Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 78.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qo‘qon shahri tarixiy manbalarda aks etishi

Купить
MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI MANBASHUNOSLIK VA TARIXSHUNOSLIK KAFEDRASI KURS ISHI Mavzu: Qo‘qon shahri tarixiy manbalarda aks etishi TOSHKENT 2025 1 MUNDARIJA KIRISH ............................................................................................................... ...... 3 I.BOB QADIMGI VA O‘RTA ASR MANBALARIDA QO‘QON SHAHRI TARIXIY TAVSIFI 1.1 Qo‘qon shahrining qadimgi va ilk o‘rta asr manbalarida aks etishi ................... 5 1.2 IX-XVI asrlarda Qo‘qon shahri tarixiy manbalarda ........................................ 12 II.BOB XVII ASRDAN TO HOZIRGI DAVRLARGACHA QO‘QON SHAHRI MANBALARDAGI TAVSIFI 2.1 XVII asrdan XX asrning 1-choragi davrida Qo‘qon shahri tarixiy manbalarda aks etishi .................................................................................................................. 18 2.2 Sovet davri va mustaqillik yillarida Qo‘qon shahri tarixio‘rganilishi ............. 25 XULOSA ................................................................................................................ 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .............................................................. 38 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Latif shahar deb nom olgan Qo‘qon, qadimiy Andijon, go‘zal Namangan, ko‘hna Axsikent kabi tariximizda chuqur iz qoldirgan shahar va qo‘rg‘onlarning nomlarini ulug‘lash va ularning ham qutlug‘ sanalarini keng miqyosda nishonlash – bularning barchasi bizning oldimizda turgan katta vazifadir 1 . Qo‘qon shahri O‘zbekistonning eng qadimiy va boy tarixga ega shaharlardan biri bo‘lib, asrlar davomida Farg‘ona vodiysining siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazlaridan biri sifatida shakllangan. Ayniqsa, IX–XVI asrlarda Qo‘qon Havokand nomi bilan tarixiy manbalarda tilga olinib, xalqaro savdo yo‘llari chorrahasida joylashganligi sababli, Sharq va G‘arb o‘rtasidagi aloqalarda muhim rol o‘ynagan. Bu davr yozma manbalarida shahar to‘g‘risida keltirilgan ma’lumotlar Qo‘qonning o‘sha davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy holati, madaniyati, hunarmandchiligi va xalqaro aloqalari haqida muhim tarixiy tasavvur beradi. Bugungi kunda tarixiy yodgorliklarni saqlash, milliy o‘zlikni anglash, va madaniy merosni tiklash jarayonida tarixiy manbalarning ilmiy asosda o‘rganilishi alohida ahamiyat kasb etadi. Aynan shunday shaharlar tarixi orqali biz nafaqat o‘tmish bilan bog‘lanamiz, balki zamonaviylikni qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirish imkoniyatiga ham ega bo‘lamiz. Qo‘qon haqida yozilgan tarixiy manbalarni chuqur o‘rganish, ularning ilmiy tahlilini berish nafaqat tarix fanining rivoji, balki madaniy merosni asrashga xizmat qiladi. Kurs ishining maqsadi. Qo‘qon shahrining tarixiy manbalarda aks etishi va uning IX–XVI asrlardagi o‘rni hamda ahamiyatini tahlil qilishdir. Maqsad, avvalo, Qo‘qonning o‘sha davrdagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy jihatlarini o‘rganish, shuningdek, tarixiy manbalar orqali shahar tarixini qayta tiklash va tahlil qilishdir. Kurs ishining vazifalari. Kurs ishini to‘laqonli xolis va adolatli ochib berish uchun quyidagilar vazifa qilib olindi. -Qo‘qon shahrining qadimgi va ilk o‘rta asr manbalarida aks etishini tatqiq qilish 1 Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. -T.7. -T.: O’zbekiston, 1998. 3 -IX-XVI asrlarda Qo‘qon shahri tarixiy manbalarda tatqiq qilish -XVII asrdan XX asrning 1-choragi davrida Qo‘qon shahri tarixiy manbalarda aks etishini o‘rganish -Sovet davri va mustaqillik yillarida Qo‘qon shahri tarixi o‘rganilishi. Kabilar kurs ishi uchun asosiy vazifa qilib olindi. O‘rganilish darajasi. Qo‘qonning tarixi, savdo yo‘llari, madaniy merosi va siyosiy roli tarixshunoslar, arxeologlar va etnografiya sohasidagi olimlar tomonidan bir necha bor o‘rganilgan. Shahar o‘zining geosiyosiy joylashuvi, tarixiy yodgorliklari va o‘tmishdagi iqtisodiy aloqalari bilan nafaqat O‘zbekiston, balki butun Markaziy Osiyo uchun muhim ilmiy ahamiyatga ega. Qo‘qon shahri haqidagi ilk yozma ma’lumotlar arab mualliflaridan keltirilgan bo‘lsa-da, uning tarixiy roli va ahamiyati haqidagi tadqiqotlar asosan XIX–XX asrlar davomida chuqur o‘rganilgan. Tarixiy manbalarda Qo‘qonning savdo markazi sifatidagi o‘rni, ayniqsa, uning Kashgar, Buxoro, Xiva va Rossiya bilan bo‘lgan savdo aloqalari alohida ta’kidlanadi. Shuningdek, Qo‘qonning madaniy hayoti, ilm-fan va san’atdagi yuksak darajasi, shahar me’morchiligi va hunarmandchiligi haqidagi ma’lumotlar tarixiy manbalarda aks etgan. Shu bilan birga, Qo‘qon shahri o‘rganilish darajasida hali ham bir qator ochiq masalalar mavjud. Ayniqsa, shaharning iqtisodiy va madaniy rivojlanishiga oid ba’zi jihatlar hali to‘liq o‘rganilmagan. Qo‘qon shahri bo‘yicha bir qator olimlar jumladan: Ishoqhоn Tura Ibrat 2 , Haydarbek Bobobekov 3 , Shodmon Vohidov 4 , Petrovskiy N 5 , Velyaminov-Zernov 6 , Nabiev R 7 . Kabilar o‘z hissasini qo‘shganlar. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi : Mazkur kurs ishi kirish qismi, ikkita bob, to’rtta paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati kabi qismlardan tashkil topgan. 2 ИСҲОҚХОН ТЎРА ИБРАТ. ТАРИХИ ФАРҒОНА. ТОШКЕНТ «МАЪНАВИЯТ» 2005 3 ҲАЙДАРБЕК НАЗИРБЕКОВИЧ БОБОБЕКОВ. ҚЎҚОН ТАРИХИ. ТОШКЕНТ «ФАН» 1996. 4 Воҳидов Ш Қўқон хонлиги тарихи 5 Петровский Н. Очерки Коканского ханства. // Вестник Европы. // ТС. Том. 6 Вельяминов - Зернов В.В. Сведения о Кокандском ханстве // ВРГО. – СПб., 1856. Т.18 7 Набиев Р. Из истории Кокандского ханства. 4 I.BOB QADIMGI VA O‘RTA ASR MANBALARIDA QO‘QON SHAHRI TARIXIY TAVSIFI 1.1 Qo‘qon shahrining qadimgi va ilk o‘rta asr manbalarida aks etishi Qo‘qon shahri O‘rta Osiyoning qadimiy markazlaridan biri bo‘lib, Farg‘ona vodiysining janubi-g‘arbiy chekkasida joylashgan. Qo‘qon shahrining qadimgi va o‘rta asrlar tarixida muhim o‘rin tutishi, uning strategik joylashuvi, savdo va madaniy aloqalari bilan bog‘liq. Shahar o‘rta asrlar davomida ko‘plab sivilizatsiyalar va xonliklar ta'sirida bo‘lgan. Ayniqsa, bu davrning dastlabki bosqichlarida Qo‘qonning ahamiyati oshgan va o‘sha davr manbalarida shaharning ko‘plab jihatlari aks etgan. Qo‘qon shahrining qadimgi davrga oid manbalari haqida gapirganda, shahar o‘zining tarixiy rivojlanishi va joylashuvi nuqtai nazaridan o‘rganilishi kerak. Qo‘qon o‘z tarixida bir necha marta turli xalqlar va imperiyalar ta'sirida bo‘lgan. Xavakend- Qo‘qonning qadimiy nomi "Xavakend" bo‘lib, bu nom birinchi marta IX-X asrlar oralig‘ida tarixiy manbalarda uchraydi 8 . Xavakend, o‘sha davrda, Xitoy va Hindistonni birlashtirgan karvon yo‘llarida joylashgan edi va bu shahar savdo yo‘li bo‘yicha muhim markazga aylangan. VIII asrning ikkinchi yarmida arablar O‘rta Osiyoni bosib olganlarida, Farg‘ona vodiysi ham ularning hukmronligi ostiga tushdi. Bu davrda Qo‘qon va uning atrofidagi hududlar islom dini va arab madaniyatining ta'sirini sezgan. Arablar tomonidan olib kelingan madaniy ta'sir Qo‘qon shahrining rivojlanishiga, shuningdek, shahar me'morchiligi va madaniyatiga o‘z izini qoldirgan. IX-X asrlarda Buxoro amirligi va uning ta'siri Qo‘qonning tarixida o‘z o‘rniga ega bo‘lgan 9 . O‘sha davrda, Qo‘qon va uning atrofidagi hududlar Buxoro amirligining iqtisodiy va siyosiy tizimiga kiritilgan bo‘lib, bu davrda shaharni boshqarish Buxoro amirligi tomonidan amalga oshirilgan. Ilk o‘rta asrlar, ya'ni 11-13 asrlar Qo‘qon shahrining rivojlanishi uchun muhim davrdir. Bu davrda shahar iqtisodiy va madaniy jihatdan rivojlanib, o‘zining alohida o‘rnini topgan. Bir necha tarixiy manbalar va yozma asarlar bu davrdagi Qo‘qonning yirik savdo markazi sifatidagi 8 Воҳидов Ш. Қўқон хонлигида тарихнависликнинг ривожаланиши. Б 54. 9 Терентьев М.А. Статистические очерки. – Спб., 1874. Б 49. 5 rolini tasvirlab beradi. 13-asrning boshlarida Xorazmshohlar davlati va keyinchalik Mo‘g‘ullar tomonidan amalga oshirilgan istilolar Qo‘qon shahriga ham ta'sir ko‘rsatdi. Mo‘g‘ul istilosi davrida Qo‘qonning iqtisodiyoti qiyinlashdi, lekin shahar tezda tiklanib, qayta rivojlana boshladi. Bu davrda Qo‘qon shaharlararo savdo va madaniy aloqalarning markaziga aylanishni boshladi. Ilk o‘rta asrlarda Qo‘qon, Farg‘ona vodiysining boshqa shaharlari kabi, ko‘plab savdo karvonlari va madaniy almashinuvlar uchun markaz bo‘lib xizmat qilgan 10 . Farg‘ona vodiysi orqali, asosan, Ipak yo‘li o‘tganligi sababli, Qo‘qon shahri nafaqat iqtisodiy, balki madaniy jihatdan ham rivojlanishga erishgan. Shu davrda shahar madaniy va ilmiy markaz sifatida ham muhim rol o‘ynagan. Qo‘qon shahrining qadimgi va ilk o‘rta asrlardagi arxitekturasi ham juda katta ahamiyatga ega. Bu davrda Qo‘qonning arxitektura yodgorliklari va me'moriy obidalari ko‘plab qadimiy va islomiy elementlarni o‘z ichiga olgan. Xavakend va Qo‘qon shahri me'morchiligida turli xil uslublar, jumladan, Islom dunyosining arxitekturaviy elementlari sezilarli bo‘lgan. Masalan, ko‘plab masjidlar, madrasa va boshqa diniy inshootlar bunyod etilgan, bu esa shaharning diniy hayoti va madaniy faoliyatini ko‘rsatadi 11 . Qo‘qonning joylashuvi va savdo yo‘llaridagi ahamiyati, shaharning arxitekturasi va inshootlarida o‘z aksini topgan. Shaharda ko‘plab karvon saroylari, savdo joylari va ko‘chalar bunyod etilgan. Bu manbalar orqali Qo‘qonning qadimgi va ilk o‘rta asrlardagi iqtisodiy va madaniy ahvoli haqida ko‘plab ma'lumotlar olish mumkin. Ilk o‘rta asrlarda Qo‘qon shahrining ijtimoiy va diniy hayoti ham muhim o‘rin tutgan. Shahar nafaqat savdo va madaniyat markazi, balki diniy markaz ham bo‘lgan. O‘sha davrda Qo‘qon musulmonlar orasida keng tarqalgan diniy ta'limot va ilmiy faoliyatning markazi sifatida faoliyat ko‘rsatgan. Qo‘qonning qadimgi va ilk o‘rta asrlardagi diniy ta'limoti, asosan, islomga asoslangan bo‘lib, madrasalarda ilmiy va diniy ta'lim berilgan. Bu davrda shaharda bir qancha madrasa va masjidlar mavjud bo‘lib, ular ilmiy va diniy bilimlar markazlari sifatida ishlagan. Qo‘qon 10 Терентьев М.