Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 107.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qoʻqon xonligi davlat boshqaruv tizimi

Купить
MUN DA RIJ A KIRISH............................................................................................................ ...........2 I Bob. QOʻQON X ON LIGIDA DA VLA TCHILIKN IN G IJ TIMOIY - SIY OSI Y ASOSI. 1.1. Qoʻqon xonligining vujudga kelishi va mustaqil davlat sifatida rivojlanishining asosiy bosqichlar……………………………………………………………………..5 1.2. Qoʻqon xonligining hududiy jihatdan kengayishi va boshqaruv asoslarining shakllanishi…………………………………………………………………………14 I bob bo’yicha xulosa………………………………………………………………23 II Bob. QOʻQON X ON LIGI N IN G MA RKA ZI Y VA MA HA LL IY BOSHQA RUV TIZIMI VA ULA RDA Y UZ BERGA N OʻZGA RISHLA R 2.1. Qoʻqon xonligida Oliy kengash faoliyati va markaziy boshqaruv tizimidagi mansab va unvonlar………………………………………………………………...25 2.2. Qoʻqon xonligining ma’muriy boʻlinishi va mahalliy boshqaruvi…………….38 II bob bo’yicha xulosa……………………………………………………………...44 X ulosa… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … ...............46 Foy dalanilgan adabiy ot lar ro’y hat i… … … … … … … ...… … … … … … … … … … 49 1 KIRISH Mav zuning dolzarbligi. O’zbekistonmustaqilikka erishgandan so’ng mamlakatimiz hayotida tub oʻzgarishlar yuz berdi. Oʻzbekiston Respublikasi milliy davlatchiligini barpo qilish bilan bir qatorda xalqaro maydonda ham oʻzining barqaror tashqi va ichki siyosati, buyuk va qadimiy tarixi, takrorlanmas ma'naviy merosi va milliy qadriyatlari bilan dovrug' tarata boshladi. Bu tarix sahifalari xalqimizning boy oʻtmishini bizgacha yetkazib bera olgan qoʻlyozma asarlarimiz va xalqimizning xotirasi edi. Prezident Shavkat Mirziyoyev Oʻzbek xalqining boy tarixi va ushbu tarixni bugungi avlodga yetkazish masalalari, ta’lim, ilm-fanning rivojlanish muammolarini tanqidiy tahlil qilar ekan, bu borada kitoblarni chop etish va tarqatishdagi muammolarga toʻxtaladi. Shu oʻrinda eng avvalo yoshlar va aholi oʻrtasida mamlakatimizning boy tarixini, uning betakror madaniyati va milliy qadriyatlarini keng targ’ib qilish, jahon ilm fani va adabiyoti yutuqlarini yetkazish uchun zarur muhit va shart- sharoit yaratish kerakligini takidlaydi 1 . Albatta yuqorida ta'kidlanganimizdek mustaqillik biz uchun, tariximiz uchun qorong'u sahifalarni yanada oydinroq yoritish imkoniyatini yaratib beradi. Oʻtgan yaqin yillar oralig'ida ajdodlarimizning yuzlab qoʻlyozma asarlari dunyo yuzini koʻrdi. Respublikamizda va xorijda minglab nusxalarda nashr etildi. Bu ham tariximizning boy oʻtmishiga va merosiga koʻrsatilgan ehtirom va e'tirofdir. Qoʻqon shahrida 2019-yilning 10-15 sentyabr kunlari birinchi Xalqaro hunarmandchilik festivali oʻtkazildi. Ushbu festivalni oʻtkazish boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning 2018-yil 1-noyabrda “Qoʻqon shahrida Xalqaro hunarmandchilik festivalini oʻtkazish tog’risida” gi qarori imzolangan edi. Festival doirasida Qoʻqon shahrida mavjud boʻlgan 62 ta madaniy meros yodgorliklarining ayrimlarida tamirlash ishlari olib borildi. Festivalni aynan Qoʻqon shahrida oʻtkazilganligi bejiz boʻlmadi. Tarixdan ma’lumki Qoʻqon shahri 1 Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. - Toshkent: O’zbekiston, 2017. -B.47. 2 oʻzining usta hunarmandlari bilan mashhur boʻlib kelgan. Bugungi kunda ham hunarmandchilikning bir qancha sohalari shaharda rivojlangan. Ayniqsa Qoʻqonda XVIII-XIX asrlarda hunarmandchilik va boshqa koʻplab sohalarda yuksalish kuzatilgan. Bu davrda Qoʻqon xonlik poytaxti boʻlib, mamlakatning ijtimoiy- iqtisodiy va madaniy markazi edi. Oʻzbek davlatchiliginining uzviy boʻlagi boʻlgan Qoʻqon xonligi va uning ma'muriy boshqaruv tizimini ushbu tarixiy qoʻlyozma va manbalar asosida aniq dalillarga tayangan holda ochib berish, tahlil qilish tarix fani uchun dolzarb ahamiyatga egadir. Mav zuning maqsad v a v azifalari. Qoʻqon xonligi siyosiy tarixi va davlat boshqaruv tizimi tahlilini amalga oshirish asosiy maqsad sifatida qoʻyilgan va bunda nafaqat Qoʻqon xonligi tarixi, davlat boshqaruv tizimi, Buxoro va Xiva xonliklaridagi oʻxshash va farqli jihatlarni yoritib berish koʻzda tutilgan. Ishni bajarishda esa quyidagi jihatlarini amalga oshirish asosiy vazifalar sifatida belgilangan: • Qoʻqon xonligining tashkil topishi va boshqarurv shakllarining vujudga kelishi tarixini yoritib berish; • Markaziy boshqaruv tizimida - dargoh va devon faoliyatini tahlil etish; • Markaziy boshqaruv tizimida unvon va mansablar tavsifini keltirish; • Xonlik ma'muriy boshqaruvi va viloyatlar boshqaruvining asosiy jihatlarini yoritib berish; • Ma'muriy boshqaruv tizimida mansab va unvonlar faoliyatini oʻrganish; Mav zuning oʻrganilganlik darajasi Qoʻqon xonligi tarixi chuqur izlanish qilingan. Dastlabki tarixchilari tomonidan xonlik tarixining turli sohalari dastlabki tasavvurlar va ayrim toʻliq boʻlmagan ma'lumotlar asosida yoritib berilganligi bilan alohida xususiyatga ega. Bunday tarixchilar va tadqiqotchilar qatorida XX asr boshlarigacha ijod qilgan va tarixiy asarlar yozib qoldirgan bir qator rus tarixchilarini koʻrsatib oʻtish mumkin. Jumladan xonlik hududiga elchilik bilan kelgan kishilar, xususan F.Nazarov, N.I.Potanin, V.V.Velyaminov-Zernovlarning hisobotlari, asarlarini va maqolalarini kiritish mumkin. 3 Bir qator tadqiqotchilar esa xonlik tarixini oʻz asarlarida u yoki bu jihatlarini yoritib oʻtishga harakat qilganlar. Bunday tadqiqotchilar tarixchilar qatorida V.Bartold, N.Ostroumov, M.A. Terentev, P.P. Ivanov va boshqalarni koʻrsatib oʻtish mumkin. Ular oʻz asarlarida xonlikning Rossiya imperiyasi tomonidan harbiy bosqinchilik yoʻli bilan bosib olingan jarayonlarni yoritib berganlar. Shoʻrolar davriga kelib xonlik tarixini oʻrganish borasida tarixshunoslik sohasida bir qator oʻzgarishlar yuz berdi. Bunda mualliflar tomonidan xonlikning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinganligini emas, balki “qoʻshib olingan” ligiga urg'u berila boshlandi va bu bilan tarixni buzib koʻrsatish holatlariga yoʻl qoʻyildi. Bunday holatlarni biz K.Usenbayev, A.Xasanov, asarlarida kuzatishimiz mumkin. Mustaqillik yillarida amalga oshirilgan tadqiqotlar va ilmiy adabiyotlar masalaning mohiyatiga boʻlgan yondashuv tubdan oʻzgarib, endi tarix haqqoniy ravishda ilmiylikka asoslangan holda yoritila boshlandi. Bu davrda yaratilgan ishlarga H.Z.Ziyoyev, H.N.Bobobekov, Sh.H.Vohidov, Z.Ilhomov, B.Y.Tursunov, V.Ishquvvatov, Sh.Mahmudov, G.S.Isaboyevalarning ilmiy ishlarini koʻrsatib oʻtish mumkin. Z.Ziyoyevning “Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash” asari, “Turkiston chor mustamlakasi davrida” kabi asarlar keyingi yillarda nashr etilgan ishlar orasida oʻzining mukammalligi bilan alohida oʻrin tutadi. Mav zuning ob'ek t i v a predmet i . Kurs ish ob'yektini Qoʻqon xonligi davlat boshqaruv tizimini tadqiqi tashkil etadi. Kurs ishi predmetini Qoʻqon xonligi davlat boshqaruv tizimining ayrim jihatlari va tafsilotlari, ularning tarixiy asarlarda yoritilishi tahlili tashkil qiladi. Kurs ishining t uzilishi: Kirish. 2 ta bob, 4 ta reja, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar roʻyhatidan iborat. 4 I Bob. Qoʻqon xonligida dav lat chilik ning ijt imoiy -siy osiy asosi. 1.1 Qoʻqon xonligining v ujudga k elishi v a must aqil dav lat sifat ida riv ojlanishining asosiy bosqichlar XVIII asrning birinchi yarmida Oʻrta Osiyo xonliklari chuqur siyosiy inqirozni boshdan kechirdi. Turli hukmdor lar orasida doimo mavjud qaramaqarshiliklarning chuqurlashib borishi, turkiy urug‘lar ittifoqi – oʻzbeklar oʻrtasida siyosiy tarqoqlikning kuchayishi oqibatida xonliklarda murakkab siyosiy vaziyat yuzaga kelib, bu mintaqaviy parokandalikka olib keldi. Natijada Oʻrta Osiyo davlatlarida markaziy hokimiyatning salohiyati susayib, hukmron sulolalarning mavqei pasayib ketdi. Bu jarayonning qonuniy davomi sifatida hokimiyat tepasida turgan sulolalar oʻz oʻrinlarini yangi sulolalar vakillariga boʻshatib berishga majbur boʻldilar. Jumladan, Buxoroda Ashtarxoniylar Mang‘itlarga, Xivada Shayboniylar Qoʻng‘irotlarga siyosiy maydonni boʻshatib berdi 1 . Qoʻqon xonligining tashkil topishi ham Buxoro xonligida kechgan murakkab siyosiy jarayonlarning hosilasi sifatida roʻy berdi. Farg‘ona vodiysi Oʻrta Osiyoning eng qadimgi oʻtroq xalqlar yashagan madaniy oʻchoqlaridan biri hisoblanadi. Farg‘onaning hamma tomonlaridan tog‘lar oʻrab turgan (Qurama, Chotqol, Oloy va Turkiston) boʻlib, faqat “Xoʻjand darvozasi” orqaligina vodiy Oʻrta Osiyoning qolgan hududlari bilan bog‘lanib turadi. Fag‘onaning janubiy- Sharqida boʻlsa, odam arang chiqa oladigan tog‘ soʻqmoqlari va daralari orqali Qashqar tomon savdo yoʻli oʻtgan. Sirdaryoga quyiluvchi irmoqlar atrofi eng qadimgi davrlarga borib taqaluvchi odam yashash manzilgohlari va shaharlarning madaniy qatlamlarga boyligi va oʻziga xosligi bilan Oʻrta Osiyoning boshqa madaniy hududlaridan ajralib turadi 2 . XIV asr oxirlarida Farg‘ona vodiysi Amir Temur davrida markazlashtirilgan davlat tarkibiga kirar edi. Temuriylar davlati inqirozidan soʻng Shayboniyxon 1 Bobobekov H.N. Qo’qon tarixi. N.: Fan, 1996. -B.14. 2 Boboyev H., G’ofurov Z., O’zbekistonda siyosiy va ma’naviy-ma’rifiy ta’limotlar taraqqiyoti. T.: Yangi asr avlodi, 2001., -B.37. 5 Farg‘ona mulklarini oʻziga tobe etadi. Keying jarayonlarda esa bu hudud Buxoro xonlari ixtiyorida edi. Buxoro xoni Abdulmoʻminning vafotidan soʻng (1598) xonlikning chekka viloyatlari, Shuningdek Farg‘ona vodiysi ham yangi – Ashtarxoniylar sulolasi nazaridan ancha chetda qoldi. XVIII asr boshida Buxoro xonligida yuzaga kelgan chigal siyosiy vaziyat Subxonqulixon (1680-1702) vafotidan soʻng taxtga oʻtirgan Ubaydulloxon (1702- 1711) hukmronligi davrida yanada kuchaydi. Markaziy hokimyatdagi parokandalik oqibatida davlatni idora etishda sustkashlikka yoʻl qoʻyilda, oʻzaro ichki urushlar, urug‘lararo qarama- qarshiliklar kuchayib, markaz bilan mahalliy boshqaruv tizimi oʻrtasida aloqa uzildi. Natijada mamlakat bir necha mustaqil ma’muriy birliklarga ajralib ketdi. XVII asr oxiri – XVIII asr boshlarida Farg‘ona vodiysida Minglarning boshqa oʻzbek urug‘lariga nisbatan mavqei kuchayib, ular tomonidan yangi davlatga asos solindi. 1709 yilda Minglar urug‘i etakchisi Shohruhbiy, garchi yangidan davlat barpo etilayotgan boʻlsada, Oʻrta Osiyoda azaldan mavjud an’analarga koʻra, oq kigizga solinib, nufuzli oqsoqollar tomonidan koʻtariladi va yangi davlatning birinchi hukmdori deb e’lon qilinadi 1 . Keyinchalik mazkur davlat Qoʻqon xonligi nomi bilan tarixga kiradi. Qoʻqon xonligining tashkil topishida ming urug‘ining muhim oʻrin tutganligi, uning dastlabki vakillari xususida ilmiy tadqiqotlarda ham, qoʻlyozma manbalarda ham turlicha qarashlar mavjud. Bu oʻrinda Farg‘onada yangi tashkil topgan davlatning dastlabki hukmdori Shohruxhbiy haqidagi qarashlar diqqatga sazovordir. Muhammad Hakim Yayfoniyning “Xullas ut-tavorix”, Muhammad Fozilbekning “Mukammali tarixi Farg‘ona” va Mullo Olim Mahdum Hojining “Tarixi Turkiston” asarlarida XVIII asrning boshlarida Qoʻqon atrofidagi hududlarga Chodak xoʻjalari hokimlik qilganligi, Shohruhbiy hokimyatni ulardan kuch bilan tortib olinganligini qayd etadi. Ammo xonlik tarixi boʻyicha muhim manbalar hisoblangan “Muntaxab ut-tavorix”, “Ansob us-salotin”, “Tarixiy Aziziy” kabiasarlardaChodakxoʻjalarixususidabiron- bir ma’lumotmavjud 1 Ahmedova M.T. Qo’qon xonligining tashkil topishi, davlat tizimi va huquq manbalari. Yurid. fanlar nomzodi. …diss. – T., 2010. -B.21. 6 emas. Chodak xoʻjalarining hokimlik qilganliklari va ular safidan hokim boʻlgan shaxslar haqida asosli dalillar hozirgacha topilgani yoʻq. Agar, Chodak xoʻjalari Farg‘onada hokimyatni qoʻlga olib, uni boshqargan boʻlganlarida tarixiy manbalarda yoki xujjatlarda asosli ma’lumotlar qolishi kerak edi. Shuni ta’kidlash joizki, bu davrga qadar Oʻrta Osiyoda din peshvolari va xoʻjalarga qarshi hech qanday harakatlar qilinmagan. Siyosiy arboblar, turli hukmdorlar koʻp hollarda bunday shaxslar madadiga tayanib hokimyatga kelganlar, siyosat yurgizganlar. Bu an’anadan Qoʻqon xonligida chetga chiqilgan, deyilsa xato boʻladi. Shu bois, yuqoridagi ma’lumot, ya’ni Shohruhbiyning Chodak xoʻjalaridan hokimyatni kuch bilan tortib olishga qaratilgan harakatini tarixiy haqiqatga zid deb hisoblash mumkin. Bu oʻrinda ming urug‘i vakillari Chodak xoʻjalarining ma’naviy koʻmagiga tayangan holda hokimyatga keldi deyilsa, toʻg‘ri boʻladi. 