkin to‘p tashlash zonasida.
Butun maydon bo‘ylab shaxsiy himoya to‘pni yo‘qotgandan sung darhol uni
egallash uchun faol kurashishga mo‘ljallangan. Himoyachilar oldindan ma’lum yoki
uziga yaqin turgan o‘yinchilarni taqsimlab oladilar va ularni to‘p egallash hamda va
uzatish imkonidan maxrum etish uchun ulardan ajralmay kuzatadi. Hujumchilar
darvozaga yaqinlashgan sari himoyachilarning faollik darajasi ortadi.
Agar raqib jamoasi o‘yinchilar texnik jihatidan bo‘sh yoki hujum qilishi sust
bo‘lsa, o‘yin vaqtini ataylab cho‘zishga yoki himoya qiluvchi o‘yinchilar son jihatdan
ustunlikka ega bo‘lsa, u holda butun maydon bo‘ylab shaxsiy himoya qilishni
qo‘llashi maqsadga muvofiqdir.
Maydonning o‘ziga qarashli qismida himoya harakatlarini bajarar ekan, jamoa
o‘z darvozasi tomon chekinadi va maydonning o‘rta chizig‘i yaqinida, oldinga
taqsimlangan o‘yinchilarni tanlab oladi. To‘p egallagan o‘yinchi zich “Devor” bilan
pana qilinadi, boshqalarining to‘silishi esa, o‘yinchi bilan darvoza orasidagi masofaga
bog‘liq, u darvozabonga qancha yaqin bo‘lsa, shuncha zich pana qilinadi.
Hujumchilar harakatini maksimal murakkablashtirish uchun himoyachilar
butun maydon bo‘ylab yoki erkin to‘p tashlash zonasida xamma hujumchilarni zich
to‘sib tursa, qo‘llanilsa yaxshi natija beradi. To‘pni burchakdan o‘yinga kiritishda
yoki o‘yinning oxirgi minutlarida jamoa minimal hisobda yutqazayotgan bo‘lsa,
pressing qo‘llash maqsadga muvofiq bo‘ladi.
21

Zonali himoya tizimida har bir himoyachining harakat qilish zonasi
aniqlanadi, ya’ni uning zonasiga kirgan har bir hujumchini zich panohgoh bo‘lishga
harakat qiladi.
O‘yinchilar himoyaga qaytib kelib, o‘zlari tanlagan joylarini egallaydi, so‘ng
hujumchilarning siljishi va to‘pning almashtirilgan joyi tomon harakat qiladi.
Hujumchining to‘p bilan qilgan xar qanday harakatiga shu zonadagi himoyachi
javobgardir. Birmuncha xavfli bo‘lgan 10-12 m masofadan hujum qiluvchi
hujumchiga unga yaqin bo‘lgan himoyachi chiqadi, boshqalar esa bo‘sh qolgan joyni
to‘ldiradi.
O‘yinchilarning himoyada joylashishining bir necha variantlari mavjud bo‘lib
asosan ularning beshtasi markazda va qolgan ikkitasi ularning orqasida. U yoki bu
variantni tanlash raqib o‘yinchilarining tarkibi va harakat qilishlariga bog‘liq. Uzoq
masofadan natijali hujum qiladigan jamoaga qarshi ikki chiziq bo‘ylab mudofaa
tashkil etiladi-burchakdagi va chiziq bo‘ylab himoyachilarning bir – ikki qator
mudofaa qilish chizig‘ida joylashish usuli qo‘llaniladi. Keng tarqalgan zonada
himoya qilish tizimlari qatoriga 6 – 0, 5 – 1, 4 –2, 3 – 3 lar kiradi.
Har bir variant o‘zining turiga ega. Shunday qilib, 5 – 1 oldinga chiqarilgan
o‘yinchi har xil usulda harakat qilishi mumkin; to‘p bilan bo‘lgan o‘yinchiga xujum
qilish, bombardir o‘yinchiga qarshi harakat qilish yoki umumiy xujumdan
chetlashtirish maqsadida markazdagi o‘yinchining, unga qarshi o‘ynashi.
Zonali himoyani qo‘llashda muximi darvozaga to‘p otishga xalaqit qilish bilan
cheklanmaydi, balki hujumchilarning zonaga kirishiga yo‘l qo‘ymaslik va ularni
erkin to‘p uzatish imkoniyatini murakkablashtirishdir. Zonali himoyada o‘yinchi xar
doim harakatchan, egiluvchan va shiddatkor bo‘lishi talab etiladi. Uning qudrati,
shaxsiy himoyaga yaqinlashgan sari ortaveradi. Raqiblarning joylashishini dastlabki
holatga qaytarish yoki xamma o‘yinchilarni zich panoxgoxda ushlashni kuchaytirish
maqsadida shunday joylashtirishlar qo‘llaniladi.
Aralash himoya tizimida shaxsiy va zonali himoyaning ijobiy tomonlari
birlashtirildgan. Ikki asosiy tamoyil manfaati aloxida o‘yinchiga qarshi harakat va
zonadagi mudofaani natijali qilishdir.
22

Bunday himoya quyidagi variantlarga bo‘linadi: 5+1, 4+2, 1+4+1. bularning
anglatishicha, o‘yinchilarning bir qismi (birinchi raqam) zonani ushlab turadi.
Boshqalari esa, (ikkinchi raqam) xujumchini shaxsan himoya qiladi.
Variant 5+1 - himoyachini tashkil etishda ko‘p uchraydigan usuldir. Bunda
o‘yinchilar 6 – 0 zonadagiga o‘xshab harakat qiladilar, o‘yinchilardan biri esa kuchli
hujumga qarshi shaxsiy himoyada o‘ynaydi.
Variant 1+4+1 raqiblar jamoasi chiziq bo‘ylab o‘ynaydigan bo‘lsa, shunga
qarshi qo‘llaniladi va u o‘yinchini himoyachidan birga panohgoxlik qilish yuklanadi.
Himoyada muvaffaqiyatli o‘ynash, barcha himoya tizimlarini to‘la
takomillashtirib egallashga va shaxsiy himoyada yaxshi harakat qilishni bilishga
asoslangan. Keyinchalik zona variantlarining birini qo‘llash va undan so‘ng aralash
himoyaga o‘tish hujum qilishida raqiblar oldiga murakkab vazifalar qo‘yadi.
1.3. Gandbol o‘yinida pozitsion hujum.
Jamoa tez yorib o‘tish hujumini yakunlay olmasa, unda hujumchilar majburan
himoyachilarning uyushqoqlik bilan tuzilgan himoyasiga qarshi kurashmog‘i kerak.
Zamonaviy sharoitda himoyachilarning hamjixatligi bilan tashkil etilgan tez yorib
chiqish nihoyatda muxim, chunki hujumchilarning to‘p bilan hujum qilishlariga 1
min dan ortiq vaqt berilmaydi.
Pozitsion hujumni qo‘llash quyidagi holatlarda o‘rinlidir:
– to‘pni o‘yinga kiritish uchun ko‘p vaqt sarflansa;
– o‘yin tezligi jihatidan raqiblarning ustunligi yaqqol sezilib tursa;
– o‘yin sur’atini o‘zgartirish zaruriyati tug‘ilganda, qayta tiklanish uchun
tanaffus qilishda;
– o‘yinchilarni almashtirish kerak bo‘lsa;
Pozitsion hujum uch bosqichdan iborat; boshlang‘ich tayyorlovchi va
yakunlovchi. Birinchisida o‘yinlarni joy –joyiga qo‘yish amalga oshiriladi.
Vaqtincha son jihatdan ustunlikka ega bo‘lish yoki hujum zonalaridan birida qo‘lay
vaziyat yaratish uchun to‘p va o‘yinchilarning o‘rin almashishi ikkinchi fazada
boshlanadi. Oxirgi fazada esa darvoza olinishiga erishiladi yoki kuchlar qayta
23