А. Статистические очерки. – Спб., 1874. C 128. 11 Петровский Н. Очерки Коканского ханства. // Вестник Европы. // ТС. Том. 76. C 121. 6 shahrining sosial tuzumi, o‘sha davrda, yuqori va past tabaqalar orasidagi farqlarni aks ettirgan. Bunda savdogarlar, hunarmandlar, dehqonlar va diniy rahbarlar o‘rtasidagi aloqalar sezilarli bo‘lgan. Qo‘qon shahri qadimgi va ilk o‘rta asrlarda O‘rta Osiyo tarixida muhim o‘rin tutgan. Bu davrda shahar nafaqat iqtisodiy, balki madaniy va diniy markaz sifatida ham rivojlangan. Tarixiy manbalar orqali Qo‘qonning qadimgi davrlaridagi ahamiyatini o‘rganish, uning shahar sifatida rivojlanishi, savdo yo‘llaridagi o‘rni, me'morchilik yodgorliklari va diniy hayoti haqida ko‘plab qimmatli ma'lumotlar olish mumkin 12 . Qo‘qonning qadimgi davrda iqtisodiy ahamiyati asosan savdo va karvon yo‘llariga bog‘liq bo‘lgan. Shaharning joylashuvi Xitoy va Hindiston o‘rtasidagi muhim savdo yo‘llarining kesishgan nuqtasida bo‘lgan. Shunday qilib, Qo‘qon turli madaniyatlar va xalqlar o‘rtasidagi savdo va madaniy almashinuvlar uchun asosiy o‘tish joyiga aylangan. Bu yerda Ipak yo‘li, turk va hind savdogarlari o‘rtasidagi savdo aloqalari ko‘plab yo‘nalishlarda rivojlanib borgan. Qo‘qonning yirik savdo markazi sifatida rivojlanishi nafaqat uning iqtisodiy holatiga, balki uning ijtimoiy va madaniy hayotiga ham ta'sir ko‘rsatgan. Shaharda hunarmandchilik, qimmatbaho toshlar, ipak, ziravorlar, savdo mahsulotlarining olib kirilishi va chiqarilishi kabi faoliyatlar rivojlangan. Savdo yo‘llari orqali madaniy ta'sirlar o‘zaro almashilgan va Qo‘qon bu jarayonda markaziy rol o‘ynagan. Qo‘qon savdosi o‘zida nafaqat iqtisodiy aloqalar, balki madaniy almashinuvlarni ham o‘z ichiga olgan. Bu yerda ko‘plab o‘lkalar va xalqlar o‘zaro ta'sir ko‘rsatgan. Misol uchun, Fors va Hindiston madaniyati, Arab islom dunyosi va Turkistonning boshqa hududlarining ta'siri Qo‘qonning san'ati, adabiyoti va ilm-faniga katta hissa qo‘shgan 13 . Qo‘qonning diniy hayoti, ayniqsa islomning kirib kelishi bilan birgalikda, shahar madaniyati va ijtimoiy tuzumida muhim o‘zgarishlarga olib keldi. 8-asrning ikkinchi yarmida arablarning O‘rta Osiyoga kirib kelishi bilan, Qo‘qon va uning atrofidagi hududlar islomiy ta'sirga tushgan. Qo‘qon shahrining diniy hayoti islom 12 Галкин М.Н. Этнографические и исторические материалы по Средней Азии и Оренбургскому краю. – СПб., 1869. – С. 238-240; История Узбекистана. Т. III. C 124. 13 Вельяминов - Зернов В.В. Сведения о Кокандском ханстве // ВРГО. – СПб., 1856. C 104. 7 ta'limotiga asoslangan bo‘lib, shaharda masjidlar, madrasa va boshqa diniy muassasalar qurildi. Bu davrda shahar, ilm-fan va diniy ta'limotlarning markaziga aylangan. Qo‘qonning madrasa va masjidlariga talabalar nafaqat O‘rta Osiyo, balki boshqa hududlardan ham kelgan. Bu jarayon shaharni ilm-fan va diniy bilimlarning markaziga aylantirgan. Qo‘qonning ilmiy hayoti o‘sha davrda mavjud bo‘lgan ilmiy an'analar va diniy ta'limotlarga asoslangan edi. Madrasalarda ilm-fan va adabiyotga oid ta'limlar berilib, yoshlarni ma'lum sohalarda mutaxassis qilishga qaratilgan o‘qitish tizimi rivojlangan. Bu davrda o‘zbek shoirlari, olimlari va tarixchilari yaratgan asarlar Qo‘qon madaniyatining boyligini ko‘rsatadi. Ko‘plab yirik ilmiy va adabiy asarlar Qo‘qonda ishlab chiqilgan, shuningdek, ilmiy almashinuvlar ham juda keng tarqalgan. Qo‘qonning geografik joylashuvi va savdo tarmog‘ining markaziy o‘rni, shahriga turli madaniyatlarning ta'sirini olib keldi. O‘rta asrda Qo‘qon juda ko‘p madaniy ta'sirlarni o‘zida jamlagan 14 . Qo‘qon shahri asosan turk xalqlari tomonidan boshqarilgan bo‘lsa-da, arablar va forslar madaniyati ham uning shakllanishida muhim rol o‘ynagan. Islom dini va arab madaniyati, o‘z navbatida, fors va turk madaniyatlari bilan aralashib, shaharda o‘ziga xos bir madaniy muhitni yaratdi. Qo‘qon me'morchiligi, ayniqsa, masjidlar, madrasa va karvon saroylari arxitekturasi orqali madaniy aloqalarni aks ettiradi. Qo‘qonning arxitekturasi turk, fors va o‘zbek elementlarini birlashtirgan, bu esa uning madaniy merosining boyligini ko‘rsatadi 15 . Qo‘qonning ijtimoiy tizimi, dastlabki o‘rta asrlarda juda oddiy va qishloq xo‘jaligi asosida qurilgan bo‘lsa-da, keyinchalik shaharning rivojlanishi bilan, o‘zgargan. O‘rta asrlar davomida shaharda savdogarlar, hunarmandlar va diniy rahbarlarning o‘zaro aloqalari o‘sdi, bu esa shaharning ijtimoiy tuzumini shakllantirishga yordam berdi. Hukmronlik tizimi ham rivojlanib, shaharda mustahkam siyosiy tuzum vujudga keldi. Qo‘qonning qadimgi va ilk o‘rta asr tarixida aks etgan madaniy, diniy, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlar, shahar tarixining asosiy omillari bo‘lib xizmat qiladi. Bu jarayonlar shaharni nafaqat O‘rta Osiyo, 14 Набиев Р. Из истории Кокандского ханства б 131. 15 Muhammadaminov Shermuhammad. QO’QON SHAHRI TARIXIDAN. “Interpretation and researches” issue 3. B 2. 8 balki butun islom dunyosining muhim markazlaridan biriga aylantirdi. Qo‘qonning qadimgi va ilk o‘rta asrlaridagi rivojlanishiga oid manbalar, shahar tarixi va madaniyatining chuqur o‘rganilishi, uning kelajakda qanday shakllanganini va ta'sir ko‘rsatgan boshqa xalqlar bilan qanday aloqalar o‘rnatilganini to‘liq tushunishga imkon beradi. Qo‘qonning qadimiyligini tasdiqlovchi eng asosiy dalillardan biri bu — arxeologik topilmalardir. Farg‘ona vodiysi, xususan, Qo‘qon va uning atrofidagi hududlarda olib borilgan arxeologik qazishmalar orqali bu hududda qadimdan odamlar yashab kelgani, ijtimoiy va madaniy hayot shakllangani aniqlangan. Ayrim tarixchilarning fikricha, Qo‘qon hududida joylashgan qadimgi Xavakend posyolkasi o‘z vaqtida karvon yo‘lining muhim bekati bo‘lgan. Bu yerda topilgan keramika buyumlari, tangalar, qurollar va turli uy-ro‘zg‘or buyumlari, milodiy I ming yillikdan boshlab bu yerda yirik aholi yashab kelganini tasdiqlaydi 16 . Islom dini tarqalganidan keyin bu hududda qurilgan ilk masjid va madrasa qoldiqlari ham topilgan. Ulardagi naqshlar, yozuvlar va qurilish uslubi orqali islomiy madaniyatning dastlabki izlari tahlil qilinmoqda. Bu topilmalar Qo‘qonning o‘ziga xos madaniy rivojlanish yo‘liga ega bo‘lganini, u faqat siyosiy markaz emas, balki madaniy, diniy va iqtisodiy markaz sifatida ham shakllanganini ko‘rsatadi. Qadimgi va ilk o‘rta asrlardagi tarixiy manbalar, ayniqsa, arab, fors, va turkiy yozuvchilar tomonidan yozilgan asarlarda Farg‘ona vodiysi haqida ancha ma’lumotlar bor. Garchi Qo‘qon nomi bu manbalarda kamroq eslatilsa-da, uning qadimgi nomlari yoki geografik tavsifi orqali aniqlash mumkin. Al-Istaxriy va Ibn Hawqal kabi arab geograflari IX–X asrlarda Farg‘ona vodiysini tafsilotli tarzda tasvirlaydilar 17 . Ularning yozuvlarida vodiyning serhosilligi, shaharlarining ko‘pligi, aholisining ko‘chmanchi va dehqonchilik bilan shug‘ullanishi qayd etilgan. Bu tavsiflar orasida Xavakand kabi joylar esga olinadi, ularning Qo‘qon bilan bog‘liqligi ehtimoldan xoli emas. Narshaxiy o‘zining “Tarixi Buxoro” asarida Farg‘ona vodiysining siyosiy ahamiyati haqida yozadi. U bu yerda bo‘lib o‘tgan 16 Галкин М.Н. Этнографические и исторические материалы по Средней Азии и Оренбургскому краю. – СПб., 1869. – С. 238-240; История Узбекистана. Т. III. С 193. 17 ҲАЙДАРБЕК НАЗИРБЕКОВИЧ БОБОБЕКОВ. ҚЎҚОН ТАРИХИ. ТОШКЕНТ «ФАН» 1996. Б 163. 9 harbiy yurishlar va islom dini tarqalishi haqida yozgan bo‘lsa-da, Xavakand yoki Qo‘qon nomi bevosita tilga olinmasa-da, bu hududlar ichra bo‘lganligi shubhasiz. Bunday manbalar Qo‘qonning to‘g‘ridan- to‘g‘ri nomi bilan emas, balki u joylashgan hudud — Farg‘ona orqali ko‘proq yoritiladi. Ammo arxeologik topilmalar bu yozma manbalarni to‘ldiradi va bir-birini tasdiqlab boradi. Qo‘qon hududi qadimdan strategik nuqta bo‘lib kelgan. Qo‘qon karvonlar yo‘li ustida joylashgani bois, bu yer ustidan hukmronlik qilgan kuchlar katta iqtisodiy foyda olgan. Bu esa Qo‘qonning qadimiy davrlardayoq turli davlatlar e'tiborida bo‘lishiga sabab bo‘lgan. Mo‘g‘ul istilosi davrida ham Qo‘qon atrofidagi hududlar harbiy yurishlar yo‘lida bo‘lgan. Mo‘g‘ullarning O‘rta Osiyo bo‘ylab yurishlari Farg‘onaga ham jiddiy ta’sir qilgan va shahar hayotiga o‘zgarishlar kiritgan. Bu davrda Qo‘qon siyosiy markaz sifatida to‘la shakllanmagan bo‘lsa-da, geografik va harbiy jihatdan strategik ahamiyatga ega bo‘lib, keyinchalik yirik shahar maqomini olish uchun zamin yaratgan 18 . Ilk o‘rta asrlarda, ayniqsa islom dini O‘rta Osiyoga chuqur kirib kelganidan so‘ng, Qo‘qon va uning atrofida diniy-ta’limiy markazlar barpo etilgan. Garchi bu jarayon to‘liq 16–18 asrlarda kuchaygan bo‘lsa- da, uning ildizlari ilk o‘rta asrlarga borib taqaladi. Arxeologik dalillar, masalan, pishiq g‘ishtli inshootlar va xattotlik bilan ishlangan yozuvlar ilk islomiy madaniyat izlari bo‘lganini ko‘rsatadi. Farg‘ona vodiysida yashagan tasavvuf namoyandalari va ulamolar ilk islom davridayoq faoliyat yuritgan. Bu diniy ta’lim tizimining shakllanishi, Qo‘qonning keyinchalik markaziy diniy shahar sifatida rivojlanishiga tayanch bo‘lgan 19 . Qo‘qon qadimgi va ilk o‘rta asrlarda hali yirik siyosiy markazga aylanish darajasiga yetmagan bo‘lsa-da, uning hududi — Xavakend, savdo yo‘llaridagi roli, arxeologik topilmalari, geografik va harbiy ahamiyati, diniy ta’limotlarning kirib kelishi bu shahar tarixining poydevorini belgilab bergan. Yozma manbalar, arxeologik dalillar va tarixiy tahlillar asosida shuni aytish mumkinki, Qo‘qon ilk bosqichlaridayoq madaniy, savdo va diniy jihatdan mustahkam asosga ega bo‘lgan 18 Исxоxхон 'Кцнайдцллахўжа цгли Ябрат. Фарғона тарихи Цараиг: Мерос, Тошкент,' 1991. Б 63. 