1709-yilda minglarning etakchisi Shohruhbiy mavjud an’analarga koʻra oq kigizga oʻtqazilib, xon etib koʻtarildi hamda Qoʻqonning birinchi hukmdori deb e’lon qilindi. Shohruhbiyni hayoti haqida manbalarda turlicha ma’lumotl ar uchraydi. Masalan: “Anjum at-tavorix” asarida Shohruhbiyning tavalludi quyidagicha yoritiladi: “1682–yil sentyabr oyida Faxrunniso xonimdan Ashurmuhammadxonga Alloh taolo yuldoʻzi porloq bir oʻg‘il ato qildi. Otini Shohruhbek qoʻydilar”. Tarixiy manbalar Shohruhbiyni g‘ayri tabiiy kuchga ega ekanligini eslatib oʻtiladi. Shohruhbiy kuchli, salohiyatli boʻlib oʻsish bilan birga mashhur islom huquqlari bilimdoni Nasiriddin Buxoriy qoʻlida tarbiyalanib, chuqur diniy bilimga ham ega boʻldi. Shuning uchun u din peshvolari bilan ham bemalol baxs-munozara yurgiza olardi. Ilmu adabdan mukammal bahramand boʻlgach, ot chopish, oʻq otish va sipohgarlik ilmi, nayza sanchishni oʻrganadi. Otasi Ashurmuhammadxon davrida Andijonda 10 yil hokimlik qildi. Padari buzrukvori vafotidan keyin (1709) oʻn uch yil davomida yangi davlatni boshqardi. Tez orada yangi toʻzilgan davlatda uning asoslarini tashkil etgan davlatchilik tamoyillari, hududi, boshqaruv tizimi, harbiy kuchlari shakllana boshladi. Shohruhgacha boʻlgan davrda uning ajdodlari Buxoro xonlariga tobe boʻlib, xutbalar ularning nomiga oʻqilar, tangalar ham 7 Buxoro xonlari nomidan zarb etilar edi. Shohruhbiyga navbat kelganda imom xatiblar xutbani Shohruh nomidan oʻqiy boshladilar. Tangalar ham uning uning nomidan ziynat topdi. Uning hukmronligini dastlabki davrlaridanoq saltanatni mustahkamlash siyosati yurgizildi. Qoʻqon xonligi tasarrufiga avval hozirgi Rishton va Qoʻqon atroflari, keyinchalik Namangan, Marg‘ilon, Konibodom va Isfara atroflaridagi yerlar ham boʻysundiriladi. “Tarixi Turkiston” asarida yozilishicha, “Shohruxxon… Namangan sarhadidan to Shohidon va Ponsodi G‘oziyga, alhol Pongoz deb ataladur, hukumatni joriy qilib, ul viloyatga voliy va hokim tayin aylab, fath va nusrat birla qaytib kelib tushubdur” deb ma’lumot berilgan. Ushbu ma’lumotdan Shuni anglash mumkinki, Shohruhbiy hukmronligining dastlabki kunlaridan boshlab nafaqat markaziy, balki mahalliy boshqaruv tizimini ham shakllantirib, Oʻrta Osiyoda mavjud davlatchilik an’analarini davom ettirgan holda davlatni boshqarishga harakat qilgan. Shohruxbiy hukmronligi davrida yangi tashkil topgan davlatda osudalik hukm surdi. Oʻz ichki muammolariga oʻralashib qolgan Buxoro hukmdorlarining bu xududni qaytarib olishga qurblari etmadi. Bu holat Shohruxbiyga ma’muriy – boshqaruv tizimini shakllantirish, ichki siyosatni izchillik bilan olib borish imkonini berdi. Shohruxbiyning avlodlari yangi tuzilgan davlatning hududini kengaytirish siyosatini tutdilar. Xususan, oʻn ikki yillik hukmronlikdan soʻng vafot etgan Shohruxbiy oʻrniga taxtga uning toʻng‘ich oʻg‘li – Abdurahimbiy (1721-1733) oʻtirdi. U mamlakat siyosiy qudratini oshirish, hududiy chegarani kengaytirish maqsadida harbiy harakatlarni boshlab yubordi. Harbiy harakatlar davomida qoʻlga kiritgan hududlarni, Oʻrta Osiyo xonliklarida keng qoʻllanilgan an’ana – oʻz aka- ukalari, qarindosh-urug‘lari, amaldorlarga boshqarish uchun boʻlib berdi. Jumladan, bu hukmdor Buxoro xonligiga tegishli Xoʻjand viloyatini egallab, mazkur viloyatga ukasi Abdukarimbiyni hokim etib tayinlaydi. Kichik ukasi Shodibekni esa Marg‘ilon viloyatiga hokim etib tayinlaydi. Abdurahimbiyolibborganharbiyharakatlarinatijasidabirozmuddat boʻlsa-daBuxorogaqarashliSamarqand,JizzaxvaKattarqoʻrg‘onnihamoʻz 8 tasarrufiga olib, Samarqandga Mullo Bechorani, Jizzaxga esa Ollohqulibek dodxohni hokim etib tayinlaydi. Qoʻqonga qaytishda u og‘ir dardga chalinib, Xoʻjandda vafot etadi. Abdurahimbiyni muarrix Mullo Olim Maxdum Hoji va boshqa mualliflar tomonidan «... hushyor, oqil va dono va sohib tadbir ekan», – deb ta’rif berilgan bu hukmdor davrida Farg‘ona vodiysi toʻliq markazlashgan davlatga aylantirildi. Abdurahimbiyning vafotidan soʻng Qoʻqon taxtiga ukasi Abdukarim-biy (1733-1750) keldi. Abdukarimbiy ham akasi singari mamlakat farovonligi, yurt obodligi uchun munosib faoliyat koʻrsatdi 1 . Uning davlat boshqaruvidagi faoliyati haqida «Ansob us-salotin...» asarida «Abdukarimxon shijoatlik, sipoh va fuqarog‘a shafqatlik, xudovandi taologa ibodatlik erdi», – deb ta’rif beriladi. 17 yil hukm surgan Abdukarimbiy vafotidan soʻng oʻg‘li Abdurahmonbiy (1750) xon etib koʻtariladi. Uning hukmdorligi uzoqqa choʻzilmay, atigi 9 oy davomida u hokimiyat tepasida turdi. Shundan soʻng u oliy hukmdorlik lavozimidan olinib, Marg‘ilon viloyatiga hokim qilib yuboriladi. Qoʻqonning keyingi hukmdori Abdurahimbiyning oʻg‘li Erdonabiy (1751- 1752) boʻlib, uning hukmronligi ham uzoqqa choʻzilmadi. 1745 yildagi qalmiqlarning Qoʻqonga qilgan harbiy yurishida Abdurahimbiyning oʻg‘li Bobobek «oq uylik» qilib olib ketilgan edi. Abdukarimbiyning vafotidan xabar topgan qalmiqlar Bobobekni (1752- 1753) Qoʻqon taxtiga chiqarish uchun harakat qiladilar va bunga erishadilar ham. Bobobek Qoʻqon taxtida 10 oygina hukmronlik qildi. Suiqasd natijasida Beshariqda oʻldiriladi. Oliy hokimiyatga ikkinchi bor Erdonabiy (1753-1762) oʻtqaziladi. Erdonabiy oʻzining ikkinchi hukmronligi davrida mamlakat hududini kengaytirishni davom ettirib, yurt obodligi va farovonligini oshirish siyosatini olib bordi 2 . Davlat boshqaruvida oʻtgan asrlarda ham rioya qilib kelingan tartib- qoidalardan biri hukmron doira vakillari, donishmand amaldorlar maslahatiga tayanib ish yuritdi. Mullo Olim Maxdum Hoji bu haqda quyidagilarni qayd etadi: 1 Ahmedova M.T. Qo’qon xonligining tashkil topishi, davlat tizimi va huquq manbalari. Yurid. fanlar nomzodi. …diss. – T., 2010. -B.30. 2 Saidqulov. T.S. O’rta Osiyo xalqlari tarixining tarixshunosligidan lavhalar. T.: 1993., -B.176. 9 «...hukumat ishlarig‘a arbobi aql va donishlar ilan maslahat va mashvarat qilishib biror ishni bemaslahat qilmas ekan». Bu ma’lumot Erdonabiy davrida davlat ishlari maslahat organi orqali amalga oshirilganligini bildiradi. Erdonabiy oʻn yil hukmronlik qilib vafot etgandan soʻng Qoʻqon taxtiga SHodibiyning oʻg‘li Sulaymonbiy (1762-1763) oʻtirdi. Sulaymonbiyning taxtga chiqishida mamlakatdagi nufuzli amaldorlar Marg‘ilon hokimi Irisqulibiy va Xoʻjand hokimi Abdurahmon Bahodirlar faoliyati muhim oʻrin tutadi. Bu haqda «Muntahab ut-tavorix» asarida boshqa manbalarda uchramaydigan ma’lumot beriladi. Hakimxon toʻraning yozishicha, «Ul vaqtda Doʻstquli Bahodirning oʻg‘li Irisqulibiy Marg‘ilonda hukumat qilur erdi va Xoʻjandda Abdurahmon Bahodir. Ul ikki nomdor Hoʻqand dorussaltanatig‘a kelib, Shodibiyning oʻg‘li Sulaymonbiyni amorat masnadig‘a oʻlturg‘uzdilar». Uning davlat boshqaruvidagi uquvsiz, sust faoliyati deyarli barcha manbalarda qayd etiladi. Sulaymonbiy olti oylik hukmronlikdan soʻng unga qilingan suiqasd natijasida hayotdan koʻz yumdi. Bu ish uning davlat boshqaruvidagi faoliyatidan qoniqmagan hukmron doira vakillari tomonidan amalga oshirildi. Bu holat Qoʻqon xonligida davlatni boshqarishga mas’ul etilgan shaxslar oldiga qoʻyilgan talablar oshib, davlatni boshqarishga layoqatli amaldorlar va tizim takomillashib borganligidan dalolat beradi. Qoʻqon taxtiga Abdurahmonbiyning oʻg‘li Norboʻtabiy (1763- 1798) oʻtirdi. Uning ham taxtga oʻtirishida davlat boshqaruvida nufuzi katta boʻlgan amaldorlar Irisqulibiy va Abdurahmon Bahodir muhim rol oʻynaganliklari qayd etiladi. V.Nalivkin esa Norboʻtabiyni Abdulla qoʻshbegi, Oʻtab bakovul va bir necha amaldorlar tomonidan taxtga koʻtarilganligini yozadi. Norboʻtabiyning dastlabki hukmronligi yillarida Chust va Namangan viloyatlarida unga qarshi muxolifat yuzaga keldi va oliy hukmdor ularga qarshi kurash olib borishga majbur boʻldi. Mazkur viloyatlarda yuzaga kelgan siyosiy vaziyatga barham bergandan soʻng Norboʻtabiy bilan qoʻshbegi mansabidagi amirlashkari oʻrtasida kelishmovchilik yuzaga keladi. Qoʻshbegi uni qatl etish toʻg‘risidagi qaroridan voqif boʻlib, Xoʻjand viloyati hokimi turgan akasi Abdurahmonning huzuriga qochib boradi. Bu holat Norboʻtabiyni Xoʻjand ustiga 10 harbiy yurish uyushtirishiga turtki boʻldi. Natijada Norboʻtabiy Xoʻjandga harbiy harakat uyushtirib, mazkur muxolif kuchlardan qutulishga erishdi. Manbalarda Norboʻtabiy hukmronligi davrida mamlakat iqtisodiyotining yuqori darajaga koʻtarilgani qayd etilib, bu holat Qoʻqonga qarshi tashqi xavfning boʻlmaganligi hamda ob-havo va tabiiy sharoitning yaxshi kelganligi bilan izohlanadi. «Tarixi Turkiston» asari muallifi «...pulni ul xonning zamonida joriy qilinibdur», – deb ma’lumot beradi. Lekin muarrixning bu ma’lumotiga asoslangan holda xonlikda bu davrga qadar pul muomalasi boʻlmagan degan xulosa qilmaslik kerak. Xonlikda aynan Norboʻtabiy davrida yangi pulning muomalaga kiritilishini izohlashga imkon beradigan bir holat yuzaga kelgan edi. Ya’ni, mamlakatdagi moʻl-koʻlchilik oqibatida arzonchilik yuqori darajaga etgan edi. Bu holat mayda chaqa pul zarb etish zaruratini tug‘dirdi. Norboʻtabiy pul islohoti oʻtkazib, «qora fulus» deb nomlangan eng mayda chaqa zarb ettiradi. Norboʻtabiy manbalarda nafaqat ijtimoiy-iqtisodiy, balki siyosiy sohada ham yuzaga kelgan turli chigal vaziyatlarni hal qila olish qobiliyatiga ega boʻlgan hukmdor sifatida qayd etiladi. Hukmronligining soʻnggi yillarida ukasi Hojibek bilan oʻrtalarida paydo boʻlgan adovatni ijobiy hal qilishga erishishi uning oʻta zukko, qobiliyatli hukmdorligini yana bir bor namoyon etadi. SHuning uchun ham uni Qoʻqon xonlari ichida eng uzoq muddat davomida (36 yil) davlatni boshqargan hukmdor deb hisoblash mumkin 1 . Norboʻtabiyning oʻlimi oʻrta asr boshqaruv tizimiga xos vaziyat – taxt uchun turli da’vogarlar oʻrtasidagi kurashni keltirib chiqardi. Xususan, oliy hukmdorning oʻlimidan soʻng hokimiyat uchun uch guruh oʻrtasida kurash boshlandi. Norboʻtabiyning ukasi Hojibek hamda ikki xotinidan boʻlgan ikki oʻg‘li Olimxon va Rustambek tarafdorlari ushbu siyosiy jarayonni amalga oshirishda faol ishtirok etdilar. Taxt uchun kechgan ushbu kurashda Olimxon (1798-1810) tarafdorlari ustun kelib, oliy hokimiyatni qoʻlga kiritishga erishdilar. Qoʻqon taxtiga oʻtirgan 1 Muhammadhakimxon to’ra. Muntaxab ut-tavorix/Fors-tijik tilidan tarjimon, kirish, izohlar muallifi Sh. Vohidov. T.: Yangi asr avlodi, 2010. -B.51. 