tiklanib, hujumni davom ettirish va hujumdan himoyaga o‘tish uchun qulay vaziyat
yuzaga keltiriladi.
Pozitsion hujumni uyushtirish uchun jamoa ikki taktik guruhga bo‘linadi.
Birinchi guruhchani oldingi qatorda – darvoza maydonchasi chizig‘i yaqinida
ikkitasi burchakdan va bir chiziq bo‘ylab o‘ynaydigan o‘yinchilar tashkil etadi.
Ikkinchi qatorni markaziy va ikki yarim o‘rtaliqda o‘ynaydigan o‘yinchilar egallaydi.
Birinchi qatordagi o‘yinchilar zimmasiga murakkab vazifa yuklangan –ular raqiblar
mudofaasi orasida harakat qiladilar. Shuning uchun birinchi qator o‘yinchilari to‘pni
egallab, chalg‘itishlarni qo‘llab, himoyachini aldab o‘tib va to‘p otishga qulay vaziyat
yaratish uchun joy tanlashni bilishi zarurdir. Bu o‘yinchilarning o‘z qatoridagi
sheriklari bilan hamkorlikda o‘yin pozitsiyalarini vaqti –vaqti bilan almashib
turishni bilishi maqsadga muvofiqdir.
Ikkinchi qator o‘yinchilari o‘yinni tashkil etish bilan bir qatorda hujumni
yakunlash funksiyasini ham bajaradi. Shuning uchun ular yuqori tayyorgarlik
darajasiga, ham texnikada ham taktikada yuksak malakaga erishmog‘i kerak.
Birinchi va ikkinchi qatorda o‘ng tomondan chap qo‘l bilan, chap tomondan
esa o‘ng qo‘l bilan to‘p otadigan o‘yinchilarning o‘ynashi raqib darvozasiga unumli
hujum uyushtirishga imkoniyat beradi.
Pozitsion hujumning har hil variantlarida chiziq bo‘ylab o‘ynaydigan
o‘yinchilar soni o‘zgarishi mumkin. Pozitsion hujumda o‘yinchilarning 3-3 yoki 4-2
bo‘lib chiziq bo‘ylab joylashishi ko‘p tarqalgandir. Pozitsion hujumda yana
boshqacha joylashishlari mavjud.
Joylashish variantini tanlash ularning imkoniyatiga va raqiblar himoya
tizimining tuzilishiga bog‘liq. Pozitsion hujumda hujumchilar orasidagi o‘zaro asosiy
taktik harakatlar joylashish variantiga bog‘liq bo‘lmaydi. Ikki o‘yinchi orasidagi
“qaytar va chiq”, “aldamchi hujum”, “joy almashtirish”, “to‘siq” singari oddiy
harakatlar boshqalariga nisbatan ko‘proq ishlatiladi.
“Qaytar va chiq” –bu eng oddiy taktik kombinatsiya. U o‘yinchining to‘pga
peshvoz chiqib uni bo‘sh joyga uzatishi va yana o‘ziga qaytarib olishidan iborat
24

bo‘ladi. Bunday holatda himoyachiga tasodifan kirishni boshlagan o‘yinchining tezlik
jihatdan ustunligi yaxshi natija beradi.
“Aldamchi hujum” –bu o‘zaro harakat bo‘lib hujumchining to‘p bilan ikki
himoyachi orasidan o‘tib, uni otmoqchi bo‘lganda himoyachilarni shu hujumchi
yo‘lini to‘sish uchun oldinga chiqishga majbur etishda va ishontirishda qo‘llaniladi.
Bunday hollardan so‘ng boshqa hujumchilar uchun ochilgan “yo‘lakcha”da erkin
harakat qilish imkoniyati yaratiladi.
“Joy almashtirish” – o‘zaro harakatda bo‘lgan o‘yinchilardan birini
himoyachilardan yashirincha ozod etish uchun qo‘llaniladi. To‘p egallagan o‘yinchi
sherigi tomon harakat qiladi va to‘pni orqadagi bo‘sh joyga o‘tgan sherigiga uzatadi.
Hujumchilarning o‘zaro harakatida to‘siq qo‘yish aloxida ahamiyatga ega.
Uning yordamida himoyachilar qarshiligini bartaraf etish, zonaga kirayotgan
hujumchining ta’qib qilinishiga halaqit berish mumkin. To‘siq qo‘yishning turlari
quyidagilar: joyda turib va harakatda, tashqaridan va ichkaridan. Bulardan
boshqalarga qaraganda birinchi qatordagi hujumchilar samarali foydalanadilar.
Pozitsion hujumda jamoa harakatlarini tashkil etishda chiziq bo‘ylab
o‘ynaydigan o‘yinchi orqali hujum qilish yetakchi o‘rinni egallaydi. Chiziq bo‘ylab
o‘ynaydigan o‘yinchilar soni har- xil bo‘lishi mumkin.(1-2)va ularning o‘yindagi
asosiy o‘rni markazda, darvoza qarshisidadir. Ammo u yon tarafga chiziq bo‘ylab
harakat qilishi, oldinga erkin to‘p tashlash chizig‘iga chiqishi va to‘pni o‘yinga
kiritishda ishtirok etishi mumkin.
Chiziq bo‘ylab o‘ynaydigan o‘yinchining asosiy vazifasi to‘pni egallab, uni
darvozaga otishdir. Buning uchun u hamisha xiyla ishlatib holi joyga ochilishga, to‘p
otish uchun kuchli qo‘lini bo‘shatishga harakat qiladi.
Keyingi harakatlari uning himoyachidan qutilishini va orqa bilan turgan holda
uni chalg‘itib, har qaysi tomonga aldab ketishini ta’minlaydi; chiziq bo‘ylab o‘yinchi
o‘zi to‘siq qo‘yishi va to‘p uzatishda sheriklariga yordam qilishni bilishi shart.
Umuman, oldinga qo‘yilgan vazifani amalga oshirish uchun hujumchilar keng
joylashishi va butun maydon bo‘ylab xujum qilishi, to‘siq qo‘yishi, burchak va uzoq
masofadan to‘p otishni bajara olishi kerak . Chiziq bo‘ylab o‘ynaydigan o‘yinchi holi
25