19 H.H. Hamidov, Sh.E. Ernazarov. O`ZBEKISTON TARIXI. Toshkent-2021. B 125. 10 va bu uning keyinchalik yuksak taraqqiyoti uchun muhim tayanch vazifasini bajargan. Ko'kand Sharqiy O'zbekistonda, Farg'ona vodiysining janubi-g'arbiy chekkasida joylashgan, Toshkentdan taxminan 230 km janubi-sharqda va Tojikiston bilan chegaraga yaqin bo'lib, O'zbekiston Farg'ona vodiysidagi sayyohlar uchun eng jozibali shahar bo'lishi mumkin. Ko'kand, Toshkentdan kelayotgan yo'ldagi vodiyning birinchi muhim shahri bo'lib, bu regionning darvozasi hisoblanadi va ko'plab ziyoratchilar uchun to'xtash joyidir. Ko'kand, O'zbekistondagi eng mashhur shaharlardan biri bo'lib, bir vaqtlar kuchli Ko'kand xonligi poytaxti bo'lgan, bu xonlik Farg'onaning butun hududiga va boshqa, hatto kattaroq hududlarga o'z hukmronligini o'rnatgan. Farg'onaga boshqa qismlardan yo'l olgan sayyohlar avval Ko'kandga yetib keladilar, chunki sovet davri Farg'ona vodiysi quyi qismiga, Tojikistonning bir qismiga olib boradigan eng tabiiy yo'lni ochgan. Ko'kand o'zining boy tarixining ko'p qismini saqlab qolgan, shu jumladan katta va ulkan Xudoyorxon saroyi, Jum'a masjidi va ko'plab madrasa va boshqa qadimiy inshootlarning katta to'plami, ular tasavvurga ega bo'lgan har qanday sayyohni kamida bir necha yuz yil oldingi davrga olib borishi mumkin 20 . Ko'kand O'zbekiston va O'rta Osiyo bo'ylab ko'plab sayohatimizga kiritilgan. Aksariyat sayyohlar Ko'kandda bir kunni o'tkazadilar, lekin agar sizda vaqt bo'lsa, u juda ko'p kichik sirlarni ochish uchun imkoniyatlar taqdim etadi. Ko'kand shahri, ko'plab ziyoratchilarning ta'riflariga ko'ra, kamida 10-asrdan boshlab yashab kelgan, o'sha davrda shaharcha Xavakend nomi bilan tanilgan va Hindiston bilan Xitoy orasidagi karvon yo'li ustida joylashgan, ammo o'sha paytda bu hudud katta ahamiyatga ega bo'lmagan. Ko'kand qishlog'i faqatgina 18-asr boshlarida Shayboniylar sulolasidan bo'lgan Shahrux hukmdori tomonidan mustahkamlangan. Xonlikning ta'siri oshgani sayin, shahar ham kengayib boraverdi. Ko'kand, "yovvoyi cho'chqa shahri" yoki yanada sirliroq "shamol shahri" deb atalgan, XVIII-XIX asrlarda Farg'ona vodiysidan Toshkentgacha va janubiy Qozog'iston steplarigacha cho'zilgan kuchli Ko'kand xonligining nomini olgan. Ko'kandning Jum'a masjididagi tojikcha yoki o'zbekcha uslubdagi yog'och ustunlar 20 Шодмон Воҳидов. Қўқон хонлиги тарихи. Б 53. 11 Garchi Ko'kand Farg'ona vodiysidagi boshqa shaharlar bilan solishtirganda yosh bo'lsada, tezda gullab-yashnayotgan savdo va diniy markazga aylangan va Buxoro va Xiva xonliklari bilan O'rta Osiyo boyliklari uchun raqobatlashgan. O'zining oltin asrida Ko'kand xonligi va uning poytaxti O'rta Osiyoning etakchi davlatlari va diniy markazi bo'lib, kamida 35 ta madrasa va yuzlab masjidlarga ega edi. Shuningdek, bu yerda mashhur shoirlar, yozuvchilar, olimlar, san'at va madaniyatni qo'llab-quvvatlaydigan boy homiylik mavjud edi. Ko'kandning qudrati 19-asr oxirlarida Rossiya imperiyasi nihoyat Farg'ona vodiysiga yetib kelganida so'ndi 21 . 1.2 IX-XVI asrlarda Qo‘qon shahri tarixiy manbalarda Qo`qon shahriga oid ma`lumotlar tarixiy manbalarda X asrdan boshlab uchraydi. Qo`qonning yoshi 2000 yildan ortiq bo`lib, ma`lumotlarda "Ho`qand", "Havoqand" degan nomlar bilan qayd etilgan. “Havoqand” - go`zal, yoqimli, xushmanzara, shamol shahri, degan ma`nolarni anglatadi. Qo`qonni mahalliy aholi “Ho`qandi latif” yoki “Qo`qon” deb ataganlar. Qo`qon shahri XVIII-XIX asr 1-yarmida Markaziy Osiyoning yirik shaharlaridan biri edi. Qo`qon shahri devor bilan o`ralib, ma`muriy jihatdan 12 dahaga bo`lingani uchun 12 darvozali bo`lgan, shaharda 30 ming aholi yashagan. XIX asr o`rtalarida 38-100 ta xujrasi bo`lgan Madalixon, Norbo`tabiy, Jome, Hojim Oyim, Xoja dodxoh, Mingoyim madrasalari alohida ajralib turgan 22 . Arab geograflari al-Istaxri va Ibn Xavkal Qo‘qonni (Havokand) o‘z asarlarida tilga olishgan. Ular shaharni savdo yo‘llarining muhim nuqtasi sifatida ta’riflagan. Bu manbalar shaharni o‘z davrining rivojlangan markazi sifatida ko‘rsatadi. Xitoylik sayyoh Chjan Tszyanning yozuvlarida Qo‘qon (Havokand) "keng va rivojlangan shahar" sifatida ta’riflangan. U shaharni Farg‘ona vodiysining markazi sifatida ko‘rsatgan. Bu yozuvlar shahar tarixining qadimiyligini tasdiqlaydi. Qo‘qonda Jome masjidi kabi ko‘plab tarixiy yodgorliklar mavjud. Masalan, Jome masjidi 1805-yilda qurilishi boshlangan, ammo 1814-yilda Umarxon tomonidan yakunlangan. Masjidda 98 ta ustun va 22,5 metr balandlikdagi minora mavjud 21 Бобобеков Ҳ. Қўқон тарихи. Б 217. 22 H.H. Hamidov, Sh.E. Ernazarov. O`ZBEKISTON TARIXI. Toshkent-2021. B 122. 12 bo‘lib, u Farg‘ona vodiysidagi eng go‘zal arxitektura yodgorliklaridan biri hisoblanadi. Qo‘qonning tarixiy manbalarda tilga olinganligi va arxitektura yodgorliklari uning o‘tmishdagi muhim shaharlaridan biri ekanligini ko‘rsatadi. Albatta, IX–XVI asrlarda Qo‘qon shahri, tarixiy manbalarda "Havokand" yoki "Khokand" nomlari bilan tilga olingan. Ushbu davrda shahar, Asiya va Yevropa o‘rtasidagi savdo yo‘llarida joylashgan muhim markaz sifatida tanilgan. Muhammad Salih Tashkandi tomonidan yozilgan ushbu fors tilidagi asar, Qo‘qon xonligi tarixining eng so‘nggi va eng uzun xronikasidir. Asar ikki qismdan iborat bo‘lib, birinchi qismda umumiy tarix, ikkinchi qismda esa Toshkent, Farg‘ona va Qo‘qon xonligi tarixi, shuningdek, Rossiya tomonidan bosib olinishi haqida batafsil ma'lumotlar keltirilgan. Niaz- Muhammad ibn Ashur-Muhammad Khoqani tomonidan yozilgan bu fors tilidagi asar, Qo‘qon xonligi tarixi haqida yozilgan ilk yirik asarlardan biridir 23 . Asar, Rossiya tomonidan Qo‘qon xonligi bosib olinishi haqida ma'lumotlar ham o‘z ichiga oladi. Fazli Namangani tomonidan yozilgan bu fors tilidagi asar, Qo‘qon xonligi tarixini o‘z ichiga olgan she'riy tarixiy asardir. Asar, "Timur-nama"ga o‘xshab, 42 bobdan iborat bo‘lib, 5000 baytdan tashkil topgan. Qo‘qon, Asiya va Yevropa o‘rtasidagi savdo yo‘llarida joylashganligi sababli, IX–XVI asrlarda muhim savdo markazi bo‘lgan. Shahar, Xitoy, Hindiston va Fors bilan savdo aloqalarini rivojlantirgan. Qo‘qon, ilm-fan va madaniyat sohalarida ham rivojlangan. Shaharda ko‘plab madrasa va kutubxonalar mavjud bo‘lib, ular ilmiy faoliyatni qo‘llab-quvvatlagan. Qo‘qonning arxitekturasi, uning boy tarixini aks ettiradi. Shaharda ko‘plab masjid, madrasa va maqbaralar mavjud bo‘lib, ular o‘z davrining yuksak arxitektura yodgorliklaridir. Qo‘qon qadimiy va go‘zal shahar bo‘lib, ba’zida Buxoro yoki Samarqand fonida e’tibordan chetda qoladi. Qo‘qon O‘zbekistonning sharqida, Farg‘ona vodiysining janubi-g‘arbiy qismida joylashgan. U O‘zbekiston poytaxti Toshkentdan 228 km janubi-sharqda, Andijondan 115 km g‘arbda va Farg‘onadan 88 km g‘arbda joylashgan. Xuddi shu nomdagi xonlik davrida Qo‘qon shahri ravnaq 23 H.H. Hamidov, Sh.E. Ernazarov. O`ZBEKISTON TARIXI. Toshkent-2021. 13 topgan, bu davrga oid hashamatli me’moriy meros – sopolli masjidlar, maqbaralar, madrasalar hanuzgacha saqlanib qolgan. Qo‘qon haqida yozma manbalarda ilk bor miloddan avvalgi 2-asrda tilga olingan. Biroq, u mashhurlikka faqat milodiy 10-asrda erishdi: o‘sha davrda bu aholi punkti Xitoydan Hindistonga va Forsdan o‘tgan Buyuk Ipak yo‘li yoqasida joylashgani tufayli muhim savdo markaziga aylandi. 13-asrda shahar mo‘g‘ullar tomonidan vayron qilinib, uzoq vaqt davomida o‘z ahamiyatini yo‘qotdi 24 . 18-asrda esa Qo‘qon qaytadan tiklanib, Qo‘qon xonligining poytaxtiga aylandi. Bu davr shaharning chinakam ravnaq topgan davri edi. Rus sayyohi va etnografi G.N. Potanin XIX asrda Qo‘qonga shaxsan tashrif buyurgan va quyidagicha yozadi. Shahar vaqt o‘tishi bilan katta zarar ko‘rgan, buni saqlanib qolgan, ammo vayron bo‘lgan qadimiy yodgorliklardan ko‘rish mumkin” Shahar haqida ko‘plab ma’lumotlarni Turkiston shaharlari tarixining mutaxassisi Nalivkin ham keltirgan (Garchi uning kitobida ba’zi noaniqliklar mavjud bo‘lsa-da – muallif izohi.) Shuningdek, Qo‘qon tarixiga oid ko‘plab kitoblar muallifi, tarix fanlari doktori, professor X. Bobobekov ham, arab mualliflari bu shahar bilan 10-asrda tanish bo‘lganini yozadi. Bugungi kunda bu shaharning tarixi haqida rus tilidagi adabiyotlarda hamda XVIII–XIX asrlardagi Qo‘qon tarixiy maktabi vakillarining eski o‘zbek yozuvida bitilgan asarlarida juda ko‘plab ma’lumotlar mavjud. O‘zbekiston Milliy arxivining arxiv fondlarida ham Qo‘qon va Qo‘qon xonligi tarixiga oid qimmatli hujjatlar va materiallar saqlanadi. Aynan shu yerda Toshkent va Xo‘janddan Farg‘ona vodiysiga olib boruvchi ikki muhim yo‘l tutashgan 25 . Sharqshunos olim V.V. Velyaminov-Zernov esa Qo‘qon xonligi savdo aloqalariga e’tibor qaratib, Qo‘qon–Qoshg‘ar yo‘nalishi orqali olib borilgan savdo munosabatlarini qayd etgan. 1876-yilgacha Qo‘qon shahri Qo‘qon xonligining poytaxti va yirik shahri bo‘lgan. Xonlik tugatilgach, u Turkiston general-gubernatorligining Farg‘ona viloyatiga qarashli shaharlardan biriga aylangan. Shu 24 Бобобеков Ҳ. Қўқон тарихи. Б 176. 25 Воҳидов Ш. Қўқон хонлигида тарихнависликнинг ривожаланиши. б 174. 