11 Olimxonning hokimiyat uchun kechgan mazkur siyosiy kurashda g‘oliblikni qoʻlga kiritishida tog‘asi Irisqulibiy va uning tarafdorlari asosiy rol oʻynadilar. Olimxon hukmronligining dastlabki kunlaridan boshlab davlatni mustahkamlash ishiga kirishdi. Birinchi navbatda, u mamlakatda mavjud muxolifotni bartaraf etish uchun faol kurash boshladi. Markaziy hukumatga muxolif boʻlgan kuchlar vakillari – amakisi Hojibek, ukasi Rustambek hamda ularning tarafdorlari Norboʻtabiy davrida markaziy hokimiyatd a faoliyat yuritgan Pirmuham mad, Toshmuha mmad Mirzo, Buzrukxoʻja, Xonxoʻjalar oliy hukmdor tomonidan qatl ettirildi. Bu holat muxolif kuchlarning qolgan vakillarini mamlakatdan Buxoroga qochib ketishiga olib keldi35. Olimxon oʻz hukmronligining dastlabki davrlaridanoq markaziy hokimiyatni kuchaytirish, markazlashgan davlat tuzishga harakat qildi va bir qator islohotlarni amalga oshirdi. U harbiy sohada ham islohot oʻtkazib, qoʻshin tarkibida tog‘li tojiklardan iborat maxsus ikki guruh tuzdi. Qoʻshinning ushbu qismi oliy hukmdorning Oʻratepaga qilingan harbiy harakatidayoq oʻz samarasini berdi. Uning «xon» unvonini ta’sis etib, birinchi bor mazkur unvonni qoʻllashi bilan oʻzidan oldingi hukmdorlar atalgan «biy» unvoni bekor boʻldi. Qoʻqon xonligi davlatchiligi taraqqiyotini yuqoridagi ma’lumotlardan kelib chiqib quyidagi uch davr doirasida oʻrganish maqsadga muvofiqdir: Birinchi davr – dastlabki hukmdorlar (Abdurahimbiy, Abdukarimbiy, Erdonabiy va Norboʻtabiy)ning davlatni shakllantirish va rivojlantirish borasidagi siyosiy- huquqiy, iqtisodiy hamda madaniy-ma’rifiy sohadagi faoliyatlari davrini oʻz ichiga oladi. Qoʻqon xonligi rivojlanishining ikkinchi davri (Olimxon va Umarxon davrlari) boshlanishi bilan izohlash mumkin. Qoʻqon xonligi taraqqiyotining ushbu bosqichini siyosiy-huquqiy, diniy, madaniy hayot, harbiy, tashqi diplomatiya va savdo, fuqarolarni ijtimoiy himoyalash va ishsizlikni bartaraf etish masalalarida ijobiy natijalarga erishilgan davr sifatida e’tirof etish mumkin. Qoʻqon xonligining eng soʻnggi hukmdorlaridan Sheralixon, Xudoyorxon va Poʻlatxon (soxta xon) davrlarini uchunichi davr sifatida oʻrganish mumkin. Ushbu davrda Qoʻqon xonligi davlat boshqaruvida qipchoqlarning roli ortishi va ma’lum 12 muddatlarda xonning davlat boshqaruvida ahamiyati kamayganligi bilan izohlanadi. Qoʻqon xonligida markazlashgan davlatning tashkil topishi va uning asosiy xususiyatlarining tahlili quyidagilarni qayd etishni taqozo etadi: XVIII asr boshida Ashtarxoniylar hukmronligi davrida Farg‘ona vodiysida siyosiy, ijtimoiy- iqtisodiy hayotda yuz bergan oʻzgarishlar bu hududning Buxoro xonligidan siyosiy jihatdan ajralib chiqishi va bu erda yangi davlatning yuzaga kelishiga olib keldi. Tadqiqot davomida mavjud ilmiy adabiyotlarda ilgari surilgan XVIII asr boshlarida Farg‘onada yuz bergan bu jarayonlarda etakchilik qilgan CHodak xojalarining Farg‘onada hukmronlik qilgani, ularning qoʻlida mujassamlashgan siyosiy hokimiyatni ming urug‘i vakili, Qoʻqonning birinchi hukmdori SHohruxbiy tomonidan kuch bilan tortib olingan, degan fikrning asossizligi isbotlandi. Zero, tariqat peshvolari hamda ulamolarga katta hurmat, ehtirom koʻrsatilgan, ularning ma’naviy ta’siri ostida siyosat yuritilgan, koʻplab hukmdorlar ularga pir sifatida qaraganlar, ularning obroʻ-e’tibori bilan koʻp hollarda mamlakatda tinchlik oʻrnatishga erishilgan. Davlatni markazlashtirish borasida turli siyosiy kuchlar faol harakat qildilar. Ming sulolasining turli vakillari tomonidan dastlab bir necha markazlarni qamrab olgan davlat, keyinroq hududiy jihatdan oʻsdi. Markazlashgan davlatning salohiyati kuchli boʻlgan davrlarda siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy hayot sohalarida yuksalishlar koʻzga tashlanadi. Xulosa qilib aytganda XVIII asr oxirlariga qadar taxt tepasiga kelgan hukmdorlar tomonidan davlatning boshqaruv tizimi shakllantirildi. XIX asr boshlariga kelib esa Olimxon va Umarxon tomonidan markazlashgan davlat rivojlantirildi va davlat boshqaruvida islohotlar amalga oshirildi. Biroq, sulola vakillari oʻrtasidagi oʻzaro taxt uchun kurashlar markazlashgan davlat yuritgan ichki va tashqi siyosatga doimo tahdid solib turdi. Natijada xonlik qoʻshni davlatlar, xususan, Buxoro amirligi bilan olib borilgan urushlar, tashqi kuchlar – Rossiya tajovuzining qurboniga aylandi. 13 1.2 Qoʻqon xonligining hududiy jihat dan k engay ishi v a boshqaruv asoslarining shak llanishi Shohruhbiy davrida, mamlakatning shimoliy sarhadlari Namanganning Shohidonigacha choʻzilgan boʻlib, Oʻsh, Oʻzgan va Xoʻjand hududlari uning tarkibiga kirmas edi. U xonlik hududlarini kengaytirib, oʻz hokimiyatini mustahkamladi. Shohruhbiyning oʻlimidan soʻng 1721 yilda uning shu vaqtgacha Namangan hokimi boʻlib turgan oʻg‘li Abdurahimbiy (1690 yilda tug‘ilgan) taxtga oʻtirdi. U 1725 yil Oq Boʻtabiy yuz qoʻlidan Xoʻjandni tortib oldi. 1726 yilda Oʻratepani ham zabt etib Qoʻqon xonligi hududlarini yanada kengaytirdi. 1734- 1750 yillarda hukmronlik qilgan Muhammad Abdulkarimbiy ibn Shohruxbiy (1703 yilda tug‘ilgan) asosiy e’tiborini mudofaa ishlariga qaratdi 1 . Mamlakat poytaxti Qoʻqonda Qatag‘on, Marg‘inon, Toshkandiyon va Haydarbek nomli darvozalar qurdirdi va shahar atrofi qal’a bilan oʻrab olindi. SHu bilan birga u 1741-1745 yillardagi qalmoqlar (jung‘orlar)ning Farg‘onaga qilgan hujumiga zarba berdi. Abdulkarimbiy qalmoqlarga qarshi kurashda qirg‘iz- qipchoqlar va Oʻratepa hokimi Fozilbiy yuz yordamiga tayandi va mamlakat mustaqilligini saqlab qoldi46. Abdulkarimbiyning vafotidan soʻng, xonlik taxtiga uning oʻg‘li Abdurahmon oʻtirdi. Oradan toʻqqiz oy oʻtib, Abdurahmon Marg‘ilonga hokim etib joʻnatildi va taxtni Abdurahimbiyning ikkinchi oʻg‘li Erdonabiy (Abdul-Qayumxon) egalladi. 1753 yilda qalmoqlarning tazyiqi va talabi bilan ularning qoʻlida garov sifatida ushlab turilgan Bobobek xonlik taxtiga koʻtarildi. Lekin bir yil oʻtmay Oʻratepa yurishi vaqtida Bobobek Beshariqda oʻldirildi va Erdonabiy qayta Qoʻqon taxtini egalladi 2 . Xitoylik geograflarning ma’lumotlariga koʻra uning hukmronligi davrida, ya’ni 1759-1760 yillarda Farg‘ona toʻrtta mulk: Andijon, Namangan, Marg‘ilon va Qoʻqonga boʻlingan. Ular ichida Qoʻqon etakchilik qilgan. Erdonabiy vafotidan soʻng xonlikni boshqarish Sulaymonxon ibn SHodibiy ibn SHohruhbiyga oʻtdi. Uning taxtga kelishida urug‘ oqsoqollarining koʻmagi katta boʻldi. Lekin, bir 1 Qosimov.Y. Qo’qon xonligi tarixi ocherklari. Namangan: 1994. - B.17. 2 Eshov. B. O’zbekiston davlatchiligi va boshqaruvi tarixi. T.: 2012. -B.230. 14 necha oydan soʻng u taxtdan tushirilib, xonlik taxtiga Abdulhamidxon ibn Abdurahmonbiy «Norbotir» Norboʻtabiy (1770-1800) oʻtirdi. Ba’zi rus olimlari Norboʻtabiyning Qoʻqon xonligi siyosiy tarixida tutgan oʻrniga urg‘u berib uni minglar sulolasining asoschisi deb hisoblaganlar. Norboʻtabiy oʻz hukmronligini qoʻshni davlatlar bilan jang qilib oʻtkazdi va asta-sekin Andijon, Oʻsh, Xoʻjand va yaqin atrofdagi boshqa viloyatlarni bosib oldi. Bu viloyatlarni haqiqatdan ham aynan Norboʻtabiy tomonidan bosib olingan deyish qiyin. CHunki, barcha Oʻrta Osiyo xonliklarida boʻlgani kabi Qoʻqon xonligida ham xon tomonidan bosib olingan hududlar hokimiyat xonning izdoshiga oʻtgan vaqtda mustaqil boʻlib olgan yoki boshqa davlat qoʻliga oʻtib ketgan va yangi hukmdor tomonidan yana qaytadan bosib olingan. Qoʻqon xonligi tarixida oʻzaro urushlar juda koʻp boʻlganligi va aniq ma’lumotlar etishmaganligi tufayli ayrim viloyatlarning oxirgi marotaba qachon qoʻshib olinganligini aniqlash qiyin. Faqat bir narsa shubhasiz aniq - barcha urushlarda qoʻqonliklarga omad kulib boqqan va shu sababli Qoʻqon xonligi XVIII asrning oxiri – XIX asrning birinchi choragi mobaynida tez rivojlangan. Norboʻtabiy hayotining soʻnggi yillari haqidagi ma’lumotlar turlicha va bir - biriga zid. Ayrim manbalarda u Xoʻjandni bosib olganidan soʻng vafot etgan, – deyilsa, ba’zi ma’lumotlarda 1799 yilda Toshkentga yuborilgan qoʻshin mag‘lubiyatga uchragach, 1801 yilda Qoʻqonga qaytib shu erda vafot etgan, – deb koʻrsatiladi. Norboʻtabiyning katta oʻg‘li Olimxon (1800- 1810) taxtga oʻtirgach otasi izidan borib, Qoʻqon xonligining siyosiy qudratini mustahkamlash, mamlakat hududlarini kengaytirishga alohida e’tibor berdi. U hukmronlik qilgan davrda Qoʻqon xonligidagi davlat boshqaruv tizimi musulmon davlatlari boshqaruvi tizimidan deyarli farq qilmaganligini, xususan, Amir Temur va temuriylar, shayboniylar davridagi boshqaruv tizimi xonlikka oʻzgarishsiz etib kelganini va u qoʻshni Buxoro amirligidan deyarli farq qilmaganligini koʻramiz. Qoʻqondavlatida boshqaruvxonvauningyaqinlaritomonidanamalga oshirilgan. Xonlikda eng oliy hukmdor «xon» boʻlib, u deyarli cheklanmagan huquqqa ega edi. Xonlik vujudga kelgan dastlabki davrda hukmdorlar «biy» 15 unvoni bilan mamlakatni idora qilgan boʻlsa, Olimxon davridan boshlab (1805 yil) hukmdorlar rasman «xon» deb yuritila boshladi. Olimxonning ukasi Umarxon (1810-1822) esa oʻzini «amir al-muslimin» deb e’lon qilib, diniy hokimiyatni ham qoʻlga kiritdi. Harbiy islohotlar tufayli mustahkam qoʻshinga ega boʻlib olgan Olimxon tinimsiz urushlar olib bordi va oʻziga yangi viloyatlarni, jumladan Ohangaron vohasi, Toshkent, CHimkent, Turkistonni boʻysundirishga muvaffaq boʻldi. SHu bilan birga u Oʻratepani ham bosib olish uchun harbiy harakatlar olib bordi. «Norboʻtabiyning katta oʻg‘li Olim Qoʻqon xoni boʻlib turib Oʻratepaga qoʻshini bilan bostirib keladi, – deb yozadi N.Petrovskiy, – va Oʻratepani oʻzining xonligiga qoʻshib olganidan soʻng, u erga qoʻqonlik Mahmud otaliqni hokim qilib tayinladi. Biroq bu bilan ish tugamadi. Xudoyorbiyning (Oʻratepa hokimi – T.X.) onasi tomondan jiyani hisoblangan Mahmudxon ismli bir kimsa Buxoro amiri Said (amir Haydar −) tomonidan Sanzar (Sangzor – T.X.) hokimi qilib tayinlandi. Lekin u Oʻratepani bosib olishni xohlab qoldi. Olimxonning Jizzaxga yurishi omadsiz kelganidan soʻng Mahmud Oʻratepani bosib oldi 1 . Bu voqea Olim hukmdorligining soʻnggi kunlarida sodir boʻldi. Uning izdoshi Umar Maxmudxonni tutib oldi va Qoʻqonga joʻnatdi. Oʻratepaga esa oʻzining odami Rajab G‘alchani hokim qilib tayinladi. Lekin uch oydan soʻng ... Peshog‘ir hukmdori Maraim (Muhammad Rahim − T.X.) otaliq Zominni oʻziga boʻysundirdi va yana qaytadan Oʻratepani bosib oldi». Markazlashgan, kuchli davlat tuzish uchun intilayotgan Olimxonning siyosatidan norozi boʻlgan ayrim mansabparast guruhlar taxtga Umarxonni oʻtkazish uchun fitna uyushtirdilar. Uni Qambar Mirza «Olti qush» mavzesida oʻg‘li Shohruh bilan birga otib oʻldiradi. N. Petrovskiy bu voqealarni quyidagicha bayon qiladi: «Toshkentda yashab, bosib olgan erlarini obodonlashtirayotgan Olimxon oʻziga qarshi suiqasd uyushtirilayotganini bilib qoldi. Maqsad uni oʻldirish va hokimiyatni uning tug‘ishgan ukasi, Norboʻtaning ikkinchi oʻg‘li 1 Xudoyorxonzoda. Anjum at-tavorix. – T.: Fan va texnologiya, 2014. -B.9. 16 Umarga topshirish edi. Til biriktirganlarga qarshi qat’iy chora koʻrmagan Olimxon nihoyat kichkina otryad bilan Qoʻqonga joʻnab ketdi. Lekin, Kandir tog‘ida Umarning yigitlari uni otib oʻldirdi. Mening fikrimcha, uni Umarning yaqinlaridan biri Maydon – Yoʻldosh soʻyib tashlagan va shu bilan xoʻjayiniga yoqmoqchi boʻlgan. Bu voqea 1810 yoki 1812 yili sodir boʻlgan. Olimxonnig oʻlimidan soʻng, Qoʻqon hokimiyati uning tug‘ishgan ukasi va oʻlimining sababchisi Umarga oʻtdi». Umarxon (1810-1822) davrida yirik er egalari, harbiy sarkardalar va ruhoniylarning mavqei yanada oshdi. Umarxon yuritgan siyosati natijasida tez orada ruhoniylar roziligi bilan «amir al-muslimin» (1818) unvonini olib, ham diniy, ham dunyoviy hokimiyatga ega boʻldi. U davlat ishlarini boshqarishning izchil tartib, qonun-qoidalarini oʻrnatdi va diniy ishlarni ham tartibga soldi. Uning davrida Amir Temur va Sulton Husayn Boyqaro davriga taqlidan unvon va lavozimlar joriy etildi va ularga hokimiyatga yaqin shaxslar tayinlandi. Umarxon davrida joriy etilgan mansablar haqida Muhammad Hakimxon ma’lumot beradi. Jumladan, u CHingizxonning amalini oʻz umarolariga nomzod qilgan. Eshon toʻra xoʻja Maxdum A’zamiy va eshon Sultonxoʻja Ahroriylarni xojakalonlik amaliga tayinlaydi. Shuningdek, amaldor eshon toʻrani katta oʻroq, Maxmudxojani jilav qoʻshbegisi unvoniga va shu kabi oliy zotlarga an’anaviy tarzdagi unvonlarni munosib koʻrdi. Olimxon zulmidan har tarafga qochib ketgan ayrim kimsalar Umarxon xizmatiga qaytib kelgan. Umarxon ularni turli mansab va joy bilan ta’minlaydi. Manbalarning guvohlik berishiga qaraganda Qoʻqon xonligining Oʻrta Osiyo mintaqasidagi siyosiy jarayonlar va munosabatlarga faol aralashishi ham Umarxon davridan boshlanadi. Bu davrda Umarxon oʻz elchilarini Xiva, Xitoy va Turkiya davlatlariga joʻnatgani ma’lum. Umarxon davrida 1815 yilda Rajab qoʻshbegi boshchiligidagi qoʻshin tomonidan Buxoro amirligiga qarashli boʻlgan Turkiston, 1817 yilda Oʻratepa xonlikhududigaqoʻshibolindi.Mamalakatningchegarasianiqbelgilanib,u shimolda Turkiston va Dashti Qipchoqqacha, g‘arbda Samarqandgacha, janubda 17 Koʻhiston hamda Koʻlob, Hisor va Shahrisabzgacha, sharqda esa SHarqiy Turkistongacha boʻlgan hududlarni oʻz ichiga oldi. Lekin ayrim viloyatlar Qoʻqon xonligi va Buxoro amirligi oʻrtasida nizo va urushlar maydoniga aylanib qoldi. Oʻratepa viloyati bunga yorqin misol boʻla oladi. Aksariyat xollarda bunday urushlarning jabrdiydalari oddiy xalq boʻlib qolaverdi. N. Petrovskiy Umarxon hukmronligi davri haqida quyidagilarni bayon qiladi: «Umarning xonligi ham oldingi xonlarnikidek davom etdi, ya’ni u oʻz erlarini kengaytirdi. Bu xon davrida Turkiston viloyati, musulmonlarning Hazrat (Sulton al-orifin Ahmad Yassaviy dafn etilgan Turkiston − T.X.) shahri bilan birga zabt etildi. 