Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 83.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qo‘ng‘irot inoqlar

Купить
MUN DA RIJ A KIRISH ………………………………………………………………….……2-7 I BOB. X IVA X ON LIGI N IN G A SOS SOLIN ISH I, BOSHQA RUV TA RTIBIN I VUJ UDGA KELISHI. 1.1 Xiva xonligida Qo‘ng‘irot inoqlar hukumronlik davrini manbalarda o’rganilishi……………………………………………………………………...8-19 1.2 Xiva xonligiga Qo‘ng‘irotlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi……..20-22 II BOB. X IVA X ON LIGIDA QO‘N G‘IROT IN OQLA RIN G BOSHQA RUVI SIY OSI Y ALOQA LA RI. 2.1 Xiva xonligining mahalliy va ma’muriy boshqaruvi………………………23- 29 2.2 Xiva xonligining Rossiya imperiyasi tomonidan istilo qilinishi va Qo‘ngirotlar sulolasining taxtan ag‘darilishi. ……………………………….........................30-40 III. X ulosa ……………………………………………………………………..41-43 IV. Foy dalanilgan adabiy ot lar ………………………………………………44-45 1 KIRISH Kurs ishi mav zusining asoslanishi v a uning dolzarbligi. Xorazm jahon madaniyati rivojiga, umuminsoniy qadriyatlarning takomillashuviga salmoqli hissa qo’shgan qadimiy o’lkalardan biri hisoblanadi. Bu ko’hna yurt tarixiga qiziqish uni har tomonlama o’rganish va yoritishga intilish jahonning ko’plab mamlakatlarida kuchli bo’lgan. Xalqimizning o’tmishi, tarixini yoritish ishiga hurmatli Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov boshchiligida davlat mustaqilligi qo’lga kiritilgach, haqqoniy va adolatli yondashildi. Jahonning eng qadimiy yurtlaridan biri bo’lgan Xorazmning uzoq o’tmishi, tarixini o’rganish va uni yoritish endilikda yangicha mazmunga ega bo’ldi. Ma’lumki, mustaqillikgacha bo’lgan tarixnavisligimizda o’tmishning turli davrlarida katta faoliyat ko’rsatgan tarixiy shaxslar, ayniqsa, hukmdorlar har tomonlama kamsitilib kelinardi. Bu hol minglab yillarga ildiz otgan tariximizni haqqoniy yoritish yo’lida to’siq edi. Vaholanki, jahon tarixida bo’lganidek, mintaqamiz o’tmishida ham ko’plab e’tiborli zotlar yetishib chiqqan va ular yurt ravnaqi, uning taraqqiy topishiga katta hissa qo’shib kelganlar. Endilikda biz ularga to’g’ri baho berish, dastlabki ishonchli manbalar asosida bunday tarixiy shaxslar bilan bog’liq voqea va hodisalarni xolisona tahlil etish imkoniyatiga ega bo’ldik. Shu o’rinda O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimovning quyidagi so’zlari g’oyat o’rinlidir: - “Mustaqillikning dastlabki kunlaridanoq ajdodlarimiz tomonidan ko’p asrlar mobaynida yaratib kelingan g’oyat ulkan, bebaho ma’naviy va madaniy merosni tiklash davlat siyosati darajasiga ko’tarilgan nihoyatda muhim vazifa bo’lib qoldi” 1 . Tarix sohasida amalga oshirilgan ilmiy izlanishlar tufayli nafaqat tariximizning buzib talqin etilgan sahifalari qaytadan sayqal topmoqda, balki voqealarga boy tariximiz jahon miqyosida ham tan olinish sari o’ziga yo’l ochmoqda. “Modomiki, o’z tarixini bilgan, undan ruhiy quvvat oladigan xalqni yengib bo’lmas ekan, biz haqqoniy tariximizni tiklashimiz, xalqimizni, millatimizni ana shu tarix bilan qurollantirishimiz zarur. Tarix bilan qurollantirish, yana bir bor 1 Каримов.И.А. Ўзбекистон ХХI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари, тараққиёт кафолатлари. – Тoshkent:. Ўзбекистон. 1997, 137-б. 2 qurollantirish zarur. Agar olimlarimizning ilmiy tadqiqot ishlari zamirida ana shu fikr, ana shu maqsad bo’lmasa, ularning sariqchaqalik ahamiyati yo’q”- degan so’zlari bilan Prezidentimiz tarixchilar oldiga ilmiy jihatdan asoslangan va haqqoniy tarixni yaratish vazifasini qo’ydi. O’zbekistonning bir necha ming yillarga borib taqaladigan qadimiy tarixi, uning davlatchilik masalalari, ajdodlarimizning moddiy va ma’naviy merosi, o’zbek xalqining shakllanishi va etnik jarayonlar va boshqa ko’plab tariximizga taalluqli jihatlariga oid minglab nodir qo’lyozmalar va boshqa manbalar yaratilgan. Xorazmda shakllangan o’zbek tarixnavislik maktabi, ayniqsa, XVIII- XIX asrlarda yuksaklikka ko’tarilgan. Bu yerda birin-ketin buyuk o’zbek tarixnavislari – Munis, Ogahiy va Bayoniylarning jahon tarixnavisligida “Xorazm salnomalari” nomini olgan qimmatli asarlari vujudga keladi. Bu tarixiy asarlarda Xiva xonligining xalqaro munosabatlari, ichki va tashqi siyosati va xonlikning qo’shini, harbiy va mudofaa tizimi haqida qimmatli ma’lumotlar berilgan. Ushbu fikr va mulohazalardan kelib chiqib aytish mumkinki, boy o’tmishning to’la yoritilmagan mo’jaz bir qismi – Xiva xonligining ijtimoiy – siyosiy jarayonlar bo’lib, uni ilmiy va xolis o’rganish va birlamchi yozma manbalar asosida tahlil etish ushbu kurs ishining oldida turgan dolzarb vazifalar sirasiga kiradi. Tadqiqot ning mav zusining oby ek t i. Xiva xonligidagi ijtimoiy – siyosiy tizimi o’rganish hisoblanadi. Tadqiqot ning mav zusining predmet i. Xiva xonligidagi tashkil topishi, xonlikda ijtimoiy – siyosiy jarayonlar, boshqaruv tartibini mavzu bo’yicha olib borilgan tadqiqotlar va chop etilgan adabiyotlarning tahlili va mavzuni o’qitishning ta’lim texnologiyalaridan iborat. Tadqiqot ning usullari: tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy-xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Tadqiqot ning ilmiy y angiligi quy idagilardan iborat : XorazmdaXVIII-XIX aslarda hukumronlik qilgan Qo’ng’irot inoqlarining hokimyat tepasiga kelishi, mahalliy va markaziy boshqaruv faoliyati va ichki va tashqi aloqalarning olib 3 borilishini ilmiy tadqiqotlar asosida o’rganilib ushbu kurs ishimizda yoritildi. Tadqiqot ning maqsadi Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi – Xiva xonligining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli masalalarining qay darajada yoritilganini ko‘rsatib berish maqsadi etib bergilangan. Tadqiqot ning v azifasi Qo`yilgan maqsaddan kelib chiqib, quyidagi vazifalar belgilandi: – Xiva xonligining siyosiy, ijtimoiy- iqtisodiy ahvolining mahalliy va xorijiy olimlarlar asarlarida yoritilishini o‘rganish va qiyosiy tahlil qilish; – Xiva xonligida Qo‘ng‘irotlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishini tahlil qilish; – Xiva xonligining mahalliy va ma’muriy boshqaruvini o’rganish – XIX asr boshlarida Xiva xonligi siyosiy va iqtisodiy yuksalishining obyektiv ham subyektiv sabablarini aniqlash – XIX asrning oxirgi choragida Xiva xonligidagi ijtimoiy–iqtisodiy va madaniy ahvolni tafsiflash. Tadqiqot mav zusi bo‘y icha adabiy ot l ar sharhi (t ahlili). Ilmiy adabiyotlarning tahlili shuni ko‘rsatadiki, Xiva xonligining XIX asrning ikkinchi yarmi - XX asr 20-30 yillari davrida shu kunga qadar maxsus o`rganish obyekti sifatida alohida tadqiq etilmagan. Xiva xonligi tarixi XIX asrning ikkinchi yarmi - XX asrning 20-30 yillariga oid mahalliy tarixchilardan Muhammad Rizo Erniyozbek o‘g‘li Ogahiy “Zubdat ut- tavorix” “Shohid ul-iqbol” va Muhammad Yusuf Bayoniy “Shajarayi Xorazmshohiy”, “Xorazm tarixi”, Sayyid Homid To‘ra Kamyob “Tavorix ul- xavonin” nomli birlamchi manbalarda muarrixlarning o`zi tarix jarayonida yuz bergan voqeotlarni ko`rib, eshitib yozganligi bilan qimmatlidir. Sovet davrida bu yo‘nalishdagi dastlabki tadqiqotlar Ivanov P.P. va Yo‘ldoshev M.Y. ga tegishli bo‘lib, tadqiqotchilar Xiva xonlari arxivi hujjatlaridagi ma'lumotlarni o‘rganganlar va nashr etganlar 1 . Ushbu tadqiqotlarning so‘z boshisida 1 Иванов П.П. Архив Хивинских ханов XIX в. / Исследование и описание документов систорическим введением // Новые источники для истории народов Средней Азии. – Л.: Изд-ие Государственной Публичной Библиотеки, 1940. – С. 8-31; Йўлдошев М.Й. XIX аср Хива давлат ҳужжатлари. – Т.: Фан, 1960. Т. II. – Б. 5-29. Баёний Муҳаммад Юсуф. Шажарайи Хоразмшоҳий // Мерос тўплами. – Т.: Камалак, 1991. – Б. 256.; 4 tarixshunoslik tahlili berilgan. Bundan tashqari, asarga hujjatlar, ularga berilgan izohlar va ko‘rsatkichlar ham kiritilgan. Lunin B.V. tomonidan esa, rus sharqshunosligida O‘rta Osiyo xonliklarining o‘rganilishi, rossiyalik tadqiqotchilar olib borgan izlanishlar natijalari va tahliliy fikrlari taqdim etilgan. XX asrning 70-yillariga kelib, Xiva xonligining XIX asr ikkinchi yarmi XX asr 20-30 yillari davri ijtimoiy-iqtisodiy sohalariga oid masalalar umumlashma tadqiqotlarda, ilmiy adabiyotlarda o‘z aksini topgan. Xususan, “Qadimgi Xorazm” deb nomlangan monografiyaning kirish qismida mavzu tarixshunosligining umumiy sharhi, shu jumladan, Xiva xonligining Qo‘ng‘irotlar sulolasi davri ijtimoiy-iqtisodiy sohalarining o‘rganilish darajasi yoritilgan 1 . Shunga ko‘ra, sovet tarixshunosligida Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoni bosib olish imasalasi XX asrning 20-30 yillarida “mutlaq jaholatdir”, 30 – 40 yillarda “qisman jaholatdir”, 50-yillarning boshlarida “Rossiyaga qo‘shib olinishi progressiv fakt bo‘lgan edi”, deb talqin qilingan. Ushbu muammo bilan shug‘ullangan olimlar “bosib olish” atamasini rad etgan holda, “o‘z ixtiyoriga ko‘ra qo‘shib olinishi” atamasini qo‘llay boshlaganlar 2 . 60–80- yillarning birinchi yarmiga kelib, tadqiqotlarning muammoviy doirasi kengayib, Xiva xonligining ijtimoiy- iqtisodiy, siyosiy hayotining ko‘pgina masalalarini o‘rganish kabi vazifalarni qo‘ygan va ular bir qator tadqiqotlarda hal qilingan bo‘lsa, 80-yillarning ikkinchi yarmidan boshlab, “ko‘rsatma bilan ishlash” prinsipi o‘rniga tarixiylik prinsipining tiklana borishi bilan, Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoni bosib olishi masalasi, davlatchilik tarixi, mustamlaka va sovet hokimiyati boshqaruv tizimi mohiyatini aniqlash kabi masalalarni o‘rganishga e'tibor kuchaygan. Юлдашев М.Ю. Ценный источникпо истории Хорезма (О рукописи Баяни «История Хорезма») // Известия АН УзССР. Серия Общественные науки. – Т:. 1958. – № 6. 71-72– С. 1 Лунин Б.В. Средняя Азия в дореволюционном и советском востоковедении. – Т.: Наука, 1965. – С. 5. Ўша муаллиф. История Узбекистана в источниках. Узбекистан в сообщениях путешественников и учёных (20 – 80-е годы XIX в.). – Т.: Фан, 1990. – С. 3-4; Ўша муаллиф. Известия путешественников, географов и учёных (XVI – первой половины XIX в.). – Т.: Фан, 1998. – С. 3. История Хорезма. С древнейших времен до наших дней. – Т.: Фан, 1976. – С. 5-28. 2 Ниғматов Т.Н. XIX асрнинг 20 – 50 йилларида Хива хонлиги билан Россия ўртасидаги муносабатларга оид босилиб чиққан асосий манбаларга характеристика.: Тарих фан. номз. ...дисс. – Т:. 1955. – Б. 47-174; Халфин Н.А. Присоединение Средней Азии к России (60 – 90 годы XIX в.). – М:. Наука, 1965. – С.51. Садыков А.С. Экономические связи Хивы с Россией. – Т:. Наука, 1965. – С.14. 