14 vaqtdan boshlab, Qo‘qon sobiq xonlikning boshqaruv markazi sifatidagi mavqeini yo‘qotgan bo‘lsa-da, tez orada iqtisodiy va moliyaviy jihatdan Toshkent, Andijon, Namangan, O‘sh, Marg‘ilon kabi yirik shaharlardan biriga aylangan. Savdo yo‘llari chorrahasida joylashgan qulay geografik holati, shuningdek, shaharning o‘z aholisi (avvalo, har doim talabda bo‘lgan mahsulotlar ishlab chiqargan savdogarlar va hunarmandlar) va atrof hududlar (shahar va qishloqlardan Qo‘qonga kunlik va mavsumiy mahsulotlar olib keluvchi savdogarlar) faoliyati sababli Qo‘qon ijtimoiy- iqtisodiy maqomini saqlab qolgan. Hatto o‘sha davrlarda ham Qo‘qon Farg‘ona vodiysining eng yirik shahri bo‘libgina qolmay, balki butun Turkistonning yirik shaharlaridan biriga aylangan. Shahar katta pishiq g‘ishtdan qurilgan devorlar bilan o‘ralgan bo‘lib, juda chiroyli va qulay hududda joylashgan. XIX asrning 90-yillarida shaharda 80 mingdan ortiq aholi yashagan XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Qo‘qonga tashrif buyurgan mehmonlar ham shahar tabiatining go‘zalligi va joylashuvining qulayligi haqida ta’kidlab yozishgan Shahar atrofi va ichkarisida ko‘plab katta-kichik bog‘lar va suv havzalari mavjud bo‘lgan. Ayniqsa, xonlarga tegishli bo‘lgan katta bog‘ mashhur bo‘lib, u yerda bodomzor, tokzor, shaftoli, o‘rik va boshqa daraxtlar o‘sgan. Qo‘qon vodiyning ayrim boshqa shaharlaridan farqli o‘laroq, bu yerda rus tilida so‘zlashuvchi aholi kam bo‘lganligi sababli, tuman boshqarmasi shaharning qurilishi va obodonlashtirilishiga unchalik e’tibor qaratmagan 26 . Biroq, bunga qaramay, XIX asr oxiridan boshlab XIX asr oxiridan boshlab Qo‘qon shahrida Yevropa uslubidagi binolar – banklar, savdo do‘konlari, yirik tadbirkorlarning uylari va boshqa ijtimoiy inshootlar qurilib, shahar obodonlashtirila boshlandi. Biroq shunga qaramay, Qo‘qon uzoq vaqt davomida Markaziy Osiyo shaharsozlik an’analariga sodiq qolgan. Shahar aholisi qadimdan qovunchilik, bog‘dorchilik, ipak qurti yetishtirish, kulolchilik, do‘ppi tikish, misgarlik va boshqa hunarlarni puxta egallagan, savdo bilan shug‘ullanib kelgan. Farg‘ona vodiysidagi bozorlardan eng mashhuri Qo‘qon bozori bo‘lgan. Bu bozor narx-navo va mahsulotlar xilma-xilligi bilan ajralib turgan. Hatto shahar tashqarisida yashovchi 26 Терентьев М.А. Статистические очерки. – Спб., 1874. Б 92. 15 odamlar ham bir necha kilometr yurib aynan ushbu bozorda xarid qilish uchun kelishgan. Qo‘qon shahrining Qoshg‘ar, Buxoro, Xiva va Rossiya shaharlari bilan savdo aloqalari muhim ahamiyat kasb etgan. Qoshg‘ardan keltirilgan tovarlar Farg‘ona vodiysiga, xususan, Qo‘qon va Marg‘ilonga yuborilgan, undan esa butun Turkistonga tarqatilgan. Shu sababli, aytish mumkinki, bozor aloqalari sohasida Qo‘qon nafaqat Farg‘ona vodiysi, balki butun Turkiston mintaqasidagi yetakchi shahar bo‘lgan. Qo‘qonga xos an’anaviy hunarlar orasida ipakchilik, zargarlik, temirchilik, kulolchilik, qurol va qog‘oz ishlab chiqarish, to‘qimachilik, kashtachilik, do‘ppido‘zlik, ko‘prik qurilishi va boshqalar mavjud bo‘lgan. Qoshg‘ar va Farg‘ona (Qo‘qon) o‘rtasidagi savdo aloqalarida ipak matolari savdosining o‘rni katta bo‘lgan. 1914-yilda Qoshg‘ardan Farg‘onaga 3 million 410 ming so‘mlik Tovar ipak va boshqa matolar, namat, charm buyumlar, gilamlar, qora choy va boshqa mahsulotlar keltirilgan. Shu yili Farg‘onadan Qoshg‘arga esa 3 million 624 ming so‘mlik paxta va ipak matolar, temir va po‘latdan yasalgan buyumlar, shisha idishlar, gugurt, tamaki mahsulotlari, tikuv mashinalari, baxmal va ipak matolar yuborilgan. Qoshg‘arga olib boruvchi savdo yo‘llari vodiyning ko‘plab shaharlaridan o‘tgan. V.V. Velyaminov-Zernovning yozishicha: “Har yili Qoshg‘ardan Qo‘qonga quyidagilar olib kelinadi: choy uchun 30 ming ot, oq namat uchun 200 ot, kaliy tuzi uchun 200 ot, Xitoy piyolalari uchun 50 ot, oziq- ovqat uchun yana 50 ot” M. Venyukov esa quyidagilarni qayd etgan: “Qoshg‘ardan turli xil qog‘oz matolar, xalatlar, qo‘pol kaliko, quritilgan mevalar va boshqa mahsulotlar olib kelinadi, ayniqsa qo‘pol kaliko va sarg‘ish, qora va jigarrang rangdagi qog‘oz arman kiyimlari mashhur 27 . Bu mahsulotlar katta foyda bilan qo‘chqorlar evaziga almashtiriladi – 15 gaz mato bir qo‘chqorga, arman qog‘oz matosi esa 4–5 qo‘chqorga almashtiriladi” Qoshg‘ardan Qo‘qongacha bo‘lgan yo‘l 23 kun davom etgan. Karvonlar odatda iyun 27 Вельяминов - Зернов В.В. Исторические известия о Кокандском ханстве от Мухаммед-Али до Худаярхана. Б 105. 16 oyi boshida yo‘lga chiqqan, ular 1000–1500 otdan iborat bo‘lgan, yuklar shu otlarga ortilgan. Tuya faqat chodirlar, kiyim-kechaklar va yo‘l uchun kerakli buyumlarni tashishda ishlatilgan. Karvonlar tarkibida Qobul, Fors, Buxoro, Qo‘qon va Toshkent savdogarlari bo‘lgan Qirg‘iz xalqlari orasidagi savdo aloqalarini o‘rgangan A.P. Xoroshxin esa shunday yozadi: “Qirg‘iz dashtlaridan Aulie-Ota orqali har yili Qo‘qonga o‘n minglab qo‘ylar keltiriladi, Toshkentdan esa tayyor rus tovarlari, shakar, temir va boshqa mahsulotlar yuboriladi 28 28 Галкин М.Н. Этнографические и исторические материалы по Средней Азии и Оренбургскому краю. – СПб., 1869. – С. 238-240; История Узбекистана. Т. III. Б 148. 17 II.BOB XVII ASRDAN TO HOZIRGI DAVRLARGACHA QO‘QON SHAHRI MANBALARDAGI TAVSIFI 2.1 XVII asrdan XX asrning 1-choragi davrida Qo‘qon shahri tarixiy manbalarda aks etishi Xo‘qand shahri Farg‘onada bir katta shahar bo‘lib, islom podshohlarini maqarr-i saltanati uchun ibtido Xo‘qanddan bayan qilinadur. Vazh-i tasmiyayi Xo‘qand budurki, xavoqini Xo‘qanddan — u shahar bo‘lmagan vaqtda Xo‘qand o‘rni to‘qay va qamishzor yerlar bo‘lib, o‘sha vaqtda Chodak xojalari — tojiklar so‘rar ekanlar. O‘sha vaqtda bu to‘qaylarda har xil xo‘klar, to‘ng‘izlar yurar ekan. Ular yerlarni kovlab, har xil ovqat topib yer ekanlar, bu jihatdan tojik xojalar kelganda necha yerlar kovlagan ekan. Ular: “Bu chuqurlar nima?” degan. “Kim kovlagan?” deganda, tojik javob berib: “Xo‘k kand,” degan, ya’ni to‘ng‘iz kovlagan deganda, u yerlari(ng) ismi “Xo‘k kand” bo‘lib, “xo‘k kand” aytmoqda qiyin bo‘lib, bizni(ng) turkiyda “qof” harfi qaviy uchun Xo‘qand bo‘lgan, forsiy “kof”ni turkiy “qof”ga badal qilganlar — turkiylar lafzidur. Mana, endi, yana bir badal bo‘ldi: ruscha aytmoqda “qof” yo‘q — “Ko‘kand” bo‘ldi. Shunga o‘xshash har vaqt, har qabila lisonlari bilan tabodul bo‘lib, shevalari o‘zgargan. Buni ba’zi xo‘qandiy yaxshi ta’vil ila “Xo‘yi qand” derlar, ya’ni fe’li-xo‘yi qand degan emish. Xo‘qand xonlarini(ng) ibtidosi Oltun Beshik deb “Tarixi Shohruxiy”da bayan qiladur. O‘sha vaqtda Xo‘qand yo‘q, atrofda Tirgov degan va Chinkat degan va Saroy qishloqlari bo‘lib, Tirgovda bir mudabbir kishi bu xalqni(ng) xonzodasi bo‘lmasa inqiyod qilmasliklarini bilib, o‘shal vaqtda Andijon xonlaridan Boburxon ibn Umarsheyxni(ng) Andijondan qochib ketib turgan vaqti ekan 29 . U kishi o‘z oilasidan bir bachasi va bir marzia-i g‘abiy(ni) necha xil oltin va kumushlar bilan tazyin qilib, uning beshiklarini kimxob va atlaslarga o‘rab, Boburxonni(ng) qochib o‘tib turgan yeriga maxfiy tashlab, unga posbonlar qo‘yib, topib olmoq uchun bo‘lak xalqlarning muoyanasini bilmak lozim. Necha kundan so‘ng uch qishloqdan suv ochmoq uchun odamlar chiqqanda, hammalari beshikni 29 ИСҲОҚХОН ТЎРА ИБРАТ. ТАРИХИ ФАРҒОНА. ТОШКЕНТ «МАЪНАВИЯТ» 2005. B 7. 18 ko‘rib, birdan talash qilib, oxiri ichlaridan birisi chek qilmoq bo‘lganda uch taqsim qilib, chek solib, beshik — saroyliklarga, yovug‘lari — chinkatliklarga, bola tirg‘ovga tushganda, har qaysilari o‘z cheklariga tushgan nimarsalarni olib ketib, bolani tirg‘ovaliklar tarbiya qilib, uning otini Oltun Beshik deb, andin necha qarn o‘tib, avvali 909-hijriy sanasidan Oltun Beshikdan Shohruhxon o‘rtasi ikki yuz yildan ziyodroq o‘tib, o‘n ato bilan 1120-sanasida Shohruhxon julus etib, mufassal yozilib kelgan tarixlari ham bor edi. Taxtgohlari — Xo‘qand shahri bo‘lib, mazkur nasldan yigirma sakkiz zot taxtga o‘tirib, Shahrixondan yuqorisi — “biy” ismida, andin quyisi — “xon” ismini olgan edilar. Bularni(ng) oxiri — Xudoyorkhon bo‘lib, uning ortidan bir-ikki zoti besabot xon ismini ko‘tarib, 1292-sana Xo‘qand shahri Rossiya davlatiga o‘tgandan so‘ng biri ma’zul va bir necha kundan so‘ng biri maqtul bo‘lib, 1293-sanasida xon ismi Farg‘onadan ma’dum va davlatlari noma’lum bo‘lib, jam’i hukumatlari 374 yilga yetgandir. Bu Oltun Beshikni(ng) xalqga xonzoda ekanini ravshan qilmoqda necha ilova so‘zlar qo‘shilib Bolani(ng) boshida bulut soya qilgan ekan, kiyik emizub turgan ekan va qush soya solgan ekan, deb xalqni(ng) qulog‘iga o‘rnatub, to angacha yigit bo‘lib, hurmati va ehsoni ziyoda bo‘lib, xushaxloq va xushmuruvvat bo‘lsa ham Tirg‘ova qishlog‘idan bo‘lak xalq inqiyod qilmay, har qaysi jamoada bir biy bo‘lib kelsa ham, Oltun Beshikni(ng) biyligi shuhratroq bo‘lib, mundan olti avlod bu suratda o‘tub, yettinchi avlodiga kelganda bu kishi boniiy-i Xo‘qand bo‘lib, Shahmastbiy ismini xon laqabiga chiqorub, nihoyatda so‘zi nufuzi bo‘lib, xon ismini rivojlantirib, Shohruhxon deb shuhrat tofgan ekan 30 . Mundin muqaddam ixtilof etsalar ham, Shohruhxon asrida xonlik shuhrati butun bo‘lib, Xo‘qand poytaxt bo‘lib, o‘zidan Hazrati Odamgacha nasabini isbot qilub, muassisi saltanat bo‘lib, ajdodi xavoqini Xo‘qand katta muassasayi tibyon bo‘lgan ekan. Shohruhxon ming bir yuz yigirmada taxtga o‘lturub, komil o‘n ikki yil podshohlik qilib, o‘n uchinchi yili vafot etgan. Abdurahimbek, Abdulkarim isminda Shodibek degan uch o‘g‘li bo‘lib, otasi masnadida Abdurahimbek julus etib, bu ham o‘n ikki yil xonlik qilib, ming bir yuz qirq oltinchi hijriyda vafot bo‘lib, 30 ИСҲОҚХОН ТЎРА ИБРАТ. ТАРИХИ ФАРҒОНА. ТОШКЕНТ «МАЪНАВИЯТ» 2005. B 7-8. 