joyga kirib “ochilsa” va darvoza maydoniga sakrab kirsa , u holda unga darxol to‘p
uzatiladi.
Bir necha o‘yinchilar chiziq bo‘ylab xujum qilishganda ularning vazifasi
chegaralangan bo‘ladi: biri xamisha darvozaga xavf tug‘diradi, boshqalari esa
ko‘pincha sheriklariga yordam qiladi.
Joy almashishga kelishib hujum qilish samarali usuldir. Buning uchun
hujumchilar o‘yining har bir vaziyatida muvaffaqiyatli o‘ynay olishi, to‘pni uzatish
va uning rivojlanish yo‘lini oldindan ko‘ra bilishi shart. Joy almashishga kelishib
hujum qilishni, himoyaning har qanday tizimiga qarshi qo‘llash mumkin. Bunday
hujum usullarida ko‘p tarqalgan variantlar: “vosmerka”, “ikki burchak” hisoblanadi.
Bu variantlarga bir necha o‘yinchilar harakatining uchrashuv tamoyili asos
bo‘lgan (3-6). Bunda hujumchilar guruhlarga bo‘linadi va o‘zlarining o‘ynalishi
bo‘yicha harakat qilishi mumkin. Bir –biriga qarama-qarshi harakat qilib
uchrashishi to‘p harakatining muntazamligiga to‘siqlar qo‘yishga, bir himoyachi
zonasiga ikki hujumchining tasodifiy kirishiga qulay sharoit yaratadi.
Qo‘pincha hujumning “vosmerka” variantida bu tamoyil to‘la yoritilgan.
Uning nomi hujumchilar harakatining shaklidan kelib chiqqan bo‘lib katta va kichik
“vosmerka” degan ikki turga ajratiladi.
O‘yinchilar kombinatsiyasi bir –biriga qarama –qarshi “skrest” harakat qilib
bog‘laydi. Har qachon to‘p uzatilganda o‘yinchi diagonal bo‘ylab maydon
burchagiga ketadi va o‘zi to‘p uzatgan joyiga qaytadi. Bu bir necha marta
takrorlangandan so‘ng himoyachilar o‘rganib qoladi, shundan foydalangan
hujumchilar to‘satdan boshqa sheriklarini ham jalb qilgan holda hujum shaklini
o‘zgartiradi va raqiblar mudofaasini vaqtincha sarosimaga soladi.
Olti metrli chiziq bo‘ylab, burchak va chiziq bo‘ylab o‘ynaydigan
o‘yinchilarning muntazam harakat qilishi, himoyachilar harakati uchun undan ham
ko‘p qiyinchiliklar tug‘diradi. Ikki kichik “vosmerka” da yoki ikki uchburchak bilan
harakat qilish oddiy o‘zaro harakatni; 2-3 o‘yinchi orasiga to‘siq qo‘yish va asosiy
to‘p uzatishlarni qo‘llash yaxshi natijaga erishishga imkon beradi. Harakat qilishda
muhimi bir pozitsiyada ikki hujumchining to‘xtab qolmasligi; to‘p bilan bo‘lgan
26

o‘yinchi esa himoyachilarning oldinga chiqishiga majbur etuvchi hujum harakatlarini
ishlatishi kerak.
Zonali himoyaga qarshi hujumda muhimi himoyachilarga noqulay bo‘lgan
joylashtirishdan foydalanishdir. Shunday qilib, 6-0 va 5-1 zonasiga qarshi kurashda
yaxshisi ikki chiziq bo‘ylab o‘ynaydigan o‘yinchi bilan xujum qilish. 4-2 va 3-3
zonali himoyaga qarshi kurashda esa, bir o‘yinchi chiziq bo‘ylab o‘ynasa yaxshi
natija beradi.
Pozitsion hujum muvaffaqiyatining ohirgi natijasi o‘yinchilarning o‘zaro
kelishib qilinadigan harakatiga, oldindan o‘rganganini qo‘llashiga va o‘yinda vujudga
keladigan holatlarni ijobiy hal qilishiga bog‘liq.
II . Bob. Gandbol o‘yinida himoya taktikasi.
2.1. Himoyada o‘ynashning umumjamoa usuli.
Himoyada o‘ynashning umumjamoa usuli shaxsiy, hududiy va aralash
bo‘lishi mumkin. Biroq qisman bo‘lsa ham boshqa usul elementlaridan
foydalanmasdan birgina usulda o‘ynayverish xato bo‘ladi, chunki bu hol himoya
taktikasini qashshoqlashtirib qo‘yadi. Himoyada o‘ynash usullarini
himoyachilarning shaxsiy xislatlari va imkoniyatlarini hisobga olib tanlash kerak.
Mudofaa qilayotgan jamoa harakatlarining hammasi hujum qilayotganlar
harakatiga javob tariqasida bo‘lib, raqiblar taktikasining hususiyatlariga qarab
27

uyushtiriladi. Mudofaaning yaxshi uyushtirilganligi jamoaga hujum harakatlarini
ham muvoffaqiyatli bajarish imkoniyatini beradi.
Himoyaning asosiy maqsadi raqiblarning darvozaga to‘pni aniq otishi
imkoniyatini kamaytirishdir bunda asosiy vazifalar quyidagilardan iborat bo‘ladi:
1)qisqa vaqt ichida raqiblardan to‘pni olib qo‘yish;
2)hujumda ishtirok etuvchi guruh o‘yinchilari orasidagi o‘rganilgan aloqalarni
buzish;
3) darvozaga to‘p otishlarga qarshilik ko‘rsatish.
4) o‘z darvozasi oldida to‘p uchun kurashish va to‘p egallagandan so‘ng
hujumni tashkil qilish.
Himoyada o‘ynash usullari hilma- hil bo‘lib, asosan darvozani mudofaa qilish,
to‘pni qo‘lga kiritish uchun faol kurashishni nazarda tutadi. Himoyadagi o‘yin ham
hujumdagi singari shaxsiy, guruh va jamoa harakatlaridan iborat.
Himoyada jamoa harakatlarini tashkil etishda 3 tizimdan; shaxsiy, zonali va
aralash himoya tizimlaridan foydalaniladi. 5
Shaxsiy himoya . Bu qo‘l to‘pi o‘yinida asosiy himoya qilish tizimidir. Shaxsiy
himoya uch variantdan iborat: butun maydon buylab, maydonning o‘ziga qarashli
qismini va erkin to‘p tashlash zonasida.
Butun maydon bo‘ylab shaxsiy himoya to‘pni yo‘qotgandan sung darhol uni
egallash uchun faol kurashishga mo‘ljallangan. Himoyachilar oldindan ma’lum yoki
uziga yaqin turgan o‘yinchilarni taqsimlab oladilar va ularni to‘p egallash hamda va
uzatish imkonidan maxrum etish uchun ulardan ajralmay kuzatadi. Hujumchilar
darvozaga yaqinlashgan sari himoyachilarning faollik darajasi ortadi.
Agar raqib jamoasi o‘yinchilar texnik jihatidan bo‘sh yoki hujum qilishi sust
bo‘lsa, o‘yin vaqtini ataylab cho‘zishga yoki himoya qiluvchi o‘yinchilar son jihatdan
ustunlikka ega bo‘lsa, u holda butun maydon bo‘ylab shaxsiy himoya qilishni
qo‘llashi maqsadga muvofiqdir.
Maydonning o‘ziga qarashli qismida himoya harakatlarini bajarar ekan, jamoa
o‘z darvozasi tomon chekinadi va maydonning o‘rta chizig‘i yaqinida, oldinga
5
A.D. Novikov Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi. – T.1975
28