5 Mustaqillikdan keyin nashr qilingan bir qator to‘plamlardan Xiva xonligi tarixshunosligiga oid maqolalar o‘rin olgan. Jumladan, “O‘zbekistonda tarix fani: yutuqlar va rivojlanish muammolari” to‘plamida O.G. Pugovkina, U.A. Abdurasulov, M.U. Qayumovlar tomonidan Xiva xonligining Qo‘ng‘irotlar sulolasi davri tarixining talqini, Rossiya tarixshunosligida Xivaga yurishning yoritilish masalalari yangicha yondashuvlar asosida yoritilgan. E.E. Karimovning Xiva qozilik hujjatlari va xon yorliqlari tavsifini o‘zida mujassamlashtirgan asariga doir muhim ma'lumotlar mavjud. Jumladan, Q. Munirov asarida Xiva xonligining XVII – XX asr boshidagi tarixi, Ogahiy, Kamyob, Bayoniyning tarixiy asarlari mazmuni tahlil qilingan va bu asarlarning O‘rta Osiyo xalqlari tarixini o‘rganishdagi ahamiyati ko‘rsatilgan. G‘.A. Ahmadjonovning tadqiqotlari mazmuni Rossiya imperiyasining Turkistondagi mustamlakachilik siyosati tarixi va tarixshunosligiga bag‘ishlangan bo‘lib, ushbu tadqiqotlar o‘rganilayotgan muammoni tahlil etishda nazariy asos bo‘la oladi. Xorazmdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar va harakatlarga oid O.Qo‘shjonov va N. Polvonov monografiyasining birinchi bobida Xiva xonligi tarixining so‘nggi davri manbashunosligi va tarixshunosligi xususida so‘z yuritilgan. XIX – XX asr boshlarid agi Xiva xonliginin g tarixiga oid ma'lumotl ar nomzodl ik dissertatsiyalarida ham keng o‘rin olgan. Jumladan, O. Masalieva tadqiqotida e'tiborini Xiva xonligi tarixining XX asr xorijiy tarixshunosligida o‘rganilishiga qaratsa, U.A. Abdurasulov tadqiqotida Xiva xonligidagi yer munosabatlari masalalarining o‘rganilish darajasi ilmiy tahlil etilgan. Kurs ishi t ark ibining qisqacha t av sifi . Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, tadqiqot umumiy 35 betni tashkil etadi. Kurs ishining birinchi bobida Buxoro amirligining tugatilishi va unda Yosh buxoroliklarning asosiy roli, Buxoro xalq sovet respublikasining tashkil topishi va unda boshqaruv organlarining faoliyatini yoritib o’tildi. Kurs ishining ikkinchi bobida Buxoro xalq sovet respublikasida Milliy ozodlik harakatlarini olib borilishini 6 o’rganishda adabiyotardan foydalanib tahlil qilindi. Kirish, ikkita bob, to’rtta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 7 I – BOB. X IVA X ON LIGIN IN G A SOS SOLIN ISHI, BOSHQA RUV TA RTIBIN I VUJ UDGA KELISHI. 1.1 X iv a xonligida Qo‘ng‘irot inoqlar huk umronlik dav rini manbalarda o’rganilishi. Mahalliy tarixchilar asarlarida Xiva xonligidagi siyosiy, ijtimoiy- iqtisodiy va madaniy munosabatl arning yoritilishi O‘zbekiston mustaqilligi ning ilk paytlaridanoq asl manbalarga tayangan holda, chuqur ilmiy tahlil, yaxlit bir konsepsiya asosida xalqning haqqoniy tarixini yaratish vazifasi davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. Zero, tarixiy voqelikni haqqoniy va to‘laqonli aks ettirishning zarurshartlaridan biri birlamchi manbalardan foydalanish, ularni ilmiy iste'molga kiritish hisoblanadi. Xiva xonligining Qo‘ng‘irotlar sulolasi davri tarixini o‘rganishda yozma ma'lumotlar muhim ahamiyatga ega. Xonlik tarixi bilan bog‘liq ma'lumotlar asosan Muhammad Rizo Erniyozbek o‘g‘li Ogahiy (“Riyoz ud-davla”, “Zubdat ut-tavorix”, “Jome' ul- voqeoti sultoniy”, “Gulshani davlat”, “Shohid ul-iqbol”) va Muhammad Yusuf Bayoniy (“Shajarayi Xorazmshohiy”, “Xorazm tarixi”), Sayyid Homid To‘ra Kamyob (“Tavorix ul-xavonin”) singari xivalik tarixchilar asarlarida qayd qilingan bo‘lib, ular XVII asrda Abulg‘oziy Bahodirxon boshlab bergan tarixnavislik ilmini davom ettirganlar, hamda rivojlantirganlar. Ushbu mualliflar o‘zlaridan oldin o‘tgan va zamondoshlari asarlaridan ham foydalangan xolda, voqea- hodisalarga o‘zlarining fikr- mulohazalari, tanqidiy yondashuvlarini bildirganlar. Ogahiy, Bayoniy va Kamyobning tarixiy asarlari faktik ma'lumotlarning ko‘pligi va aniqligi jihatidan katta ahamiyat kasb etadi. Rus olimi akademik Bartold V.V. Munis va Ogahiy asarlarini adabiy-tarixiy asarlar deya ta'kidlagan 1 . Olimning ushbu fikriga qo‘shilgan xolda shuni aytish mumkinki, Ogahiy, Bayoniy va Kamyob asarlarida tarixiy voqealar bayon etilib, faktik ma'lumotlar keng o‘rin olgan bo‘lsada, bayon etish usuli adabiy ekanligi ko‘rinadi. Ma'lumki, Xiva 1 Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана. – Л:. 1927. – С. 113 8 xoni Eltuzarxon tashabbusi bilan Munisga Xorazm tarixini yozish ishi topshirilgan. Ogahiy tomonidan yakunlangan ushbu “Firdavs ul-iqbol” asarining ahamiyati shundaki, asardan Xiva xonligining qariyib 300 yillik (1511 – 1825) tarixi, shu davr mobaynida istiqomat qilgan turli etnik guruhlarning ijtimoiy-siyosiy hayotda tutgan o‘rni, yer egaligi, soliq va majburiyatlar, ichki va tashqi savdo, diplomatik aloqalariga oid ma'lumotlar o‘rin olgan. Ayniqsa, Qo‘ng‘irot urug‘larining Xorazm hududiga kelib joylashishi, bu urug‘ vakillarining Xorazmdagi siyosiy voqealarda muhim ro‘l o‘ynay boshlaganlari tarixi hamda xonlik taxtiga erishish yo‘lida qilgan tadbirlari bayon qilingan. Ogahiy yashagan davrda Xivada yetti marta xon almashgan, muallif ularning faoliyati davrida bo‘lgan tarixiy voqealarni bayon etuvchi beshta tarixiy asarlarini yozishga muvaffaq bo‘lgan. Jumladan, Olloqulixon hukmronligi davrini (1825 – 1843) yorituvchi “Riyoz ud- davla” (“Saltanat bog‘lari”) asari shular jumlasidandir. Ushbu manbaning qimmati shundaki, unda Olloqulixon davrida yuz bergan voqealar, ichki va tashqi savdo, diplomatik aloqalar, xalqning turmush tarzi, madaniyati, mamlakatda hukm surgan diniy ahvol keng yoritilgan. Ogahiyning tarixlar sarasi yoki tarixlar qaymog‘i nomini olgan “Zubdat ut-tavorix” asari Xiva xoni Rahimqulixon saltanati voqealarini(1843 – 1846) tasvirlaydi. Ushbu asar ikki qismdan iborat bo‘lib, birinchi qism Rahimqulixonning tug‘ilishidan boshlanib, diniy, dunyoviy va harbiy ilmlarni egallashi, Hazorasp hokimi sifatidagi faoliyati, hamda xonlik taxtiga chiqquniga qadar bo‘lgan voqealar, ikkinchi qismda xonning taxtga chiqqandan vafotigacha bo‘lgan voqealarni o‘z ichiga oladi. Ushbu asar 2009 yilda Rashid Zoxid muharrirligida nashr qilindi. Tadqiqotchi Nurboy Jabborov uni nashrga tayyorlab, asarni so‘z boshi, lug‘at,izoh va ko‘rsatkichlar bilan ta’minlagan 1 . Bu esa, tabdilning ilmiy ahamiyati ni oshiradi. Ogahiynin g “Jome ul-voqeoti sultoniy” (“Sulton voqaealarining majmuasi”) asarida 1846 – 1854 yillarda hukmronlik qilgan Muhammad Aminxon davri voqealari o‘z aksini topgan. Bundan tashqari, asarning 1 Огаҳий Муҳаммад Ризо. Зубдат ут-таворих (Тарихлар сараси) // Нашрга тайёрловчи Н. Жабборов. – Тoshkent:. Ўзбекистон, 2009. -B.240. 9 oxirida Xiva xonlari Abdullaxon (1854) va Qutlug‘murodxon (1855) davridagi voqealarni bayon etuvchi qism ham bor 1 . Xiva xoni Sayyid Muhammadxon zamoniga doir Ogahiyning “Gulshani Davlat” (“Davlat gulshani”) asari esa, xonlikning 1856-1865 yillari voqealarini o‘z ichiga oladi 2 .Hozirda ushbu manbalar O‘zbekiston Respublikas i Fanlar akademiyas i SHarqshun oslik instituti qo‘lyozmalar fondida saqlanmoqda. Biroq, Ogahiyning “Shohid ul-iqbol” asarining muallif dastxati hisoblangan yagona nusxasi hozirda Rossiya Fanlar akademiyasi Sankt-Peterburg Sharq qo‘lyozmalari institutida saqlanmoqda. Manbaning O‘zbekistonda emasligi esa, uning kam o‘rganilganligiga sabab bo‘la oladi. Ushbu manbaning O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qo‘lyozmalar fondida fotonusxasi saqlanib, shu asosda 2009-yil N. Shodmonov tomonidan to‘liq shaklda nashr qilindi. “Shohid ul-iqbol” asari 1865 – 1872 yillarda Xiva xonligida sodir bo‘lgan voqealarni bayon etadi va Muhammad Rahimxon II ning hukmronlik yillarini yoritadi. Biroq, Xiva xonligi tarixini yorituvchi va fanda “Xiva solnomalari” nomini olgan ushbu asarlar mazmuni hanuzgacha kompleks ravishda tadqiq qilinmaganligi tarixnavislik fani oldida turgan dolzarb muammolardan biridir. Tadqiq qilinmaganiga sabab esa,sovet davrida ushbu asarlarning mazmun-mohiyati o‘sha davrdagi hukmron mafkura siyosatiga zid edi, chunki ularda Qo‘ng‘irotlar sulolasiga mansub Xiva xonlari johil emas, balki yuksak fazilatlarga boy, ma'rifatparvar, xalqparvar, odil hukmdorlar sifatida baholangan (ba'zi hollarda bu kabi ta'riflar ularning hatti-harakatlariga to‘g‘ri kelmasada, mahalliy mualliflarning, ayniqsa Ogahiyning odil shoh haqidagi orzularini ifodalagan). Ogahiydan so‘ng, Xorazm tarixini yozish ishini Muhammad Yusuf Bayoniy davom ettirdi.Bayoniy “Shajarayi Xorazmshohiy” va “Xorazm Tarixi” asarlarini yaratib31, tarixnavislik fani rivojiga o‘zining munosib xissasini qo‘shdi. Bayoniyning Xiva xoni Asfandiyorxon topshirig‘iga binoan yozilgan “Shajarayi Xorazmshohiy” asari 1 Муниров Қ. Хоразмда тарихнавислик (XVII – XIX ва XX аср бошлари). – Тoshkent:. Ғафур Ғулом. 2002. -B.52. 2 Муҳаммад Ризо Эрниёзбек ўғли Огаҳий. Шоҳиду-л-иқбол (Иқбол шаҳодати) // Нашрга тайёрловчи Н. Шодмонов. – Тoshkent:. Муҳаррир, 2009. -B.336. 10 qadim zamonlardan boshlab, 1913 – 1914 yillargacha Xorazmda sodir bo‘lgan tarixiy voqealarni qamrab olgan. O‘zining xarakteri bilan bu asar Munis va Ogahiy tomonidan yozilgan tarixiy asarlarning xulosasi va davomi hisoblanadi. Polvonniyoz Xoji Yusupov taklifiga binoan yozilgan “Xorazm tarixi” asari esa, uning “Shajarayi Xorazmshohiy” asariga o‘xshaydi. Biroq, shuni ta'kidlash lozimki, “Shajarayi Xorazmshohiy” asari tarixiy asar bo‘lsada, voqealar adabiy uslubda bayon etilgan. “Xorazm tarixi” asari esa, yozilish uslubi jihatidan undan farq qilib, yengil, xalqchil tilda yozilgan tarixiy asar hisoblanadi. Shuni ta'kidlash joizki, Bayoniy asarlari xalq tushunishi uchun oson,yengil tilda yozilgan. Ogahiy asarlarini o‘qish esa, o‘quvchidan muayyan tayyorgarlikni talab qilib, eski o‘zbek yozuvini bilgan hamma tadqiqotchi ham bemalol o‘qiy olmaydi. Ogahiy arab va fors tillarida kamdan-kam holda qo‘llanadigan so‘zlarni ham faol so‘zlar qatorida bemalol qo‘llayvergan. Shu tufayli ushbu bo‘limda shu paytgacha kirill yozuviga qilingan tabdillardan va bu mualliflar asarlari haqida olib borilgan tadqiqotlardan, hamda imkon qadar mahalliy tarixchilar asarlarining qo‘lyozma nusxalaridan foydalanildi. Kamyobdan bizga bitta she’riy devon, Xorazm tarixiga oid “Tavorix ul-xavonin”, “Muntaxab ul-voqeot” kabi tarixiy asarlari va XIX asr oxiri - XX asr boshlarida Xorazmda yuz bergan tabiat o‘zgarishlari to‘g‘risida ma’lumot beruvchi esdaliklar yetib kelgan. D. Rahim va Sh. Laffasiyning bergan guvohligiga ko‘ra, Sayyid Homid To‘ra Kamyob “To‘raxonim” nomli boshqa bir tarixiy asar ham bitgan. Asar Feruzga ma’qul tushgan va undan bir necha nusxa ko‘chirilgan. Lekin, hozirga qadar uning qo‘lyozmasi topilgan emas 1 . Kamyobning ikkinchi tarixiy asari “Muntaxab ul-voqeot” Feruz vafotidan so‘ng yakuniga yetgan. Shunday qilib, XIX – XX asr boshlarida yashagan zamonasining ko‘zga ko‘ringan tarixchilari Ogahiy va Bayoniy tomonidan ijod etilgan tarixiy asarlar O‘rta Osiyo, ayniqsa Xiva xonligi tarixini o‘rganishda asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu asarlarda Xiva xonligida yer-suv egaligi, mulkchilik, soliq tizimi, qurilish ishlari, savdo va diplomatik 1 Rahim. D. Matrasul. Sh. Feruz- shoh va shoir qismati. – Toshkent.: 1991. - B.77. 11 munosabatlar, boshqaruv tizimida amalda mavjud bo‘lgan mansablar, toifa va urug‘lar, ziyolilar to‘g‘risida qimmatli ma'lumotlar keng bayon etilgan. Ma'lumki, XIX – XX asr boshlarida Xorazmda yaratilgan tarixiy asarlarda Xiva xonligi va unga qo‘shni hududlarda joylashgan shaharlar,daryo va ko‘llar, quduqlar, sahrolar va boshqa geografik ma'lumotlar ham berilgan.Jumladan, Ogahiy asarida Xiva xoni Muhammad Rahim II ning surunkali harbiy yurishlar qilib yovmutlarni bo‘ysundirgandan keyin sayr va shikorga chiqqani haqida bayon etishi jarayonida xonlikning 1866-yillarda joylashgan geografik hududi haqidagi ma'lumotlar qayd qilingan. Asarda yozilishicha, Muhammad Rahim II avvalo Urganchdagi o‘zining bog‘iga borib, undan chiqib Jayhun (Amudaryo ) daryosidan o‘tib, Ko‘hna Kat qal'asi janubidagi Shayx Abbos valiy maqbarasini ziyorat qiladi (Bu hozirgi Qoraqalpog‘iston Respublikasining Beruniy shahri hududi ). Undan chiqib Sulton Uvays va Shayx Jalil tog‘iga, Qo‘sh ko‘lga, Ko‘k o‘zak va Qavanj yorma atroflariga va undan Tovqara muzofatiga kelib, Qilichbiy qal'asining atrofiga borganligi bayon etilgan. 39 kunlik sayr va shikor chog‘ida Muhammad Rahim II yana Cho‘michliko‘l, Boyo‘choqi, Bo‘richi qiri, Oqsavat, Butonko‘l, Chimboy, Tuk, Xo‘jayeli, Muzdehqon, Mazlumxon, Tangriyor, Nayman, Po‘rsiyon, Hiloliy (Ilonli), Toshhovuz, Shohobod(Shovot), Kat qal'a va mavzelarda bo‘lganligi haqidagi ma'lumotlar orqali bu davrdagi ma'muriy hududlar va aholi joylari toponimikasi haqida bilimga ega bo‘lamiz. Q. Munirovning yozishicha, mahalliy mualliflar asarlarida xonlik hududi haqidagi geografik ma'lumotlar asarning bir yerida umumiy keltirilmagan bo‘lib, tarixchilar tomonidan xonlarning sayr, shikor yoki harbiy yurishlarini bayon etish jarayonida tilga olingan, xolos. Biroq, shuni ta'kidlash lozimki, bu asarlar ma'lum bir sohalarga bag‘ishlangan asarlar bo‘lmay, balki xonlar topshirig‘iga binoan xronologik tartibda yozilgan asarlar hisoblanadi. Mualliflarning asarni yozish jarayonida qiziqarli ma'lumotlarni munosib tarzda berishlari esa, bu asarlarning, aniqrog‘i mahalliy mualliflarning yutug‘idir. Bundan tashqari, mazkur tarixiy asarlar xonlikda yashagan elatlar, urug‘lar, ularning kelib chiqishi, turmush tarzi va madaniyatini o‘rganishda ham muhim manba 12 sanaladi. Unga ko‘ra, Xiva xonligi hududida nayman,mang‘it, qo‘ng‘irot, qang‘li, sart, o‘zbek, uyg‘ur, nukuz, imrali, yovmut, chavdur,qozoq, olobulik, qirq qayir, tanga xitoy, Qora Ahmad, Chumagoy, Erdor,do‘rmon, yuz, ming, burloq, Ali eli, Kenagas, Xo‘ja eli kabi toifa va urug‘lar joylashgan. Shu bilan birga, daryo, kanal va arnalarning nomlaridan u yerda yashagan urug‘ va toifalarni, ayniqsa ularning qaysi hududlarda yashaganligini aniqlashda ham ushbu manbalarning ahamiyati kattadir.Jumladan, Suvonli kanali u yerga o‘rnashib olgan urug‘ nomi bilan Xo‘ja eli deb, Omonquli kanali Kenagas, Otaliq kanali esa, Mang‘it arna deb atala boshlangan. Lavzanning g‘arbidagi Qang‘li kanali, Qipchoq, Uyg‘ur, Nayman, Gurlan yaqinidagi Nukus kanali, Xizir eli, Boshqird urug‘i kanali va shu kabi kanallar shu yerda yashovchi urug‘lar nomi bilan yuritilgan. Sharqning madaniy-xo‘jalik mintaqalaridan biri bo‘lgan Xiva xonligining iqtisodiy hayotida yer egaligi asosiy masalalardan biri bo‘lib,xonning o‘zi katta yer egasi edi. Xonning deyarli barcha bekliklarda yerlari va bog‘lari bo‘lgan va ular nasldan-naslga o‘tib kelgan. Mazkur tarixiy asarlarda mualliflar xonlarga tegishli mulk yerlarni “mulki xolis”, “mulki xossa”, “amloki xossa”, “mulki maxsusa” va boshqa nomlar bilan ataganlari kuzatildi: “... namozi asr hangomida Urganch Bandai tayyibasining g‘arbiy jonibidagi o‘zining mulki xolisida farmoni...”. Xiva xonligida kanallar qazish va ularni tozalash, sug‘orish ishlarini kengaytirish va yangi yerlarni o‘zlashtirish xonlikning iqtisodiy hayotini va siyosiy mavqeini belgilashda asosiy omillardan biri edi. Mahalliy mualliflar tarixiy asarlarida irrigatsiya masalalariga doir ma'lumotlar berilgan bo‘lib, ularda yozilishicha, hukmdorlar asosan suv yo‘lini berkitish orqali bo‘ysunmagan aholini jazolaganlar, itoatkor odamlarga esa sersuv va serunum yerlarni ajratib berganlar. Ogahiy esa, “Riyoz ud-davla” asarida Toshsaqo degan joyda daryogacha suv bog‘langani xususida: “Hamul bahor viloyoti maxrusa mazorig‘a suvjihatidan andak tanqisliq chekti. Ul hazrat (Olloqulixon) yurt manfaativa xosu-om behbudi uchun otlanib… hazrati Qutb-ul-avliyo Pahlavon otanahrining saqosig‘a borib, o‘tgan yil qirdan yordurg‘on saqonikim Toshsaqoderlar, yangidan hashar bila qazdurub suv joriy qildi” deb xonlikdagi yop va solmalarning muntazam tozalanishi, xalqning 13 ko‘magida “qazuv” deb, nomlangan hashar uyushtirilib, kanallarning tuproqdan tozalanishi va bu ishlarga xonlarning o‘zlari boshchilik qilishini bayon etgan.Xiva xonligi iqtisodiyotining asosini soliq va majburiyatlar tashkil qilgan. Tarixiy adabiyotlarda xonlikda aholidan olinadiga nsoliqlar, ularni yig‘ib olish yo‘llari, soliq yig‘ish maqsadida shaharlarga kimlar tayin etilgani, qaysi joylardan qanday miqdorda soliqlar olingani, ba'zida soliq to‘lashdan bosh tortgan yoki to‘lay olmagan kishilar tomonidan xon soliq yig‘uvchilarining o‘ldirilgani, natijada xon harbiy qism yordamida soliq undirganiga oid ma'lumotlar mavjud. Jumladan, “Firdavs ul-iqbol” asarida bu haqida: «... tamomi qo‘ng‘irot elin mute va mahkum qilib, Sayyidnazar biyda ixtiyor qo‘ymadilar. Muxoliffat va muonidan ko‘sin urub, isyon va tug‘yon maydonig‘a jur'at qadamin qo‘ydilar. Bu jihatdin amiri kabir Avaz biy inoq alarming taadibu gushmoli uchun Xosa qo‘shbegi boshlig‘ umaroi oliymiqdor va shujao inomdorni to‘rt to‘pa va Besh qal'a sipohi bila sana ming ikki yuz sekkizda Qo‘ng‘irot ustig‘a yubordi. Sipohi nusratpanoh Qo‘ng‘irot sarhadig‘a yetganda, alar istiqbol etib, tansuqot va peshkashlar bila umaro izomning mulozimatig‘a yetib, talbis yuzidin gurg oshtiy qildilar. Ul shart bilakim kelur yil Orol yurtining zakot va xirojoti bila Avaz inoqning xizmatig‘a borib, mulorzimat qilg‘aylar. Bu bahona bila umaroi oliyjoh va sipohi nusratpanohni qaytarib, yana o‘z ishlarining tahsil va takmilig‘a ishtig‘ol ko‘rguzdilar” deyilgan. Ushbu ma’lumotlardan shu narsa ma’lum bo‘ladiki, mahalliy mualliflar garchi ushbu asarlarini xonlar topshirig‘iga binoan yozgan bo‘lsalarda, hamda hukmdorlarning manfaatlariga mos qilib yoritishga majbur bo‘lsalarda, ularning olib borgan siyosati, yuqorida tilga olingani kabi hatti-harakatlari, ba'zi-bir nomaqbul qarorlarini ham keltirib, ularga o‘zlarining munosabatlarini ham bildirganlar. Xonlik aholisidan, hamda savdo karvonlaridan qancha va qanday soliqlar olingani, Rossiyaga boradigan savdo karvonlari o‘tuvchi Erdor yo‘li xususida Q. Munirov Ogahiyning quyidagi jumlalarini keltiradi: “…1273- yili rabi'-us soniy oyining 20 sida panj shanbasida… Muhammad Yaqub mahram bir jamoa lashkari jarror… bila Xorazm va Buxoro korvonikim, urus viloyatidin chiqib, Xorazm va 14 Buxoro savbig‘a kelur erdilar, alarning istiqboliga chiqib, shariat hukmi bila kazotlarin olib kelmak uchun… Dashti Qipchoqda Erdor yo‘li Jonibiyga ozim bo‘ldilar”. Shuni aytish lozimki, ushbu tarixiy asarlarda Xiva va Buxoro karvonlarining Mang‘ishloqqa borib savdo qilishi, Rossiya karvonlarining O‘rta Osiyo shaharlariga kelishi va savdo yo‘lidagi qiyinchiliklar to‘g‘risida ayniqsa, Rossiya bilan bo‘lgan savdo munosabatlariga oid ma'lumotlar keng o‘rin olgan. Bunga sabab, Rossiyada kapitalistik munosabatlarning taraqqiy etishi natijasida, Xiva xonligida Rossiya mollariga ehtiyoj katta bo‘lgani holda, Rossiyada ham Xiva mollariga talab katta bo‘lgan. Hamma davrlarda ham mamlakat taraqqiyoti va xalqning farovonligi unga yo‘lboshchilik qilayotgan hukmdorlarga, uning vazirlari va amaldorlariga bog‘liq bo‘lgan. Xiva xonligida davlat boshqaruvi monarxiya tipida bo‘lib, uning mansabi va huquqlari avloddan-avlodga o‘tgan. Uning atrofidagi mansabdorlar ham hukmdorga yaqin kishilar, qarindosh, urug‘doshlardan tayinlangan bo‘lib, ularning mansab va huquqlari ham vafotlaridan keyin o‘z avlodlariga me’ros sifatida qoldirilgan. Xiva xonligining Qo‘ng‘irotlar sulolasi davridagi davlat tizimini o‘rganishda amalda bo‘lgan turli mansablarning vazifalari to‘g‘risidagi ma'lumotlar muhim ahamiyatga ega 1 . Biroq, sovet davri tarixshunosligida aynan shu davrdagi ma'lumotlar ko‘proq tahlil qilinib,davlatchiligimizdagi mansabga qo‘yish tartibi tamoman qoralangan. Xiva xonligi davrida yozilgan tarixiy manbalardagi ma'lumotlar esa,o‘sha zamonda bo‘lib o‘tgan voqealar qandayligi haqida nisbatan ishonchliligi bilan ajralib turadi. Jumladan, Ogahiyning “Shohid ul-iqbol” asaridagi mansablarga qo‘yilish bilan bog‘liq ma'lumotlar diqqatga sazovor bo‘lib, Ogahiy Muhammad Rahimxon II ning ustozi sifatida, hamda xonlikdagi yuqori mansabdor shaxs sifatida saroydagi ko‘p voqealarning guvohi va ishtirokchisi edi 2 . Shu sababli ham uning ma'lumotlari ishonchli hisoblanadi. Ogahiy ma'lumotlarida Muhammad Rahimxon II hokimiyatga kelgan 1 Полвонов Н.Т. Хоразмдаги ижтимоий ҳаракатлар ва сиёсий партиялар тарихи (1900-1924). Тарих фан. номз. … дисс. автореф. ― Тошкент:. 2005. - B.32. 2 Матниёзов М. Хива хонлигида яшаган халқлар ва уларнинг хонлик ижтимоий–сиёсий ҳаётида тутган ўрни ва роли (XIX аср – XX аср бошлари). 2–нашри. ― Урганч:. 2004. - B.69. 15 daslabki yillarida mavjud eski mansabdorlarning o‘rniga o‘ziga yaqin bo‘lgan sodiq kishilarni yuqori mansablarga qo‘yganini, bular qatoriga Muhammad Murod devonbegi va Abdullaboy mingboshi kabilarni bayon etganini ko‘rish mumkin. Jumladan: “Jum’a oqshomi erdi hazrat zillisubhoniy saltanat umuri intizomi va mamlakat masolihi istikmoli uchun Xudoynazar devonbegini devonbegilik va muzakkiyli k mansabidi n ma'zuletib , aning o‘rnig‘a Muhamm ad Murod mahramnikim, ul hazrat tufuliyatzamonidin to bu saodatlig‘ avong‘acha davlat yonglig‘ hamdam bo‘lub, xizmatnigorlig‘ bobida jonsiporlig‘ qilg‘an qadimiy xodimlariningsarbalandi va boshidin qadam qilib sadoqat rasmida havodorlig‘ ko‘rguzganboyiri mulozimlarining arjumandi erdi va bag‘oyat donishmand ufarosat payvand va sohibviqoru diyonatosor va davlatg‘a loyiqu tarbiyatg‘amuvofiq kishi erdi”. Yoki: “Orol qo‘ng‘irotining umarosidin Muhammad Yusufboy Qo‘ng‘irotda maraza tab'iiy bila jahondin rihlat qildi. Mazkur oyning vositida aning vafoti xabari dargohi jahonpanoh mulozimlarig‘a keldi. Hazrat zilli subhoniy kamoli shafqat va bandaparvarlikdin aning favtifotihaxonliqi uchun o‘z tarafidin arkoni davlat akobiridin Muso mutavalliyni buyurib, oshu obi uchun yuz tillo berib yibordi. Va mazkurbiyning o‘g‘li Hayniyozbekni hamkim... hazrat zilli subhoniy kamolikaramidin anga muruvvat va shafqat ko‘rguzub, atosining o‘rnig‘a biylikmansabig‘a nasb etti” kabi misollar orqali otasi dunyodan o‘tgach, hukmdor tomonidan o‘g‘lini uning o‘rniga qo‘yilishiga haqida asarning boshqa joylaridan ham parcha keltirish mumkin. Bunda otasi ishini kuzatib yurgan farzand bu ishni uddalay oladi deb umid qilingan. Shu bilan birga, agar mansabdorning o‘g‘il farzandi bo‘lmasa, uning o‘rniga ukasi yoki amakisi qo‘yilganligi to‘g‘risidagi misollar ham asarda ko‘plab uchraydi. Mansabda o‘tirgan, lekin azbaroyi yumshoqligi va odamlar bilan muomalani o‘rniga qo‘ya olmaydigan mansabdorlarni ham xon almashtirar edi. Bu haqida ham “Shohid ul-iqbol” asarida bir qancha misollar keltirilgan. Xivalik tarixnavis Bayoniy asarida ham xonlikda mavjud a'lam, qozirais, devonbegi, yasovulboshi, mirzaboshi, eshik og‘osi, qushbegi, yuzboshi,otaliq, mehtar, mirshab, mahram, sarhang, vazir, inoq, biy, mirob, hokimkabi mansablar to‘g‘risida ma'lumotlar mavjud bo‘lib, 16 ularning tayinlanish tartibi, hamda o‘sha shaxslarning ismlari haqida ham keng ma'lumotlar berilgan. Demak, ushbu tarixiy asarlar orqali Qo‘ng‘irotlar sulolasiga mansub Xiva xonlari (ayniqsa Muhammad Rahimxon II) tomonidan davlat boshqaruvida o‘zgarishlar sodir etilib, ko‘plab mansabdorlarning o‘rniga nisbatan kuchliroq shaxslar qo‘yilgan yoki muayyan mansabga yangi kishini belgilashda bilimli mutaxassislar tanlangani ma'lum bo‘ladi. Mahalliy mualliflar tarixiy asarlarida shoir va tarixchilarning ham nomlari keltirilgan. Biroq, ularning nomlari asarning bir yerida umumiy keltirilmagan bo‘lib, mualliflar tomonidan biror tarixiy voqeani bayon etish jarayonida tilga olingan. Chunki o‘sha shoirlar ana shu bo‘lgan voqeaga atab qasida yoki tarix yozganlar. Ana shu qasidalarni yoki tarixlarni keltirish barobarida ularni yozgan mualliflarning nomlari ham tilga olingan. Bu kabi ma'lumotlarni biz Ogahiy va Bayoniy asarlarida ham uchratishimiz mumkin. Xususan, Q. Munirov Ogahiyning “Gulshani davlat” asarida: “Va navrasfikru tozatab' shuarodin fazlu hunar ahli arosida mumtoz Pahlavon Niyozboykim, fozillar guruhi ichra taxallusi Komildur, buta'rixni nazm etibdurkim, tastir topar: Ta'rix: ... Komil zi bahri guft “azsari bashorat” “Shud voliy viloyat shoh Sayyid Muhammad” deb keltirib o‘tgan, Bayoniy esa o‘zining “Shajarayi Xorazmshohiy” asarida: “... Alimahramning Ahmad otlig‘ bir o‘g‘li bor edi. Ul ham o‘zini Tabibiy taxallusibila mutaxallis etib she'r aytmoq boshladi 1 . Tabibiy farmoni mujibibila amal qilib, ul g‘azallarni jam' qilib har g‘azalni yozmoqchi bo‘lg‘onda,masnaviy bila ul g‘azalni aytg‘on kim erkanin bayon etib, bu tariqada tamomig‘azallarni jam' qilib tamom etib ul kitobg‘a “Majmuat ush-shuaro” otqo‘yuldi. Oning itmomi ham ushbu yil voqye bo‘lub erdi. Faqir onga butarixni aytdim...” deb bayon etgan. Demak, ushbu asarda xonlikda yashagan shoir va tarixchilar haqida ma'lumotlar mavjud bo‘lib, bu manbalar ularning hayoti va faoliyatini o‘rganishda ham katta ahamiyat kasb etadi. Ogahiy, Bayoniy va Kamyobning tarixiy asarlari XIX – XX asr boshlarida xonlikdagi bunyodkorlik ishlari tarixini yoritishda muhim o‘rin tutadi.Jumladan, Bayoniy asarida Xivadagi bunyodkorlikka oid ma'lumotlar mavjud. Unga ko‘ra: 1 Камалов С. К. Народно-освободительная борьба каракалпаков против хивинских ханов в XIX веке (қарақалпоқ тилида). ― Нукус:. ККГиз. 1955. - C.81. 17 “Chun Xevaq shahrining orqa tarafi tamomi viloyat xalqining rohguzarlaridur, bag‘oyat vayron va nozirlarg‘a boisi nafrat erdi.Xohlardilarkim, ul yerlarni obod etib, Toza Xevaq ismi bila mavsum etgaylar. Bas, Otajon devong‘a buyurdilar, tokim, qal'aning orqa darvozasinikim, oni Urganch darvozasi derlar, yiqib tozadin o‘rnig‘a ikki darvozaxona bino qilg‘ay. Biri elning shaharga kirmaklari uchun va birichiqmoqlari uchun. Yana darvozaning yovuqida yo‘l ustida bir tiligramxonabino qilmoqni ham Otajon devong‘a buyurdilar va oning muqobilidayo‘lning sharq tarafida bir g‘oyatda vase' dorushshifo bino qilmoqni Rahimberganga buyurdilar...” deb bayon etilgan. Ma’lumki, XIX asrda Xiva xonligida hujjatlarni saqlash yaxshi yo‘lga qo‘yilgan bo‘lib, Toshhovlida hujjatlar saqlanadigan maxsus joylar qurilgan. Tarixchilarning bergan ma'lumotlariga qaraganda, saroydagi arxiv hujjatlari Xazinaxonada – alohida binoda juda ehtiyotkorlik bilan maxfiy holda saqlangan.Arxiv hujjatlarini nazorat qilib turish uchun alohida kishilar ham ajratilgan. Yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan shu narsa ma'lum bo‘ldiki, Qo‘ng‘irotlar sulolasi davrida Xorazmda qurilish sohasida ancha ishlar qilingan, Xiva xonlari tashabbusi bilan mamlakatda yangi masjid, madrasa, saroy va boshqa bir qator inshootlar qurishga e’tibor berilgan, hamda saroy amaldorlari ham bu ishga jalb qilingan. Tarixiy ma'lumotlarga qaraganda, Xiva xonlari turkman, qoraqalpoq, Xurosonda yashovchi ba'zi bir xalqlarni Xorazm atrofiga ko‘chirib keltirib, daryo va kanallar atrofidan ularga muqim joy tayin etganlar. Shunday guruhlardan biri – eroniylar bo‘lib, Xorazmning Qo‘shko‘pir tumanining Oqdarband qishlog‘ida makon topganlar. Mahalliy mualliflar asarlarida ushbu masala yuzasidan to‘liq va ishonarli ma'lumotlar mavjud. Unga ko‘ra, XIX asrning birinchi choragiga kelib, islom dinida mavjud bo‘lgan oqimlar orasidagi nizo kuchayishidan foydalanib, Xiva shayxulislomi shialarga qarshi g‘azovot e'lon qilib, ularni qirib tashlash yoki qul qilib sotish haqida fatvo bergan. Shundan so‘ng, Ogahiyning yozishicha, Xiva xoni Rahimquli to‘ra boshchiligidagi qo‘shin 1826-yilda Xuroson o‘lkasining Oqdarband qal'asiga hujum uyushtirib, zafar natijasida aholisini asir olib kelgan. Nazarimizda, xonlar tomonidan eroniylarning Zeyyop bo‘yiga joylashtirilishi xonlikka qarshi turli 18 chiqishlarni daf qilish, chegaralarni mustahkamlash uchun bo‘lgani shubhasiz. Chunki XIX asrning birinchi choragida Xiva xonligi tasarrufidagi hududlarda turkman, qoraqalpoq elatlari tez-tez g‘alayonlar qilib turganlar. Ko‘chmanchi turkmanlar soliq to‘lashdan bosh tortganlar, boshqarish uchun yuborilgan noib yoki beklarni o‘ldirganlar, ayrim hollarda Xiva shahriga qarshi yurishni amalga oshirganlar. Turkmanlarning bu kabi xujumlari esa asosan Xiva shahrining shimoli- g‘arbiy tomonidan bo‘lgan.Xiva xonlarining qo‘shni hududlarga harbiy yurishlar olib borishi natijasida ko‘chirib keltirilgan xalqlar bilan tub aholi o‘rtasidagi etnik jarayon va munosabatlarni o‘rganishda ham ushbu asarlar muhim manba hisoblanadi.Mahalliy mualliflarning Xiva xonligi tarixini yoritishga oid birlamchi manba bo‘lib xizmat qiluvchi asarlarida mamlakatning tashqi siyosatiga doir bir qancha ma'lumotlar keltirilgan. Xususan, ularda XIX–XX asr boshlarida Xivaning Rossiya, Eron, Buxoro, Hirot, Dashti Qipchoq, Qobul, Kurdiston bilan savdo va diplomatik munosabatlari tarixiga doir ma'lumotlar o‘z aksini topgan. Ushbu ma'lumotlarni biz to‘rt guruhga ajratishimiz mumkin: 1) Elchilik munosabatlari; 2) Chegara masalalari va migratsiya; 3) Qo‘shni davlat qochoq rahbarlarining Xivaga kelishi; 4) Chet davlatlar bilan yozishmalar. 19 1.2 X iv a xonligida Qo‘ng‘irot lar sulolasining hok imiy at t epasiga k elishi. Xiva xonligidagi siyosiy vaziyat hukmron tabaqalarning urushlari va qabilalar o‘rtasidagi mojarolarni to‘xtatishga qodir bo‘lgan kuchli markaziy hokimiyatning barpo etilishini taqozo etardi. Bunday hokimiyatni barpo etishga qodir kuch sifatida maydonga o‘zbeklarning qo‘ng‘irot qabilasi chiqdi. Bu zaruriyatning natijasi o‘laroq, XVIII asrning 60- yillaridan boshlab, Xiva xonligida hokimiyatni qo‘ng‘irot qabilasi boshliqlari asta-sekin o‘z qo‘llariga ola boshladilar. Yirik zodagonlar va ruhoniy tabaqasining madadiga tayangan qo‘ng‘irot qabilasining yo‘lboshchisi Muhammad Amin 1761-yilda inoqlik lavozimiga ko‘tarilgan. U turkmanlaming yovmut va chovduz qabilalariga qarshi kurash olib borgan. Biroq u dastlab muvaffaqiyatsizlikka uchrab, Buxoroga - Doniyolbiy otaliq yoniga ketadi. Turkman qabilalari Xorazmni egallab, Hazorasp, Xonqa, Urganch, Kat, Shohobod shaharlarini xonavayron qiladilar. Ocharchilik va vabo tarqalib, o‘zbeklar Orol va Buxoroga ketishga majbur bo‘ladilar. 1770- yilda Muhammad Amin inoq Buxorodan qaytib kelib, yovmutlarga qarshi kurashni uyushtiradi va ularni Xorazmdan haydab chiqaradi 1 . Muhammad Amin mahalliy beklarni ham bo‘ysundirishga muvaffaq bo‘ldi. U xon avlodidan bo‘lmagani sababli taxtga Abulfayzxonning o‘g‘li Bo‘lakayxonni nomiga, qo‘g‘irchoq xon sifatida o‘tqazadi. Hokimiyatni esa o‘zi boshqaradi. 1782- yilda Buxoro amirligi qo‘shinlarining hujumini qaytarib, Xiva xonligi mustaqilligini saqlab qoladi. Xiva xonligini boshqargan Muhammad Amin inoq 20 yil davomida 13 marta soxta xonlarni almashtirgan. Hukmronligining so‘nggi yillarida o‘z qabilasining faol qatlamiga, savdogarlar va ruhoniylar madadiga tayangan hamda turli turkman qabilalari o‘rtasidagi o‘zaro nizolardan oqilona foydalana olgan Muhammad Amin mamlakatda nisbatan siyosiy osoyishtalik vaziyatini yaratishga erishdi. Bularning barchasi mamlakat iqtisodining ko‘tarilishini ta‘minlaydi. Jon saqlash uchun o‘zga yurtlarga qochib ketgan fuqarolar yana qaytib kela boshladilar. 1 SHоdmоnqulоv I., Q.Ergаshеv, H.Hаmidоv, N.Ergаshеv, I.Аbdurаhmоnоv, F.Ernаzаrоv. O‘zbеkistоn tаriхidаn tа`lim tехnоlоgiyalаri. – Toshkent:. TDIU. 2006. B.124. 20 Avaz Muhammad inoq davrida Xiva xonligi iqtisodiy jihatdan ancha mustahkamlandi. Muhammad Amin ham, uning o‘g‘li Avaz (1790-1804) ham davlat hokimiyatini inoq unvonida boshqarganlar. Qozoqchingiz biylaridan soxta xonlar chaqirilib turilgan. Hokimiyat amalda inoq va maxsus kengash tomonidan boshqarilgan. Kengash tarkibiga qo‘shbegi, mehnat, vazir va otaliqlar kirgan. Inoq va kengash soxta xon nomidan ish yuritgan. Faqat Avazning o‘g‘li Eltuzar (1804-1806) hukmronligi davrida chetdan soxta xon chaqirish to‘xtatildi. Nafaqat to‘xtatildi, ayni paytda 1804- yildayoq chetdan chaqirilgan soxta xon Abulg‘ozini taxtdan tushirib, o‘zini xon deb e‘lon qildi. Shu tariqa, qo‘ng‘irotlar sulolasi Xiva xonligi taxtini rasman egalladi. Bu sulola 1920- yilga qadar Xiva xonligini idora qildi. Eltuzarxon xonlikda markazlashgan davlat siyosati yuritish uchun harakat qiladi. 1804- yilda Eltuzarxon Buxoroga yurish qildi. 1806-yilda Amudaryo bo‘yida bo‘lgan hal qiluvchi jangda Xiva qo‘shinlari tor-mor etildi, Eltuzarxon ham halok bo‘ldi. Eltuzarxon vafot etgach taxtga uning ukasi Muhammad Rahim I o‘tirdi 1 . Muhammad Rahim I Xiva xonligini siyosiy jihatdan birlashtirishga kirishdi. Ayni paytda turkmanlarni bo‘ysundirish masalasi yetakchi o‘ringa chiqdi. Turkmanlarning turli qabilalari qanchalik qattiq qarshilik ko‘rsatmasinlar, birinketin bo‘ysundirilib borildi. Bo‘ysunishni istamagan yovmut qabilasi Xurosonga ko‘chib ketdi. Biroq, Eron hukumatining tazyiqi ostida, shuningdek, yaylov maydoni topilmaganligi uchun yana Xiva xonligi hududiga qaytib keldi. Endi ular Xiva xoni tomonidan ajratib berilgan hududga joylashishga majbur bo‘ldilar. Shu davrdan boshlab yovmut qabilasining taqdiri Xiva xonligi bilan uzil-kesil bog‘landi va ular xonlik fuqarolari tarkibiga olindi. Ularga ham soliq to‘lash belgilandi. Shuningdek, xon qo‘shiniga belgilangan miqdorda navkar yuborish majburiyati ham yuklandi. Uzoq davom etgan urushlar va yillab sarson-sargardonlikda yurish yovmutlarni qishloq xo‘jaligidan ancha uzoqlashtirib qo‘ygan edi. Shu tufayli ular 1 Qo’shjonov O., Polvonov N. Xorazmdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar va harakatlar. – Toshkent.: 2007. B.69. 21 xon qo‘shinida sidqidildan xizmat qildilar. Ulardan o‘z zamonasining eng jangovar otliq harbiy qism tuzilganligi ham bejiz bo‘lmagan. Muhammad Rahimxon I o‘zbeklar va turkmanlardan tuzilgan qo‘shinga tayanib yirik zodagonlar qarshiligini sindirish uchun shiddatli kurash olib bordi. Bu kurashda o‘z raqiblarini birin-ketin bo‘ysundira bordi. Muhammad Rahim I ga dushmanlik ruhidagi Orolbo‘yi zodagonlari guruhi qattiq qarshilik ko‘rsatdi. 1811 - yilda uning ham qarshiligi sindirildi. Qo‘ng‘irot shahri yakson qilindi. Xiva xoni mustaqil bo‘lib ajralib chiqqan qoraqalpoqlarni bo‘ysundirishga kirishdi. Qoraqalpoqlar Buxoro amiri Haydardan yordam olishga harakat qildilar. Biroq, bunga erisha olmagach, Xiva xonligiga bo‘ysunishga majbur bo‘ldilar. 1812-1820- yillar oralig‘ida qozoqlarning Kichik juz xonligi hududiga 2 marta hujum uyushtirildi. Buning oqibatida, xonlik hududlarining yanada kengayishiga erishildi. 1813- yilda Shimoliy Xurosonda joylashgan turkmanlarning takya qabilasi Xiva xonligiga qaramligini tan olishga va belgilangan hajmda soliq to‘lab turishga majbur etildi. 1822- yilda esa Marv shahri xonlikka qo‘shib olindi. 1824yilda Yangi Marv shahri bunyod etildi. Muhammad Rahimxon I bo‘ysundirilgan qabilalar zodagonlarining qabila orasidagj mavqeyi nihoyatda qudratli bo‘lganligini hisobga olib, Ularga u yer-mulk va turli imtiyozlar in‘om etgan. Bu omil xonlikda siyosiy barqarorlikni ta‘minlashga xizmat qilishi kerak edi. Muhammad Rahimxon I davrida xonlik siyosiy jihatdan birlashtirildi. Ayni paytda mamlakatda nisbiy barqarorlik ta‘minlandi. Uning hududlari yanada kengaydi. Xiva xonlari Olloqulixon (1825-1842) va Muhammad Amirxon (1846- 1853) davrida ham o‘zaro urushlar to‘xtamadi. Olloqulixon Buxoroga 7 marta, Xurosonga 5 marta yurish qilgan bo‘lsa, Muhammad Aminxon Marvga 10 marta yurish qiladi. o‘nlab shahar va qishloqlar talanadi. Zulm, talonchilik davom etdi. Xalq turmushi og‘irlashib bordi. 22 II BOB. X IVA X ON LIGIDA QO‘N G‘IROT IN OQLA RIN G BOSHQA RUVI SIY OSI Y ALOQA LA RI. 2.1 X iv a xonligining mahalliy v a ma’muriy boshqaruv i Xiva xonligida ma’muriy boshqaruv sharqona an’analarga asoslangan. Oliy xukmdor xon hisoblangan. Mamlakat ma’muriy- xududiy jihatdan jami 21 ta (XIX asr) beklik va noiblikka bо‘lingan. Xonlik xududida Pitnak, Hazorasp, Xonqa, Yangi Urganch, Qushkо‘pir, G‘azovot, Kat, Shohobod, Anbar-Manoq, Toshhovuz, Gurlan, Mang‘it, Qilich-Niyozboy, Porsu, Ilolli, Kо‘hna Urganch, Xо‘jaeli, Shumanoy, Qо‘ng‘irot bekliklari, Beshariq, Qiyot-Qо‘ng‘irot noibliklari va bevosita xon boshqaruvidagi Xiva shahri kabi ma’muriy birliklar bо‘lgan. Xonlikdagi urug‘lar urug‘ boshliqlari tomonidan boshqarilgan, ular xon tomonidan tasdiqlangan. Beklik va noibliklar quyi ma’muriy birliklar - masjidqо‘mlar (mahallalar)dan tashkil topgan edi. Xiva xonligini 20 yil davomida boshqargan Abulgozi Bahodirxon (1645 - 1663) ma’muriy islohotlar о‘tkazib, о‘zbek urug‘larining mavqeini oshirishga intildi, Xiva shahri va uning atroflariga о‘zbeklarning qо‘ng‘irot, qipchoq, uyg‘ur, nayman urug‘lariga mansub aholini joylashtirdi. Ulardan 360 kishiga amal berdi. Ulardan 32 nafari bevosita xonning yonida о‘tirishi va davlat ishlariga aralashishi mumkin edi. Bu о‘ziga xos Kengash bо‘lgan. Mamlakat ma’muriy-boshqaruv tizimini isloh qilish Muhammad Rahimxon I (1806 - 1825) davrida davom ettirildi. U о‘tkazgan islohot jarayonida xonlik viloyat va masjidqavmlarga bо‘lindi. Muhammad Rahimxon I о‘zi boshchiligida 11 kishilik Oliy Kengashga asos soldi. Kengash har hafta juma kuni Kо‘rinishxonada yig‘ilgan, u xonlikdagi yagona fuqarolik va jinoiy ishlar sudi hisoblangan. Agar xon bilan kengash a’zolari orasida ixtilof kelib chiqsa, xon kengashni tarqatib yuborardi. Bekliklar orqali idora qilish tizimi tо‘xtatilib, mamlakat ma’muriy jihatdan 15 ta hokimlikka ajratildi. Keyinchalik 26 hokimlik tashkil etildi. Hokimliklar, о‘z navbatida, masjidqavmlarga bо‘lindi 1 . U xonlikdagi eng 1 Сабурова С. XIX аср ва XX аср бошларида Хива хонлигининг давлат тизими. – Toshkent:. 2007. -B.18. 23 quyi ma’muriy birlik hisoblanib, mahalliy aholi tilida masjidqо‘m deb atalgan va oqsoqollar orqali boshqarilgan 1 , Uchtadan kо‘p bо‘lmagan qavmlar bek kuzatuvi, qozi ishtirokida о‘ziga oqsoqol saylagan. Saylangan oqsoqollar (yoki kadxudolar - kо‘chmanchi urug‘lar oqsoqoli shunday nomlangan - Y.R.) xon tasdig‘idan о‘tgandan keyingina о‘z vazifasiga kirishardilar. Ular davlatning muhim ishlarini bajarar, soliqlarni tо‘plab bekka topshirardilar 2 . Poytaxt shahar Xiva bevosita xon boshqaruvida bо‘lib, Qumyosqa, Kaptarxona, О‘r, Kо‘na bozor, Kalta minor, Amin chorsu, Mevaston, Qora a’lam, Yangi qal’a mahallalari shaharning ma’muriy birliklari hisoblangan. Ularga masjidqavm kirib, har bir masjidqavm 20 tadan 184 tagacha xonadondan iborat bо‘lgan. Butun mamlakatga oid masalalar xon qarorgohi - Arkda, XIX asrdan boshlab esa xon saroyi - Toshhovlida hal qilingan. Saroyda 30 dan ortiq davlat lavozimlari mavjud bо‘lib, ularning egalari nafaqat markaziy hokimiyat, balki poytaxt hayotini boshqarishda ham faol ishtirok etganlar. Bu amaldorlar, Munis va Ogahiyning qayd etishicha, hukumat devonxonasida faoliyat kо‘rsatganlar. Xiva xonligi monarxiya davlati bо‘lib, xon yetakchiligida boshqarilgan. Oliy hukmdor safarga chiqqanida о‘z о‘rniga boshqaruvchi tayinlagan. Xon oliy jazo berish huquqiga ega yagona shaxs hisoblanib, oliy sudlovni amalga oshirgan, bu borada qozi kalon maslahatlarini inobatga olgan. Mamlakatni boshqarishda xon turli mansab egalariga suyangan. Ulardan biri mehtar bо‘lib, u moliyaviy masalalarni hal qilishga mas’ul edi, bosh vazir sifatida xonlikning tashqi siyosati bilan ham shug‘ullanardi. Xon biror joyga safarga chiqsa, mehtar uning о‘rniga yurtni boshqarardi. Poytaxt shahar Xivada kо‘pgina qurilish ishlari shaxsan mehtarning nazorati ostida amalga oshirilgan. Mehtardan keyingi ikkinchi vazir qо‘shbegi bо‘lib, asosan, moliya-soliq ishlari bilan shug‘ullangan. XIX asr muallifining qayd etishicha, “qо‘shbegi qazuv ishlariga ishchi yuboradi, xonlikning janubiy qismidan soliq yig‘adi”. Xonlikdagi 794 masjid nazorati hamda 1 Йўлдошев М. Хива хонлигида феодал ер эгалиги ва давлат тузилиши. Toshkent:. 1965. - B.272. 2 Камалов С. К. Народно-освободительная борьба каракалпаков против хивинских ханов в XIX веке (қарақалпоқ тилида). ― Нукус:. ККГиз. 1955. - C.107. 24 soliqlarni yig‘ish qо‘shbegi zimmasida edi. Xiva shahrini boshqarishda xonga devonbegi ham yordam berardi. Devonbegi yuqori darajali vazir hisoblanib, soliqlar tо‘plash, qо‘shni xonliklar bilan aloqa qilish, mansabga tayinlash va boshqa vazifalarni bajargan. Devonbegi davlat boshqaruv idorasi - devonxona5 boshlig‘i sifatida idoraviy hujjat va yozishmalarga ham mas’ul edi. Turli davrlarda mamlakatda birinchi vazir vakolati almashib, goh qо‘shbegi, goh mehtar, goh devonbegi kо‘liga о‘tib turgan deya ta’kidlaydi ayrim tadqiqotchilar. Tadqiqot jarayonida har uchala vazir ham moliya ishlari bilan shug‘ullangani aniqlandi. Poytaxt shaharda fuqarolarning da’volari bilan qozi shug‘ullangan. Uni lavozimga xonning о‘zi tayinlagan. Xiva xonligi xukmdori Ollokulixon tomonidan 1826-yili Mulla Nurullani qozi etib tayinlash tо‘g‘risidagi yorliq buni tasdiqlaydi. “Har bir beklikda bittadan tо‘rttagacha qozi faoliyat olib boradi. Bu odamlar nafaqat savodli, balki oliy huquqshunos ruhoniylar bо‘lib, bir nechta nomzodlar orasidan imtihon olinib tanlanadi. Imtihonlar har yili Xivada о‘tkaziladi. Imtihon bо‘sh qozilik о‘rinlariga о‘tkazilib, tanlov g‘olibiga xon farmoni bilan qozilik unvoni beriladi”, - degan edi XIX asr muallifi Kalmikov. Qozilar shaharlar, xususan, poytaxt shahar boshqaruvida muhim о‘rin tutganlar. Xususan, ular fuqarolik ishlari bilan birga oldi-sotdi ishlarini ham rasmiylashtirib borganlar. Huquqshunos - muftiylar fuqarolik ishlari kо‘rilganda ishtirok etib, hukmnoma tuzish va hujjatlarning tо‘g‘riligini tasdiqlash uchun muhrlarini bosardilar. XIX asrda Xiva shahrida 7 muftiy bо‘lgan. Xonlikdagi muftiylar boshligi a’lam fatvolarning shariat qoidalariga mosligini tekshirib, о‘z muhrini bosgan. Xonlikda shayxulislom va naqib muhim о‘rin tutgan. Ular nafaqat markaziy hokimiyat, balki shahar boshqaruvi, undagi sudlov ishlari, aholining diniy hayotida ham faol qatnashganlar. Arxiv hujjatlariga qaraganda, madrasa vaqflaridan keladigan daromadlar mutavalli tomonidan boshqarilgan. Vaqf daromadi juda katta bо‘lgan, shu sababli bu mansabga xon urug‘i vakillari tayinlangan. Mutavallilar madrasaga qarar, talabalar ehtiyoji uchun dehqonlardan g‘alla keltirar, chet mamlakatlarga elchi bо‘lib ham borardilar. Xorazm iqtisodiyotining asosi dehqonchilik bо‘lganligidan suv masalasi 25 davlat ahamiyatiga molik bо‘lgan. Shu bois suv masalasiga mutasaddi miroblar xonning yuqori martabali amaldori sanalar, saroy marosimlarida qatnashib, ba’zan vazifasiga taalluqli bо‘lmagan topshiriqlarni ham bajarishardi. Har bir masjidqavm yeriga alohida mirob tayinlangan. Ular ariqdarni tozalash ishlariga qazuvchilarni jalb etar, suv taqsimoti bilan shug‘ullanar edilar. Raislar shariat tartib- qoidalari, diniy marosimlar - rо‘za, besh vaqt namoz о‘qish, tahorat, xayr-ehson ishlarining aniq bajarilishi ustidan nazorat qilishgan. Ular ota-onalar bolalarini о‘z vaqtida maktabga yuborishini nazorat qilishgan, savdogarlar xaridorlarni aldamasligi uchun tarozilarni tekshirib, shaharning tozaligi va xafsizligini ham kuzatib turishgan. Har bir shahar va katta qishloqningо‘z raisi bо‘lib, qozi kalon takdimiga muvofiqxon tomonidan tayinlangan. Ba’zan bir shaxs ham qozi, ham raislik qilgan. Bu borada “Ichan qal’a” muzey-qо‘riqxonasi arxivida saqlanayotgan Sayyid Muhammad Rahimxonning “Xiva shahri atrofidagi yer - Ostona baldosiga domullo Muhammad Baqoi mulla Umar maxzumni qozi va rais etib tayinlash tо‘g‘risida”gi yorlig‘i diqqatga sazovordir. Unda “ular shariat ahkomi ijrosig‘a kirishib, musulmonlarga din ishlaridan ta’lim berib, mulla, imom va muazzinlarni tahqikdab (tekshirib), о‘g‘lonlarni maktabga berdirib, kohil (sust, yalqov) namozxonlarni namozga buyurib, shariatga xilof ish qilganlarni ta’zirini berib, bozor kasabasi tosh va gazlamalarni tekshirib, har yerda buzuq kо‘prik va masjidlar bо‘lsa, о‘z ustalari bilan ta’mirlasinlar. Endi Ostona baldosidagi xaloyiq ushbu qozi va raisning oldiga, har turlik da’vo va muammolari bо‘lsa, arizasi bilan kelib, nikohpari bо‘lsa, nikohonasini tо‘lab ishlarini hal qilsinlar” deb amr etiladi. Poytaxt shahar boshqaruvida xon huzuridagi kengashda doimiy ishtirok etgan yasovulboshi muhim о‘rin tutgan. U maxfiy mahkama boshlig‘i hisoblanib, politsiya, qamoqxona, xonni qо‘riqlash ishlari uchun mas’ul edi, maxfiy farmonlarni saqlar, harbiy qismlarga qо‘mondonlik qilardi. Xonlikda ikkita yasovulboshi bо‘lib, tinchlik vaqtida xonning arz tinglash marosimlarida qatnashar, xonning о‘rniga: “Arzing nimadur” deb sо‘rardilar. Yasovulboshilarga bir nechta yordamchi yasovullar bо‘ysungan. Ular aholining 26 arznomalarini tekshirishda ishtirok etganlar, xonlikdagi qazuv ishlarini nazorat qilganlar. Mirshablar Xivada “pashshob” deb atalardi. Ular kuyosh botganidan to tonggacha kо‘chalarda aylanib, shahar osoyishtaligini ta’minlaganlar. XIX asr oxirida shaharda jami 50 nafar mirshab bо‘lib, xon safarga chiqqanida 10 mirshab uni muhofaza qilgan. Mirshablar zimmasiga yuklatilgan muhim vazifalardan biri kechqurun yopiladigan shahar darvozalarini qо‘riqlash edi. Xiva darvozalarining har birini 7 nafardan 10 nafargacha mirshab qо‘riqlab turgan. A.Vamberining qayd etishicha, XIX asr о‘rtalarida shaharning har bir kvartalida (elat - masjidqavm) tinchlikni saqlash uchun mirshab mas’ul edi. Oqshomlari shaharni 4 poshshob 4 darvoza oldida qо‘riqlagan. Har bir mirshabning 8 ta askari bо‘lgan. Yarim tundan keyin kо‘chada yurganlarini olib ketardilar 1 . XIX asr mualliflaridan biri Xiva mirshablarini tun xukmdori deb atagandi. Mirshablar gohida jallod vazifasini ham о‘taganlar. Bayoniyning qayd etishicha, “amri oliy bilan Vays mirshab boshliq jallodlar tamomi yuz о‘n tо‘rt asirni kelturub Ark oldidag‘i chuqaloqda bо‘yunlarini uzdilar”. Davlat boshqaruvida muhim demokratik xususiyatlardan biri “Arz tinglash” marosimi bо‘lib, belgilangan vaqtda oddiy fuqaro xon qabuliga bemalol kira olgan. Xon amaldorlari bilan birgalikda har kuni 3 - 4 soat mobaynida mamlakatning turli xududlaridan kelgan xalq vakillarini qabul qilib, aholidan tushgan ariza, shikoyat va murojaatlarni kо‘rib chiqib, hal etishi lozim edi. Shahar boshqaruv tizimida bir qator lavozimlar mavjud bо‘lib, ularning egalari muayyan vazifalarni bajarishga mas’ul edi. Xususan, savdogarlardan zakot undirish, ariq qazdirish, saroy yerlariga mutasaddilik qilish va boshqa ishlar yuzboshi, mingboshi lavozimi egalariga, qal’a atrofidagi mudofaa devorlari qurilishi saranglar, qal’aning shikast - rextlari nazorati katovul mansabidagi amaldorlarga yuklatilgan edi. Ayrim mansablarning alohida belgilari bо‘lgan. Jumladan, oybolta eshikog‘as ining, kumush qalpoqli aso, keyinchali k kamardag i pichoq yasovulboshining mansab belgilari hisoblangan. 1873-yili Xiva xonligi Rossiya 1 Қўшжонов О. Полвонов Н. Хоразмдаги ижтимоий жараёнлар ва ҳаракатлар. ― Тошкент:. Abu matbuot konsalt МЧЖ. 2007. - B.191. 27 imperiyasi vassaliga aylanib, ichki va tashqi siyosatda о‘z mustaqilligidan ayrildi. О‘rtada imzolangan shartnomaga muvofiq dastlab xon raisligida 7 kishidan iborat kengash tuzilgan bо‘lsa (4 a’zo rus ma’muriyati vakili), keyinchalik bu kengash tugatilib, Amudaryo bо‘limi boshlig‘i amalda rus hukumatining Xiva xonligidagi diplomatik vakiliga aylandi. Xonlikni boshqarishda oldingi ma’muriy birliklar о‘zgarishsiz qoldi. Ya’ni 23 alohida birlik: Xiva shahri, 20 beklik va 2 noiblik 1 . Xiva shahri xon boshqaruvida bо‘lib, beklik va noibliklar xon tomonidan qо‘yilgan hokim, noiblar tomonidan boshqarildi. Kо‘chmanchi turkman, qoraqalpoq va qirg‘izlar (qozoqlar) xon tayinlagan urug‘ boshliqlari tomonidan boshqarilgan. Amudaryo bо‘limi boshlig‘i gubernator vakolatiga ega bо‘lib, xon va uning hukumati ustidan nazoratni amalga oshirgan. Ammo Xiva xoni mustaqillikka intilgan. Muhammad Rahimxon II yashirin ravishda Usmoniylar davlati, Afg‘oniston, Angliya vakillari bilan muzokaralar olib borgani ma’lum. Mamlakat iqtisodiyotining inqirozi Xiva hukmdorini shunga undagan edi. Mustamlaka davrida xonlikda 2000 kishilik kо‘shin bо‘lib, shundan 400 navkar Xiva shahrida muqim turardi. Qolganlari beklik va noibliklarga bо‘lib jо‘natilgan. 1895-yili qabul qilingan “Xiva xonligi hududida yashovchi rus fuqarolarini sud qilish haqidagi” qaror asosida rus fuqarolari uchun maxsus sudlar tashkil etilgan. Rossiya imperiyasi istilosidan sо‘ng mamlakat va poytaxt shahar boshqaruvida ayrim о‘zgarishlar yuz berdi. Jumladan, XX asr boshlarida mehtar va kо‘shbegi lavozimlari bekor qilinib, о‘rniga vaziri akbar lavozimi ta’sis qilindi. 1901-yili Matmurod (Muhammad Murod) devonbegining vafotidan keyin uning vazifasi bosh vazir - vaziri akbar Islomxо‘jaga о‘tdi. О‘troq aholini boshqarish bosh vazir, kо‘chmanchi aholini boshqarish doimgidayurug‘ boshliqlari qо‘lida qoldi. Rossiya imperiyasi о‘z mustamlakasi Xivada iqtisodiy munosabatlarning о‘sishidan manfaatdor edi. Aynan shu sababli bu masala Turkiston general- gubernatorligi kengashida muhokama qilinadi 2 . Kengash qaroriga kо‘ra mamlakatda 1 Машарипов О. Хоразмнома – учинчи китоб. XIV асрнинг 2 ярми ва XX асрнинг бошларида Хоразм. Хива хонлиги. – Урганч:. Хоразм. 2009. -B.142. 2 Йўлдошев М.И. К истории крестьян Хивы XIX века. – Ташкент:. 1966. - B.66. 28 islohot dasturini tuzish Xiva xoniga topshiriladi. Isfandiyorxon bu topshiriqni vaziri akbar Islomxо‘jaga topshirdi. 1911 yil 23 yanvarda Devonlar Kengashi tasdig‘iga berilgan Islomxo’janing islohot dasturida xonlik hayoti uchun muhim bо‘lgan 10 ta tadbir belgilandi. Dasturdagi birinchi tadbir “Amaldorlarga vazifa bermoq tо‘g‘risida” deb nomlanib, ma’muriy-boshqaruv tizimini isloh qilishga qaratilgan edi. XIX asr boshlarida Turkistonda yuz bergan ijtimoiy-siyosiy о‘zgarishlar Xiva xonligiga ham ta’sir kо‘rsatdi. “Yosh xivaliklar” tashkiloti rahbarlari mamlakatni konstitusion monarxiyaga aylantirish, tinch, parlament yо‘li bilan demokratik boshqaruv tizimini joriy etishni niyat qilgan edilar. 1917-yil 5-aprelda “Idorai mashrutiya” deb atalgan parlament faoliyati uchun tuzilgan manifestni xon Isfandiyorga tasdiqlatib oladilar. Ammo keyingi voqealar bu boshqaruv tizimining amal qilishiga yо‘l bermadi, Xulosa qilib aytganda, Xiva xonligi davrida poytaxt boshqaruv tizimi markaziy davlat boshqaruv apparati bilan chambarchas bog‘lanib ketgan edi. Garchand manba va adabiyotlarda Xiva xon tomonidan boshqarilganligi qayd etilsa-da, amalda u markaziy davlat apparatidagi amaldorlarga suyanib faoliyat yuritgan. Poytaxt shahar mamlakatni boshqarishga mutasaddi bо‘lgan kо‘plab mansab va amal egalarini о‘zida jamlagan ma’muriy markaz ham edi. Xiva hayotini tartibga solish, aholining kundalik hayotini boshqarish zimmasiga yuklatilgan amaldorlar kо‘p hollarda о‘z xizmat vazifalarini suiiste’mol ham qilar edilar. Ularning ayrimlari tomonidan davlat xazinasi talon-toroj etilishi, shariatga xilof xatti-harakatlar, mutavallilarning vaqf mulklaridan keladigan daromadlarni о‘zlashtirishlari, soliq yig‘ishdagi о‘zboshimchaliklar shular jumlasidandir. Xiva xonlari mamlakat boshqaruv tizimini takomillashtirishga qaratilgan bir qator tadbirlarni amalga oshirdilar. Abulg‘ozixon, Muhammad Rahimxon I islohotlari о‘z davri uchun muhim voqea edi. Rossiya imperiyasi istilosidan sо‘ng boshqaruv tizimi bir qator о‘zgarishlarga duch keldi. XX asr boshlarida xonlikda faoliyat yuritgan turli ijtimoiy-siyosiy harakatlar vakillari, xususan, jadidlar faolligi natijasida markaziy boshqaruvda xon huquqlari cheklandi, muntazam faoliyat kо‘rsatadigan kengash 29 joriy etildi va qisqa muddat bо‘lsa-da ish olib bordi. Og‘ir tan jazosiga barham berildi, amaldorlarning о‘zboshimchaliklariga chek qо‘yildi. 30 2.2 X iv a xonligining Rossiy a imperiy asi t omonidan ist ilo qilinishi v a Qo‘ngirot lar sulolasining t axt an ag‘darilishi. XIX asrning 70–yillariga kelib chor Rossiyasi О‘rta Osiyoning aksariyat qismini о‘ziga bо‘ysundirgan va Xiva xonligini istilo qilish rejasini tuzayotgan edi. Ushbu qaltis vaziyatni e’tiborga olgan Sayyid Muhammad Rahimxon Soniy Hindiston vitse–qiroli Norsbruk huzuriga Aminboy Muhammad о‘g‘li ismli elchini jо‘natdi. Kalkuttada ingliz amaldori bilan uchrashgan elchi ruslar tajovuziga qarshi madad berishni iltimos qildi. Ammo о‘z mustamlakalarini himoya qilishni asosiy vazifa deb bilgan inglizlar xivaliklar iltimosini rad qildilar. Turkiston general–gubernatori K.P.fon-Kaufman 1872 yil 12 noyabrda imperator Aleksandr II ga yozgan maktubida Xivaga qarshi urush muqarrarligini bildirdi. 1872 yil 23 noyabrda Peterburgda harbiy ministr D.Milyutin raisligida kengash bо‘lib, unda kelgusi yil bahorida Kavkaz, Orenburg va Turkiston harbiy okrugi birlashgan qо‘shinlari Xiva xonligiga qarshi yurish boshlashi haqida qaror qabul qilindi. Kengashda qatnashgan fon–Kaufman 1872 yil 3 dekabrda Peterburgda rejalashtirilayotgan harbiy harakatning foydali tomonlari haqida imperatorni xabardor qildi. 1872 yil 12 dekabrda imperator harbiy kengash qarorini tasdiqladi va ertasi kuni bu haqda harbiy ministr buyruq chiqardi. “Ammo Russiya davlati mundan burun besh marotaba Xorazm ustiga askar yuborib, alarning ba’zilari Xorazm yо‘lida tashnalikdin qirilib, ba’zilari Xorazmga borib urushib, qirilib, hanuzgacha aslo zafar topa olg‘onlari yо‘q erdi. Bas, imferator a’zam bu bobda tamomi arkoni davlati bilan maslahat etib, ul tarafga bormoqg‘a qaysi yо‘l yaxshirok ekanin bilmay, lojaram (chorasiz) Xorazm ustiga tо‘rt tarafdin askar yubormakni iltizom (lozim kо‘rmoq) etdilar”, deb yozgandi muarrix Bayoniy 1 . Toshkent, Orenburg, Qazali, Mang‘ishloq va Krasnovodsk tomondan Xivaga safarbar qilingan ruslar armiyasining umumiy soni 13 ming kishidan iborat bо‘lib, ularda 56 tо‘p, 4600 tuya, 20 ming ot bor edi. Chor qо‘shinlarining soni va harbiy imkoniyatlari haqidagi hujjatlarni о‘rgangan polkovnik A.I.Maksheyev maxsus 1 Гродеков Н.И. Хивинский поход 1873 г. ― СПб., 1883. Приложение 1. – С. 17 31 jadval ham tuzgandi. Xivaga boradigan yо‘lning Ustyurt, Qoraqum va Qizilqum orqali о‘tgani va mashaqqatli bо‘lganligi sababli chor qо‘shinlaridan 7,5 ming askargina qо‘zlangan manzilga yetib bora olgan, xolos. Chor qо‘shinlarining Xivaga yurish boshlaganligi haqidagi xabarni olgan Muhammad Rahimxon barcha umaro va arkoni davlat arboblarini yig‘ib, maslahat kengashi о‘tkazdi. Unda ruslar bilan urushmaslik ma’qul degan taklif qо‘llab–quvvatlandi. Harakatdagi ruslar qо‘shinlarini tо‘xtatish maqsadida xonlikdagi 21 nafar asirlarni olib yо‘lga chiqqan Xо‘jayli hokimi Murtazabiy fon–Kaufmanni Nurota yaqinida uchratdi. Ammo uzrning endi foydasi yо‘qligini aytgan ruslar о‘z harbiy safarlarini davom ettirdilar. Xavf–hatarni bartaraf qilish maqsadida chovdar, gо‘klan turkmanlari va о‘zbeklardan tashkil etilgan qо‘shinga bosh bо‘lgan Matmurod devonbegi, Mahmud yasovulboshi va Yaqubboy qolmiq Buxoro tarafga, yovmut, imronli turkmanlar va о‘zbeklardan iborat 6 ming kishilik Eltuzar inoq va Bobo mehtar boshliq qо‘shin Qо‘ng‘irot tomonga yuborildi. Bundan tashqari, Amir tо‘ra va Muhammadrizo tо‘ra 2 ming lashkar bilan Hazoraspda qoldirildi va Inoqbek Xо‘jayliga borib turdilar. Rus qо‘shinlarinnng Toshkent tarafidan kelayotgan qismiga qarshi jо‘natilgan Matmurod devonbegi 4 ming navkari bilan Amudaryodan о‘tib, Uch о‘joq degan joyda dushman bilan yuzma-yuz jangga hozirlik kо‘ra boshladi 1 . Shu vaqtda xivaliklarga yordamga otlangan Jomli Sodiqqul ismli qozoq botiri boshliq 500 ga yaqin navkarlar ichimlik suvi yaxshi bо‘lgan Odamqirilg‘an qudug‘i yonida xordiq chiqarayotgan polkovnik N.I.Ivanov otryadiga qо‘qqisdan hujum qildilar. Mardlik va jasorat kо‘rsatishlariga qaramay, ruslarning qurol–aslahalari ustunligidan shikast topgan xivaliklar biroz talofat berib, chekinishga majbur bо‘ldilar 2 . Rus armiyasi Amudaryoga bir chaqirim joyga kelganda yana bir qо‘qqisdan qilingan hujumga duch keldi. “Tamomi о‘zbek va turkman otlilari kelib Kaufmanning tо‘rt tarafidin ot qо‘yub urush boshladilar, deb yozgandi Bayoniy. Rusiyadan kо‘p ot–teva va 1 Агзамова Г. О караванных путях из Хивы в Оренбург // Общественные науки в Узбекистане. ― Ташкент:. 1991. – № 12. – Б. 43 2 Абдуллаев Ю.Н. Астрабад и русско-иранские отношения (вторая половина XIX – начало XX в.). ― Ташкент:. 1975. – C 132. 32 odam halok bо‘ldi. Oxir, Rusiya askari yana navijod yarog‘larning ionatlari bilan Xorazm lashkariga shikast berib, Jayhun kanoriga chiqdilar va Jayhunni mundog‘ vus’at bila oqib turganini kо‘rib hayron bо‘ldilar” . Matmurod devonbegi vaziyatni hisobga olgan holda о‘z qо‘shinlarini orqaga qaytarish va payt poylab ruslarga zarba berish imkoniyatlarini qidiradi. Matmurod devonbegining harakatlaridan norozi bо‘lgan xon uning о‘rniga Matniyoz devonbegini yubordi. Devonbegi Matmurod Xivaga qaytib, xonga bо‘layotgan voqealar haqida axborot berdi. Hazorasp katxudolari maslahati bilan Amir tо‘ra va Muhammadrizo ham Xivaga qaytib ketdilar. Ertasi, 22 may kuni, Hazorasp qal’asi ruslarga taslim bо‘ldi va u yerda polkovnik N.I.Ivanov qо‘mondonligidagi qо‘shin qoldirilib, rus armiyasining asosiy qismi Xiva tomonga harakatini davom ettirdi va 28 may kuni shahar yaqinida tо‘xtadi. Bu vaqtda ruslarning shimoldan kelgan qismlari Ichanqal’a devorlari oldida turardilar. Ustyurt orqali va Mang‘ishloqdan kelayotgan ruslar 8 may kuni Qо‘ng‘irotdan 13 chaqirim masofadagi Azbergan ismli boyning bog‘ida joylashdilar. Bu haqda qо‘ng‘irot biylari Xabniyozbiy, Sayyidbiy, Tojimurodbiy, Mansurbiylar maslahatlashib, xonga xabar yubordilar. Shu kuni Qо‘ng‘irotga yasovul Momut boshchiligida 1500 kishilik qо‘shin kelgandi. 12 may kuni ruslar Qо‘ng‘irotga bir necha marta tо‘p otib, shaharni deyarli jangsiz qо‘lga qiritdilar. Qal’ani tashlab qochgan biylar va 300 ga yaqin otliqlar Xо‘jayli tomon yurish boshlagan rus otryadlariga vaqti–vaqti bilan hamla qilib tursalarda, sezilarli talofat yetkaza olmadilar. Ruslar Xо‘jayliga yaqinlashgan vaqtda Eltuzar inoq buyrug‘i bilan Abdulla mahram bir guruh imronli turkman otliqlariga bosh bо‘lib, tо‘qayzorda bosqinchilarga zarba berdi. Natijada xivaliklar о‘ntacha rus askarlarining boshlarini kesib, 13 ta oti va bir miqdor aslahalarni о‘lja oldilar. Ruslarga yordamga yuborilgan 25 otliq kazaklar kechikib keldilar va natijasiz orqasiga qaytdilar. Rus qо‘shinlari biroz yо‘l yurgach, xivaliklarning yana bir guruh lashkarlariga duch keldilar. Qurol–aslahasi qilich, qalqon, nayza, о‘q–yoydan iborat xivaliklar ruslarning miltiq va tо‘plari zarbasiga bas kela olmadilar va Xо‘jayliga chekindilar. Bu yerda Inoqbek qо‘shinlarini saflab, jangga hozir bо‘lib turardi. Ammo Xudoyor qushbegi olib 33 kelgan xonning buyrug‘iga asosan qо‘shinlar Xivaga qayta boshladi. Shu vaqtda Maymanada turgan ruslarga yovmut va chavdor turkmanlari hujum boshladilar. Ular otlar va tuyalarni olib, Mang‘itga ravona bо‘ldilar. Qaytib kelib yana jangga kirgan vaqtlarida, ruslarning о‘q jalasiga duch keldilar va tob bera olmay chekindilar1 . Ruslar xivalik vatanparvarlarning xavfli hujumlarini Mang‘it qal’asi yaqinidagi janglarda (20 may) haqiqatdan ham kо‘rdilar. Mang‘itda rо‘y bergan fojea haqida shu vaqtda rotmistr unvonida bо‘lgan M.Alixanov– Avarskiy ham guvohlik beradi. Ruslarning berahmlik harakatlari Xivada keyinchalik ham davom etdi. 21 may kuni general N.I.Verevkin 200 ta askar bilan podpolkovnik M.D.Skobelevga Qarauz ariqini yoqalab Mang‘itga qaytish va Kubatog‘ yaqinidagi turkmanlarning ovullarini vayron qilishni buyurdi. Ushbu tadbir qarshilik kо‘rsatayotganlarni ogohlantirish maqsadida amalga oshirildi, deya e’lon qilindi. 22 may kuni ruslar Yangiyop yaqinida juda kuchli hujumga duch keldilar. Natijada ruslardan 6 askar о‘ldirildi va 3 nafari yarador bо‘ldi. Xivaliklar ham ancha talofat bergan bо‘lsalarda, ularda qarshilik kо‘rsatishga kuchlari yetishiga ishonch borligini kо‘rsatdilar. Yangiyopga kelgan general N.A.Verevkin mahalliy boylardan biri — G‘aniboyning hovlisiga tо‘plangan 60 nafarga yaqin odamlarni qatl ettirdi. Xiva xonidan sulh tuzish haqida maktub olganligiga qaramasdan N.I.Verevkin oldinga yurishni davom ettirdi. 24 mayda Qilich–Niyozboy kanali ustidan kо‘prik qurib о‘tgan rus qо‘shinlari Kat va Qо‘shkо‘pir orqali Xivaga qarab, tezkor harakatlarni boshladilar. Polkovnik Saranchev va Lomakin qо‘mondonligida 28 may kun bо‘yi Xiva qal’asiga tо‘plardan о‘q uzib turdilar. Faqat kechqurunga yaqin fon– Kaufmandan buyruq olingandan keyingina ruslar istamasa–da, qо‘mondon talabiga bо‘ysundilar. Shu kuni ruslarning 8 ta tо‘pidan Ichan qal’a va uning devorlariga 388 ta о‘q otilgandi. 1873 yil 29 may ertalab Ichan qal’a rus tо‘plaridan о‘qqa tutila boshlandi. Xivaliklar ham qal’a devorlari ustida turib, ruslarga qarata tо‘p va miltiqlardan javob berardilar. Tinch aholi ham nobud bо‘ldi. Shu vaqtda Kaufman oldiga kelgan Matniyoz ruslar shaharni bombardimon qila boshlaganligini aytdi. Chunki xivaliklar sulh taklif qilib ruslar oldiga ketgan vaqtlarida bir necha 34 kishi Urganch darvozasi tomondan о‘q otib, dushmandan bir qismini nobud qildilar. Natijada polkovnik Saranchev qal’ani tо‘pga tutishni buyurgandi. Qal’a ichiga otilgan 92 ta granata 3 joyda yong‘in chiqishiga sabab bо‘ldi. Rus qо‘shinlari Shovot darvozasini egalladilar. Muhammad Rahimxonning 1873 yil 12 iyundagi buyrug‘i bilan xonlik hududidagi barcha qullarga ozodlik e’lon qilindi. Ular Xiva yaqinidagi Kattabog‘ degan joyga tо‘planishlari va о‘z vatanlariga ketishga hozirlik kо‘rishlari lozim edi. Manbalarda xonlikda qulchilik bо‘lganligi, Xivada esa qul bozori mavjudligi haqida yozilsa–da, ularning soni tо‘g‘risida aniq bir ma’lumotni uchratish qiyin. Ruslar bosqini vaqtida Xivaga kelgan amerikalik jurnalist Mak-Gaxan eronliklar soni 30 ming kishi bо‘lib, ularning 27 mingini qullar tashkil etganligini kо‘rsatarkan, shunday yozadi: “Qullarning haqiqiy soni qancha ekanligi haqidagi ma’lumotlarni biz topa olmadik 1 . Matmurod devonbegi bu haqda berilgan savolga 3–4 ming deb javob berdi. Keyinchalik ma’lum bо‘lishicha, uning о‘ziga qarashli 400 quli bor ekan”. Bayoniy ruslar istilosi davrida Xiva xonligidagi Eron asirlari “hammalari yigirma yetti mingga yetgan”, deb yozgandi. Komyob: “Xorazmda russiya istilosiga qadar taka turkmanlari Erondin о‘g‘irlab kelturib sotg‘on tug‘malari 58500 (ellik sakkiz ming besh yuz) nafar erkan. Shundan 22500 (yigirma ikki ming besh yuzi) Xorazmdan ketmakni ixtiyor qilmay, yerli va suvli bо‘lib qolganlar”, degan ma’lumotni qoldirgan. Ushbu ma’lumotni biz taniqli me’mor A.Boltayevning esdaliklarida ham kо‘ramiz. 1873 yil 12 avgustda Rossiya va Xiva о‘rtasida sulh shartnomasi imzolandi. “Gandimiyon shartnomasi” nomi bilan tarixda iz qoldirgan va 18 moddadan iborat mazkur hujjat Xiva xonligini yarim mustamlaka va qaram (vassal) davlatga aylantirdi. Gandimiyon shartnomasi Xorazmning tabiiy va notabiiy boyliklari (paxta, pilla, jun, baliq, oltin zahiralari, nozik san’at asarlari talanishiga, mehnatkash ommani mahalliy boylar qatori rus amaldorlari tomonidan ekspluatatsiya qilinishiga, zavod va fabrikalarning qurilishi natijasida vohadagi hunarmandchilik (miskarlik, 1 Абдуллаев Ю.Н. Астрабад и русско-иранские отношения (вторая половина XIX – начало XX в.). ― Ташкент:. 1975. – C137. 35 zargarlik, temirchilik, kо‘nchilik, kulolchilik, ipakchilik, bо‘yoqchilik, etikdо‘zlik, elakchilik, xarrotchilik, koshinchilik va h.) sohalarining inqirozga yuz tutishiga keng yо‘l ochib berdi. Sudxо‘rlar changaliga tushgan hunarmandlar va dehqonlar о‘z mehnati evaziga yetishtiradigan moddiy boyliklardan foydalanish imkoniyatidan mahrum bо‘ldilar. Ruslar ketganidan keyin о‘z hukmronligini davom ettirgan Muhammad Rahimxon saroydagi mansablarga yangi amaldorlarni tayinladi. Oldin Kazalinsk, keyinchalik esa Kalugaga surgun qilingan Matmurod devonbegi о‘rniga Pahlavon mirzaboshi, Rahmatulla yasovulboshi о‘rniga uning о‘g‘li - Bekjon eshik og‘asini tayinladi. О‘z nufuzli о‘rni va mansabini saqlab qolgan Matniyoz devonbegiga katta imtiyozlar yaratildi. Uning rus ma’murlari bilan munosabati yaxshiligidan foydalanmoqchi bо‘lgan xon 1875 yilda Matniyoz devonbegini Peterburgga jо‘natdi. Rossiya poytaxtida Matniyoz devonbegi Davlat kansleri Gorchakov va harbiy ministr Milyutin bilan muzokaralar yuritgan vaqtida Xiva xonligi gardanidagi о‘lponni (kontribusiya) biroz yumshatish, surgun qilingan amaldorlarni yurtiga qaytarish kabi masalalarni о‘rtaga tashladi. Ammo xivaliklarning iltimoslari bajarilmasdan qoldi. 1876 yilda Amudaryo bо‘limi boshlig‘i xondan Buxoro amiri talab etayotgan muammoni hal qilishni talab qildi. Bunga sabab, Qulibek ismli yovmutning Chorjо‘yga borib tо‘rt ming qо‘y va bitta tojik bolasini asir qilib qaytgani edi. Xon buyrug‘i bilan Xudoyor qushbegi yovmutlar oldiga borib, tо‘rt ming qо‘y uchun sakkiz ming tilla undirib oldi va tojik bolani topib keldi. Ular N.I.Ivanov orqali Buxoroga jо‘natildi. Bunday holat 1880 yilda ham rо‘y berib, Ustyurtdagi qozoqlarning 100 tacha tuyasini haydab kelgan yovmutlardan undirib olingan mablag‘ N.I.Ivanov orqali egalariga qaytarildi. Muhammad Rahimxonning xonlikni boshqarishdagi nufuzi oshib, rus hukumat doiralari u bilan biroz bо‘lsada, hisoblashadigan bо‘ldilar. Shu vaziyatdan foydalangan xon surgun qilingan ayrim amaldorlarni Xivaga qaytarish harakatlarini qildi. Xonning iltimosi bilan rus podshosi Aleksandr II Kalugada ushlab turilgan Matmurod devonbegi va Rahmatulla yasovulboshilarni 1880 yilda yurtiga qaytardi. Natijada ular о‘z mansablariga qayta tiklanib, umrlarining oxirigacha о‘z 36 lavozimlarida qoldilar. Xulosa qilib aytadigan bо‘lsak, О‘rta Osiyodagi siyosiy inqiroz va mavjud davlatlarning bir biri bilan kelishmasligi oqibatida, ular birin-ketin chor Rossiyasi tomonidan bо‘ysundirilishi natijasida Xiva xonligi ham yarim qaram mamlakatlar qatoridan о‘rin oldi. Iqtisodiy jihatdan ojiz va siyosiy jihatdan huquqlari cheklangan davlatning kelgusi taraqqiyoti deyarlik butunlay chor ma’murlarining nazorati ostiga olindi. Xiva xoni Muhammad Rahimxon о‘z davlatida о‘zi huqmron bо‘lmagan bir sharoitda Gandimiyon sulh shartnomasining barcha bandlarini о‘z vaqtida bajarishga harakat qildi. Hattoki 2 mln. 200 ming sо‘mlik о‘lpon ham muddatidan ilgari tо‘lab, tugatildi. 1882 yilda Muhammad Rahimxon ilk bor Rossiyaga safar qildi va imperator Aleksandr III dan xonlikning iqtisodiyoti uchun zarur zavod va fabrikalar qurish, savdo-sotiq aloqalarini mustahkamlash, bir vaqtlar siyosiy maxbus sifatida hibsga olingan amaldorlarni ozod qilishni sо‘radi. Vaziyatning о‘zgarganligi va xonning itoatgо‘yligi bois yuqoridagi iltimoslarning ayrimlari qondirildi. Xiva va Rossiya о‘rtasidagi sal kam chorak asrlik iqtisodiy, siyosiy va madaniy aloqalar XX asrda amalga oshiriladigan tadbirlar uchun keng yо‘l ochib, yangi imkoniyatlarni yaratdi. 37 X ULOSA XIX asrning boshlarida Xiva xonligida yangi sulola – Qo‘ng‘irotlar o‘z hukumatini o‘rnatib, mamlakatda XX asrning 20- yillarigacha boshqarganlar. Bu davr nafaqat Xiva, balki O‘rta Osiyo davlatlari uchun ham o‘ta murakkab va siyosiy voqealarga boy bo‘lgan davr hisoblanadi. О‘zbek davlatchiligining muhim bosqichlaridan biri va о‘rta asrlardagi tayanchi Xiva xonligi hisoblanadi. Ajnabiylarning bosqinchiligiga qarshi kurash jarayonida shakllangan Xorazm vohasidagi ushbu davlat tо‘rt asrdan kо‘proq vaqt davomida о‘lkadagi barcha siyosiy, iqtisodiy, madaniy jarayonlarga о‘z ta’sirini о‘tkazib keldi. Xiva xonligi Eron davlati, Buxoro xonligi, qozoq juzlari va Rossiya bilan tashqi diplomatiya hamda savdo – sotiq munosabatlarida sezilarli darajada yutuqlarga erishdi. Manbalar, ilmiy adabiyot, arxiv hujjatlaridan foydalangan holda, Xiva xonligi tarixini XVI- asrdan XX asrning boshlarigacha milliy istiqlol mafkurasi nuqtai nazaridan о‘rganildi. О‘zbek davlatchiligining tamal toshlari qо‘yilgan Xorazm hududida mustaqil davlatning yangidan paydo bо‘lishi о‘ziga xos ijobiy ahamiyat kasb etadi. О‘rta Osiyoning xonliklarga bо‘linib ketishi natijasida ichki nizo va tinimsiz urushlar davom etdi. Hatto hukmdorlarning kо‘plari о‘z farzandlari qо‘lida shahid bо‘ldilar. Urug‘– qabilalar о‘rtasidagi etnik qarama – qarshiliklar bir xalq bо‘lib jipslashishga imkon bermadi. Shu bilan bir qatorda Xorazm vohasidagi о‘troq va kо‘chmanchi chorvador aholi о‘rtasida azaldan saqlanib kelayotgan iqtisodiy va siyosiy mojarolar, fuqarolarning tinchlik va osoyishtaligiga doimo raxna solib turardi. Xiva xonligining butun tarixi davlat boshqaruvini tashkil etishda urug‘–aymoqchilik munosabatlariga tayanilganligidan dalolat beradi. Xorazm vohasini eroniy qizilboshlar bosqinidan ozod qilishga qaratilgan xalq harakati jarayonida yordamga otlangan о‘zbeklar о‘z urug‘ – qabiladoshlarini ham Mang‘ishloq va Ustyurt orqali vohaga kelishlariga sharoit yaratganlar. Yangi kelgan о‘zbeklarni etnik xususiyatlariga qarab joylashtirish qariyib bir yarim asrdan keyin ― Abulg‘ozi Bahodirxon davrida amalga oshirilgan. XVII asrning о‘rtalarida joriy etilgan ma’muriy–etnik tadbirlar deyarlik xonlik tuzumi 38 tugatilguncha saqlanib qolgan. Ya’ni Xorazm hududida markazlashgan davlatning tashkil topishi, uning mustahkamlanishi, iqtisodiy va madaniy yuksalishi, xalqaro miqyosda mustahkam о‘rin egallashida Arabmuhammadxon va uning avlodlari, ayniqsa, Abulg‘ozi Bahodirxonning xizmatlari katta bо‘lgan. XVIII asr О‘rta Osiyoda uchta mustaqil davlatning tо‘la shakllanishi bilan xarakterlanadi. Qо‘qon xonligi yosh va mustaqil davlat sifatida qaror topib mustahkamlanayotgan bir paytda Buxoro va Xorazmda ijtimoiy-siyosiy parokandalik, iqtisodiy inqiroz, о‘zaro urushlar, bosqinchilik va talonchilik avj oldi. Bu jarayon о‘z-о‘zidan hukmron sulolaning tanazzuli va yangi siyosiy kuchlarning siyosiy maydonga chiqishiga olib keldi. XVIII asr ikkinchi yarmidan amaliy hokimiyatni qо‘lga olgan Qо‘ng‘irot urug‘ boshliqlari о‘zlarini rasmiy xon deb e’lon qilgunlariga qadar salkam yarim asr vaqt о‘tdi. 1804 yilda oxirgi qо‘g‘irchoq xon Abulg‘ozi V ni taxtdan haydagan Muhammad Eltuzarxon bir vaqt kelib, о‘z avlodlarining ham kimningdir qо‘lida о‘yinchoq bо‘lishini xayoliga keltirmagan ham edi. Qо‘ng‘irotlardan bо‘lgan Muhammad Raximxon I (1806-1825), Olloqulixon (1825-1842) va Muhammad Aminxon (1845- 1855) davrlarida Xiva xonligi nisbatan mustahkamlandi, ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan yuksaldi. Ikkinchi tomondan diniy mutaassiblik, yakka hukmronlik boshqaruvi mamlakatni mahdudlik, inqiroz, tanazzul yoqasiga olib keldi. Shu jihatlari bilan Qо‘ng‘irotlar sulolasi davri xarakterlanadi. Xiva xonligi Markaziy Osiyoda shakllangan davlat sifatida mazkur hududdagi barcha mamlakatlar bilan turli sohalarda aloqalar olib borgan. Xiva Buxoro amirligi, Qо‘qon xonligi, Eron va Rossiya bilan elchilik munosabatlari, savdo-sotiq aloqalarini olib borgan. Xiva xonligining ruslar tomonidan nisbatan yengil va qisqa vaqtda istilo qilinishi bosqinchilarning kuch–qudratining ustunligidan tashqari, xonlikdagi о‘zaro nizo va urushlar, taxt va toj talashlar, markaziy hokimiyatning zaifligi, tarqoqlik sabab bо‘lgan. Xiva xonligi tarixiga oid ma’lumotlar va ularning tahlili quyidagi tavsiyalarni ilgari surishga asos bо‘ladi: О‘lkadagi milliy ozodlik harakati tarixidan muhim о‘rin egallagan va chorizmning mustamlakachilik zulmiga 39 qarshi 1916 yilda rо‘y bergan xalq qо‘zg‘oloni о‘z sabab va oqibatlari bilan Xiva xonligida shu yili kо‘tarilgan qо‘zg‘olondan tubdan farq qiladi. Mahalliy katta yer egalari, mulkdorlar va din peshvolarining manfaatlarini himoya qilgan xon va amaldorlarning zо‘ravonligi, yaramas harakatlariga qarshi norozilik sifatida boshlangan xalq harakati qobiliyatli va qat’iyatli siyosiy yetakchilari bо‘lmaganligi, aholining barcha qatlamlarini qamrab ololmaganligi, chor ma’murlarining qо‘zg‘olonni bostirishda harbiy yordam kо‘rsatganligi natijasida mag‘lubiyatga uchradi. Istiqlol yaratgan bugungi imkoniyatlardan foydalangan holda Xiva xonligidagi ozodlik harakatlari (Eron hukmdorlari Ismoil Safaviy va Nodirshoh bosqinlari, qolmiqlar va chor qо‘shinlarining xurujlari, xon istibdodiga qarshi о‘zbek, turkman, qozoq va qoraqalpoqlarning qо‘zg‘olonlari) tarixi alohida mavzu sifatida tadqiq etishga loyiq muammo hisoblanadi. 40 Foy dalanilgan adabiy ot lar I. Prezident asarlari. 1.Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. -Toshkent.: O‘zbekiston, 2016. 2.Каримов.И.А. Ўзбекистон ХХI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари, тараққиёт кафолатлари. -Т. Ўзбекистон. 1997. III. Qo’shimcha adabiy ot lar. 3.Баёний Муҳаммад Юсуф. Шажарайи Хоразмшоҳий // Мерос тўплами. – Т.: Камалак, 1991. 4.Лунин Б.В. Средняя Азия в дореволюционном и советском востоковедении. – Т.: Наука, 1965 5.Ниғматов Т.Н. XIX асрнинг 20 – 50 йилларида Хива хонлиги билан Россия ўртасидаги муносабатларга оид босилиб чиққан асосий манбаларга характеристика.: Тарих фан. номз. ...дисс. – Т, 1955. 6.Юлдашев М.Ю. Ценный источникпо истории Хорезма (О рукописи Баяни «История Хорезма») // Известия АН УзССР. Серия Общественные науки. – Т, 1958 7.Иванов П.П. Архив Хивинских ханов XIX в. / Исследование и описание документов систорическим введением // Новые источники для истории народов Средней Азии. – Л.: Изд-ие Государственной Публичной Библиотеки, 1940. 8.Бартольд В.В. События перед Хивинским походом 1873 года по рассказу хивинского историка // Кауфманский сборник. № 35. ― СПб., 1910. 9.Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана. – Л., 1927. 10.Гладышев Д., Муравин. Поездка из Орска в Хиву и обратно, совершенная в 1740-1741 гг. поручиком Оренбургского драгунского полка Дмитрием Гладышевым и геодизистом Муравиным. Издана с 41 приобщением современной карты Миллерова пути от Орска до Зюнгорских владений и обратно Я.В.Ханыковым. ― СПб., 1851. – 88 с. 11.Йўлдошев М. Хива хонлигида феодал ер эгалиги ва давлат тузилиши. ― Тошкент.: Ўздавнашр, 1959. 12.Йўлдошев М.Й. XIX аср Хива давлат ҳужжатлари. – Т.: Фан, 1960. Т. II. 13.Йўлдошев М.И. К истории крестьян Хивы XIX века. – Ташкент, 1966. 14.Долимов С. Огаҳийнинг ҳаёти ва ижоди. Филол. фан. номзоди…дисс. ― Тошкент, 1962. 15.Камалов С.К, Народно-освободительная борьба каракалпаков против хивинских ханов в XIX веке (қарақалпоқ тилида). ― Нукус: ККГиз. 1955. 16.Огаҳий Муҳаммад Ризо. Зубдат ут-таворих (Тарихлар сараси) // Нашрга тайёрловчи Н. Жабборов. – Т.: O’zbekiston, 2009. 17.Кaмёб Сайид Ҳомид Тўра. Таворих ул-хавонин. – Т.: Академия, 2002. II. A sosiy adabiy ot lar. 18.Маткаримов М. Хоразм Республикаси давлат тузилиши, нозирлари ва иқтисоди. ― Урганч. 1993. 19.Машарипов О. Хоразмнома – учинчи китоб. XIV асрнинг 2 ярми ва XX асрнинг бошларида Хоразм. Хива хонлиги. – Урганч: Хоразм, 2009. 20.Қўшжонов О., Полвонов Н. Хоразмдаги ижтимоий жараёнлар ва ҳаракатлар. ― Тошкент: Abu matbuot konsalt МЧЖ, 2007. 21.Муниров Қ. Хоразмда тарихнавислик (XVII – XIX ва XX аср бошлари). – Т.: Ғафур Ғулом, 2002. 22.Давлатёр Раҳим, Шихназар Матрасул. Феруз: шоҳ ва шоир қисмати. ― Тошкент. Ғафур Ғулом, 1991. – 105 б. 23.Матниёзов М. Хива хонлигида яшаган халқлар ва уларнинг хонлик ижтимоий–сиёсий ҳаётида тутган ўрни ва роли (XIX аср – XX аср бошлари). 2–нашри. ― Урганч, 2004. 42

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB XIVA XONLIGINING ASOS SOLINISHI, BOSHQARUV TARTIBINI VUJUDGA KELISHI

1.1 Xiva xonligida Qo‘ng‘irot inoqlar hukumronlik davrini manbalarda o’rganilishi

1.2 Xiva xonligiga Qo‘ng‘irotlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi

II BOB. XIVA XONLIGIDA QO‘NG‘IROT INOQLARING BOSHQARUVI SIYOSIY ALOQALARI

2.1 Xiva xonligining mahalliy va ma’muriy boshqaruvi

2.2 Xiva xonligining Rossiya imperiyasi tomonidan istilo qilinishi va Qo‘ngirotlar sulolasining taxtan ag‘darilishi

III. Xulosa

IV. Foydalanilgan adabiyotlar

Купить