1822 yili vafot etgan Umarxon xalq sevib ardoqlagan xonlardan biri boʻldi. Qoʻqonda ikki qator she’r tarqalgan boʻlib, unda Umarxon haqida juda iliq va yaxshi soʻzlar aytilar edi». 1822 yili 30 dekabrda vafot etgan Umarxonning vorisi Muhammadalixon davrida (1822-1842) Qoʻqon xonligi xududi yanada kengaydi. Qirg‘izlarning ba’zi tumanlari Qoʻqon xonligiga qoʻshib olinib, Koʻlob, Hisor, Badaxshon, Darvoz, Maschoh kabi viloyatlar Muhammadalixon hukmronligini tan oldi. N. Petrovskiy Muhammadalixon davrida Qoʻqon xonligida ilk bor ikkita kuch - oʻtroq aholi va koʻchmanchi turkiy qabilalar oʻrtasida hokimiyat uchun kurash boshlanganini koʻrsatib oʻtadi va «Bu kurashning oqibatida Muhammadalixon oʻldirildi», – deb yozadi. «Muhammadalixon oʻz hukmronligini, – deb yozadi muallif, – shubha tug‘dirgan qarindoshlarini chet elga joʻnatishdan boshladi. Uning kenja ukasi, ya’ni Sulton Mahmudni ham shu ahvol kutayotgandi. Lekin, u oʻz vaqtida Qoʻqondan SHahrisabzga qochib, bu beklik hokimining qiziga uylandi. Soʻngra uni  amir  Buxoroga tegishli Romitonning hokimi qilib tayinlandi va har doim Buxoro amirini Qoʻqon bilan jang qilishga chorladi». N.Petrovskiy ma’lumotlariga koʻra, Muhammadalixon hukmronligining birinchi yillari yaxshi va odil kechdi. Lekin, 1840 yili xonning bosh maslahatchisi Haqqul mingboshi qatl etilganidan soʻng vaziyat tubdan oʻzgarib ketdi. Xon davlat ishlarini bir chekkaga surib, vaqtini faqat haramida oʻtkazdi. Natijada, boshqaruv ishlaridagi suiste’molliklardan umumiy noroziliklar boshlandi va nihoyat boshqa 18 xon saylash maqsadida saroy amaldorlari Buxoro amirini yordamga chaqirishdi. Mahalliy manbalarda keltirilgan ma’lumotlarda Buxoro amiri Nasrulloga Qoʻqondan qochib ketgan va Muxammadalixon tazyiqidan qoʻrqqan shayx ul- islom va qozikalonlar oʻz nomlaridan murojaat qilganligi koʻrsatib oʻtiladi. Qoʻqonga yurish uchun bahona topolmay turgan amir Nasrullo taklifni tezda qabul qilib, 1842 yilda Qoʻqon darvozasi oldiga keldi va Qoʻqon zabt etildi. Muhammadalixon va uning oilasini bir qismi oʻldirildi, Qoʻqon xonligi esa Buxoroga qoʻshildi 1 . Amir shaharni talon-toroj va zoʻravonlik qilish uchun askarlariga topshirdi. Ular toʻrt kun davomida oʻz xohishi bilan boʻysungan shaharni talon-toroj qilib, har xil zulm va sitamlar qilishdi. SHunday tarzda oʻz ishlarini Qoʻqonda bitirib qaytgan amir tez orada barcha bosib olingan narsalarni yoʻqotganiga amin boʻldi. Qoʻqon aholisi Buxoro hukmronligidan norozi boʻlib qoʻzg‘olon koʻtardi va mamlakatni ozod qilishlari uchun qipchoqlardan yordam soʻradi. Ular Qoʻqon xonligining xaloskorlari sifatida paydo boʻlishib, shu vaqtdan boshlab uzoq vaqt xonlikda etakchi mavqega ega boʻldilar. Qipchoqlar Muhammadalixonning qarindoshi SHerali boshchiligida Qoʻqonga kelib, buxoroliklarni yakson qilishdi va SHerali xonlik taxtini (1842-1845) egalladi. Qoʻqonda boʻlgan voqealardan xabar topgan amir Nasrullo 1842 yilning kuzida yana Qoʻqonga yurish qildi, lekin bu safar unga omad kulib boqmadi. Qipchoqlardan biri, ya’ni Muhammadalixon davrida yuzboshi boʻlgan Musulmonquli, Nasrulloning ishonchiga erishdi va lekin, uni aldadi. Nasrullo bilan kelishuvga koʻra, Qoʻqonga borib aholini taslim qilish oʻrniga qoʻqonliklarni eng soʻnggi nafasigacha taslim boʻlmay jang qilishga undadi. Uning maslahatiga koʻra himoya vositalari kuchaytirildi. Qirq kunlik qamaldan soʻng amir Nasrullo oʻziga qarshi suiqasd uyushtirilayotganligi va xivaliklar chegarada joylashgan Buxoro qishloqlarigahujumqilayotganligihaqidaxabaroldi.Bundanqoʻrqqanamir 1 Mahmudov SH. Qо‘qon xonligining ma’muriy-boshqaruv tizimi (1709-1876 yy.): Tarix fan. nom. … diss. – Toshkent, 2007. -B.55. 19 Buxoroga qaytishga majbur boʻldi 1 . Buxoroliklarning ketishi bilan Qoʻqon xonligida birmuncha tinchlik va osoyishtalik hukm surdi. SHeralixon keksa odam boʻlib, muloyim va oqkoʻngil xon boʻlib chiqdi. Uning laqabi «poʻstak» boʻlib, barcha davlat lavozimlarini qipchoqlar egallab oldi va xonlik boshqaruvini oʻz qoʻllariga oldilar. Vaziyat 1845 yilgacha shunday davom etdi. Lekin, shu paytgacha SHahrisabz, Xiva va Buxoroda yurgan Olimxonning oʻg‘li Murodxon amir Nasrulloning yordami bilan Qoʻqonga kelib SHeralini oʻldirdi hamda bir necha kun xon boʻldi. Namanganda boʻlgan mingboshi Musulmonquli bu voqeadan xabardor boʻlgach, SHeralixonning besh oʻg‘lidan biri boʻlgan Xudoyorxonni olib poytaxtga keldi va uni xon taxtiga (1845-1858, 1863, 1865-1875 yy) oʻtkazdi. Biroq bu paytda Toshkentni boshqarayotgan Sarimsoqxon (uning asl ismi Abduraxmonbek) Musulmonquli uchun jiddiy xavf tug‘dirar edi. U Sheralixonning boshqa oʻg‘illariga nisbatan yosh jihatidan ancha katta boʻlib, otasining taxt tepasiga kelishi arafasidagi harbiy harakatlarda faol ishtiroki bilan ajralib turadi. Masalan, Sarimsoqxon 1843 yil boshida Buxoro amirining noibi Muhammad SHarif otaliq hokimlik qilayotgan Toshkentni qaytarib olish uchun yuborilgan Qoʻqon harbiy kuchlariga boshchilik qiladi. Toshkent bosib olingach, SHeralixon uni Toshkentning yangi hokimi etib tayinlaydi. Sarimsoqxon otasi SHeralixonning hokimiyati hali mustahkam boʻlmaganligi bois koʻp vaqtini Toshkentda oʻtkazadi. SHu sababli davlat boshqaruvi ishlari bilan alohida shug‘ullana olmaydi va asosan otasiga qarshi koʻtarilgan harakatlarni bostirish bilan band boʻladi. 1845 yilda Toshkentdan Qoʻqonga, ya’ni otasi huzuriga ketayotgan Sarimsoqxon Sheralixonning oʻldirilganligi haqidagi xabarni eshitib, amir Nasrulloning oldiga borishga majbur boʻldi va uning roziligi bilan Toshkent g‘arbidagi Chordara qal’sidan qoʻnim topadi. Sarimsoqxonning amirdan olingan madad kuchlari bilan Qoʻqon xonligi taxtini qaytarib olish xavfi Musulmonqulini xavotirga solib qoʻyadi. SHu bois Musulmonquli Sarimsoqxonni ta’qib qilish 1 Vohidov Sh., Xoliqova R. Markaziy Osiyodagi davlat boshqaruvi tarixidan. T.: Yangi asr avlodi, 2006. -B.47. 20 uchun Toshkent hokimi Mulla Bozorboy bilan Davronbek parvonachini Toshkent qoʻshiniga bosh qilib tayinladi. Lekin Musulmonquli siyosatidan norozi boʻlgan Davronbek parvonachi shaharning Koʻkcha darvozasidan chiqib, Qoraqamish arig‘i boʻyiga keladi va obru-e’tiborli kishilarning vositachiligida Sarimsoqxon tomoniga oʻtib ketadi. Toshkentning asosiy kuchlarini oʻz qoʻliga olgan Sarimsoqxon shaharni egallaydi. Mulla Bozorboy qipchoq esa Qoʻqonga qochadi. Bu voqeadan soʻng Sarimsoqxon Toshkentga mustaqil hokimlik qila boshlaydi. Muhammad Solihxoʻjaning «Tarixi jadidayi Toshkand» asarida keltirilishicha, bu voqea hijriy 1262 yil rabi’ us-soniy oyi oxirida (milodiy 1846 yil, mart-aprel oylarida) yuz bergan. Sarimsoqxon vaziyatdan foydalanib, atrofiga harbiy ishlarni yaxshi biladigan amaldorlarni toʻpladi va yon-atrofdagi Qoʻqon xonligiga qarashli mulklarni egallashga intildi. U sobiq Toshkent hokimi Lashkar beglarbegi va Davronbek bohodirboshi boshchiligida Toʻytepa, CHoʻli Mirzo (Mirzachul) va Xoʻjandga yurish qildi 1 . Bundan xabar topgan Musulmonquli darhol Toshkentga qoʻshin tortdi. Sarimsoqxon esa noilojlikdan Xoʻjand yurishidan qaytib Toshkent mudofaasiga tayyorlanishga majbur boʻldi. Bu paytda Toshkentga amir Nasrullo huzuridan Rajabbek inoq qushbegi boshchiligida taxminan 2000 navkar madad uchun etib keldi. 1846 yilning oxirida Musulmonquli va Xudoyorxon oʻz qoʻshini bilan Toshkentga yaqin joyga kelib toʻxtadi. Toshkent shahri qirq kun qamalda ushlab turildi. Keyinchalik mudofaachilarning birlashgan kuchlari shahar darvozalaridan chiqib qoʻqonliklarga qaqshatqich zarba bergach Musulmonquli qamalni tashlab ketishga majbur boʻldi. Ammo, Musulmonquli Toshkent qoʻshinini asosiy qismiga boshchilik qilib turgan Davronbek bahodirboshining Turkistonga ketganidan xabar topdi. Ushbu vaziyatdan foydalanib, Kirovchi hokimi Oʻtabboy qushbegi va e’tiborli tasavvuf namoyondasi Miyon Fazl Halilni ishga solib, Sarimsoqxon bilan 1 Tursunov B.Y. Qo’qon xonligida harbiy ish va qo’shin: holati, boshqaruvi, an’analari (XIX asrning 70- yillarigacha): Tarix fan. nomz…diss. – T.: 2006., -B.41. 21 sulh tuzishga harakat qildi. Toshkentdan Sarimsoqxon nomidan vakil sifatida kelgan Bekmuhammadbiy Nurmuhammadbiy oʻg‘li va Qozi Islom Sarimsoqxonga ziyon etkazmaslik sharti bilan sulhga rozi boʻldi. Bu voqeadan keyin Baliqchiga hokim etib tayinlangan Sarimsoqxon Musulmonqulining maxfiy buyrug‘i bilan yoʻlda oʻldirib yuborildi. Shu paytdan boshlab to 1853 yilgacha Qoʻqonda qipchoqlarning hukmronligi boshlandi. 16 yoshga kirgan Xudoyorx onning yoshligida n foydalan gan Musulmonquli mamlakatni deyarli oʻzi boshqardi. Xudoyorxonning birinchi xonligi davrida ikkita kuch – oʻtroq aholi va koʻchmanchi turkiy qabilalar oʻrtasida hokimiyat uchun kurash xonlikning asosiy muammosiga aylandi. Aslida SHeralixon davrida Qoʻqon xonligi siyosiy maydoniga uchta guruh, ya’ni 1. SHodi dodxoh va Marg‘ilon hokimi boshchiligidagi oʻtroq aholi kuchlari; 2. YUsuf mingboshi rahbarligidagi xonning qarindosh- urug‘lari va qirg‘izlar; 3. Musulmonquli boshchiligidagi qipchoqlar chiqqan edi. Xonlikning keyingi siyosiy tarixi shu kuchlar orasidagi qarama-qarshilik va kurashdan iborat boʻldi. Xulosa qilib aytganda, XIX asrning birinchi choragi, ya’ni Olimxon va Umarxon davrida Qoʻqon xonligining siyosiy ta’siri kuchaydi. Mamlakatda markaziy xon hokimiyati mustahkamlandi va uning hududlari kengaydi. Muhammadalixon davrida SHarqiy Turkistonda ham xonlikning mavqei mustahkamlandi. Muhammadalixon qatl qilinganidan soʻng xonlikda siyosiy vaziyat keskinlashdi. Xonlik taxtiga qipchoqlar yordamida kelgan Sheralixon davrida koʻchmanchi kuchlar siyosiy sahnaga chiqdilar. Sheralixon va Murodxonning qatlidan soʻng koʻchmanchilarning boshqa bir guruhi namoyandasi boʻlgan Musulmonquli Sheralixonning oʻg‘li Xudoyorxonni taxtga oʻtkazdi va davlatni idora qilish ishlarini oʻz qoʻliga kiritib olgan. 22 I bob boʻy ıcha umumıy xulosa Qoʻqon xonligining vujudga kelishi va uning mustaqil davlat sifatida taraqqiy etishi Markaziy Osiyo tarixida muhim ijtimoiy-siyosiy burilish nuqtasi boʻldi. Ushbu bob doirasida oʻrganilgan mavzularni quyidagicha umumlashtirish mumkin: 1. Dav lat chilik ning v ujudga k elishi v a riv ojlanish bosqichlari (1.1) Qoʻqon xonligi XVIII asr boshlarida (1709-yil) Fargʻona vodiysining oʻziga xos ijtimoiy-iqtisodiy va geosiyosiy sharoitlari natijasida yuzaga keldi. Davlatning rivojlanish yoʻlini uchta asosiy bosqichga ajratish mumkin: • Shak llanish bosqichi (1709–1763): Shohruhbiy asos solgan bu davrda davlat kichik bir beklikdan mustaqil xonlik darajasiga koʻtarildi. Abdurahimbiy va Erdonabiy davrida markaziy hokimiyat mustahkamlanib, Qoʻqon shahri siyosiy markazga aylandi. • Must aqillik ni must ahk amlash (1763–1800): Norboʻtabiy davrida ichki nizolarga chek qoʻyildi, iqtisodiy barqarorlikka erishildi va xonlik mintaqadagi qudratli siyosiy kuch sifatida tan olindi. • Y uk salish bosqichi (X IX asr birinchi y armi): Olimxon davridan boshlab davlat "xonlik" maqomini rasman oldi va markazlashgan boshqaruv tizimi toʻliq shakllandi. 2. Hududiy k engay ish v a boshqaruv asoslari (1.2) Xonlikning hududiy oʻsishi nafaqat harbiy gʻalabalar, balki strategik boshqaruv islohotlari bilan ham bogʻliq edi: • Ek spansiy a: Olimxon va Umarxon davrida Toshkent, Chimkent, Turkiston va Sirdaryo boʻyi yerlari xonlik tarkibiga qoʻshildi. Bu xonlikka trans- mintaqaviy savdo yoʻllari (Ipak yoʻli) ustidan nazorat oʻrnatish imkonini berdi. • Boshqaruv t izimi: Davlat boshqaruvi mutlaq monarxiya tamoyillariga asoslangan boʻlib, "Devonbegi", "Otaliq", "Qozikalon" kabi lavozimlar orqali vertikal boshqaruv oʻrnatildi. Shuningdek, qoʻshinni isloh qilish va muntazam armiyaning shakllantirilishi davlat suverenitetining kafolatiga aylandi. • Ijt imoiy -siy osiy asos: Davlat boshqaruvida oʻtroq va koʻchmanchi aholi 23 manfaatlarining uygʻunlashtirilishi, shuningdek, islom huquqi (shariat)ning davlat mafkurasi darajasiga koʻtarilishi ijtimoiy barqarorlikni taʼminladi. Umumiy xulosa shundan iborat k i, Qoʻqon xonligi qisqa muddat ichida kichik bir mulkdan yirik mintaqaviy davlatga aylandi. Uning ijtimoiy-siyosiy asosi kuchli markaziy hokimiyat, harbiy intizom va iqtisodiy resurslarni toʻgʻri taqsimlashga tayangan edi. Bu davr nafaqat urushlar, balki Fargʻona vodiysida oʻziga xos madaniy va siyosiy maktabning yaratilishi bilan ham xarakterlanadi. 24 II Bob. QOʻQON X ON LIGIN IN G MA RKA ZIY VA MA HA LLIY BOSHQA RUV TIZIMI VA ULA RDA Y UZ BERGA N OʻZGA RISHLA R 2.1 Qoʻqon xonligida Oliy k engash faoliy at i v a mark aziy boshqaruv t izimidagi mansab v a unv onlar Oʻrta Osiyoda Temuriylardan soʻng hukmronlik tizginini qoʻlga olgan Shayboniylar davriga kelib, davlat boshqaruv tizimi oʻzgara boshladi. Shayboniylarga qadar oʻtgan sulolalarning markaziy boshqaruv tizimiga nazar solinsa, u dargoh va devondan iborat boʻlganini kuzatish mumkin. Dargoh – hukmdor boshliq eng oliy davlat idorasi, devonlar esa ma’lum bir doiradagi vazifalarni boshqaruvchi vazirliklar hisoblanar edi. Mukammal tartibga keltirilgan bunday boshqaruv tizimi Buxoro xonligida Ashtarxoniylar davriga kelib toʻliq oʻzgarganligi yaqqol koʻzga tashlanadi. Buxoro xonligida Ashtarxoniylar sulolasi hukmronligining zaiflashuvi oqibatida vujudga kelgan Qoʻqon xonligi davlat boshqaruvida ham aynan shu tizim shakllanib borgan 1 . Qoʻqon xonligida hukumat qarorgohi xon oʻrdasida joylashgan boʻlib, davlat ahamiyatiga molik barcha masalalar ushbu saroyda hal qilingan. Markaziy boshqaruv tizimi ham toʻlaligicha oʻrdada mujassamlashib, unda faoliyat yurituvchi barcha amaldorlar xon huzuridagi Oliy Kengash tarkibiga kiritilgan. Markaziy boshqaruv oliy hukmdor, keyin maslahat organi boʻlgan kengash, undan soʻng ijroiya vazifalaridagi mas’ul amaldorlardan iborat boʻlgan. Davlat oʻzining ichki va tashqi siyosati, jamiyat bilan olib boruvchi aloqalarini asrlar davomida shakllanib, mukammallashib borgan murakkab boshqaruv organiga tayanib, amalga oshirgan. Bu organ Oʻrta Osiyo xonliklarida hukmdorlarning huzuridagi Oliy Kengash boʻlib, tarixiy manbalarda u «maslahat», «xos majlis», «mashvarat», «majlisi sultoniy» kabi soʻzlar bilan ifodalanadi. Qoʻqon hukmdorlari huzuridagi kengash haqida XIX asrda xonlikda boʻlgan rossiyalik zobitlar, elchi va sayyohlar, kengashda koʻrilgan masalalar haqida esa mahalliy mualliflar tomonidan muhim ma’lumotlar yozib qoldirilgan 2 . 1 Boboyev H., G’ofurov Z., O’zbekistonda siyosiy va ma’naviy-ma’rifiy ta’limotlar taraqqiyoti. T.: Yangi asr 25 avlodi, 2001. -B.44. 2 Vohidov Sh. Qo’qon xonligidagi unvon va mansablar// Sharq yulduzi. T.: 1995. - № 3. -B.8. 26 1813-1814 yillarda Qoʻqonda boʻlgan Sibir korpusi tarjimoni F.Nazarov oʻzining esdaliklarida kengash haqida tasavvur qilishga xizmat qiluvchi qiziqarli holatni bayon etadi. Uning yozishicha, «hukmdorning yuqori kengashini tashkil etuvchi bir qator vazirlar va davlat amaldorlari taxti-ravon yoniga solingan gilamlar ustida darajalariga koʻra oʻtirar edilar». Qoʻqon xonligidagi Oliy Kengashning tarkibi haqida soʻz borar ekan, uning tarkibiga markaziy davlat boshqaruvidagi barcha mansabdorlar a’zo etib kiritilganligini alohida ta’kidlamoq lozim. Tarixiy manbalarning guvohlik berishicha, Qoʻqon xonligining bosh vaziri boʻlgan mingboshi hamda oliy diniy mansabdor – Shayxulislom kengashning doimiy a’zosi boʻlgan. Shuningdek, xonlikning bosh qozisi, ya’ni qozikalon va harbiy ishlar boʻyicha ikki sudya – qozi askar ham kengashda ishtirok etgan. XIX asrning 30- yillariga kelib markaziy davlat boshqaruvida muhim vazifalar qatoriga kirgan dasturxonchi va risolachi ham kengash a’zosi ekanligi haqida V.V.Velyaminov-Zernov oʻz asarida qayd etadi. Ushbu ma’lumotlar Qoʻqon xonligining har bir hukmdori davrida kengash a’zolari, ularning soni va a’zolarining tarkibi oʻzgarib turganligini koʻrsatadi. Ba’zi paytlarda xonlik markaziy davlat boshqaruvidagi muhim mansablarni egallagan qoʻshbegi yoki parvonachi kabi mansabdorlar biror viloyatga hokim etib tayinlanganda oliy hukmdor huzuridagi Oliy Kengashda ularning oʻrni vaqtinchalik boʻsh turgan 1 . Bunday hollarda ularning vazifasini bir amaldor bajargan, ya’ni uning zimmasiga ikki turdagi vazifani bajarish yuklatilgan. Ushbu “kengash”larda koʻrib chiqilgan masalalar yuzasidan oliy hukmdor nomidan farmon va yorliqlar chiqarilgan. Xon mutlaq hokim sifatida oʻzining saroyi – oʻrdasiga ega boʻlib, markaziy boshqaruvda joriy etilgan, katta ahamiyatga boʻlgan yuqori turuvchi ma’muriy mansablarni quyidagi toʻrt guruhga boʻlish mumkin: 1.Saroy unvon va mansablari; 2.Diniy mansab va unvonlar; 3.Harbiy va harbiy-ma’muriy unvon va mansablar; 1 Tursunov B.Y. Qo’qon xonligida harbiy ish va qo’shin: holati, boshqaruvi, an’analari 2006., 30- b 27 4.Qozixona va mahkamalardagi unvon va amallar; Albatta, ma’muriy mansablarni bunday ajratish nisbiy boʻlib, bu borada muqobil qarashlar ham yoʻq emas. Davlat boshqaruvida oliy hukmdordan keyingi oʻrinda bosh vazir turgan boʻlib, u mingboshi nomi bilan atalgan. Qoʻqon xonligi bosh vaziri boʻlgan mingboshi va uning faoliyati xususida V.Nalivkin, «...ushbu amaldor davlatning barcha ichki ishlarini boshqarib, ... Shu bilan birga tashqi siyosiy ishlarda ham xonning bosh maslahatchisi boʻlgan», – deb yozadi. Bu oʻrinda Shuni ma’lum qilish lozimki, xonlik tarixiga oid manbalar va arxiv hujjatlarida Umarxon hukmronligiga qadar mingboshi nomi uchramaydi. Bu mansab Umarxon tomonidan ta’sis etilib, 1810 yilda unga Shohi Marg‘iloniy ismli shaxs tayinlanganligi bir necha manbalarda qayd qilib oʻtilgan. Lekin bu bilan Qoʻqon xonligida, Umarxon hukmronligiga qadar bosh vazir vazifasini bajaradigan mansabdor boʻlmagan degan xulosaga kelmaslik kerak. «Muntaxab ut-tavorix» asarida keltirilgan Norboʻtabiy hukmronligi davridagi bosh vazir toʻg‘risidagi ma’lumot bu masalaga oydinlik kiritadi. Oliy darajadagi, markaziy boshqaruv tizimida faoliyat yuritgan mansabdorlar orasida mingboshi mansabi alohida ahamiyatli hisoblanadi. Mingboshi - moʻg‘ullar istilosi davrida mavjud (ularda: timchi), ming nafar askarning boshlig‘i. Ma’mur sifatida ming nafar otliq askar beradigan mulkning hokimi. Harbiy yurishlar vaqtida qoʻshinni boshqarib, lashkarboshi unvonini olardi. Bu unvonning egasi vazirlikka da’vo qilardi. Oʻrta Osiyo xonliklarida xususan, Buxoro amirligida mingboshi mansabi bu vaqtlarda harbiy mansab sifatida mashhur edi. Xiva xonligida esa mingboshi unvoni faqatgina harbiy mansablar qatoridan oʻrin olgan edi. Qoʻqon xonligida boʻlsa mingboshi lavozimi Umarxon (1810-1822) hukmronligi yillarida joriy etilgan. Xonlik tarixiga oid manbalar va arxiv hujjatlarida Umarxon hukmronligiga qadar mingboshi nomi uchramaydi. Bu mansab Umarxon tomonidan ta’sis etilib, 1810-yilda unga Shohi Marg‘iloniy ismli shaxs tayinlanganligi bir necha manbalardaqaydqiliboʻtiladi.Xonlikdagiharbiymansabningengyuqorisi 28 sanalgan mingboshi ma’mur sifatida 1000 kishilik askar bera oladigan mulkning hokimi hisoblangan. Mingboshi harbiy ishlarga boshchilik qilar, qoʻshin ta’minoti bilan shug‘ullanar, urush davrida esa bosh qoʻmondonlik vazifasini ham bajarardi. Bundan tashqari, mingboshi ichki va tashqi siyosatga daxldor koʻplab masalalarni ham hal etardi. Amalda u bosh vazir sifatida davlat ishlariga ham rahbarlik qilardi. Qoʻqon xonligidagi unvon, mansablar va amallar haqida ma’lumot beruvchi mahalliy tarixchilardan biri Mullo Olim Mahdum Xoʻjaning “Tarixi Turkiston” nomli asarida ham mingboshi mansabi xususida toʻxtalib oʻtilgan. Mullo Olim xonlikdagi amaldorlarni 24 darajaga boʻlib, quyidagi ma’lumotlarni beradi: «Xoʻqand xonliklari asrida joriy boʻlub turgan har xil mansablar, chunonchi: Mingboshi va Amiri lashkarlik mansabi. Bu mansab voennuy ministirlik qatorida boʻlub, ondin boshqa hukumatning hamma ishiga mudoxalasi, chunonchi, xorijiya, doxiliya ishlariga tamom daxli boʻladur. Qoʻqon xonligining ma’muriy-boshqaruv tizimi (1709-1876 yy.) mavzusida nomzodlik ishini yoqlagan Sherzodxon Maxmudov Umarxon taxtga chiqqandan soʻng avval bosh vazir lavozimini bajargan qoʻshbegi mansabining oʻrniga mingboshi mansabini ta’sis etishini quyidagicha izohlaydi: Buxoro amirligida ham bosh vazir vazifasini qoʻshbegi ado etgan. Buxoro xonligi tarkibidan ajralib, mustaqil davlat sifatida shakllangan Qoʻqon xonligida boshqaruv tizimi ham dastlab Buxorodan andoza olib tashkil etilgan edi. Keyinchalik Qoʻqon xonligi ma’muriy boshqaruv tizimida islohotlar oʻtkazilib, mansablar va mansabdorlar faoliyati oʻzgarib borgan. Mingboshi mansabi Qoʻqon xonligida faqat bir kishiga berilgan. Ushbu amal Sheralixon (1842-1845) hukmronligi yillarida yuqori darajadagi vazifaga koʻtarilgan. Mingboshi lavozimidagi shaxs xonlikdagi yuqori mansablarga imkon qadar urug`-aymog`chilik an’analariga muvofiq oʻzining yaqinlarini tayinlashga harakat qilgan. Bu jarayonni Musulmonqul mingboshi faoliyatida kuzatish mumkin. Mingboshilikning uni egallagan shaxsga beradigan cheksiz imkoniyatlari tabiiy ravishda ushbu mansabni egallash uchun turli urug`lar orasida kurashni keltirib chiqarar edi. Qoʻqon xonligida mingboshilik mansabini egallagan shaxs ayrim 29 hollarda xonlikning toʻlaqonli hukmroniga aylangan. Xulosa qilib aytganda Qoʻqon xonligining markaziy boshqaruv tizimida muhim oʻrin egallagan mingboshi mansabidagi shaxs garchand harbiy amaldor hisoblansada, u mamlakatning nafaqat harbiy balki, siyosiy, iqtisodiy hayotida ham muhim oʻrin tutgan. Qoʻshbegi - Markaziy boshqaruv tizimida mingboshidan keyingi pog‘onada turgan mansab boʻlib, hukumat olib borgan siyosatini amalga oshirishda bu mansabdor muhim vazifalarga mas’ul edi. Qoʻqon xonligida qoʻshbegini mansablar qatoriga emas balki unvonlar qatoriga qoʻshsa toʻg‘ri boʻladi. Bu unvon egalari harbiylar qatoridan ham oʻrin olgan boʻlib, davlatning harbiy kuchlari boshqaruvida faol ishtirok etishgan. Viloyatlarni boshqarish uchun hokim lavozimiga asosan qoʻshbegi unvonidagi kishilar tayinlangan. Parvonachi - Qoʻshbegi mansabidan keyingi oʻrinda turgan boʻlib, uning egasi oliy hukmdor tomonidan berilgan yorliq va inoyatnomalarni oʻz egalariga etkazuvchi mansabdor edi. Ayrim hollarda parvonachi qoʻshbegi lavozimini egallashi ham mumkin edi. Shuningdek, parvonachi mansabidagi kishilar ham viloyat hokimi vazifasiga tayinlangan. Mazkur mansab oʻz xizmat doirasiga koʻra oliy hukmdorga yaqin boʻlgan va uning ishonchini qozongan edi 1 . Shig‘ovul - Markaziy boshqaruvda xonlikka chet mamlakatlardan siyosiy, iqtisodiy, diplomatik maqsadlarda kelgan elchilarni kutib olish, ularni joylashtirish va xonlikdagi faoliyatiga javobgar mansabdor egasi edi. 1830 yilda Qoʻqon xonligida boʻlgan xorunjiy Potanin esdaliklarida shig‘ovul haqida «... ular chet mamlakatlardan Qoʻqonga kelgan elchilarni xonlik hududidagi faoliyati va eson- omon oʻz vatanlariga qaytishlari uchun xon oldida javobgardir», – deb ma’lumot berib oʻtgan. Boshqa mamlakatlarga yuboriladigan elchilar nomzodini ham xonga shig‘ovul tavsiya etgan. Devonbegi - xon devoning boshlig‘i boʻlib, qoʻl ostida bir necha mirzolar faoliyat yuritgan. Mamlakat xazinasiga tushadigan mablag‘lar va ularning sarf- 1 Saidqulov. T.S. O’rta Osiyo xalqlari tarixining tarixshunosligidan lavhalar. T.: 1993. -B.180. 30 xarajati devonbegi nazoratida boʻlib, ular maxsus kirim-chiqim daftarlarida qayd qilib borilgan. Xonlik devonxonasida vaqf yerlari, machit va madrasalarga tegishli kirim-chiqim yozuvlari, xonga hadya qilingan sovg‘alar hisoboti hamda muhim statistik ma’lumotlar qayd etilgan daftarlar saqlangan. Mirzaboshi -Qoʻqon xonligi markaziy boshqaruv tizimida XIX asrning 50- 60 yillaridan boshlab devonbegi mansabi vakolatlari boshqa, ya’ni mirzaboshi mansabida mujassamlashadi. Shuningdek, mirzaboshining xizmat doirasiga devonbegining vazifalaridan tashqari yana bir vazifa yuklatilgan edi. Qoʻqon hukmdorlari hokimlarni almashtirish vaqtida ular hukmronlik qilgan viloyatlar byudjet mablag‘larining sarf-xarajati ustidan taftish oʻtkazib borishgan va bu ish aynan mirzaboshi tomonidan amalga oshirilgan. Mehtar - Qoʻqon xonligi markaziy boshqaruv tizimida iqtisodiy hayotni tartibga solish va boshqarish bilan bog‘liq masalalar bilan Shug‘ullangan. Tarixiy manbalarda mehtar mansabidagi shaxs markaziy boshqaruv tizimidagi vazirlardan biri ekanligi haqida ma’lumotlarni uchratish mumkin. Mamlakatga olib kirilayotgan va olib chiqilayotgan savdo mollaridan olingan zakot va bojni aynan mehtar lavozimidagi kishi nazorat qilgan. Markaziy boshqaruv tizimida bu lavozimda bir amaldor faoliyat yuritib, poytaxtga kelgan savdo karvonlari va ulardagi mollar xususida oliy hukmdorga ma’lumot berib turgan. Mamlakatning boshqa chegara hududlarida ham tashqi savdo karvonlarini nazorat qiluvchi maskanlar boʻlib, bu maskanlar ham mehtar nazoratida boʻlgan. Dasturxonchi - Xonlik markaziy boshqaruv tizimida ijtimoiy- iqtisodiy ahamiyatga molik mansablardan biridir. Dasturxonchi nomi Qoʻqon xonligi tarixiga oid manbalarda koʻp tilga olinadigan mansablardan boʻlib, bu vazifani bir kishi bajargan. Ushbu mansabdagi kishi oʻz nomidan kelib chiqqan holda saroyda oliy martabali mehmonlar uchun uyushtiriladigan va turli bayram kunlari oʻtkaziladigan marosim, kechalarni tashkillashtirib, boshqarib borish bilan bir qatorda davlatning bosh xazinaboni ham hisoblangan. Qoʻqon xonligida dasturxonchining markaziy boshqaruv apparatiga kiritilishining asosiy sababi ham yuqorida koʻrsatilgan ikkinchi vazifani 31 bajarganligidadir. Tarixiy ma’lumotlar ayrim hollarda dasturxonchi davlat xazinasini idora etish bilan birga mamlakatning siyosiy hayotida ham faol ishtirok etganligini koʻrsatadi. Jumladan, 1831 yilda imzolangan Qoʻqon xonligi foydasiga Qashqardan boj yig‘ish boʻyicha Pekin shartnomasini tayyorlash va imzolashda Qoʻqon davlati nomidan Mahmud dasturxonchi ishtirok etgan. Otaliq Markaziy boshqaruv tizimida yuqori mavqega ega boʻlgan unvonlardan hisoblangan. Qoʻqon xonligida bu unvonga ayrim hollarda xonlarning qaynotalari erishgan. Jumladan, «Muntahab ut-tavorix» asarida koʻrsatilishicha, 1815 yilda Andijon hokimi boʻlgan Umarxon ning qaynotasi Rahmonq ulibiyga otaliq unvoni berilgan edi. Musulmonquli kuyovi Xudoyorxonni 1845 yilda taxtga oʻtqazgach, oʻzi yosh hukmdorning otalig‘i boʻlgan.Otaliq unvoniga ega boʻlgan kishi davlat boshqaruvida, mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotida hukmdorning bosh maslahatchisi hisoblangan. Risolachi - Oliy hukmdor bilan viloyat hokimlari, biror xizmat bilan poytaxtdan uzoqroq yurgan mansabdorlar, mamlakatning turli hududlarida oʻrnashgan muntazam qoʻshin boshliqlari, urush holatida qoʻmondonlar oʻrtasida yozishmalarni olib borish, hukmdorning xohish–irodasini turli shaxslarga bildirish, har-xil masalalar boʻyicha yoʻl-yoʻriq va dasturulamallarni etkazish kabi vazifalar markaziy boshqaruvda bu mansab egasi tomonidan amlga oshirilgan. Inoq - Qoʻqon xonligining markaziy boshqaruv tizimida ushbu unvoniga ega boʻlgan shaxs oliy hukmdorning mulozimlari ichida eng yuqori martabalisi boʻlib, bu unvonga bir kishi sazovor boʻlardi. SH.Vohidovning koʻrsatishicha, xonning xos va sirdosh mulozimi boʻlgan. Beklarbegi- mamlakatda hukmdordan keyingi eng yirik mansabdorlardan biri hisoblanib, koʻp hollarda bosh qoʻmondon vazifasini oʻtagan. Shuningdek, bu unvon xonning vorisiga yoki ba’zi viloyat hokimlariga berilgan. Qoʻqon xonligida yagona boʻlgan beklarbegi koʻplab huquq va imtiyozlarga ega boʻlgan. Normuhammad dodhoh va QanoatShoh Otaliqlar xonlikdagi mashhur beklarbegilar jumlasidandir. Xudoyorxonning akalari Sarimsoqbek hamda 32 Mallaxon oʻz vaqtida beklarbegi unvoni bilan Toshkent hokimi boʻlib turganlar. Qoʻqon xonligining markaziy davlat boshqaruvida siyosiy- iqtisodiy ishlarni bajaradigan mansabdorlar bilan bir qatorda diniy- huquqiy sohani boshqaradigan oliy martabali mansabdorlar ham faoliyat yuritishgan. Xonlikning huquqiy tizimi shariat asosida olib borilganligi sababli aholining ijtimoiy-ma’naviy hayotida diniy-huquqiy vazifalardagi mansabdorlar muhim oʻrin tutgan. Shayxulislom - Davlatning markaziy boshqaruvida eng oliy diniy mansab boʻlib, bu mansabni SH.Vohidov, Umarxon tomonidan 1818 yilda ta’sis etilgan, deb koʻrsatadi. Ayrim hollarda mamlakatdagi etimlar va yoʻqolgan kimsalar mol-mulki boʻyicha hukm chiqarish ham Shayxulislom zimmasiga yuklatilgan. Bu Qoʻqon xonligidagi Shayxulislom faoliyatiga ham xos xususiyat edi 1 . Mamlakatda sudlov ishlarini amalga oshirgan qozilarning turli mojaroli masalalar boʻyicha chiqargan hukmlari va qozilarning faoliyati ustidan nazoratni ham amalga oshiruvchi lavozim egalari boʻlgan Shayxulislom mansabi Qoʻqon xonligi markaziy boshqaruv tizimida katta oʻrin egallagan. Oliy hukmdorlar koʻp hollarda bu mansab egalariga hurmat bilan qaragan va ularning fikri bilan hisoblashgan. Shayxulislom markaziy va mahalliy boshqaruv tizimida muhim oʻrin tutgan qozikalon mansabiga nomzodlar koʻrsatish huquqiga ega boʻlgan. Shayxulislom mansabidagi kishilar boshqa vazifaga oʻtkazilmagan yoki vazifasidan boʻshatilmagan. Bu mansab egalari xususida tarixiy manbalarda salbiy fikrlar va ma’lumotlar uchramaydi. Xojakalon - unvoniga ega boʻlgan diniy mansabdorlar markaziy boshqaruvda Shayxulislomdan keyingi oʻrinda turgan. SH.Vohidov xojakalon unvonidagi kishiga fiqx olimi, deb ta’rif beradi. Xonlikning markaziy boshqaruvida ikki xojakalon tayinlanganligi ham bejiz emas. Bu ikki fiqx olimi davlat ishlari, hukmdorning farmon va qarorlari shariat qonunlari asosida boʻlishi yoki shariatga mos kelishiga mas’ul shaxslar boʻlgan degan, fikrni bildirish mumkin. Davlat idora ishlarida shar’iy qonunlarning buzilmasligi qattiq nazorat ostiga olingan. Bunda oliy hukmdor xojakalonlarga 1 Vohidov Sh. Qo’qon xonligidagi unvon va mansablar// Sharq yulduzi. T.: 1995. - № 4. -B.13. 33 tayanib, ish yuritgan. Ushbu holatni viloyatlar markazida ham mazkur mansab egasi faoliyat yuritganligi, ular oliy hukmdor tomonidan tayinlanganligi haqidagi mavjud yorliqlar ham tasdiqlaydi 1 . Qozikalon - markaziy boshqaruv tizimidagi adliya va huquq- tartibot ishlariga mas’ul lavozimi boʻlib, bu mansabda bir kishi faoliyat yuritgan. Shuningdek, viloyat markazlarida mavjud mahalliy boshqaruv tizimida ham qozikalon mansabi bor edi. Tarixiy hujjatlar qozikalonlarning faqat qozilar va qozixona ishlari ustidan nazoratni amalga oshiribgina qolmay, fuqarolarning turli huquqiy masalalari boʻyicha hukmlar chiqargani va bu haqda oliy hukmdor yoki viloyat hokimiga yozma bayonotlar tayyorlaganliklarini koʻrsatadi. Mufti - Qoʻqon xonligida mufti, a’lamlar ham qozi bilan birgalikda ish koʻrardilar. Muftilik vazifasiga tayinlanuvchi shaxs Qozi kalon yonida sinov muddatini oʻtashi lozim boʻlgan. Sinovdan oʻtgach, muftilikka nomzod tariqasida xonga taqdim qilinib, xon yoki bekning buyrug‘i bilan muftilik vazifasiga tayinlangan. Rasman tayinlangan muftining oʻz nomi bitilgan muhri boʻlganva u bu vazifadan boʻshatilishi bilan muhr qaytarib olingan. Muftilarning shariat qoidalarini sharhlab beradigan hujjatlari rivoyat deb atalardi. Xonlik davrida mufti ma’lum bir qozixonaga birkitib qoʻyilmasdan, tomonlardan birining talabi boʻyicha ishda ishtirok etardi. Qaysi muftiga borish da’vogar yoki javobgarning oʻziga bog‘liq boʻlib, har bir shaharda amalda qancha mufti boʻlishi aniq belgilab qoʻyilmagan. Shunday qilib, mufti da’vogarlarga ariza yozib beruvchi, tegishli hujjatlarni qidirib topuvchi, ular nomidan shartnoma tuzuvchi kishi edi. Uning asosiy vazifasi shariat qoidalari toʻg‘risida ma’lumot berish, qoʻzg‘atilgan da’voning shar’iy qoidalarga muvofiq yoki muvofiq emasligi hamda tajribada bunday ishlar qay tartibda hal etilishi haqida shar’iy yoʻl koʻrsatishdan iborat edi, bu esa, yuqorida ta’kidlanganidek, rivoyatnoma deb atalardi. Shuningdek, mufti qozilar sudida da’vogarning vakili sifatida qatnashib, oʻz xizmati uchun tomonlardan haq olardi. Tarixiy manbalardan ma’lum boʻlishicha, 1 Tursunov B.Y. Qo’qon xonligida harbiy ish va qo’shin: holati, boshqaruvi, an’analari (XIX asrning 70- yillarigacha): Tarix fan. nomz…diss. – T.: 2006. -B.33. 34 boshqa Oʻrta Osiyo xonliklaridagi kabi, Qoʻqon xonligida muhtasibni – rais , ba’zi hollarda qozi rais deb ataganlar. Mazkur vazifaga xulq-atvori yaxshi, diniy bilim va shariatning chuqur bilimdoni, hamda aholi oʻrtasida katta hurmat va e’tiborga ega boʻlgan kishilar tayinlangan. Ayrim hollarda bu vazifaga qozilar ham tayinlangan boʻlib, ular qozilikni raislik vazifasi bilan birga olib borgan. Shuning uchun ularni ba’zi hollarda qozi rais ham deb ataganlar. Ushbu mansab egasining faoliyati aholining turish-turmushi, ijtimoiy-iqtisodiy hayotning ayrim jihatlarini nazorat qilish bilan bog‘liq edi. Xususan, ular musulmonlar diniy burchlarini qanday bajarayotganliklari, jumladan, bir kunda besh vaqt namozni masjidda ado qilishni va shariatda man qilingan ishlardan oʻzlarini tiyayotganlarini hamda etti yoshga etgan bolalarning ta’lim olishlari uchun maktabga berilishini nazorat qilib borgan. Shuningdek, doʻkonlar, savdo rastalari va bozorda savdoning yuritilish idagi tartibbuzarliklarning oldini olish, tosh-tarozining toʻg‘riligi, hatto hunarmandlar tomonidan tayyorlangan buyumlarning sifat darajasi, Shuningdek, koʻcha va maydonlarning tozaligi ham ularning nazoratida edi. Rais vazifasidagi kishilar ba’zan madrasalarda dars ham berib borishgan. Ularning 2 tadan 20 tagacha talabalari boʻlgan. Qoziaskar - harbiy ishlar qozisi vazifasida mansabidagi kishi faoliyat yuritib, bu amaldorning mavqei va xizmat doirasi Buxoro va Xiva xonligidagiday boʻlgan.Qozi askar, oʻz navbatida, markaziy davlat boshqaruvidagi sudlov masalalari boʻyicha bosh mansabdor – qozikalonga boʻysunar edi. Umarxon hukmronligi davrida xonlikning markaziy boshqaruv tizimida oʻroq, sudur kabi diniy unvon egalari faoliyati ham yoʻlga qoʻyilgan edi. Bu unvonlarga ega boʻlgan kishilarning vazifasi asosan vaqf mulklarini nazorat qilishdan iborat edi. SH.Vohidovning koʻrsatishicha, oʻroq vaqf yerlarining xiroj va soliqlariga, sudur esa vaqf mulklarining daromadlari va hisob-kitobiga javobgar shaxs boʻlgan. Manbalar tahlili Qoʻqon xonligida uch toifa – oliy, oʻrta va quyi darajadagi harbiy mansab va unvonlar boʻlganligini koʻrsatadi. Oliy darajadagi harbiy mansab va unvonlar toifasiga – mingboshi, voliy (noib), qal’abon, qoʻrboshi, yovar, 35 toʻpchiboshi, toʻqsoba, ponsadboshilar kirgan 1 . Oʻrta darajadagi harbiy mansab vaunvonlar sirasigaesa yuzboshi, ellikboshi, dahaboshi, qorovulbegilarni kiritish mumkin. Quyi darajadagi harbiy mansab va unvonlar askar, sarboz, navkar, mergan, botur, jazoilchi, toʻpchi, qoʻrchi va qorovullardan iborat boʻlgan. Mazkur mansab va unvonlarga da’vogarlar xon tomonidan tayinlangan. Xonlikdagi harbiy mansabning eng yuqorisi mingboshi boʻlib, u ma’mur sifatida 1000 kishilik askar bera oladigan mulkning hokimi hisoblangan. Ushbu mansab Umarxon davrida joriy etilgan boʻlib, mingboshi harbiy Ishlarga boshchilik qilar, qoʻshin ta’minoti bilan Shug‘ullanar, urush davrida esa bosh qoʻmondonlik vazifasini ham bajarardi. Bundan tashqari, mingboshi ichki va tashqi siyosatga daxldor koʻplab masalalarni ham hal etardi. Amalda u bosh vazir sifatida davlat ishlariga ham rahbarlik qilardi. Masalan, Madalixon zamonida mingboshi boʻlgan Haqquli butun davlat ishlariga va qurolli kuchlarga boshchilik qilgan. Mingboshidan keyin harbiy mansab boʻyicha qushbegi lavozimi turgan. Qoʻqon xonligida, Buxoro amirligidan farqli oʻlaroq, bu lavozimga toʻrt kishi tayinlangan. Koʻp hollarda qushbegi lavozimini egallagan kishi Toshkent viloyati hokimi ham hisoblangan. Unga ayrim hollarda beklarbegi unvoni ham berilgan. Beklar begi unvoni Temuriylar davrida oliy bosh qoʻmondonga berilganligi tarixdan ma’lum. Botirboshi - Xonlik viloyatlarida besh yuz nafardan koʻp askarlar boʻlinmasi – dasta yoki toʻpga botirboshi boshchilik qilib, u viloyatdagi qoʻshin ishlariga mas’ul edi. Botirboshi qoʻshinning tayyorgarligi va tartib intizomi uchun javobgar hisoblangan. Qal’abon (qutvol) - Qoʻqon xonligi chegaralarida joylashgan qal’alar mutasaddisi boʻlib, u Shu tumanlarning ijtimoiy- iqtisodiy hayoti bilan birga, harbiyishlarga, Shuningdek, chegarani muhofaza qilish masalalariga javob bergan. Qoʻrboshi - Qoʻqon xonligi harbiy tizimida qurol- aslaha ishlab chiqarish va uni saqlash, kerakli vaqtda boʻlinmalarga etkazib berish vazifasi bilan Shug‘ullanuvchi lavozim edi. U xon va mingboshiga boʻysunib, 1 Tursunov B.Y. Qo’qon xonligida harbiy ish va qo’shin: holati, boshqaruvi, an’analari T.: 2006. -B.35. 36 qoʻrxona, miltiqxona, toʻpxonalarga boshchilik qilgan. Qoʻrboshi, Shuningdek, xom ashyo topib keltirishdan tortib to tayyor harbiy mahsulot ishlab chiqarish jarayoniga qadar javobgar hisoblangan. Jibachi - Qurol-aslaha omborining boshlig‘i lavozimidagi shaxs. Xonlik qoʻshinida artilleriya qismi boshlig‘i, uning ta’minoti va jangovar holati uchun javobgar shaxs – toʻpchiboshi hisoblangan. Qoʻqon xonligining armiyasi otliq askarlar, piyodalar, sarbozlar va toʻpchilarga boʻlingan. Armiyaga chaqirilgan sarbozlar qushbegi tomonidan oziq-ovqat bilan toʻla ta’minlangan. Ammo qurol-yarog‘larni oʻzlari sotib olganlar. Qoʻqon viloyati qoʻshinlarining ta’minoti bilan xonning shaxsan oʻzi Shug‘ullangan. Tinchlik vaqtida sarbozlar uy-uylariga tarqalishib, xizmatda faqat sipohiylar va qushbegining soqchilari qolgan. Ular bir vaqtning oʻzida ham qoʻshin, ham xizmatkor hisoblangan. Moliyaviy qiyinchiliklar sababli Markaziy Osiyo xonliklaridagi harbiy kuchlar soni juda cheklangan boʻlardi.Tinchlik davrida xon va beklarni, ularning saroylarini, mulklarini qoʻriqlash uchun oz sonli harbiy qoʻshinlar ushlab turilar edi. Harbiy majburiyat og‘ir boʻlsa ham bajarilishi shart hisoblangan. 37 2.2 Qoʻqon xonligining ma’muriy boʻlinishi v a mahalliy boshqaruv i Xonlik ma’muriy jihatdan viloyatlar – bekliklarga boʻlingan. Viloyat hokimi yoki bek lavozimiga, odatda, xonning yaqin qarindoshlari, oʻg‘illari yoki nufuzli saroy amaldorlari bilan yaqinligi bor mahalliy amaldorlar tayinlangan. Xonlikdagi mahalliy boshqaruv apparati viloyatlar markazida joylashgan. Mahalliy boshqaruv tizimi ham markaziy boshqaruv tizimi singari ijro organi boʻlib, oliy hukmdor nomidan berilgan, mamlakatning ichki va tashqi holatini mustahkamlashga qaratilgan topshiriqlarni bajarardi. Jumladan, u viloyatlardagi aholining turmush tarzini bir maromda ushlab turish, ularning huquq va majburiyatlari ustidan nazoratni amalga oshirish, harbiy kuchlarni safarbar etish, soliqlarni toʻplash, davlat bilan aholi oʻrtasidagi munosabatlarni amalga oshiruvchi organ sifatida viloyatlarda ijtimoiy himoya siyosatini olib borishga mas’ul edi 1 . SHu oʻrinda mahalliy boshqaruv tepasida kim turgan edi, uning vazifalari nimalardan iborat edi va Qoʻqon xonligida mahalliy boshqaruv tizimi tepasida turgan hukmdorlarning faoliyatiga xos xususiyatlar qanday edi kabi savollarga javob topish tarix fani oldida turgan bir qator muammolarni hal etish uchun muhimligini nazarda tutgan holda Qoʻqon xonligining mahalliy boshqaruv tizimini mavjud manbalarga asoslanib, tadqiq etdik. Birinchi navbatda, Qoʻqon xonligi mahalliy boshqaruv tizimida birinchi mansabdor shaxs, ya’ni viloyat boshlig‘i kimligini aniqlab olish kerak. Bu xususda Qoʻqon xonligi tarixiga oid tadqiqotlarda turlicha fikrlar mavjudligini qayd etib oʻtish lozim. Jumladan, xonlikdagi viloyatlarni hokimlar yoki voliylar boshqargan degan fikrni bildirib, «ayrim hollarda markaziy boshqaruv tizimida muhim oʻrin tutgan amaldorlar – otaliq, qushbegi, devonbegi, parvonachi, xazinachi va dodxoh mansabidagilar ham xonlikdagi ma’muriy hududiy birlik boʻlgan viloyatlarni boshqarishi mumkin edi», – deb yozadi 2 . V.Ploskix esa viloyatlarni «...xonning gumashtalariboʻlgan qushbegi vahokimlarboshqargan», –deb koʻrsatadi. 1 Ahmedova M.T. Qo’qon xonligining tashkil topishi, davlat tizimi va huquq manbalari. Yurid. fanlar nomzodi. …diss. – T., 2010. -B.39. 38 Olimning viloyat hokimlarini «xonning gumashtasi» deb atashi uning bu masalaga shoʻro mafkurasi nuqtai nazaridan yondashganligidan dalolat beradi. Ayrim tadqiqotc hilar viloyat hukmdorl arini hokimlar deb ataydilar. Jumladan , A.P.Qayumov oʻz tadqiqotida xonlikda «viloyatlarni hokimlar boshqarar edi», – deb qayd etadi. Shunday fikrni H.Ziyoev ham ta’kidlaydi. Ba’zi tadqiqotlar tahlili bu masalaga boshqacha yondashuvlar ham mavjudligini koʻrsatadi. Xususan,Y.QosimovQoʻqonxonligitarixigabag‘ishlangantadqiqotid a «...beklar hokim va parvonachi deb nomlanganlar», – deb yozadi. Viloyat boshliqlari hokim deb nomlanganligini bilsa-da, bu tadqiqotchining shartli ravishda ularni «beklar» deb atashi Qoʻqon xonligi ma’muriy boshqaruv tizimini buzib koʻrsatishga olib keladi 1 . Bu kabi holat S.Sodanbekovning tadqiqotida ham kuzatiladi. U «Viloyatlarni bek va hokimlar boshqarib, ular ba’zan qoʻshbegi deb ham atalgan», – deb yozar ekan, mahalliy boshqaruv tizimining bosh figurasi – hokimlar masalasida chalkashlikka yoʻl qoʻyadi. Xonlik dagi mahalliy boshqaru v tizimi tepasida turgan viloyat boshliqlarining «hokim» deb atalishi xususida mahalliy muarrixlarning XIX asrda yozilgan Qoʻqon xonligi tarixiga oid asarlarida juda koʻp ma’lumotlar keltiriladi. «Ansob us-salotin...» asari muallifi Mirzo Olim Mushrif Qoʻqon xoni Sheralixonning hukmron doira vakillari bilan kengashib, Marg‘ilon viloyatiga yangi hukmdor tayinlashi haqida yozar ekan, quyidagilarni qayd etadi: «Arkoni davlat bilittifoq maslahat qilib, Yusuf mingboshini Marg‘ilonga hokim qildilar». Bunday ma’lumotni Muhammad Yunusning asarida ham koʻrish mumkin. Unda «Mallaxon Oʻtamboy qoʻshbegini Toshkand hukumatidan olib, Muhammad Muso parvonachini Toshkandga hokim qildi», – deyiladi. Manb alarda mavjud bu kabi ma’lumotl ar A.P.Qayu mov va H.Ziyoevlarning mahalliy boshqaruv tepasida turgan hukmdorlarning «hokim» deb atalgani xususidagi fikrlarini tasdiqlaydi. Demak, manbalar ma’lumotlarini taqqoslash va ularni tarixiy tadqiqotlar ma’lumotlari bilan solishtirish orqali 1 Qosimov.Y. Qo’qon xonligi tarixi ocherklari. Namangan: 1994. -B.67. 39 xonlikning mahalliy boshqaruv tizimidagi eng yuqori lavozimi hokim deb atalgan degan qat’iy fikrni ilgari surish mumkin. Bu oʻrinda viloyat hokimlarining qoʻshbegi, devonbegi, parvonachi deb nomlanishi masalasi ham alohida izoh talab qiladi. Qayd etib oʻtish lozimki, ushbu mansabdorlar mahalliy hokimiyatda mazkur mansablarni egallagunlariga qadar markaziy boshqaruv tizimida faol ishtirok etganlar. Hokimlar viloyatda gi harbiy kuchlar, mirshabl ar va fuqaro boshqaruvining boshlig‘i hisoblangan. Mahalliy boshqaruv tizimi ijro organi boʻlib, oliy hukmdor nomidan berilgan topshiriqlarni bajarardi. Jumladan, u viloyatlar aholisining turmush tarzini bir maromda ushlab turish, ularning huquq va majburiyatlari ustidan nazoratni amalga oshirish, harbiy kuchlarni safarbar etish, soliqlarni toʻplash, davlat bilan aholi oʻrtasidagi munosabatlarni amalga oshirib borishga mas’ul edi. Xonlikdagi mahalliy boshqaruv tizimi tepasida viloyat boshliqlari – “hokimlar” turgan. Ba’zi manbalarda viloyat boshliqlari “bek” ham deb ataladi.Bu xususda Sattorxon Abdug‘afforovning ma’lumotlari e’tiborga loyiqdir. U viloyatlarni beklar va hokimlar boshqarganligini e’tirof etar ekan, ularning farqiga ham toʻxtalib oʻtadi. Uning ta’kidlashicha, ikkalasining ham mavqei teng boʻlib, farqi – bek xon urug‘idan boʻlsa, hokim oddiy fuqarolardan boʻlgan. Biroq keyinchalik xonning akasi yo ukasi viloyat hokimligiga tayinlansa, ularni bek emas, balki hokim deb atash urf boʻlgan. Shu bilan birga viloyat hokimlari mahalliy boshqaruv tizimiga mas’ul shaxs sifatida uni tashkil etishi, ayrim kichikroq markazlarga amaldorlarni tayinlashi mumkin edi. Viloyatlar tarkibidagi ma’muriy birliklarni boshqaruv tizimiga toʻxtaladigan boʻlsak, bunday ma’muriy birliklar asosan xonlikning Toshkent viloyati va qisman Namangan hamda Andijon viloyati tarkibidagi qirg‘izlar va qozoqlar yashaydigan hududlarda tashkil etilganligini aytib oʻtishimiz lozim. Mazkur ma’muriy birliklarni boshqaruv qarorgohi harbiy qoʻrg‘on va qal’alarda joylashgan boʻlib, ularni koʻp hollarda oliy hukmdor tomonidan tayinlangan dodxoh unvonidagi mansabdorlar boshqargan. Qoʻqon xonligi ma’muriy jihatdan boʻlinishiga kelganda tadqiqotchi 40 M.Axmedova oʻz tadqiqotida xonlikni 17 ta: Marg‘ilon, Oʻsh, Andijon, Namangan, Shahrixon, Baliqchi, Navqot, Chust , Buloqboshi, Aravon, Koson, Mahram, Soʻx, Xoʻjand, Toshkent, Turkiston va Oʻratepa bekliklariga boʻlinganini keltirib oʻtsa, ayrim manbalar (A. Kun) Qoʻqon xonligidagi 15 ta beklikning nomini keltiradi. Bular: Qoʻqon va uning atrofi, Marg‘ilon, SHahrixon, Andijon, Namangan, Soʻx, Mahram, Buloqboshi, Aravon, Baliqchi, CHortoq, Navkat, Koson, Chust va Bobo darhon. “Turkestanskie vedomosti” toʻplamida esa Asaka, Marg‘ilon, Baliqchi Oʻsh, Soʻx, Koson va Oʻzgan sarkorlik sifatida ham tilga olinadi. Toshkent shahri esa beklarbegi unvoniga ega boʻlgan hokim tomonidan idora etilgan. Toshkent begi oʻz qoʻli ostidagi yerlarga hokim boʻlib, chet davlatlar bilan oʻzaro iqtisodiy va diplomatik munosabatlar oʻrnatish huquqiga ega edi. Beklar xon tomonidan belgilangan soliqlar va harbiy kuchlarni toʻplab xonga etkazib berishga majbur edilar. Biroq aksariyat hollarda ular harbiy kuch va soliqlar yig‘ishni oʻz bilganlaricha amalga oshirar edilar. Soliqlardan toʻplangan pulning tegishli qismi xonga yuborilib, qolganini ularning oʻzlari xohlaganlaricha sarflar, ularni esa hech kim nazorat qilmas edi. Oʻrta Osiyoda shakllangan an’anaga muvofik, Qoʻqon xonligida xam turli viloyatlarni ma’muriy boshqarish ayrim olingan markazlardan turib amalga oshirilgan. Jumladan, «Muntaxab ut-tavorix», «Ansob us- salotin va tavorix ul- xavoqin», »Tarixi Shoxruxiy», «Tarixi Alikuli Amirlashkar», «Mukammali tarixi Farg‘ona» singari tarixiy manbalardan olingan ma’lumotlarga koʻra XIX asrning birinchi choragida xonlikdagi viloyatlarning ma’muriy markazlari quyidagilar edi. 41 Xonlik tarkibiga kiruvchi hududlar aholisining joylashuvi va turmush tarzi bir – biridan farq qilgan. Toshkent vohasi va Farg‘ona vodiysining sug‘orilib dehqonchilik qilinadigan qismi aholi joylaShuvi jihatidan zich boʻlib, ular oʻtroq hayot kechirganlar. Sahro, tog‘ va tog‘ oldi tekisliklaridan iborat hududlarda koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi aholi yashagan. Xonlikdagi aholi soni haqida manbalar turli ma’lumotlar beradilar. Bu ma’lumotlarga koʻra, XIX asrning boshlarida xonlikda (Toshkent va Turkistonni ham qoʻshib hisoblaganda) aholi soni 1 million, XIX asrning oʻrtalarida 1, 5-2 million, XIX asrning ikkinchi yarmida 3 million kishi boʻlgan boʻlsa, Rossiya imperiyasi tomonidan koʻplab hududlarning bosib olinishi hamda ularning bosqinchilar ma’muriyati tarkibiga kirishi natijasida xonlik tasarrufidagi Farg‘ona vodiysida 2 millionga yaqin aholi qolgani taxmin qilinadi. Xonlikning oʻtroq aholi yashaydigan hududlarida mahalliy boshqaruvning eng quyi tizimi – aminlik va oqsoqollik mavjud boʻlib, ular amin va oqsoqollar tomonidan idora qilinar edi. Aminlik va oqsoqollik ma’muriy hududiga koʻra, katta qishloq yoki bir necha kichik qishloqlardan tashkil topgan. X.B.Bobobekovning ma’lumotiga koʻra, shaharlardagi oqsoqollar xonning oʻzi tomonidan belgilangan 42 boʻlib, undan yorliq olishgan va savdogarlar, hunarmandlarlarni murosaga keltirishgan.Umuman, shaharning ichki hayotiga tegishli ishlarni yuritishgan. Bekliklarga qarashli shaharlarda rais, qoʻrboshi, mirshab, qozi mirza va mirzabosh ilar qishloqlar dan keladigan daromad hisobiga yashar edilar. Qorovulbegi, miroxur va boshqa amaldorlarning har 15-20 tasiga bir qishloq tanho qilib berilardi. Ularning har biriga boshqa daromadlaridan tashqari 50-30 chorakdan bug‘doy toʻg‘ri kelardi. Xulosa qilib aytganda, Qoʻqon xonligida davlat boshqaruvi oʻziga xosdir. Markaziy apparatda gi lavozimlar ga amaldorla r shaxsan xon tomonid an tayinlangan. Bunda ularning xonga qarindoshligi va uning urug‘idan ekanligi, xonga koʻrsatgan alohida sadoqati, oqsuyak zodagonlar sulolasidan chiqqanligi, agar diniy mansab va lavozimlarga tayinlanadigan boʻlsa shariat va fiqx ilmini chuqur oʻzlashtirganligi va boshqa jihatlariga katta e’tibor berilgan.Mahalliy boshqaruv tizimining tepasida esa xon tomonidan tayinlanuvchi bek va hokimlar turgan. Ular viloyat va shaharlarga mutasaddi boʻlishgan. Koʻchmanchi chorvador aholi biylar tomonidan boshqarilgan boʻlib, ba’zan xon va beklar aralashib turgan boʻlsada, biylik asosan avloddan avlodga meros tariqasida oʻtgan. Biroq xonlikda Toshkent viloyati hokimi alohida mavqega ega boʻlib, dastlab qushbegi, keyinchalik beklarbegi unvoniga ega shaxs tomonidan boshqarilgan. Toshkent hokimi koʻplab iqtisodiy va siyosiy vakolat hamda erkinliklarga ega boʻlgan. Oʻtroq aholi yashaydi gan hududlar da aminlik va oqsoqolli k mahalli y boshqaruvning quyi tizimini tashkil qilgan. Unda amin va oqsoqollarni saylash qisman amal qilgan boʻlsada, mehnatkash aholi vakillari boshqaruv ishlariga asosan aralashtirilmagan. 43 II bob boʻy icha xulosa Qoʻqon xonligining markaziy va mahalliy boshqaruv tizimi klassik sharqona davlatchilik anʼanalari hamda Fargʻona vodiysining oʻziga xos ijtimoiy-siyosiy sharoitlari asosida shakllangan. Ushbu bob doirasidagi tadqiqotlarni quyidagicha umumlashtirish mumkin: 1. Markaziy boshqaruv va Oliy kengash faoliyati (2.1). Xonlikda hokimiyat mutlaq xon qoʻlida boʻlsa-da, boshqaruvda kollegial organlar va murakkab ierarxik tizim muhim rol oʻynagan: • Oliy kengash (Kengash): Davlatning eng muhim masalalari (urush va tinchlik, valiahd tayinlash, islohotlar) xon huzuridagi Kengashda muhokama qilingan. Unga eng nufuzli amaldorlar, harbiy sarkardalar va ulamolar kirgan. Garchi xon yakuniy qarorni qabul qilsa-da, Kengash fikri siyosiy barqarorlik uchun hisobga olingan. • Mansab va unvonlar: Markaziy apparat qatʼiy ierarxiyaga ega edi: o Mingboshi: Davlatda xondan keyingi eng yuqori mansab, ijroiya hokimiyati va qoʻshin rahbari. o Ataliq : maslahatgoʻ yi, koʻpincha tajribali va keksa arboblardan tayinlangan. o Qushbegi: Saroy xizmati va muhim hududlar boshqaruvi uchun masʼul. o Devonbegi: Davlat xazinasi va moliya ishlarini boshqargan. o Qozikalon: Shariat asosida sud hokimiyatini yuritgan va diniy idorani boshqargan. 2. Maʼmuriy boʻlinish va mahalliy boshqaruv (2.2) Xonlikning hududiy kengayishi boshqaruvni markazlashtirish va mahalliylashtirishni uygʻunlashtirishni taqozo etdi: • Maʼmuriy tuzilma: Xonlik hududi viloyat, hokimlik va bekliklarga boʻlingan. Eng yirik maʼmuriy birliklar — Toshkent, Andijon, Namangan, Margʻilon kabi viloyatlar boʻlib, ularni xon tomonid an tayinlangan hokimlar boshqargan. • Mahalliy amaldorlar: Qishloq va ovullarda boshqaruv oqsoqollar (oʻtroq 44 aholida) va biylar (chorvador aholida) orqali amalga oshirilgan. Shuningdek, soliq yigʻish uchun zakotchi va tartib-intizom uchun esa mingboshilar va yuzboshilar masʼul boʻlgan. • Oʻziga xoslik: Mahalliy boshqaruvda urugʻ-aymoqchilik anʼanalari va harbiy boshqaruv unsurlari saqlanib qolgan. Chekka hududlarda (masalan, Toshkent yoki dasht hududlarida) hokimlarga kengroq muxtoriyat berilgan, bu esa baʼzan markazdan qochish harakatlariga ham sabab boʻlgan. Xulosa oʻrnida II bobni oʻrganish shuni koʻrsatadiki, Qoʻqon xonligining boshqaruv tizimi XIX asrga kelib mukammal darajaga yetgan. Markaziy boshqaruvda harbiy va fuqarolik ishlari bir-biridan qisman ajratilgan boʻlsa, mahalliy boshqaruvda anʼanaviy jamoa institutlaridan samarali foydalanilgan. Bu tizim davlatning yaxlitligini saqlash va murakkab ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni boshqarishning asosiy vositasi boʻlib xizmat qilgan. 45 X ulosa Xulosa qilib aytganda Oʻzbek davlatchiligi tarixida Qoʻqon xonligi tarixi muhim oʻrin egallaydi. Qoʻqon xonligi qisqa davr mavjud boʻlgan boʻlsada, ushbu xonlik davridan bugungi kunga qadar koʻplab ilmiy- adabiy va moddiy meros qolgan. Ammo bu meros bugungi kunga qadar toʻliq tadqiq etilmagan. Bu borada amalga oshirilishi kerak boʻlgan ilmiy izlanishlar hali talaygina. “Barchamizga ma’lumki, har bir suveren davlat oʻzining betakror tarixi va madaniyatiga egadir. Bu tarix, bu madaniyatning haqiqiy ijodkori, yaratuvchisi esa haqli ravishda shu mamlakat xalqi hisoblanadi. Oʻzbekistonimizning koʻp asrlik tarixi va keyingi 25 yillik rivojlanish davri, oʻz davlat mustaqilligi va suverenitetini mustahkamlashga qaratilgan taraqqiyoti bu haqiqatni yana bir bor yaqqol tasdiqlab berdi. Ana shu bunyodkorlik jarayonining qudratli va hal qiluvchi kuchi, hech shubhasiz, koʻpmillatli xalqimizdir. Oʻzbek xalqining necha ming yillik tarixida qanday murakkab davrlar, og‘ir sinovlar boʻlganini barchamiz yaxshi bilamiz. Oʻzbekistonning eng yangi tarixi va biz erishgan olam- shumul yutuqlar mard va matonatli xalqimiz har qanday qiyinchilik, toʻsiq va sinovlarni oʻz kuchi va irodasi bilan engib oʻtishga qodir, deb baralla aytishga toʻla asos beradi” – deb takidlaydi prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev. Qoʻqon xonligi tarixini oʻrganish XIX asrning oʻrtalaridan boshlab bugungi kungacha tarixchilar e`tiborini oʻziga jalb qilib kelmoqda. Hozirgi kungacha xonlik tarixi boʻyicha amalga oshirilgan va yaratilgan ilmiy asarlar hamda ilmiy tadqiqotlarning salohiyati juda katta. Xonlik boshqaruv tizimidagi maslahat organi – Oliy Kengashning mavjudligi Qoʻqon hukmdorlari xonlikni tarixiy vorisiylik, oʻzbek davlatchiligi an‘analari asosida olib borganligini koʻramiz. Davlatchiligimiz tarixida muhim oʻrin tutgan Qoʻqon xonligi oʻzining ma`muriy va siyosiy boshqaruv tizimining oʻziga xos tomonlari bilan qoʻshni xonliklardan farq qilgan. Buni shundan ham bilish mumkinki Qoʻqon xonligida ma`muriy boshqaruv tizimidagi mansablar turli xonlar davrida oʻzgarib turgan yoki 46 yangi mansab bilan almashtirilgan. Chunonchi Qoʻqon xonligi tarixshunosligida keltirilgan ma`lumotlarga asoslanib shuni aytish mumkinki, mingboshi lavozimi Umarxon davridan boshlab bosh vazir vazifasini bajargan. Undan oldin bu lavozimda, Qoʻshbegi mansabidagi shaxs faoliyat yuritgan. Xonlik hududining turli davrlarda kengayib yoki qisqarib turishi ham xonlikning ma`muriy hududiy boshqaruv tizimiga ta`sir etmay qolmagan. Qoʻqon xonliginin g ma`muriy hududiy chegarasi taxtga kelgan hukmdorlarning mamlakat ichki va tashqi siyosatida olib borgan islohotlari natijasida XIX asrning 40- yillariga qadar kengayib borgan. Bu davrlar ichida xonlik hududi viloyatlarga, viloyatlar esa sarkorlik va oqsoqolliklarga boʻlinib boshqarilgan. Ammo, XIX asrning 40- yillaridan keyin xonlikning ma`muriy boʻlinishida ba`zi oʻzgarishlar sodir boʻldi. Endilikda viloyatlar qasabalarga, sarkorlik va oqsoqolliklarga boʻlinib idora etila boshladi. Mamlakat ma`muriy- hududiy boʻlinishidagi bu oʻzgarishlarni Qoʻqon xonlarining oʻziga yaqin amaldorlarga hokimiyat berish uchun amalga oshirgan deyish mumkin. Xonlikning markaziy boshqaruv tizimi oʻz taraqqiyotida uch bosqichdan oʻtgan. Birinchi bosqich xonlikda markaziy davlat boshqaru v tiziminin g shakllanishi, ikkinchi bosqichda mamlakatda kechgan siyosiy jarayonlar, iqtisodiy va madaniy hayot borasida rivojlanish, bu davrda hukmronlik qilgan hukmdorlarning oʻz ichki va tashqi siyosatlarida markaziy boshqaruv tizimida xonlikda mavjud boʻlmagan mansablarning joriy etilishi bilan tavsiflanadi. Xonlikda bir qator islohotlarning amalga oshirilishi natijasida oʻz davrining murakkab boshqaruv tizimi yuzaga kelgan. Uchinchi bosqichda mamlakatning hukmdorlari emas, ularning vasiylari tomonidan boshqarilgan, ular hokimiyatni uzoqroq vaqt qoʻlda ushlab turish maqsadida boshqaruvning avtoritar uslubdan foydalangan. Markaziy boshqaruv tizimidagi koʻpgina mansab va amallarni vakolati qisqarganligi yoki tugatilganligi markaziy boshqaruv tizimining soddalashtirilganligi, ayrim mansablarning vazifasi boshqa mansabdorlarga yuklatilishi oqibatida oʻz-oʻzidan bu mansabning nomi ham tugatilgan. Xonlikning mahalliy boshqaruv tizimi boshqa xonliklaridagigaoʻxshash 47 boʻlib, xonlikda bu tizimning oʻziga xos xususiyatlari ham mavjud boʻlgan. Mahalliy boshqaruv tizimida ham markaziy boshqaruv tizimidagi kabi XIX asrning 50-70 yillarida murakkab boshqaruv tizimi soddalashib, turli mansab egalarining vakolatlari bitta amaldorga oʻtgan. Shuningdek, Qoʻqon xonligining mahalliy boshqaruv tizimi asosan mamlakat xazinasiga mablag` toʻplash, ya`ni soliq tizimi bilan band boʻlganligini koʻrishimiz mumkin. Mahalliy hukmdorl ar hisoblang an hokimlar koʻp hollarda oʻzi boshqarayotgan hududning iqtisodiyotiga, aholining farovon hayot kechirish uchun amaliy tadbirlarni amalga oshirish haqida oʻylamaganlar. Xonlik boshqaruv tizimidagi bunday holat aholining noroziligini kuchaytirgan. Oqibatda Rossiya imperiyasining Qoʻqon xonligining shimoliy hududlari boʻlgan janubiy qozoq yerlarini jadal bosib olishiga imkon tug`ilgan. Umuman olganda juda katta sarxadlarni birlashtirga n xonlikning ma`muriy– hududiy boʻlinishi va boshqaruvida, boshqa Oʻrta Osiyo xonliklaridan farqli va oʻxshash jihatlar mavjud boʻlgan.Farqli jihatlaridan biri, XIX asr birinchi choragida qurilgan harbiy qal`alar muhim rol oʻynaydi. Ular davlatning chegara hududlari, xonlikning dasht aholisini itoatda tutish va markaziy hokimiyat siyosatini joylarda amalga oshirishda muhim oʻrin tutgan. 48 Foy dalanilgan adabiy ot lar I.Rahbariy adabiy ot lar. 1. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi boʻlishi kerak. - Toshkent: Oʻzbekiston, 2017. II.A sosiy adabiy ot lar. 2. Avaz Muhammad Attor. Tarixi jahonnamoyi/ Fors-tojik tilidan Sh. Vohidov tarjimasi// Sharq yulduzi. 1991. 3. Muhammadhakimxon toʻra. Muntaxab ut-tavorix/Fors-tojik tilidan tarjima, kirish, izohlar muallifi Sh. Vohidov. T.: Yangi asr avlodi, 2010. 4. Xudoyorxonzoda. Anjum at-tavorix. T: 2014. 5. Ahmedov B.A. Oʻzbekiston tarixining manbalari.T.: Fan, 1991. 6. Bobobekov H.N. Qoʻqon tarixi. T.: Fan, 1996. 7. Boboyev H., Hidirov Z., Oʻzbek davlatchiligi tarixi. II kitob. T.: Fan va texnologiyalar, 2009. 8. Boboyev H., G’ofurov Z., Oʻzbekistonda siyosiy va ma’naviy-ma’rifiy ta’limotlar taraqqiyoti. T.: Yangi asr avlodi, 2001. 9. Eshov. B. Oʻzbekiston davlatchiligi va boshqaruvi tarixi. T.: 2012. 10. Qosimov.Y. Qoʻqon xonligi tarixi ocherklari. Namangan: 1994. 11. Qoʻqon asrlar silsilasida. Qoʻqon, 2004. 12. Saidqulov. T.S. Oʻrta Osiyo xalqlari tarixining tarixshunosligidan lavhalar. T.: 1993. 13. Vohidov Sh. Qoʻqon xonligida tarixnavislik. T.: Akademnashr, 2010. 14. Vohidov Sh., Xoliqova R. Markaziy Osiyodagi davlat boshqaruvi tarixidan. T.: Yangi asr avlodi, 2006. III.Qo’shimcha adabiy ot lar. 1.Dadaboyev M.Ya. Hoʻqandi latif mahallalari va koʻchalarining nomlanish tarixi. Farg’ona.: 2007 2.Vohidov Sh. Qoʻqon xonligidagi unvon va mansablar// Sharq yulduzi. T.: 1995. 49 IV.Dissert at siy alar 1.Ahmedova M.T. Qoʻqon xonligining tashkil topishi, davlat tizimi va huquq manbalari. Yurid. fanlar nomzodi. …diss. – T., 2010. 2.Mahmudov Sh.Y. Qoʻqon xonligining ma’muriy-boshqaruv tizimi (1709- 1876): Tarix fan. nomz…diss. – T.: 2007. 3.Tursunov B.Y. Qoʻqon xonligida harbiy ish va qoʻshin: holati, boshqaruvi, an’analari (XIX asrning 70-yillarigacha): Tarix fan. nomz…diss. – T.: 2006. 4.Qoʻldoshev Sh.T. Qoʻqon xonligi va Sharqiy Turkiston oʻrtasidagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalar (XVIII-XIX asrning oʻrtalari): Tarix fan. nomz…diss. – Toshkent: OʻzRFATI, 2009. 50

MUNDARIJA

KIRISH

I Bob. QOʻQON XONLIGIDA DAVLATCHILIKNING IJTIMOIY-SIYOSIY ASOSI

1.1. Qoʻqon xonligining vujudga kelishi va mustaqil davlat sifatida rivojlanishining asosiy bosqichlar

1.2. Qoʻqon xonligining hududiy jihatdan kengayishi va boshqaruv asoslarining shakllanishi

I bob bo’yicha xulosa

II Bob. QOʻQON XONLIGINING MARKAZIY VA MAHALLIY BOSHQARUV TIZIMI VA ULARDA YUZ BERGAN OʻZGARISHLAR

2.1. Qoʻqon xonligida Oliy kengash faoliyati va markaziy boshqaruv tizimidagi mansab va unvonlar

2.2. Qoʻqon xonligining ma’muriy boʻlinishi va mahalliy boshqaruvi

II bob bo’yicha xulosa

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati

Купить