19 birodar Abdulkarimbek taxtga o‘lturub, bu o‘n sakkiz yil xonlik qildi. Bu ham bir ming bir yuz oltmish to‘rtinchi yilda vafot bo‘ldi. O‘g‘li Abdurahmon joyiga o‘tirdi. To‘qqiz oy zarfida bu ham chiqarilib, o‘rniga amakibachchasi Erdonaxon ibn Abdulkarimxon julus etdi. Abdurahmonxonni Marg‘inonda hokim qo‘ydi. Bir sanadann so‘ng Erdonaxonni ham chiqarilib, o‘rniga Bobobek ibn Abdurahimxon o‘tirdi. Bir yil ichida Bobobek qatl qilinib, Erdonaxon ikkinchi bor xonlik taxtiga o‘tirdi. Bir yil ila jam’i o‘n ikki yil julus etub, bir ming bir yuz yetmish oltinchi sanasi vafot etdi. Ba’dahu jamoai sardiyya va uzbakiya jam’ bo‘lib dedilarki, Shohruhxonning ikki o‘g‘li Abdulkarimxon, Abdurahimxonlarning navbati o‘tib, uchinchi o‘g‘li Shodibekka yetdi, bu(ni) haqidur, deb 1177 yili Sulaymonbek ibn Shodibekni xon ko‘tarub, olti oy baynida azl va ba’dahu qatl etildi 31 . Farg‘ona vodiyisidagi ko‘p shaharlar qadimdan mavjud bo‘lgan. Lekin ularning iqtisodiy jihatdan taraqqiy qilishi halokatli urushlar natijasida juda sekinlik bilan o‘tgan, ba’zan to‘xtab ham qolgan. Ularni asli kabi qilib tiklash esa bo‘sh joylarda yangitdan shahar qurishga o‘xshab ketardi. Bunday qadimgi shaharlardan biri Qo‘qon hisoblanib, u 2000 yildan ortiqroq yoshi bor. 1830 yil yanvar oyida shaharga kelgan G. N. Potanin shu sababdan bunday deb yozgan edi: “...shaharda vaqt o‘tishi bilan putur yetgan, buzilgan qadimgi yodgorliklar turibdi. ” 1849 yilda esa “Rus imperatorining Geografiya jamiyati axborotlari” (“Zapiski Imperatorskogo russkogo geograficheskogo obshchestva”)da chop etilgan “Qo‘qon xonligining hozirgi ahvolini tahlil qilish” (“Obozrenie Kokandskogo khanstva v nyneshnem ego sostoyanii”) maqolasida bu yerda qadimda shimoliy davlatlarning qo‘shinlari bostirib kirishi tajovuzida mahv etilgan, qirib tashlangan shahar bo‘lganligiga Qo‘qon tevarak-atrofidagi xarobalar guvohdir, deb ta’kidlanadi 32 . Shaharga qatnovchi sayyohlarning so‘zlariga qaraganda, Qo‘qon bog‘larida ko‘pining yoshi bir necha asrni tashkil etgan daraxtlar o‘smoqda edi. Shaharni barpo etilishi haqida V. P. Nalivkin qiziqarli ma’lumot keltiradi. U 1732 yilda 31 ИСҲОҚХОН ТЎРА ИБРАТ. ТАРИХИ ФАРҒОНА. ТОШКЕНТ «МАЪНАВИЯТ» 2005. B 8. 32 ҲАЙДАРБЕК НАЗИРБЕКОВИЧ БОБОБЕКОВ. ҚЎҚОН ТАРИХИ. ТОШКЕНТ «ФАН» 1996. B 6. 20 Shohruhning o‘g‘li Abu ar-Rahim hukmdor bo‘lgach, Qo‘qon shahriga asos soldi, uning vafotidan keyin esa ukasi va Vorisi Abu al-Karimbiy Qo‘qonga ko‘chib kelib, uni qayta qurdi, deb eslatib o‘tadi. Faqat shu paytdan boshlab Qo‘qon o‘z nomiga ega bo‘ldi. Shu yerlik mahalliy kishilar esa shahar asos solinish vaqtini 1153/1740 yillar deb hisoblaydilar. Bizning fikrimizcha, V. P. Nalivkin xatolikga yo‘l qo‘ygan. Shahar mavjud bo‘lishi haqida yana 1718 yilda Rossiyadan Buxoroga yuborilgan Oriental Komissiyasining kotibi Florio Beneveni ham eslatib o‘tadi. Uning esdaliklarida quyidagilarni o‘qiymiz: “Butun Buxoro o‘lkasida hozirgi va ilgari vaqtida 23 ta shahar hisoblanardi, chunonchi, Buxorodan sharqqa: Azora, Jarmana, Toshkent, Qo‘qon, Marg‘ilon, Namdan, Andijon va Kashgar 33 . Qo‘qon haqidagi ma’lumot X asr arab mualliflarining geografiyaga oid asarlarida ham uchraydi. Masalan, Abu Ishoq Ibrohim ibn Muhammad al-Istahriy “Kitob al-Masolik” asarida bunday deb yozgan edi: “Kimki Xo‘janddan Farg‘onaning asosiy shahri bo‘lgan Axsiketgacha borishni istasa, u Kenddan So‘xga bitta manzil, So‘xdan Huvakandgacha — bitta katta manzil, Huvakanddan Axsikentgacha — bir manzil yuradi...” “Hudud al-Olam” asarida (983 yilda yozilgan): “Huvakand, Rishton va Zendaremi shaharlarining aholisi zich joylashgan bo‘lib, ekin ekiladigan yerlar ko‘p bo‘lgan,” deb yozilgan. Demak, bizgacha yetib kelgan qo‘lyozmalarga ko‘ra, Qo‘qon shahri tarixda arab olimlariga X asrdayoq yaxshi ma’lum bo‘lgan. Bizning davrimizgacha shahar nomining kelib chiqishi haqida ancha rivoyatlar saqlanib qolgan. Ulardan birida shahar nomi “Xukkan” (to‘ng‘iz, xo‘klar manzili, qarorgohi, to‘ng‘izlar yashaydigan joy) so‘zidan kelib chiqqanligi haqida hikoya qilinadi. Shahar barpo bo‘lmasdan oldin bu joy botqoq bo‘lgan, bu yerda ko‘p to‘ng‘iz (xo‘k)lar yashagani uchun uni “Xo‘k kon”, ya’ni to‘ng‘izlar makoni, to‘ng‘izlar joyi deb ataganlar. Har bir durishda botqoq yer quritilgan, to‘ng‘izlar esa haydab tashlangan. Bu haqida tarixiy asarlarda ham ma’lumot beriladi. Chunonchi, “Tarixi Farg‘ona” asarining muallifi Ishoqxon to‘ra bunday deb yozgan edi, shahar bo‘lmagan vaqtda Ho‘qand o‘rni to‘qay va qamishzor yerlar bo‘lib, u vaqtda Chodak 33 ҲАЙДАРБЕК НАЗИРБЕКОВИЧ БОБОБЕКОВ. ҚЎҚОН ТАРИХИ. ТОШКЕНТ «ФАН» 1996. B 7. 21 hojalarini tojiklar suvoralari ekanlar. Bu to‘qaylarda har xil xo‘k va to‘ng‘izlar yurar ekan. Yerlarni kavlab, har xil ovqat topib yer ekanlar. Bu jihatdan tojik hojalar kelganda necha yerlar kavlangani ekan. Ular bu chuqurlarda nima, kimlar kavlagan deganlarida, tojik javob berib, ‘xo‘k kand’ deganda, ya’ni to‘ng‘iz kavlagan deganda, u yerning ismi ‘xo‘k kand’ bo‘lib, xo‘k kand demoqda qiyn bo‘lib, bizning turkida ‘qof’ harfi qattiq bo‘lgani uchun Ho‘qand bo‘lgan, ‘kof’ni turkiy ‘qof’ga badal qilganlar — turkiylar lafzidir. Mana, endi yana bir badal bo‘ldi, ruscha aytmoqda ‘qof’ yo‘q — ‘Kokand’ bo‘ldi. Shunga o‘xshash har vaqtda har qabila insonlari tabodul bo‘lib, ma’nolar o‘zgargan, buni ba’zi ho‘qandiylar yaxshi ta’vilila ‘Xuyqand’ derlar, ya’ni fe’li-xuyi qand degan emish 34 .” Boshqa rivoyatlarga qaraganda, shahar nomi ‘Havokent’ (shamollar shahri) so‘zidan kelib chiqqan. Shahar qurilgan paytda istiqomat qiluvchilar (afsuski, qaysi qabilaligi aytilmaydi) bu yerda shamolning tez-tez bo‘lishini, poyalar, daraxt tanalarining doimiy kuchli shamollar ta’sirida bir tomonga egilganligini ta’kidlashadi. Yoshi ulg‘ayib, keksayib qolgan odamlar, agar shamol ko‘p vaqt mobaynida bo‘lmasa, ular o‘zlarini yomon his qilganliklarini, nafas olish qiyin bo‘lganligini, yuraklari sanchganini eslaydilar. Shuning uchun shahar ‘Havokent’ (shamollar shahri, tez-tez havoni o‘zgartiruvchi, muhitni salqin qiluvchi, bahri-dilni ochadigan, sof bo‘lishini ta’minlovchi ma’nosida) deb atalgan. I. To‘xtasinov, Ya. K. Abramov, A. Dadaboyev va boshqalarning ‘hū’ so‘zining o‘zbek tilida ‘havo’ (havo, shamol) tarzida tarjima qilinib, shu ma’noni bildirishi haqidagi ma’lumoti diqqatga sazovordir 35 . Shuning uchun shahar ‘Havoqand’ yoki ‘Havokent’ deb atalgan. Qo‘qon tarixiga oid “Ansob as-salotin va tavorix al-Havaqin” nomli kitobda shahar “Havaqin” deb yuritila degan fikr ham bor edi. Bu kitob qo‘lyozmasi O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda. Lekin “Havodin” so‘zi faqat sarlavhada “xonlar” ma’nosida qo‘llangan, matnda esa shahar “Ho‘qand” deb yuritilgan. Yana bir rivoyatda shahar nomi “Ko‘pqon” (ko‘p 34 1 исxоxхон 'Кцнайдцллахўжа цгли Ябрат. Фарғона тарихи Цараиг: Мерос, Тошкент,' 1991. B 285. 35 ҲАЙДАРБЕК НАЗИРБЕКОВИЧ БОБОБЕКОВ. ҚЎҚОН ТАРИХИ. ТОШКЕНТ «ФАН» 1996. B 8. 22 qon, ko‘p qon to‘kilgan joy) so‘zidan kelib chiqqanligi ta’kidlanadi. Bu afsonaga muvofiq, uzoq o‘tmishda, shahar qurilgan paytda tez-tez o‘zaro urushlar bo‘lib turgan. Chet elliklar, masalan, xitoylar, mo‘g‘ullar, qalmiqlar va boshqalar shaharga bostirib kirishga intilganlar va uning boy-badavlat aholisi yashaydigan odamlarini qul qilib, ozodlikdan mahrum etib, uni tez-tez qamal qilib turganlar. Lekin aholi shaharni yaxshi himoya qilib, astoydil, qattiq turib qarshilik ko‘rsatgan. Qo‘qonlik tarixni yaxshi biladigan odamlarning ma’lumotiga ko‘ra (Hazirjon Valiev, Usmonjon Abdullayev, Muhitdin Xo‘jayev, Abdulla Usmonov, Shukurjon Mamatov, Tesha Zohidov va boshqalar) uzoq o‘tmishda xitoylar shaharni bosib olishga harakat qilganlar, lekin buning uddasidan chiqa olmaganlar. Ular ikkinchi marta yana katta qo‘shin bilan kelib, shaharni qurshab oladilar. Qo‘qonliklar, hatto ularning oziq-ovqat, yem- xashaklari tugashiga qaramay, shaharni topshirmaydilar. Xitoylar, agar shaharliklar o‘zlarining hukmdorlarini tutib bersalar yoki o‘ldirsalar, qamalni olib tashlashlarini bildiradilar. Qo‘qonliklar bu shartni bajarishni rad qiladilar. Lekin hukmron tabaqalar til biriktirib, fitna uyushtirib, hukmdorni o‘ldirishadi. Shundan keyin xitoylar qurshovni olib tashlab, uzoqlashadilar. Ana shu sababli shaharni qonli — “Ko‘pqon” deb ataydilar. Talaffuzda “p” ni tushirib, “Qo‘qon” deb atay boshlaydilar, keyinchalik esa “q” ning “k” ga o‘zgarishi bilan “Ko‘qon” deb atay boshlaydilar. Keltirilgan afsonaning asosi miloddan avvalgi 104–101 yillarda “Tsianxanshu” to‘plamidan dasturnoma tarzida yozilgan voqealarga borib taqaladi 36 . Miloddan avvalgi 139 yilda Xitoy xoqonining vakili (josusi, ayg‘oqchisi) Jan Tsan birinchi marta Farg‘ona vodiysiga kiradi. Qaytganidan keyin u Xitoy Hukumatiга batafsil ma’lumot yozadi. Uning gaplari bo‘yicha bu vaqtda Farg‘onada o‘troq bo‘lib yashayotgan va dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi Yüe-chji qabilalari un, bug‘doy ekishgan. Shuningdek, u yerda juda ko‘p arg‘umoq (ot)lar bo‘lganligini ham tasvirlaydi. Qurollari kamon, o‘q, nayzalardan iborat bo‘lib, asosan otliq askarlar kamondan otishda usta bo‘lgan ekan. Farg‘ona hokimi do‘stona munosabatlarni o‘rnatish maqsadida o‘sha paytda Xitoyga elchi yuboradi, elchi juda 36 ҲАЙДАРБЕК НАЗИРБЕКОВИЧ БОБОБЕКОВ. ҚЎҚОН ТАРИХИ. ТОШКЕНТ «ФАН» 1996. B 9. 23 yaxshi kutib olinadi. Xitoy hokimi Farg‘onada eng yaxshi arg‘umoq (ot)lar borligini bilib qolib, u yerga o‘zining elchilarini yuboradi. Qabul marosimida Xitoy elchisi surbetlik bilan “ajoyib otlar” (ya’ni arg‘umoqlarni) talab qiladi va Farg‘ona hokimining oyog‘i tagiga 1000 lak tilla tanga va bitta oltin ot (toycha) tashlaydi. Bu Farg‘ona hokimining izzat-nafsiga tegadi va arg‘umoqlarni berishdan voz kechadi. Xitoy elchisi qo‘pollik qiladi. Haqoratlangan oqsoqollar (qabila boshliqlari) uni o‘ldirishga qaror qiladilar. Elchilar qo‘yib yuboriladi, lekin qaytishda Uzgan shahrida ular o‘ldiriladi. Xitoy hokimi U Di (miloddan avvalgi 141–137 yillar) bu holni bilib qolib, Farg‘onani bosib olish uchun qo‘shin yuboradi. Lekin xitoy qo‘shinlari mag‘lubiyatga uchraydi. Oradan bir necha yil o‘tgach (miloddan avvalgi 102 yilga yaqin) xitoyliklar Farg‘onaga yana hujum qiladilar. Bu vaqtda 60 000 xitoy qo‘shini Farg‘ona davlatining poytaxtini o‘rab oladi, lekin uni bosib ololmaydilar. Xitoyliklar suvlarni to‘sib qo‘yadilar, lekin aholi quduqlardan foydalanadi. G‘amlagan oziq- ovqatlar tugay boshlagach, ulardan qutulish uchun shahar aholisi hukmdorni o‘ldiradi va xitoyliklar bilan shartnoma tuzadi, lekin shunga qaramay, ularni shaharga kiritmaydi. Boshqa bir rivoyat shahar “Qopqon” (tuzoq, pistirma) deb atalganini tasdiqlaydi 37 . Ilgarigi vaqtlarda ajnabiylar shaharni talon-toroj qilish va aholisini qulga aylantirish uchun tez-tez hujum qilganlar. Lekin ularning barcha urinishlari behuda ketgan. Bir so‘z bilan aytganda, shaharni bosib olishga uringan ajnabiylar pistirmaga tushib qolib, mag‘lubiyatga uchraganlar. Shuning uchun shaharni “Qopqon” deb atay boshlaganlar. Keyinchalik fonetik o‘zgarishlar natijasida bu nom “Ko‘qon”, “Qo‘qand” bo‘lgan. Qo‘qon toponimining “Xo‘qand” (yoqimli, latif shahar, yaxshi shahar) so‘zidan kelib chiqqanligi haqidagi tushuncha beruvchi afsona mavjud. Shaharni qurish zarurati paydo bo‘lganida, tajribali ustalar — shahar quruvchi va ularning rejalarini tuzish bo‘yicha mutaxassislar o‘zlarining hokimiga eng qulay bo‘lgan toza suvli va soy orasidagi joyni tanlab olish kerakligini maslahat berganlar. Bu joyda ko‘p bog‘lar va polizlar bor edi; yerning o‘zi esa juda hosildor bo‘lgan. 37 ҲАЙДАРБЕК НАЗИРБЕКОВИЧ БОБОБЕКОВ. ҚЎҚОН ТАРИХИ. ТОШКЕНТ «ФАН» 1996. B 10. 