taqsimlangan o‘yinchilarni tanlab oladi. To‘p egallagan o‘yinchi zich “Devor” bilan
pana qilinadi, boshqalarining to‘silishi esa, o‘yinchi bilan darvoza orasidagi masofaga
bog‘liq, u darvozabonga qancha yaqin bo‘lsa, shuncha zich pana qilinadi.
Hujumchilar harakatini maksimal murakkablashtirish uchun himoyachilar
butun maydon bo‘ylab yoki erkin to‘p tashlash zonasida xamma hujumchilarni zich
to‘sib tursa, qo‘llanilsa yaxshi natija beradi. To‘pni burchakdan o‘yinga kiritishda
yoki o‘yinning oxirgi minutlarida jamoa minimal hisobda yutqazayotgan bo‘lsa,
pressing qo‘llash maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Zonali himoya. Bu tizimda har bir himoyachining harakat qilish zonasi
aniqlanadi, ya’ni uning zonasiga kirgan har bir hujumchini zich panohgoh bo‘lishga
harakat qiladi.
O‘yinchilar himoyaga qaytib kelib, o‘zlari tanlagan joylarini egallaydi, so‘ng
hujumchilarning siljishi va to‘pning almashtirilgan joyi tomon harakat qiladi.
Hujumchining to‘p bilan qilgan xar qanday harakatiga shu zonadagi himoyachi
javobgardir. Birmuncha xavfli bo‘lgan 10-12 m masofadan hujum qiluvchi
hujumchiga unga yaqin bo‘lgan himoyachi chiqadi, boshqalar esa bo‘sh qolgan joyni
to‘ldiradi.
O‘yinchilarning himoyada joylashishining bir necha variantlari mavjud bo‘lib
asosan ularning beshtasi markazda va qolgan ikkitasi ularning orqasida. U yoki bu
variantni tanlash raqib o‘yinchilarining tarkibi va harakat qilishlariga bog‘liq. Uzoq
masofadan natijali hujum qiladigan jamoaga qarshi ikki chiziq bo‘ylab mudofaa
tashkil etiladi-burchakdagi va chiziq bo‘ylab himoyachilarning bir – ikki qator
mudofaa qilish chizig‘ida joylashish usuli qo‘llaniladi. Keng tarqalgan zonada
himoya qilish tizimlari qatoriga 6 – 0, 5 – 1, 4 –2, 3 – 3 lar kiradi.
Har bir variant o‘zining turiga ega. Shunday qilib, 5 – 1 oldinga chiqarilgan
o‘yinchi har xil usulda harakat qilishi mumkin; to‘p bilan bo‘lgan o‘yinchiga xujum
qilish, bombardir o‘yinchiga qarshi harakat qilish yoki umumiy xujumdan
chetlashtirish maqsadida markazdagi o‘yinchining, unga qarshi o‘ynashi.
Zonali himoyani qo‘llashda muximi darvozaga to‘p otishga xalaqit qilish bilan
cheklanmaydi, balki hujumchilarning zonaga kirishiga yo‘l qo‘ymaslik va ularni
29

erkin to‘p uzatish imkoniyatini murakkablashtirishdir. Zonali himoyada o‘yinchi xar
doim harakatchan, egiluvchan va shiddatkor bo‘lishi talab etiladi. Uning qudrati,
shaxsiy himoyaga yaqinlashgan sari ortaveradi. Raqiblarning joylashishini dastlabki
holatga qaytarish yoki xamma o‘yinchilarni zich panoxgoxda ushlashni kuchaytirish
maqsadida shunday joylashtirishlar qo‘llaniladi.
Aralash himoya. Bu tizimda shaxsiy va zonali himoyaning ijobiy tomonlari
birlashtirildgan. Ikki asosiy tamoyil manfaati aloxida o‘yinchiga qarshi harakat va
zonadagi mudofaani natijali qilishdir.
Bunday himoya quyidagi variantlarga bo‘linadi: 5+1, 4+2, 1+4+1. bularning
anglatishicha, o‘yinchilarning bir qismi (birinchi raqam) zonani ushlab turadi.
Boshqalari esa, (ikkinchi raqam) xujumchini shaxsan himoya qiladi.
Variant 5+1 - himoyachini tashkil etishda ko‘p uchraydigan usuldir. Bunda
o‘yinchilar 6 – 0 zonadagiga o‘xshab harakat qiladilar, o‘yinchilardan biri esa kuchli
hujumga qarshi shaxsiy himoyada o‘ynaydi.
Variant 1+4+1 raqiblar jamoasi chiziq bo‘ylab o‘ynaydigan bo‘lsa, shunga
qarshi qo‘llaniladi va u o‘yinchini himoyachidan birga panohgoxlik qilish yuklanadi.
Himoyada muvaffaqiyatli o‘ynash, barcha himoya tizimlarini to‘la
takomillashtirib egallashga va shaxsiy himoyada yaxshi harakat qilishni bilishga
asoslangan. Keyinchalik zona variantlarining birini qo‘llash va undan so‘ng aralash
himoyaga o‘tish hujum qilishida raqiblar oldiga murakkab vazifalar qo‘yadi.
Himoyachilarning guruh bo‘lib harakat qilishi –jamoa o‘yinining asosidir.
To‘siqlarga qarshi harakat qilishda, to‘p bilan o‘tishga to‘p otishga qarshi
kurashda, raqiblar son jihatidan ustunlikka ega bo‘lganda shunday harakatlarni
qo‘llash zarurdir.
Himoyachilar asosan uch holatda harakat qilishga tayyor bo‘lishlari kerak: son
jihatdan teng bo‘lganda (2x2, 3x3 va yana boshqalar), hujumchilar son jihatdan
ustunlikka ega bo‘lganda (2x1, 3x2 va yana boshqalar).
Son jixatdan teng bo‘lish raqiblarning pozitsiyada hujum qilishida uchraydi;
himoyachilar hujumni “straxov” ka qilish harakatiga qarshi, qo‘shilish, guruhli
to‘siq, sirg‘anib o‘tish va darvozabon bilan o‘zaro harakatda qo‘llaniladi.
30

“Straxovka” to‘p egallagan hujumchilarga qarshi qo‘llaniladi, himoyachilar
hujumining xavfliroq bo‘lgan tomoniga siljishadi va bo‘sh bo‘lib qolgan zonani
yopishadi. Agar himoyachi to‘p bilan bo‘lgan o‘yichini to‘xtatish uchun chiqsa, u
holda uning joyini unga yaqin bo‘lgan boshqa himoyachi egallaydi.
O‘tish – to‘siq yordamida harakat qilib yoki aldab o‘tib, to‘p otish
pozitsiyasiga chiqmoqchi bo‘lgan hujumchilarni doimo nazorat qilishni saqlovchi
asosiy usul bo‘lib hisoblanadi. U hujumchilarning joy almashinishidan iboratdir.
Bunday joy almashtirishlar bir marta bo‘lishi mumkin, unda panoxgogidan qutilgan
o‘yinchini himoyachilardan biri oladi yoki o‘rin almashinishda ikki o‘yinchi
qatnashsa, unda ikki o‘zaro harakat qiluvchi himoyachilar vasiylik qiluvchi
o‘yinchilarni almashtiradi. 6
To‘siq yordamida qutilib, zonaga kirmoqchi bo‘lgan o‘yinchini zich
ushlaganda sirg‘anib kirish qo‘llaniladi. Uning kirishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun,
himoyachi uni yaqin masofada kuzatishi kerak. Buning uchun o‘yinchi panoxgoxlik
qiluvchi sherigi to‘siq sifatida foydalanishi uchun orqaga chekinadi va harakat
qiluvchi himoyachini oldinga o‘tkazadi.
Gurux bo‘lib to‘siq qo‘yish to‘p otuvchi hujumchiga qarshi xujum qilgan
holatlarda ishlatiladi va uni bir – biriga yaqin joylashgan ikki-uch himoyachi amalga
oshiradi.
Darvozabon bilan o‘zaro harakat to‘siq qo‘yuvchi himoyachilar bilan
darvozabonning kelishib qilgan harakatlaridan iboratdir. Bunday holatda o‘yinchilar
harakati oldindan o‘zaro bo‘lishilgan vazifa shartini xisobga olib ximoyachi oxirgi
pozitsiyani egallaydi. Ko‘pincha to‘siq qo‘yuvchi ximoyachilarga darvozaning ularga
yaqin burchagini berkitish yuklanadi.
Raqiblar son jihatdan ustunlikka ega bolib qolgan holatda, himoyachilar avval
xujumning rivojlanishini to‘xtatishga harakat qilishlari kerak . Ikki himoyachi uch
xujumchiga qarshi kurashda quyidagicha ish tutmog‘i lozim. Agar to‘p burchakdagi
xujumchiga bo‘lsa, unga yaqin himoyachilardan biri xujum qiladi, ikkinchisi esa
qolgan ikki xujumchiga baravar bo‘lgan oraliqdagi pozitsiyani egallaydi.
6
A.D. Novikov Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi. – T.1975
31