24 Dushmanning bosib olish xavfidan shahar tabiiy to‘siq — ikkita soy bilan himoya qilingan. Agar dushman soy suvini to‘sib qo‘ygan holda hujum qilsa, quduqlar qazish mumkin bo‘lardi, chunki 1,5–2 m chuqurlikda suv bo‘lib, aholi talabini chuchuk suv bilan qondira olardi. Bunga qo‘shimcha ravishda, bu yerdan Xitoy va boshqa mamlakatlarga karvon yo‘li o‘tardi. Bularning hammasi shaharni “Xo‘qand” deb atashga asos bo‘lgan 38 . Haqiqatda esa, qo‘lyozma manbalarda (arxiv materiallarida ham) XVIII–XIX asrlarda shahar “Xo‘qand” deb atalgan. Bir qancha misollar keltiramiz. A. L. Troitskaya tomonidan yozilgan “Qo‘qon xonlarining arxivi katalogi”da “Xo‘qand” toponimi 50 dan ortiq hujjatlarda uchraydi. Hakimxon to‘ra tomonidan yozilgan quyidagi ma’lumot diqqatga sazovordir: “Rahimxonni sohibqiron der erdilar va necha fursatdan keyin Xo‘qand hukumatini ukasi Abdukarim biyga tashlab, o‘zi Xo‘qand viloyatiga kelib qaror topdi va ul vaqtda Xo‘qand yangi obod bo‘lgan edi 39 . ” XIX asr shoira Dilshodning (1801–1905/06 yy.) she’rlarida quyidagilarni o‘qishimiz mumkin: “Kuylangiz ozodlik mazmunida siz biobaro, Tinglasun Toshkent, Xo‘qand, Xo‘jand va Farg‘ona.” “Tarixi Turkiston” muallifining ma’lumot berishicha: “Shul tariqa bilan Buxoro qo‘shini muddat ikki oy Xo‘qandni qamab yotib, bu muddat ichida Xo‘qanddin oq uyli qilib olib ketgan Xo‘qand umarolaridan Shodi Dodhōh bir nechа boshqa umаrolаr ilаmir qushunidаn qochib Xo'qаndgа Sherаlixon xizmаtigа kelibdur 40 . 2.2 Sovet davri va mustaqillik yillarida Qo‘qon shahri tarixi o‘rganilishi Mamlakatning eng asosiy savdo va tijorat markazlari Qo‘qon, Toshkent, Marg‘ilon, Andijon, Xo‘jand, Namangan, O‘sh, Uratepa kabi shaharlardir. Ular orasida Qo‘qon nafaqat xonlik, balki butun O‘rta Osiyoning savdo markazlaridan biri bo‘lgan. Qo‘qon bozorlarining o‘ziga xos jihati — ular tovarlarga boyligi va narx-navoning boshqa shaharlarga nisbatan ancha arzonligi bilan ajralib turardi. 38 ҲАЙДАРБЕК НАЗИРБЕКОВИЧ БОБОБЕКОВ. ҚЎҚОН ТАРИХИ. ТОШКЕНТ «ФАН» 1996. B 11. 39 Мунтахаб ат-таворих. Ўзбекистон Республғкаси Фанлар академияси Шарқтунослик институтн, қўлёзма, иив. B 393— 394. 40 Мулла Олим. Тарих-и Туркистон, 1915. B 82. 25 Shaharning devorlar bilan o‘ralgan katta bozorlarida mahalliy aholi va chetdan kelgan savdogarlar doimo gavjum bo‘lgan. XIX asrning 20- yillarida Potanin Qo‘qonda oltita bozor bo‘lganligini qayd etgan 41 . Bozorlar yakshanba, chorshanba va payshanba kunlari ishlagan. Bu yerda qat’iy nazorat o‘rnatilgan bo‘lib, xaridor haqiga xiyonat qiluvchilar qattiq jazoga tortilgan 42 . Qo‘qon xonligining iqtisodiy hayotida tashqi savdo ham muhim rol o‘ynagan. Mamlakatning g‘arb va janubida Buxoro, Xiva, Afg‘oniston, Eron, Turkiya, Hindisto n, sharqda Xitoy (Qashqar orqali), shimolda Dashti Qipcho q ko‘chmanchilari va ayniqsa Rossiya bilan keng savdo munosabatlari o‘rnatilgan. Manbalarda xonlikka yaponiyalik va angliyalik savdogarlar ham kelganligi ko‘rsatiladi 43 . Tashqi savdo karvonlarda tovar olib borish va olib kelish yo‘li bilan amalga oshirilgan. Xonlikning savdo karvonlari quyidagi yo‘nalishlar bo‘yicha qatnagan. Qo‘qon–Buxoro savdo yo‘li: Bu yo‘l ikki yo‘nalishda markaziy shaharlardan o‘tgan. Birinchi yo‘nalish: Qo‘qon — Beshariq — Mahram — Xo‘jand — Uratepa — Jom (Yom) — Robot — Jizzax — Samarqand — Yangiqo‘rg‘on orqali. Ikkinchi yo‘nalish: Qo‘qon — Beshariq — Mahram — Xo‘jand — Uratepa — Zomin — Jizzax — Samarqand orqali o‘tgan va savdo karvonlari 20–22 kunda Buxoroga yetib borgan 44 . Qo‘qon–Toshkent savdo yo‘li: Uchta yirik yo‘nalish mavjud. Birinchi yo‘nalish: Tilaov va Kandir dovoni orqali o‘tib, Tilaovda ikki shaxobchaga bo‘lingan. Biri O‘hangaronning chap tomonidan o‘tib, Kurd orqali Beshkent, Toytepa va Toshkentga borgan. Ikkinchisi esa Tilaov yonida O‘hangarondan o‘tib, Qorahitoy qishlog‘ida ikki bo‘lingan: biri Toytepaga, ikkinchisi Qovardan Niyazbek orqali Toshkentga kelgan. Bu yo‘l eng uzun hisoblangan va undan faqat suv toshqinlari vaqtida, ya’ni Toytepadan Toshkentga yurib bo‘lmagan vaqtlarida 41 Шодмон Воҳидов. Қўқон хонлиги тарихи. Б 40. 42 Бобобеков Ҳ. Қўқон тарихи. − Б. 234-236. 43 Воҳидов Ш. Қўқон хонлигида тарихнависликнинг ривожаланиши. − Б.77-78. 44 БобобековХ.Қўқон тарихи. – Б.120. 26 foydalanil gan. Ikkinchi yo‘nalish. Qo‘qonda gi Uchto‘qasi orqali Robot (Uralstansiya)da ikki shaxobchaga bo‘lingan. Biri Bishkent va Toytepaga, ikkinchisi chaproq yurib, Bo‘ka, Jafon, Zangi ota qishlog‘i orqali Toshkentga kelgan. Uchinchi yo‘nalish: Qo‘qon va Namangandan Tirs orqali o‘tgan yo‘l. U Chotqoldan yuqori ko‘tarilib, Qorabura darasidan o‘tib, Avliyo ota qishlog‘iga borgan. Uning bir shaxobchasi chapga yo‘nalib, Chimkent orqali Ettisuv tog‘i, Oqjard va Qoplonbek bilan Toshkentga kelgan. Bu yo‘l faqat yozda foydalanilgan. Ikkinchi shaxobchasi Sayram vodiyasidan Tilaov orqali tog‘dan o‘tib, Qo‘qonga borgan. Aniqrog‘i, bu Sayram — Qo‘qon yo‘li bo‘lib, u Sayram vodiyasidan boshlanib, Ettisuv — Oqjard — Darbesikqopqa dovoni — Aleksandrovsk tog‘lari — Xo‘jand ko‘prigi orqali Chirchiq daryosidan o‘tib — Kuchqorgon — Xitoytepa — Qanjigaldan o‘tib Tilaovga borgan va katta Qo‘qon yo‘li bilan shaharga kirgan. Bu yo‘l orqali asosan qo‘y podalari Avliyo otadan Qo‘qonga olib kelingan 45 . Toshkentdan Qo‘qongacha yo‘l 10 kunlik bo‘lgan 46 . Qo‘qon–Xiva savdo yo‘li: Bir tarmaqi Buxoro orqali o‘tgan. Ikkinchi tarmaqi Sirdaryo bo‘ylaridan borgan. Qo‘qondan Xivaga karvon yozda bir — bir yarim oy yo‘l yurgan. Qo‘qon–Pomir savdo yo‘li: Qo‘lob va Qorateginga va u yerdan Pomir tumanlariga borgan. Yo‘l dovonlar orqali o‘tgan va yoz mavsumida amalga oshirilgan. Qo‘qon savdo karvonlari Afg‘onistonga: Buxoro amirligi hududlari, ya’ni Termiz orqali bir — bir yarim oyda yetib borgan. Qo‘qon–Eron karvon savdosi: Asosan Termiz va Hirot orqali Mashhaddan o‘tish yo‘li bilan amalga oshirilgan. Shu yo‘l orqali Turkiyaga safar tinch va osoyishtalik holatlarida ikki oy sarflangan 47 . Qo‘qon xonligida poytaxtdan tashqari Toshkent, Turkiston, Chimkent, O‘ratepa, Marg‘ilon va Andijonda shaharlar ko‘p hunar va kasblar bilan mashg‘ul bo‘lardilar. Har bir hunar ahli o‘z mahalla va ko‘chalarida yashab, maxsus ustaxona, rastalar, tim va do‘konlarda ishlab kun kechirardilar. Xonlikning ko‘p shaharlarida misgar, temirchi, kulol, bo‘zchi, qulf-zanjirsoz, degrez (qozon quyuvchi), parchabof 45 Терентьев М.А. Статистические очерки. – Спб., 1874. – С. 113. 46 Петровский Н. Очерки Коканского ханства. // Вестник Европы. // ТС. Том. 76. − С. 729-730. 47 Шодмон Воҳидов. Қўқон хонлиги тарихи. Б 41. 27 (gazlama to‘quvchi), kamongar va boshqa hunar egalariing mahallalari bo‘lardi. Hunarmand va kosiblar qadimdan meros bo‘lib kelayotgan ishlar bilan shug‘ullanib, o‘z kasblarida mohir va usta bo‘lib ketgan edilar. Xonlikning ko‘p shahar va nohiyalari biron-bir hunarga mutaxassislashib, shu mahsulotlari bilan mashhur bo‘lgandilar. Masalan, Qo‘qon zargarlik va qog‘oz mahsuloti («abri bahor» nomli qog‘ozi bilan), Shahrixon va Chust tikuvchilik hamda temirdan yasalgan mahsulotlari, xususan pichoqlari bilan Marg‘ilon va Andijon ipak gazlama chiqarishda (atlas, alocha, beqasam), Toshkent tikuvchilik va temir-mis mahsuloti bilan mashhur edilar. Zargarlar o‘z mahsulotlari uchun xom ashyoni Qo‘qon va Marg‘ilon bozorlaridan sotib olardilar. Oltin rudasi Sirdaryo boshlanishi hududlaridan, Qoshgar, Davvon, Oltoy tog‘laridan olinardi. Masalan, rus olimi V.Velyaminov-Zernov Qonsuv daryosidan oltin olish jarayoni haqida qiziqarli ma’lumotlar bergan 48 . XIX asrning 60-yillarida Qoratepa tog‘larida ochilgan oltin koni ham qo‘qonliklarga katta daromad keltirgan. Oltin, kumush, mis kabi nodir metallar tanga o‘yish maqsadida xon o‘rdasida joylashgan zarbxonada ham ishlatilardi. Zargarlik mahsulotlari arzon narxda sotilardi va u asosan xonlik savdogarlari tomonidan Rusiya bozor va yarmarkalariga eltib sotilar va shu zayl arzon-garov bu mollar Yevropa boylari xazinalarini to‘ldirardi. Xonlik zargarlari har xil tillo halqalar, oltin tuzuvi bo‘yinbog‘i, tilla-qosh, uzuk, bilak uzuk, bozuband, tumordon kabi bezak buyumlarini mahorat bilan yasar va qilich, pichoq dastasi, g‘iloflarni qimmatbaho toshlar bilan bezatishga usta edilar. Qo‘qon xonligidagi talay ma’dan konlarida kumush ham qo‘rg‘oshin rudasi bilan birga qazib olinardi. Namangan atrofidagi tog‘larda, Qorato‘g‘da, O‘ratepaning La’lkon degan joyida, Bog‘iston, Sazaq, No‘g‘oy qishloq yaqinida ana shunday kumush konlari bor edi. Mis ma’dani esa Ohangaron vodiyisining Qora-Xitoy qishlog‘i yaqinida, Xo‘jand tog‘larida qo‘lga kiritilar edi. Zargarchilikning muhim xom ashyosi bo‘lgan feruza, yoqut, la’l, zumrad, qizil-yoqut, lojuvard, a’qiqlar esa Xo‘jand atrofida, So‘x va Isfara tog‘larida, Oltoyda bor edi. Ular 48 Вельяминов - Зернов В.В. Сведения о Кокандском ханстве // ВРГО. – СПб., 1856. Т.18. – С. 124. 