Agar jamoa son jixatdan kamchilikni tashkil qilsa (5x6), u holda himoyachilar
to‘p bilan hujum qilayotgan tomonga zichlashishi tufayli qarama – qarshi tomonda
bo‘sh o‘yinchi qoldirishga imkon yaratadi. Demak, son jixatdan kamchilikni tashkil
qilish himoyachilarni to‘p yo‘nalishi tomon siljishga majbur etadi. O‘yin davomida
son jixatdan ustunlik holatidan to‘g‘ri foydalanish zarurdir. Agar jamoada olti
himoyachi besh xujumchiga qarshi o‘ynasa, u holda bo‘sh qolgan himoyachi
markazda darvoza qarshisiga joylashadi va boshqalarni “straxovka” qiladi yoki
raqiblardan to‘pni olib qo‘yishga intiladi.
O‘yinning ayrim xollarida to‘p bilan bo‘lgan o‘yinchini ikki himoyachi bilan
hujum qilishini qo‘llash mumkin.
Individual (shaxsiy) harakat joy tanlash uchun to‘p bilan va to‘psiz
hujumchiga qarshi kurashda mo‘ljallangan.
Joy tanlash – himoyada muvaffaqiyatli harakat qilishning muxim holatidir.
Hujumning rivojlanishini diqqat bilan kuzatib, to‘p egallagan hujumchiga yaqin
bo‘lish niyatida himoyachi muntazam joy almashtiradi va ayni vaqtda vasiylik
qilgan o‘yinchisini nazorat qilishda davom etadi. Buning uchun himoyachi maqsadga
muvofiq usulda harakat qilishni tanlagani ma’qul.
To‘pni olib qo‘yish – qarshi hujum muvaffaqiyatining asosidir. Shuning uchun
hiomyachi hamisha to‘pni egallashga harakat qilishi kerak. Buning uchun u darvozani
himoya qiluvchi o‘yinchilar orasida va shu bilan to‘p uzatish imkoniyati bo‘lgan
chiziq yaqinida joylashishi kerak. Ba’zi hollarda oldinga chiqishi va to‘p uzatish
yo‘nalishini to‘la berkita olgani maqsadga muvofiqdir.
To‘p egallashga chiqmoqchi bo‘lgan o‘yinchining yo‘nalishini gavda bilan
to‘sib, unga halaqit qilishi mumin. To‘p egallagan o‘yinchi mo‘ljalga olish
imkoniyatidan va to‘p uzatishga qulay usuldan foydalanishidan mahrum etish,
to‘pni otish yoki yerga urib olib yura olmasligi uchun unga hujum qilish
zarurdir.To‘p bilan bo‘lgan o‘yinchini yon chiziq tomon yoki uning kuchsiz qo‘li
tarafiga siqib chiqarish maqsadiga muvofiq bo‘ladi. To‘p bilan to‘xtatgan o‘yinchiga
darxol uning kuchli qo‘li tomonidagi yelkasiga qo‘l qo‘yib, hujum qilish zarurdir.
32

Bombardir o‘yinchlarni darvozaga yaqinlashtirmasdan, uzoqroq masofaga chiqib
kutib olish ijobiy natija beradi ( to‘qqiz metrlik chiziq oldida).
To‘p otuvchi o‘yinchiga qarshi hiomyachi to‘siq qo‘yishni ishlatishi shart. Shu
bilan birga, qo‘shimcha to‘siq qo‘yishni tashkil etish uchun, unga yaqin turgan
sherigi yordamga kelishi kerak.
Himoyachi darvoza bilan to‘p otayotgan o‘yinchining zarba beruvchi qo‘li
orasiga joylashib, u to‘p otayotgan tomondagi darvozani burchagini to‘sadi. Bu
darvozaning yaqin va uzoq burchaklari bo‘lishi mumkin. To‘p, to‘siq qo‘yuvchining
qo‘li va darvoza markazi hayolan chiziqlar bilan biriktirilib, utmas burchak hosil
qilinadi. Burchakning yo‘nalishi, darvozaning qaysi tarafini himoya qilishi
kerakligini ko‘rsatadi.
Ayniqsa, chalg‘itishlardan foydalaniladigan o‘yinchiga qarshi ehtiyotkorlik
bilan harakat qilish kerak.Muayyan sharoitda hujumchiga qaysi harakat qulay
bo‘lishini oldindan belgilab olishi va aldamchi harakatga ahamiyat bermasdan,
diqqat – e’tiborini asosiy xavf keladigan joyga qaratish kerak . F aqat hujumchining
to‘p otmoqchi bo‘lgan qo‘li tarafga siljish maqsadga muvofiqdir.
Agar himoyachi aldamchi harakat qilib hujumchini shoshilinch chora ko‘rishga
majbur etsa, u holda hujumning yakuni himoyachilar foydasiga hal bo‘ladi.
Himoyachining vazifasi – hujumchilarni kam foyda keltiraligan harakat qilishga
majbur etishdir.
2.2. Gandbol o‘yinida darvozabon o‘yini texnikasi va taktikasi.
Darvozabon jamoada eng qiyin va mas’ul vazifani bajaradi. Uning harakati
faqat darvozabonning xavfsizligini emas, balki hujumning natijasini ham belgilaydi.
Darvozabon uchun muhimi – avvalo bo‘yi (180-190 sm), tezlik reaksiyasi,
mo‘ljallay olish, chaqqonlik, kuch, chidamlilik kabi sifatlardir. Darvozabonning
dastlabki o‘yin texnikasiga: turish, siljish, chalg‘itishlar, to‘pni qo‘l, oyoq, gavda
bilan qaytarish va to‘pni uzatishlar kiradi.
Darvozabon texnik usullarining muvaffaqiyatli bajarilishi ko‘p jihatdan uning
harakatga qanchalik tayyor ekanligi belgilanadi. Darvozabonning dastlabki holatni
to‘g‘ri tanlay bilishi uning harakatga tayyor ekanligi omillaridandir.
33

Turish. Darvozabon harakatdagi to‘pning vaziyatiga bog‘liq ravishda har xil
holatda turishi mumkin. Darvozada turishning asosan 2 turi mavjud: darvoza
o‘rtasida va darvoza ustunlari yonida. Darvoza o‘rtasida asosiy holatda turib harakat
qilish qulaydir: oyoqlar yelka kengligida, sal bukilgan gavda og‘irligi ikki oyoqqa
baravar bo‘lingan, gavdaning yuqori qismi ozgina oldinga egilgan, qo‘llarning
kaftlari oldinga qaratilgan holda sal bukilib yon tomonga uzatilgan, kaftlar balandligi
taxminan yelka balandligiga teng yoki undan ham balandroq bo‘lishi mumkin.
Agar hujumchi to‘p otishni burchakdan bajarayotgan bo‘lsa, unda darvozabon
darvoza ustuni yonida turib (oyoqlar oralig‘i 15-20 sm), darvozaga yaqin bo‘lgan
qo‘lini yuqoriga ko‘tarib tirsak bo‘g‘ini salgina bukilgan bo‘ladi, shunda darvozaning
yuqori burchagini yopadi; ikkinchi qo‘li yon tomonga uzatilgan, gavda og‘irligi
darvozaga yaqin turgan oyoqqa o‘tkazilgan. Ana shunday holatda darvozabon
bevosita to‘pni qaytaradi yoki tez-tez oldinga chiqadi.
Siljish . Darvozabon joyini asosan yon tomonga qadam qo‘yib o‘zgartiradi. Bu
uning o‘z yo‘nalishini tez-tez almashtirishiga va to‘pni qaytarish uchun tayyor
bo‘lishiga imkoniyat yaratadi. 7
Darvozabon to‘pni olib qo‘yishni, sapchigan to‘pni egallab, uni o‘yinga
kiritishni, raqiblar tomonidan tez yorib o‘tishni ta’minlovchi to‘pni egallashini,
oldinga va orqaga tez harakat qilishni, keskin start olishni bilishi shart.
Darvozabon hamla qilish harakatlaridan va oyoqlarni bir chiziq bo‘ylab yozib
o‘tirish (shpagat) holatidan tez-tez foydalanishga to‘g‘ri keladi, shuning uchun u bu
harakatlarni har tomonga bemalol bajarishni bilishi juda zarur. Uning har xil
sakrashlarni bajarishi o‘yinda alohida ahamiyatga ega. Darvozabonning to‘p
otayotgan o‘yinchiga peshvoz chiqishi va sakrashi – darvoza qo‘riqlashning
murakkab usullari qatoridan o‘rin olgan. Darvozaning nishonga olingan burchagini
kamaytirish uchun darvozabon yuqoriga yoki uzunlikka sakrab darvozaga
yo‘naltirilgan to‘pning yo‘lini to‘sishga harakat qiladi. Odatda, darvozabon
sakraganda to‘pning yo‘nalish yo‘lini ko‘proq kamaytirish uchun oyoq va qo‘llarni
yon tomonga yoyadi. Darvozabon raqiblar bilan to‘p uchun kurashda ko‘pincha
7
A.D. Novikov Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi. – T.1975
34

aldash harakatlarini ishlatadi. Chalg‘itish maqsadida bir tomonga egilib, keyin boshqa
tomonni to‘sadi, tez-tez yolg‘on chiqishlarni qo‘llaydi. Bunday holatlarda hujumchi
to‘pni darvozabon ustidan oshirib tashlaydi, lekin bunday bo‘lishini oldindan kutgan
darvozabon darhol orqaga qaytib, to‘p yo‘lini to‘sishga ulguradi.
To‘pni ilish darvozabon o‘yin texnikasining eng muhim elementlaridan biridir.
Kuchli otilgan to‘pni ilish imkoni yo‘q bo‘lsa ham, uni qaytargandan so‘ng egallab
olish muhimroqdir, chunki qarshi hujumga o‘tish boshlanishi kerak, shuning uchun
darvozabon to‘pni ilib olgani ma’qul. Lekin eng yaxshi yo‘li –to‘pni ikki qo‘llab ilib
olish.
To‘pni ushlash darvozabon harakatlaridagi asosiy o‘rinni egallaydi. Muhimi,
otilgan to‘pni “amortizatsiya” qilib ushlay bilish kerak. Buning uchun to‘p urilganda,
qo‘l kaft va barmoqlarini ozgina orqaga yuborish maqsadga muvofiqdir. Yaqin
masofadan sapchib kelgan to‘pni darvozabon ushlab olmog‘i lozim.
To‘pni qaytarishda, ushlab olishda darvozabon bir yoki ikkala qo‘lni ishlatishi,
baravariga oyoq va qo‘l, yoki gavda bilan ham to‘pni qaytarishi mumkin.
Yuqoridan kelayotgan to‘pni darvozabon bir yoki ikki qo‘llab ushlaydi. Agar
to‘p qaysi tarafdan kelayotgan bo‘lsa, unda darvozabon to‘p kiritish burchagini
kamaytirish uchun shu tarafga yoki oldinga bir qadam tashlaydi yoxud sakraydi va
to‘pni ushlashni o‘sha tomondagi qo‘l barmoqlari yoki kafti bilan bajaradi. Ba’zan bu
usul sakrab yiqilgan holda ham bajariladi, lekin bu maqsadga muvofiq emas, chunki
bunday usulni bajarishga ko‘p vaqti sarflanadi, oqibatda, to‘pni qaytargandan so‘ng
darvozabon o‘zinining mo‘ljalini yo‘qotadi. Bunday harakatlarni bajarishda
muvozanat yo‘qotishga kam vaqt sarflab, asosiy holatda turishni saqlagan ma’qul.
Darvozaning pastki qismiga otilgan to‘p oyoq bilan qaytariladi. To‘p
kelayotgan tomon aniqlanib darvozabon shu tomonga oyoq kaftlarini to‘g‘rilab,
maydonga yaqin keng qadamga hamla qilishga intiladi. Bunda son va boldir orasidagi
burchak 90 0
ni tashkil etadi. Shu tarafga oyoq bilan birga ehtiyotdan o‘sha tomondagi
qo‘l ham cho‘ziladi: boshqa qo‘l esa muvozanat saqlash uchun yuqoriga ko‘tariladi.
Hamla qilish oxirida oyoq to‘liq to‘g‘rilanadi va darvozabon to‘g‘ri chiziq bo‘ylab
35

oyoqlarni yozib, shpagat holatini oladi yoki ikkinchi oyoq tizzasiga tushadi so‘ng tez
asosiy holatda turishga qaytadi.
Eng chekka pozitsiyadan darvozaning uzoq pastki burchagiga yo‘naltirilgan
to‘pni darvozabon shu tarafdagi qo‘l va oyog‘ini baravariga siltab yoki hamla qilib
ushlaydi.
To‘pni uzatish . Darvozabon tomonidan tez va aniq uzatilgan to‘p jamoaning
hujumga o‘tishi uchun muhim sharoit yaratishning garovidir. Shuning uchun
darvozabonning baland traektoriya bilan yoki uzoq masofalarga to‘pni yuqoridan
qo‘lni bukib uzatishni qo‘llashi qoida tusiga kirib qolgan. To‘pni egallaganidan
so‘ng darvozabon, uni uzatish uchun qulay tarafni tanlaydi.
Darvozabonning harakati samarali bo‘lishi uchun eng to‘g‘ri pozitsiyasi –
darvoza o‘rtasi hisoblanadi. Darvoza oldida uning markazidan 1 mgacha masofa
bo‘ylab harakat qiluvchi darvozabon baland “traektoriya”da keladigan to‘pni
egallashga doim tayyor bo‘lishi lozim. To‘p otilishini boshlashini aniqlagach,
darvozabon darvoza maydoniga to‘p kiritish imkoniyatini kamaytirish uchun oldinga
chiqadi. Otilayotgan to‘p 30 0
dan kichik burchak ostida bo‘lsa, u holda darvozabon
darvoza ustunlari yonidan joy oladi. Darvozabon hech vaqt to‘pni nazoratsiz
qoldirmasligi va o‘z vaqtida hujumchining to‘p otish usulini bu harakat
boshlanishidan oldinroq aniqlashi juda muhimdir.
Agar uning jamoasi hujum qilayotgan bo‘lsa, unda u 9 metrli chiziq yonida
joylashadi, tasodifan jamoasi to‘pdan ajrab qolib, raqiblar tez yorib o‘tish hujumini
amalga oshirsalar o‘yinga qo‘shilishga tayyor bo‘lib turadi. Bunday holda u to‘pni
egallash uchun maydonga chiqishi mumkin. Urinishi muvaffaqiyatsiz bo‘lsa, unda
orqaga chekinadi va darvozaga turib, tez yorib o‘tib to‘pni darvozaga otayotgan
hujumchining to‘pini qaytarishga harakat qiladi.
O‘yinda darvozabon –yarim jamoa deb bejiz aytilmaydi. Chunki darvozabon
vazifasida ishtirok etadigan gandbolchilar yuqorida ko‘rsatiladigan usullardan
tashqari, ular uchun darvozada o‘ynaganda yo‘l qo‘yiladigan usullarni ham
bajaradilar, ya’ni to‘pni gavdaning barcha qismlari bilan qaytarish. Darvozabon
darvoza maydonidan tashqariga chiqqanda maydon o‘yinchisi hisoblanadi. O‘yin
36

texnikasiga doir mashg‘ulotlar o‘z mazmuniga ko‘ra himoyachi va hujumchi
mashg‘ulotlaridan farq qilmaydi.
Darvozabon bilan mashg‘ulot o‘tkazishda quyidagi himoya anjomlaridan
foydalanish zarur: qalin kostyum, qo‘lqoplar, tizzalarga himoya vositalari, erkaklar
uchun himoya bandaji, yiqilib bajariladigan mashqlarni o‘rganishda gimnastik
to‘shaklardan foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Oyoqlar tizza qismida sal bukilgan. Dastlabki holatda yo‘nalishlarin
o‘zgartirib harakat qilinadi. Darvozabonni harakat texnikasiga o‘rgatish darvoza
chizig‘i va 6-metrli darvozabon maydoni chizig‘i bo‘ylab yon tomonga qadam
tashlab harakat qilishdan boshlanadi. Avval yon tomonga kichik qadamlar tashlab,
so‘ng keng qadam tashlab harakat qilishga o‘rgatiladi.
Darvozabanni sakrash texnikasiga o‘rgatish darvozaning yuqori
burchaklariga otiladigan to‘pni qaytarish imitatsiyalari bilan boshlanadi.
Darvozabonning to‘pni ilib olishi uning asosiy vazifalaridan hisoblanmaydi,
lekin shunga qaramay, u to‘p ilishni mukammal egallagan bo‘lishi kerak. Shuning
uchun har xil xolatda: turib, o‘tirib, yotib, sakragan holda, o‘mbaloq oshib
bajariladigan mashqlarni birinchi kundan boshlab o‘rgatishga kirishiladi.
2.3. Gandbol o‘yinida himoya taktikasini o‘rgatish.
Himoya taktikasi to‘pni boshqarmayotgan komandaning harakatlarini raqiblar
hujumini bir yoqlik qiladigan – neytrallaydigan qilib uyushtirishni nazarda tutadi.
Himoyada o‘ynashning umumkomanda uslubi shaxsiy, zona va aralash bo‘lishi
mumkin. Biroq qisman bo‘lsa ham boshqa uslub elementlaridan foydalanmasdan
birgina uslubda o‘ynayverish xato. Chunki bu hol himoya taktikasini oddiylashtirib
q o‘yadi. Himoyada o‘ynash uslublarini himoyachi-larning individual xislatlari va
imkoniyatlarini hisobga olib tanlash kerak.
Himoyada o‘ynashning taktik san’ati raqibni qachon o‘ z holiga q o‘ymasdan
ta’ q ib etishni, qachon sheriklardan biriga berib yuborish va qachon zonada o‘ynashni
bilishdan iborat.
Mudofaa qilayotgan komanda harakatlarining hammasi hujum qilayotganlar
harakatiga javob tari q asida bo‘lib, raqiblar taktikasining xususiyatlariga qarab
37

uyushtiriladi. Mudofaaning yaxshi uyushtirilganligi jamo a ga hujum harakatlarini ham
muvaffaqiyatli bajarish imkonini beradi.
Himoyada o‘ynash xilma-xil va ko‘p planli bo‘lib, darvozani mudofaa qilishga,
to‘pni qo‘ lga kiritish uchun faol kurashish va hujum uyushtirishga q aratilgan bo‘ladi.
Himoyadagi o‘yin ham hujumdagi singari individual, guruh va jamo a harakatlaridan
iborat.
Mudofaadagi muvaffaqiyat bir guruh o‘yinchilarning to‘g‘ri straxovka
qilishlariga, o‘ zaro almashuvchanligi va ularning bir-biriga mos harakatlarigagina
emas, balki himoyachilarning to‘pi bor va to‘p yo‘q o‘yinchiga qarshi individual
harakat qilish mahoratiga, ya’ni himoyachining muayyan vaziyatda o‘z « h omiy»
ligidagi o‘yinchiga nisbatan qanchalik to‘g‘ri joy tanlashiga ham bog‘liq. O q ilona
pozitsiya tanlash mudofaada muvaffaqiyatli harakat qilishning asosi hisoblanadi.
To‘p boshqarayotgan va to‘p bosh q armayotgan o‘yinchiga qarshi harakatlar
himoyadagi individual taktik harakatlarga kiradi.
To‘psiz o‘yinchiga qarshi harakatlar.
Himoyachi to‘pni boshqarayotgan o‘yinchiga qarshi harakat qilayotganda
quyidagilarga intiladi:
a) raqiblarning to‘p olishiga yo‘l q o‘ymaslikka, ya’ni to‘pni «to‘sib» olishga;
b) raqibga yo‘naltirilgan to‘pni yo‘lda «olib qolish» harakatini bajarishga.
To‘sib olish – bu mudofaadagi jamoa da o‘yinchisining raqib o‘yinchisi yo‘lini
to‘sib, uning to‘p olish imkoniyatini q iyinlashtiradigan harakati. Raqib yo‘lini to‘sib
olish uchun himoyachi shu o‘yinchi bilan o‘z darvozasi orqasiga o‘tishi (darvozaga
nisbatan yonlamaroq yoki orqa o‘girib turishi) kerak. Himoyachi bilan hujumchi
orasidagi masofa to‘p bilan o‘yinchi darvozaga yaqinlashgan sari yoki darvozadan
uzoqlasha borgan sayin kamayi b yoki ko‘payib borishi mumkin. Pozitsiya,
shuningdek himoyachining yugurish tezligiga, o‘ zaro kurashayotganlarning kuchlari
nisbati va boshqa omillarga bog‘liq bo‘lishi mumkin.
To‘sib olishda himoyachi quyidagilarga amal qilishi kerak:
38

1. Raqib darvozasiga xavf solayotganida yoki o‘z harakatlari bilan darvozani
zabt etishga qulay vaziyat yaratib berish mumkin bo‘lib qolganda, uning yo‘li
to‘siladi.
2. Raqib darvozaga qanchalik yaqin kelsa, unga shunchalik yaqin masofada
yo‘lini to‘sish kerak.
Olib qolishda o‘ynaganda himoyachi quyidagilarga amal qilishi kerak:
a) to‘p yoki to‘pni olayotgan raqib q aerdaligiga qarab, hujumchiga bo‘lgan
masofani keragicha sa q lash;
b) sharoitni to‘g‘ri baholash va harakat boshlash paytini to‘g‘ri aniqlash;
v) to‘pni olib qolishning eng ma’qul vositasini tanlash.
To‘pi bor o‘yinchiga qarshi harakatlar.
To‘pi bor o‘yinchiga qarshi individual o‘yin ilgarilama mudofaa taktikasiga,
ya’ni raqib o‘yinchisini kuzatish va unga qarshi o‘ynashga asoslangan bo‘ladi.
Ko‘p hollarda mudofaadagilar raqib o‘yinchisi to‘p olayotganda yoki to‘pni
nazorat qilib turganda kurash boshlaydilar. Yakka kurashning muvaffaqiyatli yoki
muvaffaqiyatsiz chiqishi mudofaadagilarning to‘p olib qo‘yishda kerakli vosita va
usullarni tanlash va qo‘llashda qanchalar tajribali ekaniga bog‘liq.
Himoyachi to‘pni raqibdan u to‘p qabul qilayotgan paytda olib qo‘yishga
intilishi kerak, chunki bu paytda hujumchining e’tibori asosan texnik usulni qanday
bajarishga q aratilgan bo‘lib, u keyingi taktik harakatiga kamroq e’tibor berayotgan
bo‘ladi.
To‘pni boshqarayotgan o‘yinchiga qarshi harakatda himoyachi quyidagilarni
bajarishga intiladi:
a) to‘pni raqibdan olib qo‘yish;
b) to‘p uzatilishiga to‘sqinlik qilish;
v) to‘p olib yurilishiga to‘sqinlik qilish;
g) zarba berilishiga to‘sqinlik qilish.
To‘pni olib qo‘yish . To‘pni olib qo‘yishda tezkorlikning, masofani h is etish va
vaqtni mo‘ljallashning, shuningdek, butun o‘yin vaziyatini baholay bilishning
ahamiyati kattadir.
39

Xulosa
Gandbol – sport turlarining ichida eng jozibali, ommabop, joy
tanlamaydigan, inson salomatligini saqlash va takomillashtirishda muhim vosita
sifatida xizmat qilib kelayotgan sport turlaridan biridir. Gandbol bilan barcha kattayu-
kichik birdek sevib shug‘ullanadi. Gandbol bo‘yicha eng yuqori ko‘rsatkichlarga
erishish uchun faqatgina nazariy bilimlar kamlik qiladi. Gandbol bo‘yicha yaxshi
natijalarga erishish uning texnikasi, taktikasi va sir-asrorlarini chuqur bilishga
bog‘liq. Gandbol chinakam atletik o‘yindir. U tezkorlik, chidamlilik, epchillik,
kuchlilik, irodaviylik va sakrovchanlikni rivojlantirishga yordam beradi. Gandbolchi
gandbol o‘ynayotgan paytida haddan tashqari ko‘p ish bajaradi. Bu esa shaxsni
ma’naviy-irodaviy xislatlarini tarbiyalashga yordam beradi. O‘yin davomida
charchoq ortib borayotgan sharoitda ko‘p va xilma-xil harakatlar qilish va yuksak
o‘yin faoliyatini saqlab turish uchun zarur bo‘lgan irodaviy xislatlarni namoyish
etishni talab qiladi. Gandbol o‘yini barchaning e’tiborini o‘ziga tortadigan
o‘yinlardan hisoblanadi. Gandbol juda tez harakatlanadigan, kishi organizmiga ijobiy
ta’sir etuvchi o‘yindir.
1.Gandbol o‘yinida g‘oliblikni qo‘lga kiritish ko‘p jihatdan jamoa
a’zolarining bir-birini tushunishi, bir-birini qo‘llab-quvvatlashi va ko‘maklashishi,
gandbol o‘yini texnika va taktikasini mukammal bilishlari, chidamli, kuchli, epchil
va vaziyatga to‘g‘ri baho berib, undan to‘g‘ri xulosa chiqarib harakatlanishlariga ko‘p
jihatdan bog‘liqdir.
2.Gandbol o‘yinida yaxshi natija va g‘alabaga erishish uchun o‘yin davomida
murabbiylarning ko‘rsatmalarini to‘g‘ri bajarish, mashg‘ulotlar davomida ishlab
chiqilgan taktikalarni qo‘llash, vaziyatga qarab taktikani o‘zgartirish, vaziyatni tez
tahlil qilish, xulosalash va to‘g‘ri yo‘lni tanlashga o‘rgatish muhimdir. Murabbiy bu
borada qanday yo‘l tutishi, qaysi uslublarni qo‘llashi, nimaga tayanishi, nimalarga
asoslanishi to‘g‘risidagi fikr-mulohazalar mening bitiruv malakaviy ishimdan o‘rin
40

olgan. Murabbiy o‘yin davomida sportchilarga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsata olishi uchun raqib
jamoasini yaxshi o‘rganib chiqqan bo‘lishi va zarur bo‘lganda jamoaning har
tomonlama (jismoniy va ruhiy) tayyorgarligini hamda o‘yin davomidagi raqiblar
harakatini hisobga olib, jamoani g‘alaba sari yetaklashi kerak.
3.Men bitiruv malakaviy ishimni tayyorlash jarayonida ilmiy izlanish bilan
birga, ozgina kuzatuvchanlik va ijodkorlik bilan ham mavzuni yoritishga harakat
qildim.
Televidenie orqali namoyish etilayotgan sportga oid, harakatli o‘yinlar,
zamonaviy sportchilar, ularning hayot tarzi, mashg‘ulotlari namoyish etilgan turli xil
ko‘rsatuvlarni kuzatib, ularni tahlil etib, ana shu tahlillar natijasiga tayanib
mavzuning asosiy g‘oyasini ochib berishga harakat qildim.
O‘ylaymanki, mening bu bitiruv malakaviy ishim o‘z oldiga yosh
gandbolchilarni tanlab olish, ularni yetuk sportchi qilib tarbiyalashdek buyuk
maqsadni qo‘yib turgan murabbiylar uchun yaxshigina ilmiy manba, amaliy
qo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi. Mazkur bitiruv malakaviy ishim orqali
Respublikamizda ommalashib borayotgan sportning gandbol turini rivojlanishiga
o‘zimning kamtarona hissamni qo‘shdim deb o‘ylayman.
41

Foydalanilgan adabiyotlar
1. I.A.Karimov Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni
bartaraf etishning yo‘llari va choralari Toshkent – “O‘zbekiston” - 2009
2. Sh.K. Pavlov Gandbol jismoniy tarbiya instituti uchun dastur – T.1998
3. Sh.K. Pavlov Qo‘l to‘pi: musobaqalar qoidalari – T. 1987
4. K.D. Yarashev Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish. – T. Abu Ali Ibn Sino,
2002
5. Sh.K. Pavlov Qo‘l to‘pi: Darslik – T.1990
6. N.P. Klusov Taktika gandbola. – M. 1980
7. A.D. Novikov Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi. – T.1975
8. M.P. Shestakov Gandbol: Takticheskaya podgotovka – M. Akademiya, 2001
9. Sh. Pavlov, F.Abdurahmonov, J.Akramov “Gandbol” – T.2005
10. T. S. Usmonxo‘jaev, B. J. Yusupov, J. A. Akramov, S. T. Usmonxo‘jaev.
Jismoniy tarbiya. Kasb – hunar kollejlari uchun darslik. Toshkent – 2008.
42

Купить