28 Qo‘qon, Marg‘ilon, Toshkent bozorlarida sotilardi. O‘tgan asrda bir pud lojuvard 25 tillodan 40 tillogacha bahoda sotilardi 49 . Qo‘qon hunarmandlari ichida qurol-aslaha va jang kiyim- kechaklari ishlab chiqaradigan ustalar va kosiblar katta obro‘ va hurmatga ega edilar. Top quyuvchilar, aslahachi-qo‘rchilar, jibachi, Miltiqsoz, ketmon yasovchi, nayzasoz, zirahsoz, kulohdo‘zlar Qo‘qonda, Ўratеpa va Marg‘ilonda yashar edilar. Qo‘qonda Xudoyorxon davrida porox kukuni ishlab chiqaradigan maxsus korxona bor edi. Porox kukuni Marg‘ilonda, Andijonning Chaykent qishlog‘ida, viloyatlar markazlarida ham ishlab chiqarilar edi. Andijonda evropacha uslubdagi miltiq korxonasi qurilgan bo‘lib, unda miltiq va boshqa qurollar ta‘mir qilinar edi 50 . Qo‘qon ustalari rus qo‘shinlariga qarshi boryotgan askarlar uchun faqatgina Sulton Saidxon (1863-1865 yy.) davrida Mulla Alimqul amirlashkar uchun 70 ta katta to‘p, o‘n mingga yaqin miltiq yasab bergandilar. Ammo ana shu qurol-aslaha 1865 yili Xudoyorxonni qaytadan taxtga chiqarish maqsadida yordamga kelgan, ammo xon iltimosiga binoan Qo‘qonga kirmay, alamzada holda Buxoroga qaytib ketayotgan amir Muzaffar qo‘liga tushib, Buxoroga olib ketiladi. Bu esa Qo‘qon davlatiga katta zarba bo‘ladi. Yuqorida aytganimizdek, shu yilisi amir Qo‘qon xazinasi bilan birga ko‘p hunarmandlarni ham Buxoroga ko‘chirib ketgandi. XIX asrning o‘rtalarida tikuvchilik, paxta va ipak bilan ishlaydigan hunarmandlar va kosiblar og‘ir ahvolga tushadilar. Buning birinchi sababi hokimlarning o‘zaro to‘qnashuvlari – ichki nizolar bo‘lsa, ikkinchidan paxta va ipak Rossiya bozorlarida sotilar va ular Rossiya manufakturalarida qayta ishlanib, bu mahsulotlar esa yana Qo‘qonga keltirilib, aholiga arzon narxlarda sotilar edi. Natijada to‘quvchilar bozori kasodga uchrab, ahvollari og‘irlashadi. Bunday kasb-hunarlardan anchasi asta-sekin yo‘qolib ketdi. Qo‘qon xonligida qog‘oz mahsuloti ishlab chiqarish ham rivojlangan edi. Qo‘qon, Marg‘ilon va Toshkentda ana shu Objivoz – qog‘oz ishlab chiqaradigan tegirmonlar faoliyat ko‘rsatar edi. Qog‘oz 49 Вельяминов - Зернов В.В. Исторические известия о Кокандском ханстве от Мухаммед-Али до Худаярхана. – С. 117-118. 50 Набиев Р. Из истории Кокандского ханства. – С. 206-208. 29 sanoati mahsulotidan kotib, xattot, muqovachi-saҳҳof, attoru musavvir, naqqoshu lavh chizuvchilar o‘z ishlarida unumli foydalanar edilar 51 . Qo‘qondagi Objivoz korxonasi hatto XX asrning 40-yillarida ham ishlab turgan. Qo‘qonning «abri bahor» nomi bilan mashhur qog‘ozi chet elliklar tomonidan ham yuqori baholangan. Qo‘qon xattot va kotiblari Xitoy ipak qog‘ozi, Rossiya manufaktura qog‘ozlarini ham ishlatishgan. XVIII asrning oxiri - XIX asrning boshlarida Qo‘qon xonligining kuchli markaziy hokimiyatga ega bo‘lgan markazlashgan davlat sifatida qaror topishi, xalq xo‘jaligining bir muncha jonlanishi natijasida moddiy madaniyat rivojlandi. Mamlakat poytaxti Qo‘qon va boshqa shaharlarda bir qator me‘moriy obidalar, yo‘llar, ko‘priklar, suv inshootlari, hammomlar qadd rostladi, amaliy san‘at va xattotlik san‘ati rivoj topdi. Me‘moriy binolar xonlikda ma‘muriy (davlat muassasalari Ark, Urdа, devonxona, hokimlar, beklar urdalari), harbiy boshqaruvga tegishli, mudofaa inshootlar, ibodatxonalar (masjid, qorixonа, dalоilxonalar), ta‘lim muassasalari (madrasa va maktablar), savdo-sotiq binolari (do‘kon, rastalar, timlar, bozorlar va h.), turar uy-joylar, kommunal inshootlar (hammomlar), muhandislik inshootlari (sardobalar, ko‘prik, ariqlar, to‘g‘onlar) va b. iborat bo‘lgan 52 . XIX asrning birinchi yarmida xonlikda Umarxon, Muhammadalixon, Nodirabegim, Xudoyorxon, Sulton Murodbek, Sulton Saidxon va harbiy boshliqlard an Musulmonq uli, Aliquli, Holmuham mad mingboshil ar va zamonasining ilg‘or, ma‘rifatli, boy kishilari tomonidan me‘moriy obidalar qurildi, shaharsozlik tez sur‘atlar bilan rivojlandi. Natijada mamlakat poytaxti Qo‘qon tez fursatda O‘rta Osiyoning yirik shaharlari sirasiga kirib, ilm-fan va madaniyat markaziga aylandi. Me‘morchilikda asosiy e‘tibor birinchi navbatda madrasalar, masjidlar, honaqohlar, darvish va qalandarlarga uchun takyahonalari, qorixonalar, sardobalar, ko‘priklar, bozor rastalari barpo qilish hamda ariqlar qazishga qaratilgan. Xonlik shahar va qishloqlarida birinchi ko‘zga tashlanadigan binolar madrasa va masjidlar bo‘lib, ular baland va hashamatli, naqshinkor hamda kungurador qilib 51 Галкин М.Н. Этнографические и исторические материалы по Средней Азии и Оренбургскому краю. – СПб., 1869. – С. 238-240; История Узбекистана. Т. III. – С. 218. 52 Шодмон Воҳидов. Қўқон хонлиги тарихи. Б 52. 30 qurilgan. Madrasa, masjid va urda imoratlari salobatli hamda hashamatli bo‘lishi uchun ular osmounpar gumbozli qilib bunyod etilgan. Binolarning balandligi va mustahkamligini o‘sha davr qurilishining yutuqlaridan deb hisoblash mumkin. Qo‘qon shahrida Norbutabiy, Olimxon va Umarxon hukmronligi davrida ko‘plab madrasalar qurildi. Mashhur tarixchi Muhammadxakimhonning bobosi tomonidan Hakim tura madrasasi, 1840-1842-yillar o‘rtasida Mo‘hlar oyim va Xon madrasalari barpo etildi. Bulardan tashqari Oftaboyim, Rizoqulibek, Mingoyim, Muhammadyasovul, Xojadodxoh, Xaqquli mingboshi, Muhammad siddiq tunkator, Dasturxonc hi, Aminxon xishtin, Muhammadyusuf Oxun devon kabi madrasalar bunyod etilgan 53 . Shahar markazi Chorsuda to‘rt ta yirik madrasa binosi qadd ko‘targan. Vasiliy Pshenichnikov ma‘lumotiga qaraganda, 1842-yilda poytaxtda 15 ta madrasa bo‘lib, ulardan eng ko‘zga ko‘ringanlari Muhammadalixon madrasasi, Norbutabek, Jomiy, Oli, Hakim oyim, Sulton Murodbek, Xo‘ja dodxoh, Ming oyim madrasalaridir. Ularning 38 tadan 108 tagacha hujrasi bo‘lgan 54 . XVIII-XIX asrlarda Qo‘qonda barpo etilgan madrasalar, ularning qurilgan yili, binoni qurdirgan shaxs, me‘mori va bugungi kunda Qo‘qon shahridagi o‘rni quyidagi jadvalda ko‘rish mumkin 55 . Xo'qand - Markaziy Osiyoning eng yirik siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, ma'naviy markazlaridan biri sifatida mashhur bo'lib kelgan. Garchi hozir rasman "Qo'qon" deb atalsa-da, manbalarda "Xo'qand" hamda "Xo'qandi Latif" shaklida qalamga olib kelingan. Shahar nomining kelib chiqishi borasida turli talqinlar aytilgan. Bu talqinlar ichida eng mo'tabari, tan olingani quyidagichadir: qadimgi turkiy tilda "Xo’" – shamol, "kand, kent" – shahar ma’nosini beradi, binobarin, "Xo’qand" shamol shahri deganidir. Shahar iqlimi tahlili natijalaridan ma’lum bo’lishicha, shaharda bir yilda o’rta hisobda 240 kun turli tezlikda shamol esib turadi. Shaharning iqlimi mo’tadil, suvi totli va pokiza, havosi yugurik, aholisi imon-e’tiqodli, odobli, 53 Шодмон Воҳидов. Қўқон хонлиги тарихи. Б 52. 54 Галкин М.Н. Этнографические и исторические материалы по Средней Азии и Оренбургскому краю. – СПб., 1869. – С. 238-240; История Узбекистана. Т. III. – С. 220. 55 Шодмон Воҳидов. Қўқон хонлиги тарихи. Б 53. 31 xushmuomala, nozikta’b, hozirjavob, mehmondo’st, she’riyatga moyil, ko’cha va maydonlari orasta bo’lganligi tufayli unga "Latif" sifatini olgan yagona shahardir. Shaharning vujudga kelishi sanasi borasida hozircha bir to’xtamga kelingani yo’q. Qadimgi Xitoy manbalarini o’rganish asosida chiqarilgan xulosaga ko’ra, shahar miloddan avvalgi II asrda ham mavjud bo’lgan 56 . Mustaqillik yillarida, aniqrog’i 2009-2011-yillarda O’zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Arxeologiya institutining Qo’qon arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan olib borilgan qazuv ishlari asnosida shahar zamini qatlamma-qatlam o’rganildi. O’rganishlar natijasida bu yerdan sopol idishlar, uy-ro’zg’or buyumlari, qurollar va shaharning qadimgi qoldiqlari topildi. Mutaxassislar ularni tadqiq qilib, shahar taxminan miloddan avvalgi I asrda vujudga kelgan degan xulosaga keldilar. Qadimda Farg'ona vodiysida Parkan davlati bo'lib, Qo'qon shahri bu davlat tarkibiga kirgan. Milodiy VI – VII asrlarda esa Turk xoqonligiga bo'ysungan. VIII asrning birinchi yarmida Parkan davlati arab qo'shini tomonidan zabt etilgach, Arab xalifaligi tarkibiga kiradi. "Parkan" atamasi arab tili talaffuziga moslanib, "Farg'ona" shaklini oladi. IX-XII asrlarda yashab o'tgan Sharq tarixchilari, sayyohlari va lug'atshunos olimlari o'z asarlarida Qo'qon shahrini ham qalamga olib o'tadilar. Shahrimizdan yetishib chiqqan buyuk allomalardan biri Abu Tayyib Tohir ibn Muhammad al-Mahzumiy al-Xo'qandiy XI asrning birinchi choragida tavallud topganlar. Ularning "ibn Muhammad al- Mahzumiy" nisbalari [ota ismlari] ota bobolarining yetuk diniy va dunyoviy bilimga ega bo'lgan allomalar bo'lganligidan dalolat beradi. Abu Tayyib – u kishining kunyalari [mavjud yoki bo'lajak farzand ismi], Tohir – ismlari. Tohir ibn Muhammad Xo'qandda savod chiqarib, otalari, ustozlari erishgan barcha ilmlarni egalladilar. Biroq bu ilmga qanoat qilmay, bilimini takomillashtirish uchun Bag'dod shahriga yo'l oladi. O'sha paytda Bag'dod shahrida Akademiya – Bayt ul-hikma [hikmat uyi, bilimlar uyi] faoliyat ko'rsatayotgan edi. U yerda mashhur kutubxonada xizmat qiladilar va o'qiydilar. Turli fanlarga doir 30 ziyod kitoblarni yozadilar. Bu 56 Muhammadaminov Shermuhammad. QO’QON SHAHRI TARIXIDAN. “Interpretation and researches” issue 3. B1. 32 asarlar ro'yxati Yoqut Hamaviyning "Mo'jam ul-udabo" asarida keltirilgan. Xalifa al-Muqtadi Abu Tayyib al-Xo'qandiyni qozilik lavozimiga tayinlaydi. Bu yerda uzoq vaqt davomida ham lavozimlarini bajarib, ham shogirdlar yetishtiradilar. O'z ona shaharlari Qo'qonga qaytayotganda Samarqand shahrida to'xtab o'tadilar. Hukmdor Tamg'ach Arslonxon Muhammad ularni shaharda qolib, ilm ahliga boshchilik qilishlarini so'raydi 57 . Bu yerda ilm-fan ravnaqiga hissa qo'shgan Abu Tayyib Xo'qandiy milodiy 1107-yilda vafot etadilar. Ular Samarqand shahriga dafn qilinadi va bu marosimga shaxsan hukmdor Arslonxon Muhammad boshchilik qiladi. Qo'qon shahri VIII-XIII asrlarda Arab xalifaligi, so'ngra tohiriylar, somoniylar, qoraxoniylar, xorazmshohlar davlatlari tarkibida bo'ldi. 1222-yili shahar Chingizxon qo'shini tomonidan yakson qilindi. Temuriylar davriga kelib Qo'qon qayta tiklandi. XVI asr boshlarida shahar Shayboniylar davlatiga, XVII asr oxirida Ashtarxoniylar hukmronligi ostida bo'ladi. Buxoro xonligining zaiflashuvidan foydalangan ming urug'i yo'lboshchisi Shohruhbiy 1709-yilda poytaxti Qo'qon shahri bo'lgan Qo'qon xonligiga asos soladi. Qo'qon xonligi 1709-yildan 1876-yilgacha hukm surgan. [Muhammad Yahyoxon Xo'qandiy. - Xo'qandi latif manoqibi. – T: "Movarounnahr". 2018, 12-19- betlar] Qo'qon xonligi davrida jami 7 ta o'rda [saroy] qurilgan bo'lib, ulardan faqat Xudoyorxon saroyigina bizgacha yetib kelgan. Birinchi saroy Qo'qon xonligi asoschisi Shohruhbiy tomonidan 1709-1710- yillarda shaharning Ko'k To'nli Ota mavzeyida, Eskiqo'rg'on deb atalgan qadimiy qal'a o'rnida qurilgan. Shohruhbiy 1721-yilgacha, ya'ni vafotiga qadar shu saroydan davlatni boshqaradi. O'sha yil Taxtga Shohruhbi yning katta o’g’li Abdurahi mbiy o’tiradi. 1723- yilda Abdurahimbiy ham o’ziga yangi saroy qurdiradi. O’rdaga [saroyga] xalq ‘‘Qal’ayi Raimbiy’’ degan nom beradi. U vafot etgach, taxtga ukasi Abdulkarimbiy o’tiradi. Abdulkarimbiy ma’lum vaqt shu o’rdada yashaydi, keyinchalik bu saroy sarbozxona [askarlar yashovchi va mashq qiluvchi joy]ga aylantiriladi. Abdulkarimbiy 1740-yilda o’ziga yangi saroy qurdiradi. Bu xonlik tarixidagi 3-saroy edi. Bu saroy ‘‘Eski 57 Muhammadaminov Shermuhammad. QO’QON SHAHRI TARIXIDAN. “Interpretation and researches” issue 3. B 2. 33 O’rda [Saroy]’’ nomini oldi. Bu saroyning atrofi qal’a bilan o’rab olinadi. Bu qal’aning 5 ta darvozasi bo’lgan. Xonlik tarixida eng ko’p hukmronlik qilgan Norbo’tabiy [1763-1798] dastlab ‘‘Eski O’rda [Saroy]’’ da yashaydi. Keyinchalik, 1767-yilda Qo’qon soyning chap sohilida o’ziga yangi saroyni qurdiradi. Bu saroy ortiqcha bezaklardan holi, oddiygina bo’lgan. Xonlik tarixidagi 5-saroy Norbo’tabiyning kichik o’g’li Amir Umarxon tomonidan 1812-yilda bunyod qilingan. Saroyning chiroyliligi va zar bilan bezatilganligi uchun xalq tilida ‘‘Zarrinsaroy’’ nomini oladi 58 . 1842-yilda Buxoro-Qo’qon urushida bu saroy Buxoro amiri Nasrulloxon tomonidan vayron etilgan. Xonlik tarixidagi 6-saroy Umarxonning o’g’li Muhammad Alixon tomonidan 1825-1827-yillarda Chorsu maydonining sharq tomonida bunyod etilgan. Xalq tilida bu saroy – ‘‘Jahon oro’’ nomini oladi. Bu saroy oldida har kuni 3-4 ming askar mashq qilgan. Bu saroy dastlabki beshta saroyga nisbatan uzoqroq saqlangan. Xonlik davridan hozirgi kungacha yetib kelgan yagona saroy bu Xudoyorxon saroyi hisoblanadi. Bu Qo’qon xonligida qurilgan oxirgi 7-saroy. Bu saroy hukmdor Xudoyorxonning farmoni bilan 1865-1870-yillar oralig’ida qurib bitkazilgan. Bu saroy to’rt qismga bo’lingan: 1 Tashqi saroy. 2 O’rta saroy. 3 Ichki saroy. 4 Bog’. Hozirgi kunda faqat Ichki saroygina saqlanib qolgan bo’lib, xonalar soni 114 tani tashkil qilgan, bundan maqsad Qur’oni Karimdagi 114 ta surani ifodalash bo’lgan. Qurilgan 7 ta saroyning barchasi Qo’qon shahrida joylashgan, ammo urushlar va boshqa sabablar tufayli, faqatgina Xudoyorxon saroyigina bizgacha yetib kelgan. [Muhammad Yahyoxon Xo’qandiy. – Xudoyorxon O’rdasi. – T: ‘‘Namangan’’. 2016, 6-50-betlar] Qo’qon xonligida hukmdorlar ham ilm-fanga homiylik qilganlar. Ular orasida Qo’qon adabiy muhitiga asos solgan Amir Umarxon [hukmdorligi 1810-1822-yillar] bor edi. Umarxon – Amiriy taxallusida she’rlar yozgan. U o’z asarlarini o’zbek va fors tillarida yozgan. Amiriyning she’rlari devonga jamlangan. Bu devon 1882-yilda Istanbulda, 1902-yilda Toshkentda bosilgan. Umarxon buyrug’i bilan fors tilidagi 58 Muhammadaminov Shermuhammad. QO’QON SHAHRI TARIXIDAN. “Interpretation and researches” issue 3. B 3. 34 kitoblar o’zbek tiliga tarjima qilinadi. Masjid va madrasalar quriladi. Bu vaqtda Qo’qon shahrida 100 ga yaqin shoirlar to’plangan edi. Umarxon rafiqasi Mohlaroyim [1792, Andijon – 1842, Qo’qon] – o’zbek shoirasi, ma’rifatparvari. ‘‘Komila’’, ‘‘Maknuna’’ va ‘‘Nodira’’ taxalluslarida she’rlar yozgan. Otasi Rahmonqulbiy - Andijon hokimi bo’lgan. 1808-yilda Mohlaroyim Umarxonga turmushga chiqqan. 1822-yilda Umarxon vafot etgach, Mohlaroyimning 14 yoshli o’g’li Muhammad Alixon taxtga o’tiradi 59 . 59 Muhammadaminov Shermuhammad. QO’QON SHAHRI TARIXIDAN. “Interpretation and researches” issue 3. B 3. 35 XULOSA Qo‘qon shahri Markaziy Osiyo tarixida muhim o‘rin egallagan qadimiy shaharlardan biri bo‘lib, uning tarixi boy madaniy meros va siyosiy voqealarga boydir. Tarixiy manbalarda Qo‘qon ko‘plab muhim voqealarning markazida bo‘lgan shahar sifatida tasvirlanadi. Xususan, Qo‘qon xonligining poytaxti sifatida bu shahar siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazga aylangan. Arab, fors, turkiy va rus manbalarida Qo‘qon shahri haqida yozilgan ma’lumotlar, bu shaharni o‘z davrining yirik ilm-fan, hunarmandchilik va savdo markazi sifatida namoyon qiladi. Qo‘qonning tarixiy obidalari, madaniy merosi va qadimiy hujjatlar orqali biz nafaqat shaharning o‘ziga xos tarixini, balki butun mintaqaning tarixiy taraqqiyot yo‘lini ham ko‘rishimiz mumkin. Shu bois, Qo‘qon shahri tarixiy manbalarda o‘z aksini topib, bugungi kunda ham o‘z tarixiy ahamiyatini yo‘qotmagan. Qo‘qon shahri tarixiy manbalarda nafaqat yirik siyosiy markaz, balki madaniy va ilmiy yutuqlari bilan ham tilga olinadi. Ayniqsa, XIX asrga kelib, Qo‘qon xonligi davrida bu yerda madrasalar, kutubxonalar va ijodiy muhit shakllanib, ko‘plab olimlar, shoirlar va san’atkorlar yetishib chiqqan. Tarixiy yozuvlarda Alisher Navoiy, Bobur, va boshqa mashhur siymolar tomonidan Qo‘qon atrofi va uning ilmiy-ma’rifiy muhitiga bo‘lgan ijobiy baholar mavjud. Bu esa shahar qadimdan boshlab bilim va madaniyat markazi sifatida faol bo‘lganini ko‘rsatadi. Qo‘qonning geografik joylashuvi ham uni savdo-sotiq va iqtisodiy almashinuvlar nuqtai nazaridan strategik markazga aylantirgan. Buyuk Ipak yo‘li yoqaligida joylashgan bu shahar orqali turli xalqlar va madaniyatlar kesishgan, bu esa Qo‘qonning ko‘p qirrali tarixiga asos bo‘lgan. Bugungi kunda ham Qo‘qonning tarixiy me’moriy obidalari, masjid va madrasalari, qadimiy hujjat va qo‘lyozmalari bu shahar o‘tmishining boyligini yaqqol tasdiqlab turibdi. Tarixiy manbalarning chuqur o‘rganilishi Qo‘qon shahrining nafaqat O‘zbekiston, balki butun Markaziy Osiyo tarixida tutgan o‘rni va ahamiyatini yana bir bor tasdiqlaydi. Shu tariqa, Qo‘qon shahri tarixiy manbalarda o‘z aksini topgan holatda, boy tarixiy, madaniy va ilmiy merosi bilan ajralib turadi va u bugungi avlod uchun ham bebaho tarixiy 36 saboq va ilhom manbaidir. Qo‘qon shahri tarixiy manbalarda ko‘p marotaba tilga olinib, u orqali O‘rta Osiyo tarixining muhim davrlari yoritilgan. Jumladan, mahalliy va xorijiy tarixchilarning asarlarida Qo‘qon xonligining siyosiy mustaqilligi, harbiy kuchi, ichki boshqaruv tizimi, hamda diplomatik aloqalari keng yoritilgan. Masalan, Ahmad Donish, Muhammad Solih va Mirzo Olimxon kabi tarixchilar o‘z asarlarida Qo‘qon shahrining siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayotini chuqur tahlil qilganlar. Shuningdek, rus tadqiqotchilari. jumladan N.I. Veselovskiy, V.V. Bartold va A.L. Kun kabi olimlar tomonidan XIX asr oxiri va XX asr boshlarida olib borilgan ekspeditsiyalar natijasida Qo‘qon va uning atrofi haqida ko‘plab qimmatli etnografik, tarixiy va arxeologik ma’lumotlar to‘plangan. Bu ma’lumotlar orqali biz nafaqat shaharning o‘tmishdagi holatini bilib olamiz, balki uning taraqqiyot bosqichlarini ham kuzatish imkoniga ega bo‘lamiz. Bugungi arxeologik tadqiqotlar, tarixiy hujjatlar va ilmiy izlanishlar Qo‘qon shahrining nafaqat mahalliy, balki mintaqaviy va global tarixdagi o‘rnini ochib bermoqda. Shu sababli, bu mavzuni chuqur o‘rganish tarixiy merosimizni qadrlash, o‘tmishdan saboq olib, kelajak uchun xulosalar chiqarish imkonini beradi. 37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Prizedent asarlari, farmoyishlar va huquqiy – normativ hujjatlar. 1. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. -T.7. -T.: O’zbekiston, 1998. 456-bet. O‘zbek tilidagi adabiyotlar 1.ИСҲОҚХОН ТЎРА ИБРАТ. ТАРИХИ ФАРҒОНА. ТОШКЕНТ «МАЪНАВИЯТ» 2005. 37-bet. 2.ҲАЙДАРБЕК НАЗИРБЕКОВИЧ БОБОБЕКОВ. ҚЎҚОН ТАРИХИ. ТОШКЕНТ «ФАН» 1996. 240-bet. 3.Мунтахаб ат-таворих. Ўзбекистон Республғкаси Фанлар академияси Шарқтунослик институтн, қўлёзма, иив. 4.Мулла Олим. Тарих-и Туркистон, 1915. 5.Исxоxхон 'Кцнайдцллахўжа цгли Ябрат. Фарғона тарихи Цараиг: Мерос, Тошкент,' 1991. 6.Бобобеков Ҳ. Қўқон тарихи. 7.Шодмон Воҳидов. Қўқон хонлиги тарихи. 1491-bet. 8.Воҳидов Ш. Қўқон хонлигида тарихнависликнинг ривожаланиши. 9. Muhammadaminov Shermuhammad. QO’QON SHAHRI TARIXIDAN. “Interpretation and researches” issue 3. 7-bet. 10.H.H. Hamidov, Sh.E. Ernazarov. O`ZBEKISTON TARIXI. Toshkent- 2021. 381-bet. Xorijiy tildagi adabiyotlar 1.Терентьев М.А. Статистические очерки. – Спб., 1874. 2.Петровский Н. Очерки Коканского ханства. // Вестник Европы. // ТС. Том. 76. 3.Вельяминов - Зернов В.В. Сведения о Кокандском ханстве // ВРГО. – СПб., 1856. Т.18 4.Вельяминов - Зернов В.В. Исторические известия о Кокандском ханстве от Мухаммед-Али до Худаярхана. 38 5.Набиев Р. Из истории Кокандского ханства. 6.Галкин М.Н. Этнографические и исторические материалы по Средней Азии и Оренбургскому краю. – СПб., 1869. – С. 238- 240; История Узбекистана. Т. III. 39

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB QADIMGI VA O‘RTA ASR MANBALARIDA QO‘QON SHAHRI TARIXIY TAVSIFI

1.1 Qo‘qon shahrining qadimgi va ilk o‘rta asr manbalarida aks etishi

1.2 IX-XVI asrlarda Qo‘qon shahri tarixiy manbalarda

II.BOB XVII ASRDAN TO HOZIRGI DAVRLARGACHA QO‘QON SHAHRI MANBALARDAGI TAVSIFI

2.1 XVII asrdan XX asrning 1-choragi davrida Qo‘qon shahri tarixiy manbalarda aks etishi

2.2 Sovet davri va mustaqillik yillarida Qo‘qon shahri tarixi o‘rganilishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить