Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 75.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qo’qon xonligi davlat boshqaruvida mansab va unvonlar

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI 60220300 – Таrix (mamlakatlar va yo‘nalishlar bo‘yicha) QO’QON XONLIGI DAVLAT BOSHQARUVIDA MANSAB VA UNVONLAR MAVZUSIDA KURS ISHI TOSHKENT-2026 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………….3 I BOB.QO’QON XONLIGIDA DAVLAT BOSHQARUV TIZIMI 1.1.Qo’qon xonligining tashkil topishi va siyosiy jarayonlar…. ……………...9 1.2.Qo’qon xonligining markaziy va mahalliy boshqaruv tizim……………………………….........................................................................14 I bobga xulosa……………………………………………………………………..20 II BOB. QO’QON XONLIGIDA MANSAB VA UNVONLARNING DAVLAT BOSHQARUVIDAGI O’RNI VA VAZIFASI 2.1 Saroy unvonlari va ularning vazifalari………...……………………………...22 2.2.Harbiy va diniy mansab va unvonlar………………………... ……………… 27 II bobga xulosa ……………………………………………………………………32 XULOSA…………………………………………………………………………34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI………………………….38 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi : Milliy mustaqillikni qo‘lga kiritgan O‘zbekiston Respublikamiz porloq istiqbol sari bosqichma-bosqich qadam tashlamoqda. Bu odimlar xayrli bo‘lishi bilan birga juda mas’uliyatli va mashaqqatlidir. Shu mashaqqatli yo‘lda xalqimiz ma’naviy qadriyatlarimizga, xususan, o‘lkamiz tarixiga qiziqish, uni bilish, o‘tmishini to‘g‘ri tushunish, mustaqilligimizni qadriga yetishga, kelajagi porloq mamlakatimizni to‘g‘ri yo‘lini belgilab olishga yordam beradi. Milliy madaniyat, milliy g‘oya, mustaqillikka erishgan xalqning o‘ziga xos ma’naviyatini yuksaltirish, tarixga munosabatni o‘zgartirish talablari asosida tiklash kabilarni taqazo etadi. O‘zbekiston Respublikasi birinchi prezidenti I.A.Karimovning - Bugun bizning oldimizda shunday tarixiy imkoniyat paydo bo‘ldiki, biz bosib o‘tgan yo‘limizni tanqidiy baholash, milliy davlatchili gimiz negizlarini aniqlab, buyuk madaniyatimiz tomirlarini, qadimiy merosimiz, ildizlariga qaytib, o‘tmishimizdagi boy an’analarini yangi jamiyat qurilishiga tadbiq etmog‘imiz kerak, - degan so‘zlari fikrimizning yorqin isbotidir. Shu bilan birgalikda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev 2016- yil yakunlarida: “eng avvalo yoshlar va aholi o‘rtasida mamlakatimizning boy tarixi, uning betakror madaniyati va milliy qadriyatlarini keng targ‘ib qilish, jahon ilm-fani va adabiyoti yutuqlarini yetkazish uchun zarur muhit va shart-sharoit yaratish ustuvor vazifalardan hisoblanadi” 1 , - deb ta’kidlab o‘tgan. Vatanimiz tarixini to‘la-to‘kis tushungan holda uning o‘zi qanday bo‘lsa, xuddi mana shunday holda kelajak avlodga yetkazish asosiy maqsadimizdir. Hozirgi kun nuqta’i-nazaridan tarixiy voqea-hodisalarni soxtalashtirishga yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi. O’zbekiston hududida mavjud bo’lgan xonliklar orasida Qo’qon xonligi o’zining siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotidagi o’rni bilan alohida ajralib turadi. XVIII asr boshlarida tashkil topgan Qo’qon xonligi qisqa davr 1 Мирзиёев Ш. М. Танқидий таҳлил, қатъий-интизом ва шахсий жавобгарлик – ҳар бир раҳбар фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши керак. – Т: Ўзбекистон, 2017. – 47-б. 3 ichida Markaziy Osiyodagi yirik davlatlardan biriga aylangan. Xonlik hududining kengayishi , aholi sonining ortishi hamda ichki va tashqi siyosiy munosabatlarning murakkablashuvi davlat boshqaruv tizimini takomillashtirishni talab etgan. Shu sababli Qo’qon xonligida aniq vazifalarga ega bo’lgan mansab va unvonlar tizimi shakllangan holda davlat boshqaruvida muhim o’rin egallagan. Qo’qon xonligida davlat boshqaruvi xon hokimyatiga asoslangan bo’lib , boshqaruv tizimida turli darajadagi amaldorlar faoliyat yuritgan. Xon davlatning oliy hukmdori hisoblangan va barcha siyosiy , harbiy hamda ma’muriy masalalarni nazorat qilgan. Xon huzurida esa davlatni boshqarishda yordam beruvchi ko’plab mansabdor shaxslar faoliyat olib borgan. Jumladan, mingboshi, qushbegi, devonbegi, eshik og’asi kabi mansablar davlat boshqaruvining muhim tarkibiy qismi bo’lgan. Shuningdek , harbiy va diniy sohada ham alohida mansab va unvonlar mavjud bo’lib, ular davlat barqarorligini ta’minlashda katta ahamiyat kasb etgan. Bugungi kunda Qo’qon xonligi tarixini, xususan, uning davlat boshqaruvi tizimidagi mansab va unvonlarni o’rganish O’zbekiston davlatchiligi tarixini chuqur anglashda muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur mavzu orqali XIX asr Markaziy Osiyo davlat boshqaruvi tizimining o’ziga xos jihatlari, siyosiy tuzilishi va boshqaruv mexanizmlarini tahlil qilish imkoniyatini yaratadi. Tadqiqotning obyekti: Tadqiqotning obyekti sifatida XVIII-XIX asrlarda faoliyat yuritgan Qo’qon xonligining davlat boshqaruv tizimi hamda undagi mansab va unvonlar tizimi olingan. Tadqiqotning predmeti: Qo’qon xonligi davlat boshqaruvida amal qilingan siyosiy,ma’muriy, harbiy va diniy mansablar, ularning vazifalari, vakolatlari hamda davlat boshqaruvidagi o’rni hisoblanadi. Tadqiqotning maqsadi: Qo’qon xonligi davlat boshqaruvida mavjud bo’lgan mansab va unvonlarning shakllanishi, rivojlanishi, vazifalari hamda davlat boshqaruvi tizimidagi ahamiyatini tarixiy manbalar asosida ilmiy tahlil qilishdan iborat. 4 Tadqiqotning vazifalari: Qo’qon xonliginining tashkil topishi va davlat boshqaruv tizimining shakllanish jarayonini tashkil etilishi, tuzilishi va funksiyalarini turli ilmiy tadqiqot metodlari asosida o‘rganish maqsadida quyidagi vazifalar belgilab olindi. -Xonlikdagi markaziy boshqaruv organlarini ilmiy jihatdan tahlil etish va vazifalarini o’rganish. -Davlat boshqaruvida mavjud mansab va unvonlarning kelib chiqish tarixini aniqlash. -Harbiy, ma’muriy va diniy mansablarning vazifa va majburiyatlarini yoritish. -Markaziy va mahalliy boshqaruv tizimidagi bekliklar faoliyatini tahlil qilish va tushuntirish. -Mansabdor shaxslarning davlat boshqaruvidagi o’rnini ko’rsatib o’tish va siyosiy hayotdagi nufuzni aniqlash. - Qo’qon xonligi boshqaruv tizimining Buxoro va Xiva xonliklari boshqaruvi bilan o’xshash hamda farqli jihatlarini aniqlash. Tarixiy manbalar va ilmiy adabiyotlar asosida mansab va unvonlarga ilmiy jihatdan tavsif berish. Tadqiqot mavzusi bo’yicha adabiyotlar sharhi va tahlili : Qo’qon xonligi boshqaruvi va mansab va unvonlar tizimi bo’yicha bir qator tarixiy manbalar hamda ilmiy tadqiqotlar mavjud. Jumladan, Haydarbek Bobobekovning 2 ,,Qo’qon tarixi’’ asari xonlikning siyosiy boshqaruvi, hududiy tuzilishi va davlat amaldorlari faoliyatini yoritishda muhim manbalardan biri hisoblanadi. Ushbu asarda xonlikdagi mingboshi, qushbegi, devonbegi kabi mansablarning vazifalari haqida muhim ma’lumotlar berilgan. Mulla Olim Maxdum Hojiyning 3 ,,Tarixi Turkiston ‘’asari esa XIX asr Qo’qon xonligi siyosiy hayoti va davlat boshqaruvi haqida birlamchi tarixiy manba sifatida katta ahamiyatga ega. Asarda saroy amaldorlari , harbiy boshqaruv va diniy mansablarning faoliyatini tasvirlagan. 2 Бобобеков Ҳ. Қўқон тарихи. – Т: ФАН, 1996. -240 б. 3 Мирзо Олим Махдумхожи. Тарихи Туркистон. - Т: Янги аср авлоди, 2009. - 249 б. 5 Shu bilan birgalikda Muiniddin Natanziy 4 asarlarini ham misol qilib ko‘rsatishimiz mumkin. Ushbu asarda Qo‘qon xonligi davlat boshqaruviga oid ma’lumotlar ham topishimiz mumkin. Shuningdek, Shodmon Vohidning ilmiy maqolalarida Qo’qon xonligidagi mansab va unvonlarning tasnifi, ularning davlat boshqaruvidagi vazifalari hamda tarixiy mohiyati tahlil etilgan. Zamonaviy tadqiqotchilar tomonidan yozilgan ilmiy maqolalarida esa Qo’qon xonligi boshqaruv tizimi tarixiy manbalar asosida qayta o’rganilib, yangi ilmiy xulosalar ilgari surilgan. Qo’qon xonligi tarixi chuqur tadqiq etilgan. Dastlabki tarixchilari tomonidan xonlik tarixining turli sohalarida dastlabki tasavvurlar va ayrim to’liq bo’lmagan ma’lumotlar asosida yoritilib berilganligi bilan alohida xususiyatga ega. Bunday tarixchilar va tadqiqotchilar qatorida XX asr boshlarigacha ijod qilgan va tarixiy asarlar yozib qoldirgan bir qator rus tarixchilarini ko’rsatib o’tish mumkin. Jumladan, xonlik hududiga elchilik bilan kelgan kishilar, xususan F.Nazarov, N.I.Potanin, V.V.Velyaminov-Zenovlarning hisobotlari, asarlarini va maqolalarini kiritish mumkin. Bir qator tadqiqotchilar esa xonlik tarixini o’z asarlarida u yoki bu jihatlarini yoritib o’tishga harakat qilganlar. Bunday tadqiqotchilar tarixchilar qatorida V.Bartold, N.Ostrumov, M.A.Terentev, P.P.Ivanov va boshqalarni ko’rsatib o’tish mumkin. Ular o’z asarlarida xonlikning Rossiya imperiyasi tomonidan harbiy bosqinchilik yo’li bilan bosib olingan jarayonini yoritib berganlar. Sho’rolar davriga kelib xonlik tarixini o’rganish borasida tarixshunoslik sohasida bir qator o’zgarishlar yuz berdi. Bunda mualliflar tomonidan Xonlikning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingani emas, balki ,,qo’shib olingan’’ ligiga urg’u berila boshlandi va bu bilan tarixni buzib ko’rsatish holatlariga yo’l qo’yildi. Bunday holatlarni biz K.Usenbayev, A.Xasonov, asarlarida kuzatishimiz mumkin. Mustaqillik yillarida amalga oshirilgan tadqiqotlar va ilmiy adabiyotlar masalaning mohiyatiga bo’lgan yondashuv tubdan o’zgarib, endi tarix haqqoniy 4 Муиниддин Натанзий. Мунтахаб ут-таворихи муиний (Муиний тарихлари танланмаси). - Т: Ўзбекистон, 2011.- 272 б. 6 ravishda ilmiylikka asoslangan holda yoritila boshlandi. Bu davrda yaratilgan ishlarga H.Z.Ziyoyev 5 , H.N.Bobobeko v, SH.H.Vohidov, 6 Z.Ilhomov, B.Y.Tursunov, V,Ishquvvvatov, SH.Mahmudov, G.S.Isaboyevalarning ilmiy ishlarini ko’rsatib o’tish mumkin. H.Z.Ziyoyevning ,,Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash’’ asari , ,,Turkiston chor mustamlakasi davrida” kabi asarlar keyingi yillarda nashr etilgan ishlar orasida o’zining mukammalligi bilan alohida o’rin tutadi. Tadqiqotning usullari: tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Mavzu doirasida olib borilgan tadqiqotlar Qo’qon xonligida mavjud bo’lgan siyosiy, ma’muriy, harbiy va diniy mansablarning shaklllanishi, ularning vazifalari hamda davlat boshqaruvidagi o’rnini ilmiy jihatdan yoritib beradi. Ushbu tadqiqot natijalari O’zbekiston davlatchiligi tarixi, Markaziy Osiyo xonliklari boshqaruv tizimi hamda tarixshunoslik fanini yanada boyitishga xizmat qiladi. Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi. Tadqiqot ishi Kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraph, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, umumiy betni tashkil qiladi. Kurs ishining kirish qismida Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi, tadqiqot obyekti, predmeti, maqsadi, vazifalari, ilmiy yangiligi, tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari, tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili), tadqiqotda qo‘llanilgan metodikaning tavsifi, tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati, ish tuzilmasining tavsifi kabi masalalar yoritilgan. Kurs ishining birinchi bobi Qo’qon xonligining tashkil topishi, davlat boshqaruv tizimining shakllanishi va markaziy boshqaruv organlari tahlil qilingan. Shuningdek, xonlikdagi oliy mansab va unvonlarning vazifalari ilmiy asosda yoritilgan. 5 Ziyoyev H. Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash. – Toshkent: Sharq, 1998. – 480 b. 6 Vohidov Sh., Xoliqova R. Markaziy Osiyodagi davlat boshqaruvi tarixidan. - T: Yangi asr avlodi, 2006. – 38 b. 7 Kurs ishining ikkinchi bobi Qo’qon xonligidagi saroy mansab va unvonlarning vazifalari hamda Xonlikda mavjud bo’lgan, harbiy, diniy va ma’muriy mansablar, ularning davlat boshqaruvidagi o’rni hamda mahalliy boshqaruvi va markaziy boshqaruvni ham o’z ichiga oladi. 8 I.BOB. QO’QON XONLIGIDA DAVLAT BOSHQARUV TIZIMI 1.1. Qo’qon xonligining tashkil topishi va siyosiy jarayonlar XVIII asrning birinchi yarmida Qo’qon xonligi hududiy jihatdan O’rta Osiyodagi yirik davlat edi. Qo’qon xonligi sharqda Sharqiy Turkiston, g’arbda Buxoro amirligi va Xiva xonligi bilan chegaradosh edi. Xonlik hududi shimolda uchala qozoq juzlarini batamom o’ziga bo’ysundurib Rossiya bilan chegaralanardi. Xonlikning janubiy chegaralari Qorategin, Ko’lob, Darvoz, Shog’non singari tog’li hududlarni o’z ichiga olar edi. Bu hududlar uchun Buxoro amirligi bilan qonli urushlar bo’lar , ular qo’ldan-qo’lga o’tardi.Qo’qon xonligi hududi Buxoro amirligi va Xiva xonligidan farqli o’laroq sersuv daryolari, so’lim vodiylari, serhosil yerlari ko’p edi. Xonlikning markazi Qo’qon, Marg’ilon, O’zgan, Andijon, Namangan kabi yirik shaharlar joylashgan Farg’ona vodiysida edi. Toshkeny, Chimkent,Turkiston, Avliyota, Pishpak, Oqmasjid kabi yirik shaharlar ham Qo’qon xonligi tasarrufida edi. Qo’qon xonligida aholi nisbatan zich joylashgan bo’lib, taxminan 3 mln kishi edi.Xonlikning poytaxti Qo’qon xonligida 80 ming, Toshkent shahrida 60 ming kishi yashar edi. 7 Xiva hamda Buxoroda ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy ahvol og'irlashgan bir paytda ayirmachilik harakatlaridan biri Farg'onada yuz bermoqda edi. Vodiyda katta obro'-e'tiborga ega bo'lgan xojalar jamoasi hokimiyat uchun harakat qilayotgan bir paytda o'zbeklaming ming qabilasi hokimiyatni egallashga eng qulay vaziyat etilganligini tushunib yetgach, 1709-yili o'zlarini Buxorodan mustaqil, deb e'lon qildilar. Targ'ova, Pillaxon, To'qaytepa, Pamok, Tepaqo'rg'on va Qaynar mavzelari yangi mustaqil davlatning dastlabki hududlari hisoblangan. 8 Minglar sulolasi Farg'onada mustaqil davlatga asos solar ekan, qabila oqsoqollaridan biri Shohruhbiyni xon deb e'lon qildilar. Shu tariqa vodiyda 1876- yilgacha hukmronlik qilgan yangi o'zbek davlati vujudga keldi. Dastlabki 7 Kuzikulov I. Qo‘qon xonligi tarixi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma). – Namangan, 2014.- 15- b. 8 Ermatova M.A. Qo‘qon tarixining o‘rganilishi. / Oriental journal of social Sciences, 2022. 165-b. 9 manbalarda xonlik poytaxti bo'lgan Qo'qon shahri Havokand, Xuvakan, Xuvakent, Xo'qand kabi nomlar bilan uchraydi. Qo'qon atamasining ma'nosi haqida esa ko'plab farazlar mavjud. Shulardan 3 tasini asosiy, deb hisoblash mumkin: 1. “Xuk kand” tojikcha “to'ng'iz kavlagan” ma'nosini anglatadi. Bunday qarashning paydo bo'lishiga sabab, manbalarda ko'rsatilishicha, shahar o'mi qamishzor bo'lib, bu yerda yowoyi cho'chqa (to'ng'iz)lar ko'p bo'lgan. 2. “Yaxshi”, “latif’ ma'nosini anglatib, shahar bahavo, chiroyli joyda joylashganligi uchun shunday nom olgan (Ho'qandi latif). 3. “Yaxshi”, “latif’ atamasi shahar aholisiga nisbatan ishlatilgan bo'lib, qo'qonliklaming fe'l-atvori yaxshi bo'lganligidan dalolat beradi. Buxoro xonligida yuz berayotgan voqealar hamda umumiy shart-sharoitlar Qo'qon xonligining mustahkamlanib olishi va rivojlanishiga yordam berdi. 9 Jo'ybor shayxlari kabi yirik mavqega va yerga ega bo'lgan mulkdorlaming markazga bo'ysunmaslik harakatlari, yirik mulkdorlaming soliqlami to'lashdan bosh tor- - 15- tishlari, kambag'al aholining mushkul ahvoli tufayli tinimsiz qo'zg'olonlari, Ubaydullaxon II ning 1708-yilgi pul islohotining salbiy oqibatlari kabilami shunday shart-sharoitlar qatoriga kiritish mumkin. Shohruhbiyning hukmronlik davri 1721-yilgacha davom etdi. Shohruhbiy hukmronligining dastlabki davrlaridan boshlab davlatni mustahkamlash siyosatini olib bordi. Uning davrida xonlik shakllanib, oyoqqa turdi. Davlat yerlari Sirdaryoning o'ng qirg'og'idagi hududlar evaziga kengaygan. Shoxruxbiyning o'limidan so'ng taxtga uning o'g'illari Abdurahimbiy, Abdulkarimbiy yoki Shodibiy kelishi kerak edi. Taxt Abdurahimbiyga nasib etdi. Abdurahimbiy xonlik yerlarini kengaytirish uchun astoydil kurashdi. 10 Dastlab Andijon, Marg'ilon, keyin esa Xo'jand yerlarini bosib oldi. Samarqand, Kattaqo'rg'on va Shahrisabz yerlariga tajovuz qildi. Shahrisabz hokimi xavfning oldini olish maqsadida o'z qizi (Oychuchuk )ni Abdurahim biyga nikohlab berdi. Jizzax egallangac h, Abdurahimbiy kasalligi tufayli Xo'jandga qaytishga majbur bo'ldi va 1733-yili 9 Akbarov R.X. Qo‘qon xonligi tarixi. – Farg‘ona, 2015.13-b. 10 Kuzikulov I. Qo‘qon xonligi tarixi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma). – Namangan, 2014.- 17-b. 10 vafot etdi. Abdurahimbiy davridagi muhim voqealardan biri xonlik taxtining Tepaqo'rg'ondan Eskiqo'rg'onga ko'chirilishidir. Abdura so'ng Qo'qon taxtiga Abdurahim biyning ukasi Abdulkarimbiy keldi. Abdulkarimbiy akasi boshlagan ishlami davom etkazib, shahar qurilishini oxiriga yetkazdi. Shahar mudofaasiga katta e'tibor berdi. Abdulkarimbiy davridagi muhim voqealardan biri qalmoqlaming Farg'ona vodiysiga hujumi bo'ldi. Bu voqea 1745-1746- yillarda sodir bo'lgan. Qalmoqlar O'sh, Andijon va Marg'ilonni bosib olib, Qo'qonni qamal qilganlar. Abdukarimbiy esa bu paytda poytaxt qal'a devorlarini mustahkamlashga ulgurgan edi. Qo'qon qamali paytida shaharliklar dushman ustunligi uchun O'ratepa hokimi Fozilbekni yordamga chaqirdilar. Abdukarimbiy qo'shinlari Fozilbekning yordami bilan qalmoqlar ustidan g'alaba qozondi. Shu g'alabadan so'ng Buxoro amirligi Qo'qon xonligini mustaqil davlat sifatida tan olgan. Abdukarimbiy 1750-yili 40 yoshida vafot etdi. Taxtga uning o'g'li Abdurahmonbiy o'tirdi, lekin uning hokimligi uzoqqa cho'zilmadi. To'qqiz oydan so'ng Abdurahmon taxtdan ag'darilib, Marg'ilonga hokim qilib jo'natilgan. Xonlik taxtiga Erdona chiqdi (1751-1752, 1753- 1762). Erdona hokimligining keyingi-yilida taxtdan tushirilib, qalmoqlar bosqini davrida ularga garovga berilgan Bobobek qalmoqlaming qo'llab-quwatlashi bilan taxtga kelgan. Lekin Bobobek bir yildan so'ng Beshariqda o'ldirildi va taxtga yana Erdona keldi. 11 Erdona o'z bobolari singari davlat chegaralarini kengaytirishga astoydil bel bog'ladi. Uning O'ratepaga qilgan dastlabki yurishi muvaffaqiyatsiz chiqqan bo'lsa-da, keyinroq O'ratepa, Isfara, O'sh, O'zgan yerlarini Qo'qon tarkibiga kiritdi. Bundan tashqari, faol tashqi siyosat olib bordi. Sharqiy Turkistonda ham Xitoy imperiyasiga qarshilik ko'rsata oldi. Erdonaning o'limidan so'ng taxtga saroy a'yonlarining kelishuvi bilan Shodibiyning o'g'li Sulaymonbek taxtga chiqqan. Ammo, uch oydan so'ng u 11 Lapasov M.X. Qo‘qon xonligining siyosiy tarixi. / International Conference on Devolepments in Education – 2022. 11 suiqasd tufayli o'ldirilgach, taxtni Abdurahmonning o'g'li Norbo'tabek (1763-1798) egalladi. Norbo'tabiy taxtga kelganida o'n to'rt yoshda edi. Lekin, ko'p o'tmay u mohir davlat arbobi bo'lib yetishdi. Norbo'tabiyning hukmronligi davrida isyonkor hokimlaming qarshiligi sindirilib, markaziy hokimiyat mustahkamlandi. Iqtisodni mustahkamlash maqsadida o'tkazilgan pul islohoti yaxshi natija berdi. Qishloq xo'jaligiga katta e'tibor berilib, ekin maydonlari kengaytirildi, sug'orish inshootlari qurildi, hunarmandchilik va savdo-sotiq kuchaydi. Norbo'tabiy davrida Chust, Namangan kabi yirik shaharlarda qo'zg'olonlar bostirilgan. Xo'jand to'la zabt etildi. Norbo'tabiy davri tarix solnomalarida mahsulotlar arzonligi, hunarmandchilik va savdoning rivojlanishi bilan qayd etiladi. 1798-yili Norbo'tabiy vafotidan so'ng taxtga uning o'g'li Olimbek o'tirgan (1798-1810) (ba'zi ma'lumotlarda Olimbekning taxtga chiqqan vaqtini 1800 yil deb ko'rsatilgan). Olimbek hokimiyatni egallagach, taxtga davogar bo'lgan shaxzodalar va ulami qo'llab-quwatlovchi mansabdor shaxslami qatl ettirdi. U hokimiyatni mustahkamlashning yana bir yo'li sifatida qo'shin qudratini oshirishga e'tibor berdi. Olimbek muntazam qo'shin tuzish va uni qurol-aslaha bilan ta'minlash kabi islohotlar o'tkazdi. Tog'li tojiklardan gvardiya tuzdi. 1808-yilda Toshkent hokimi Yunusxo'ja katta qo'shin bilan Qo'qonga yurish boshlagan. Olimbek o'zi tuzgan muntazam qo'shin yordamida toshkentliklami mag'lubiyatga uchratgan. Bu g'alaba bilan cheklanib qolmay, Toshkent, Chimkent va Turkiston yerlari bo'ysundirildi. Sharqiy Turkistonga hujumlar uyushtirildi. Aynan, Olimbekning davrida Qo'qon rasman xonlik, deb e'lon qilindi. Shunday muvaffaqiyatlarga qaramasdan, Qo'qonda unga qarshi bir necha guruhlar shakllandi. Shu muxolifatchilaming harakati bilan xonga suiqasd uyushtirilib, o'ldirilgan. 12 Olimbekning o'limidan so'ng 1810-yili taxtga ukasi Umarxon (1810-1822) kelgan. U umrining ko'p qismini qo'ldan ketgan hududlami qayta birlashtirish bilan o'tkazdi. Chimkent va Turkiston bo'ysundirildi. Toshkent bekligini tugatib, O'ratepa, Samarqand va Jizzaxga qo'shin tortib bordi. Umarxon taxtga o'tirganidan 12 Kuzikulov I. Qo‘qon xonligi tarixi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma). – Namangan, 2014.- 17-b. 12 keyin akasi Olimxon davrida chet elga qochib ketishga majbur bo'lgan ayrim shaxslar Qo'qonga qaytdilar. Umarxon O'ratepa, Xo'jand, Toshkent kabi hududlarda davlat yaxlitligini saqlab qolish maqsadida mahalliy feodallarga qarshi urush olib bordi. Mamlakat ichkarisida esa obodonchilik ishlarini olib bordi. Masalan, poytaxtga qaytgan Umarxon mamlakat poytaxtini obod qilish maqsadida qurilishlar boshlagan. 1818-yilda Umarxon farmoni bilan poytaxt shaharda katta Jome' masjidi bunyod qilingan. Bu qurilish din homiysi sifatida uning mavqeini yanada oshirgan. Din peshvolariga homiylik qilganligi sababidan ham Umarxon “Amir-ul-Muslimin” unvonini olgan. Umarxonning vafotidan so'ng taxtga uning o'g'li Muhammad Alixon (Madalixon) (1822-1842) taxtga o'tirgan. Muhammad Alixon taxtga chiqqanida o'n besh yoshda edi. Yosh xonga davlat ishlarini boshqarishda qaynotasi Yusuf mingboshi yordam bergan. Madalixon otasi va bobolari kabi mamlakat sarhadlarini kengaytirish maqsadida 1834-yili Qorategin, Ko’lob, Darvoz yerlarga yurishlar qilgan. 1826-1831- yillarda Sharqiy Turkistonda Xitoy imperatori hokimiyatiga qarshi kurashdi. Qashg'arda musulmonlami xitoyliklar zulmidan ozod etish uchun olib borgan bu urushlar tufayli Madalixonga din peshvolari tomonidan “g'ozi” unvoni berilgan. Hukmronligining so'nggi yillariga kelib Madalixon hokimiyat ishlaridan ancha uzoqlashib, aysh-ishratga berilib ketgan edi. Davlatni boshqarishda katta tajribaga ega, xonning yaqin maslahatchisi, mingboshi Haqqulining qatl qilinishi, uning hokimiyatiga qarshi bo'lgan saroy ayonlariga juda qo'l kelgan. Sarkardalar o'rtasidagi kelishmovchilik, markaziy hokimiyatga bo'lgan ishonchsizlik oqibatida 1842-yilda Buxoro amiri Nasrullo Qo'qonni bosib olishga muvaffaq bo'lgan. 13 1.2.Qo’qon xonligining markaziy va mahalliy boshqaruv tizim. Qo’qon xonligining davlat boshqaruv tizimi markaziy va mahalliy idoralarga bo’lingan bo’lib, mutlaq monarxiya ,xon hokimyati hamda shariat qonunlariga asoslangan edi. Ushbu ma’lumotlar xonlik davriga oid tarixiy manbalarda Mulla Olim Maxdum Hojini ,,Tarixi Shohruhiy’’, Muhammad Hakimxon To’raning ,, Muntab ut-tavorix’’ va Mirzo Olim Toshkandiyning ,,Ansob us-salotin va tavorix ul-havoqin’’ kabi manbalarda keltirib o’tilgan. Ushbu manbalar orqali biz Qo’qon tarixini markaziy va mahalliy boshqaruv tarixini yoritamiz. Dаvlаt o‘zining ichki vа tаshqi siyosаti, jаmiyat bilаn оlib bоruvchi аlоqаlаrini аsrlаr dаvоmidа shаkllаnib, mukаmmаllаshib bоrgаn murаkkаb bоshqаruv оrgаnigа tаyanib аmаlgа оshirgаn. Bu оrgаn O’rtа Оsiyo хоnliklаridа hukmdоrlаrning huzuridаgi Оliy kеngаsh bo’lib, tаriхiy mаnbаlаrdа u «mаslаhаt», «хоs mаjlis», «mаshvаrаt», «mаjlisi sultоniy» kаbi so’zlаr bilаn ifоdа qilinаdi. 13 Bundаy vаziyat Qo’qоn хоnligi bоshqаruvigа hаm хоs edi. «Аnsоb us-sаlоtin vа tаvоriх ul-хаvоqin» аsаridа Аbdukаrimbiy huzuridа kеngаsh mаvjud bo’lgаnligi tаsdiqlаnib, bu kеngаshdа ―umаrо vа fuzаlоlаr pinhоniy mаslаhаt‖ qilishlаri vа muаyyan mаsаlаlаr yuzаsidаn qаrоr chiqаrishlаri hаqidа хаbаr bеrilаdi. Fuqаrоlаrning mоddiy vа mа‘nаviy ehtiyojlаrini qоndirish, dаvlаtning sаlоhiyatini ko’tаrib, hаr jihаtdаn tаrаqqiy ettirish, хоrijiy yoki qo’shni mаmlаkаtlаr bilаn iqtisоdiy vа siyosiy diplоmаtik munоsаbаtlаr o’rnаtish dаvlаtchilikning muhim jihаtlаridаn biri hisоblаnаdi. Ҳukmdоrlаr dаvlаt bоshqаruvidа ijоbiy islоhоtlаr оlib bоrishgа intilgаnlаr. Ijtimоiy-iqtisоdiy, siyosiy, mаdаniy-mа‘rifiy hаyot vа dаvlаtning tаshqi аlоqаlаri mаsаlаlаridа sаlоhiyatli mаnsаbdоrlаrning mаslаhаtlаri hukmdоrlаr uchun muhim аhаmiyat kаsb etgаn. Qo’qоn hukmdоrlаri huzuridаgi kеngаshning fаоliyati хususidа, ya‘ni, undа qаndаy mаsаlаlаr ko’rilgаn, dеgаn sаvоlgа hаm mаhаlliy muаrriхlаr аsаrlаridа 13 Akbarov R.X. Qo‘qon xonligi tarixi. – Farg‘ona, 2015. – 99- b . 14 mаvjud bir qаnchа mа‘lumоtlаrgа suyangаn hоldа bа‘zi аniqliklаrni kiritish mumkin. ―Таriхi Тurkistоn‖ аsаridа shundаy mа‘lumоt kеltirilаdi: ―(Оlimхоn) ko‘p ulаmо vа fuzаlоlаrdin o’rdаgа tаklif аylаb, mаjlisi хоs bаrpо аylаb, qo’shin vоqiyoti vа dushmаn аhvоlоtini vа ul dushmаnning dаf‘i vа Fаrg’оnаning оsоyishtаligi vа rаiyaning bеsаrаnjоm bo’lmаsligi vа хifzi mаmlаkаt хususidаgi mаslаhаtni bоtаriqа iltimоsi аrz qilgаn. Qo’qоn хоnligidаgi Оliy kеngаshning tаrkibi hаqidа so’z bоrаr ekаn, uning tаrkibigа mаrkаziy dаvlаt bоshqаruvidаgi bаrchа mаnsаbdоrlаr а‘zо etib kiritilgаnligini аlоhidа tа‘kidlаmоq lоzim. Таriхiy mаnbаlаrning guvоhlik bеrishichа, Qo’qоn хоnligining bоsh vаziri bo’lgаn mingbоshi hаmdа оliy diniy mаnsаbdоr - shаyхulislоm kеngаshning dоimiy а‘zоsi bo’lgаn. Shuningdеk, хоnlikning bоsh qоzisi, ya‘ni qоzikаlоn vа hаrbiy ishlаr bo’yichа ikki sudьya - qоzi аskаr hаm kеngаshdа ishtirоk etgаn. XIX аsrning 30-yillаrigа kеlib mаrkаziy dаvlаt bоshqаruvidа muhim vаzifаlаr qаtоrigа kirgаn dаsturхоnchi vа risоlаchi hаm kеngаsh а‘zоsi bo’lgаn. 14 Хudоyorхоn hukmrоnligining birinchi dаvridа Кеngаsh tаrkibi to’rttа qipchоqdаn ibоrаt bo’lgаn. XIX аsrning 60-yillаrigа kеlib kеngаsh kеngаytirilib, mаrkаziy dаvlаt bоshqаruvidаgi 12 kishidаn ibоrаt mаnsаbdоrlаr kеngаsh tаrkibigа kiritilаdi. Yangi хоn hоkimiyatgа kеlgаnidа Кеngаsh tаrkibi o‗zgаrgаn. Кеngаsh tаrkibidаgi birоr а‘zо birоr vilоyatgа hоkim etib tаyinlаngаnidа uning bo’sh qоlgаn o’rnigа yuqоri sаrоy аmаldоrlаridаn bir egаllаgаn. Dunyoviy аmаllаrni bаjаruvchi аmаldоrlаr ― umаrо, diniy mаsаlаlаrni hаl qiluvchi аmаldоrlаr esа ― ulаmо dеb аtаlgаn. Qo’qоn хоnligidа dаvlаtning bоshqаruv tizimigа turli shахslаrni mаnsаbdоr etib tаyinlаsh, ulаrning bu mаnsаblаrgа tаyinlаnish vаqtidа o’tkаzilgаn mаrоsim vа udumlаr hаm o’zbеk dаvlаtchiligining qаdimiy аn‘аnаlаri bilаn bоg’liqligini 14 Otajonov S. X. Qo‘qon xonligida boshqaruv tizimining tashkil etilishi. / Modern education and devolepment. ISSN: 3060-4567. 247-b. 15 tа‘kidlаb o’tish lоzim. Dаvlаt bоshqаruvidа muhim o’rin tutgаn udumlаrdаn biri оliy hukmdоrni tаyinlаsh, ya‘ni ―хоn ko’tаrish‖ mаrоsimi bo’lib, bu mаrоsim o’zigа хоs хususiyatlаrgа egа edi. ―Хоn ko’tаrish‖i mаrоsimi аniq bir tаrtiblаr аsоsidа vа dоirаsidа аmаlgа оshirilgаn. Qo’qоn хоnligidа, bоshqа O’rtа Оsiyo хоnliklаridаgi kаbi, hukmrоn dоirаdаgi mаnsаbdоrlаr ushbu mаrоsimdа yangi hukmdоrgа o’z itоаtkоrliklаrini bildirib, bаy‘аt (qаsаmyod – R.А.) qilishgаn, so’ngrа uni оq kigizgа o’tqаzib ko’tаrishgаn. Маrоsimdаn so’ng yangi хоn хаlqqа e‘lоn qilingаn. Ushbu mаrоsim hаqidа ―Таriхi Тurkistоn‖ аsаridа muhim mа‘lumоtlаr mаvjud. Аsаr muаllifining yozishichа, Umаrхоnni (1810- 1822) tахtgа o’tkаzish mаrоsimi quyidаgichа kеchgаn: ―Umаrхоnni o’zbеk хоnlаri rаsmichа оq nаmаdgа sоlib, qоrilаr ―Аnnа fаttаhnа‖ surаsini o’qib, ko’tаrib, Fаrg’оnа tахtigа o’tqаzib, tаmоmi jаm bo’lgаn hаlоyiqlаr tаhniyat vа mubоrаkbоd оvоzаsini аrshu а‘lоg’а yеtkurubdurlа. 15 Хоnlikdа eng оliy unvоn ―Хоn unvоni bo’lib, uning hukumаti chеklаnmаgаn. Fаrmоn bеrish vа uning bаjаrilishini nаzоrаt etish sаlоhiyatlаri uning qo’lidа edi. Мing qаbilаsidаn bo’lmish hоkimlаr Shаhrisаbz, Urgut, Моg’iyon, Urmеtаn vilоyatlаri vа bеkliklаridа hukm surgаnlаr. Оlimхоn dаvrigаchа (1798 y.) Мing qаbilаsining rаhbаrlаri unvоni ―biy‖ edi. Оlimхоn 1805-yili birinchi bo’lib ―хоn deb e‘lоn qildi. Umаrхоn (1810- 1822-yy) o’zini 1818-yili - ,,аmir ul-mo’minin’’dеb e‘lоn qilib, diniy bоshliq bo’lib hаm оldi. Uning vоrisi Мuhаmmаd Аliхоn esа yanа ―хоn tахtigа ko’tаrildi. Хоn аvlоdlаrini хоnzоdа, аmirzоdа, mirzоdа, shаhzоdа, to’rа dеb аytаrdilаr. Хоnlikdаgi dаvlаt nizоmi mutlаq yakkаhоkimlik bo’lib, fаqаt mа‘lum tаriхiy dаvrlаrdа uning sаlоhiyati vа qudrаti chеklаb qo’yilgаn edi. Bundаy hоl Мusulmоnqulning mingbоshi vа оtаliq bo’lgаn dаvridа (Хudоyorхоnning zаmоnidа 1842-1852 yy), 15 Lapasov M.X. Qo‘qon xonligining siyosiy tarixi. / International Conference on Devolepments in Education – 2022. 16 Аlimqulining (аslidа Аliquli – tа‘kid bizniki А.R.) аmirlаshkаrlik vа vаzirlik dаvridа (Sultоn Sаidхоn хоn bo’lgаn vаqt 1863-1865- yy) ro’y bеrgаn. Хоnning kuchi vа qudrаti mа‘lum iqtisоdiy аsоslаrgа vа ijtimоiy guruhlаrgа tаyanаrdi. Хоn eng kаttа mulkdоr sifаtidа хоnlikdаgi hаmmа yеr, suv vа quruqliklаr, ko’lu аnhоrlаrgа egаlik qilib, ulаrdаn zаkоt vа хirоj shаklidа dаrоmаd оlib, хаzinаni to’ldirаrdi. Shuning hisоbidаn hаmdа bоshqа sоliqlаrdаn u o’zining sаrоyi, qo’shini vа mа‘muriyat аmаldоrlаrini tutаrdi. Хоn mutlаq hоkim sifаtidа o’zining sаrоy-o’rdаsigа sоhib bo’lib, quyidаgi unvоn vа mаnsаblаr jоriy etilgаn edi: Мingbоshi – хоnlikdаgi bоsh vаzir hisоblаngаn. Мingbоshi ―bu mаnsаb egаsi dаvlаtning butun ichki ishlаrini bоshqаrаr, аyni pаytdа tаshqi siyosаt mаsаlаlаridа хоnning bоsh mаslаhаtchisi edi‖, shu bilаn birgаlikdа, ―harbiy ministrlik qаtоridа bo’lib, оndin bоshqа hukumаtning hаmmа ishigа mudохаlаsi, chunоnchi хоrijiya, dохiliya ishlаrigа tаmоm dахli bo’lаdur‖. Мingbоshilik lаvоzimi ilk mаrtа 1810-yil Umаrхоn tаrаfidаn jоriy etilgаn. Хоnlikdа ilk mingbоshi etib Gulshоh Маrg’ilоniy tаyinlаngаn. Nоrbo’tаbiy dаvridа esа bоsh vаzir lаvоzimi qushbеgi hisоblаngаn. Мuhim mаnsаblаrdаn biri qushbеgi bo’lib, uning vаzifаsi хоnning dоimiy mаslаhаtchisi hisоblаngаn. O’rni kеlgаndа qushbеgi birоrtа vilоyatgа hоkim qilib jo’nаtilishi mumkin edi. Qushbеgi mаnsаbidаn kеyingi o’rindа pаrvоnаchi turgаn bo’lib, uning egаsi оliy hukmdоr tоmоnidаn bеrilgаn yorliq vа inоyatnоmаlаrni o’z egаlаrigа yеtkаzuvchi mаnsаbdоr edi. Аyrim hоllаrdа pаrvоnаchi qushbеgi lаvоzimini egаllаshi hаm mumkin edi. Shuningdеk, pаrvоnаchi mаnsаbidаgi kishilаr hаm vilоyat hоkimi vаzifаsigа tаyinlаngаn Qo’qоn хоnligi mаrkаziy bоshqаruvidа iqtisоdiy mаsаlаlаr bo’yichа mаs‘ul аmаldоr - dеvоnbеgi hаm muhim o’rin tutgаn. Dеvоnbеgi хоn dеvоni bоshlig’i bo’lib, qo’l оstidа bir nеchа mirzоlаr fаоliyat yuritgаn. Маmlаkаt хаzinаsigа tushаdigаn mаblаg’lаr vа ulаrning sаrf - хаrаjаti dеvоnbеgi nаzоrаtidа bo’lib, ulаr mахsus kirim - chiqim dаftаrlаridа qаyd qilib bоrilgаn. Хоnlik dеvоnхоnаsidа vаqf yеrlаri, mаchit vа mаdrаsаlаrgа tеgishli kirim - chiqim yozuvlаri, хоngа hаdya 17 qilingаn sоvg’аlаr hisоbоti hаmdа muhim stаtistik mа‘lumоtlаr qаyd etilgаn dаftаrlаr sаqlаngаn. Хоnlik mаhаlliy bоshqаruvining аsоsiy funksiyasi vа uning dаvlаt siyosiy hаmdа ijtimоiy-iqtisоdiy hаyotidаgi o’rni. O’zbеk хаlqi dаvlаtchiligi tаriхi O’rtа Оsiyo hududidа turli dаvrlаrdа mаvjud bo’lgаn dаvlаtlаr o’zining ichki vа tаshqi siyosаtini murаkkаb bоshqаruv tizimigа аsоslаnib аmаlgа оshirgаnligini ko’rsаtаdi. Bu jаrаyondа mаrkаziy bоshqаruv tizimi bilаn bir qаtоrdа mаhаlliy bоshqаruv tizimi hаm muhim rоl o’ynаgаn. Qo’qоn хоnligi mаhаlliy bоshqаruv tizimining аyrim jihаtlаri хоnlik tаriхi bo’yichа yarаtilgаn bа‘zi tаdqiqоtlаrdа o’z аksini tоpgаn. 16 Хоnlikning mа‘muriy - hududiy birligi vilоyatlаr, o’z nаvbаtidа bеkliklаrgа bo’lingаn edi. Хоnlikdаgi mаhаlliy bоshqаruv аppаrаti vilоyatlаr mаrkаzidа jоylаshgаn. Маhаlliy bоshqаruv tizimi hаm mаrkаziy bоshqаruv tizimi singаri ijrо оrgаni bo’lib, оliy hukmdоr nоmidаn bеrilgаn, mаmlаkаtning ichki vа tаshqi hоlаtini mustаhkаmlаshgа qаrаtilgаn tоpshiriqlаrni bаjаrаrdi. Jumlаdаn, u vilоyatlаrdаgi аhоlining turmush tаrzini bir mаrоmdа ushlаb turish, ulаrning huquq vа mаjburiyatlаri ustidаn nаzоrаtni аmаlgа оshirish, hаrbiy kuchlаrni sаfаrbаr etish, sоliqlаrni to’plаsh, dаvlаt bilаn аhоli o’rtаsidаgi munоsаbаtlаrni аmаlgа оshiruvchi оrgаn sifаtidа vilоyatlаrdа ijtimоiy himоya siyosаtini оlib bоrishgа mаs‘ul edi. Vilоyat bоshlig’i хоn tоmоnidаn tаyinlаnаdigаn - hоkim hisоblаngаn. Bа‘zi hоllаrdа vilоyat bоshqаrish оtаliq, qushbеgi, dеvоnbеgi, pаrvоnаchi, хаzinаchi, dоdхоhlаrgа bеrilishi mumkin edi. Vilоyat hоkimi bа‘zi hоllаrdа ―bеk bilаn hаm eslаtilgаn. Аgаr vilоyat hоkimi хоn оilаsidаn bo’lmаsа u ―hоkim‖ dеyilgаn, vilоyat hоkimi хоn оilаsidаn bo’lsа u hоldа uni ―bеk‖ik dеb аtаgаnlаr. Хоnlik vilоyatlаri ichidа Тоshkеnt o’zigа хоs хususiyatgа egа bo’lgаnligi uchun Мuhаmmаd Аliхоn dаvridа vilоyatni 16 Akbarov R.X. Qo‘qon xonligi tarixi. – Farg‘ona, 2015. – 101- b. 18 bоshqаrish uchun mахsus ―bеklаrbеgi‖ unvоni tа‘sis etilgаn. Vilоyat hоkimining yordаmchisi sifаtidа sаrkоrlаr, mirzаbоshi vа bоtirbоshilаr fаоliyat ko’rsаtgаn. Jоylаrdаgi ijtimоiy vа diniy mаsаlаlаr bilаn esа muftiy, qоzi, а‘lаm, rаis (muhtаsib)lаr shug’ullаngаn. Хоnlikdа Тоshkеnt, Nаmаngаn vа Аndijоn hududlаridа yashоvchi qirg’iz vа qоzоqlаrni bоshqаrish uchun mахsus dоdхоh mаnsаbi jоriy etilgаn. Dоdхоh mаnsаbi shахsаn хоn tоmоnidаn tаyinlаngаn. Ulаr аsоsаn yaqindаgi qаl‘а yoki mustаhkаmlаngаn punktlаrdа yashаgаnlаr. 17 O’trоq аhоli uchun eng quyi mа‘muriy-hududiy bоshqаruv оqsоqоllik vа аminlik hisоblаngаn. Ulаrni tеgishli rаvishdа оqsоqоl vа аminlаr bоshqаrgаn. Bа‘zi jоylаrdа mаhаlliy o’trоq аhоlini bоshqаrish mirоb vа imоm-хаtiblаrgа bеrilgаn. Qo’qоn хоnligidа hаm bоshqа musulmоn dаvlаtlаrdаgi kаbi mа‘muriy bоshqаruv hаrbiy vа diniy bоshqаruv bilаn аrаlаshib kеtgаn edi. Маsаlаn, mingbоshi, pаrvоnаchi, dеvоnbеgi, dоdхоh vа bоshqа mаnsаblаr аyni pаytdа hаrbiy mаnsаblаr hаm hisоblаngаn. Bundаy hоlаt O’rtа Оsiyo dаvlаtlаridаgi mа‘muriy bоshqаruvdаgi zаif хаlqа hisоblаngаn. 17 Kuzikulov I. Qo‘qon xonligi tarixi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma). – Namangan, 2014.- 23-b. 19 I bobga xulosa Qo’qon xonligi XVIII asr boshlarida Farg’ona vodiysida shakllanib, qisqa vaqt ichida Markaziy Osiyodagi yirik siyosiy markazlardan biriga aylandi. Xonlikning markazlardan biriga aylandi. Xonlikning tashkil topishi mahalliy urug’- qabila zodagonlarining hokimyatni qo’lga olishi va hududiy birlashuv jarayonlari bilan bog’liq edi. Vaqt o’tishi bilan Qo’qon xonligi hududi kengayib , Toshkent, Andijon, Namangan, Marg’ilon kabi muhim shaharlarni o’z tarkibiga qo’shdi.Bu esa xonlikning savdo va harbiy qudratinini oshirgan. Ikkinchi tomondan esa , saroy ichidagi taxt uchun kurashlar, amldorlar o’rtasidagi raqobat va ayrim viloyatlarning mustaqillikka intilishi markaziy hokimyatni zaiflashtirib brogan. Siyosiy jarayonlar asosan xon hokimyatining kuchayishi , saroy ichidagi taxt uchun kurashlar va ayrim davrlarda markazuiy hokimyatning zaiflashuvi bilan kechgan, Bu esa davlatning barqaror rivojlanishiga ham ijobiy , ham salbiy ta’sir ko’rsatgan. Qo‘qon xonligi nohoyatda murakkab, siyosiy kurashlar avj olgan bir davrda vujudga kelib, shakllandi. Chunki, xonlik tashkil topgan davr O‘rta Osiyoda buyuk imperiyalar davri o‘tib, mahalliy yo‘lboshchi sulola vakillari turli yo‘llar bilan hokimiyatni qo‘lga olib, qabilaviy konfederatsiya asosida davlat tuza boshlagan davrga to‘g‘ri keldi. Urushlar va o‘zaro kurashlarga boy bo‘lgan Qo‘qon xonligi davlat boshqaruv shakliga ko‘ra mutlaq monarxiya bo‘lib, mamlakatda mulkdor tabaqalar, yetakchi urug‘lar (ming, qipchoq, qirg‘iz, saroy)larning zodagonlari, ruhoniylar, ayniqsa sayyidlar va xo‘jalar yuksak maqomga ega edilar. Markaziy va mahalliy boshqaruv tizimi xon boshchiligidagi saroy tizimi xon boshchiligidagi saroy amaldorlari hamda viloyat hokimlari orqali amalga oshirilgan. Mahalliy boshqaruvda beklar va hokimlar muhim ro’l o’ynab, ular soliq yi’g’ish tartibni saqlash va harbiy kuchlarni boshqarish bilan shug’ullangan. Xonlik hududining kengayishi, savdo yo’llarining rivojlanishi va shaharlarning taraqqiyoti va uning iqtisodiy va harbiy qudratini oshirgan. Biroq ichki nizolar, 20 siyosiy beqarorlik va tashqi bosimlar xonlikning barqaror rivojlanishiga salbiy ta’sir ko’rsatgan. Umuman olganda, Qo’qon xonligi o’z davrida kuchli davlat sifatida shakllanga bo’lsada ichki boshqaruvdagi muammolar va siyosiy ziddiyatlar uning keying tarixiy taqdiriga hal qiluvchi ta’sir ko’rsatgan. 21 II BOB. QO’QON XONLIGIDA MANSAB VA UNVONLARNING DAVLAT BOSHQARUVIDAGI O’RNI VA VAZIFASI. 2.1 Saroy unvonlari va ularning vazifalari. Qo‘qon xonligida unvonlar va mansablar ular ijrochilarining vazifalari hamda martabalariga qarab harbiy, harbiy-ma’muriy, saroy unvon va mansablari hamda ma’muriy vazifalari, diniy mansab va unvonlar hamda diniy qozixona amallariga bo‘linar edi. Tarixchi olim Maxmud Xoji o’zining “Turkiston tarixi” kitobida 24 ta katta davlat mansabiga tarif bergan.Oliy darajali unvon va mansablar: otaliq, beklarbegi, biy, devonbegi, xazinachi, inoq, eshikogʻasi, parvonachi, dodxoh, dasturxonchi, sarkor,sharbatdor, oftobachi, qorovulbegi (saroyda), tunqator, qushbegi. Oʻrta darajali unvonlar va amallar: kitobdor, risolachi, bakovul, mirzoboshi, sarmunshi, mehtari zakotxona, miroxoʻr, shigʻovul Past darajali mansablar: salomog‘asi, mirzo, fayzi, munshi, surnaychi, karnaychi, dafchi, chopquchi, jarchi (boshi), shotir, zinbardor (egarchi), jilovdor . Unga ko’ra, xondan keyingi o’rinda Qo’shbegi turgan. U xonning birinchi maslahatchisi bo’lib, ayni paytda katta shaharlardan biriga mustaqil hokim etib ham tayinlangan. Chunonchi, Toshkent shahrini ma’lum bir vaqtda Qo’shbegi boshqargani manbalarda qayt etilgan. 18 Parvonachi mansabi ham o’z nufuzi jihatidan Qo’shbegi vakolatiga teng bo’lgan. Parvonachi - bu unvon egasi xon nomiga kelgan xat va arizalarni saroyga olib kirib, javobini olib chiqqan. Bu unvon boshqa unvon sohiblariga ham berilgan. O‘z davrida xonlikda Aziz parvonachi shunday lavozimda faoliyat yuritgan. Musulmonqul Qo‘qon atrofidagi hokimiyatni qo‘lga kiritganidan so‘ng Aziz parvonachiga Toshkent hokimligini taqdim etadi. Keyinchalik xonlikda siyosiy vaziya keskinlashib Musulmonq ul mingboshili kdan tushurilgac h Aziz parvonachining ko‘magida ikkinchi marortaba (1847 yil) mingboshilik mansabiga 18 Vohidov Sh., Xoliqova R. Markaziy Osiyodagi davlat boshqaruvi tarixidan. - T: Yangi asr avlodi, 2006. – 16-- b. 22 ko‘tarilgan. Hattoki o‘z homiysi sifatida bilgan Musulmonqulni uchinchi marotaba (1848 yil) ham mingboshilikka qaytaradi. Shig‘ovul - saroyga tashrif buyurgan elchilar va choparlarni xon huzuriga boshlab kiruvchi amaldor. Manbalarga ko‘ra, bu mansabdagi amaldorning vazifalari keng bo‘lgan.19 Odatda boshqa davlatlarga yuboriladigan elchilar nomzodini ham xonga shig‘ovul tavsiya etgan. Qo’qon xonligida saroy unvonlari va mansablarining davlat boshqaruv tizimining asosiy tayanchi bo’lgan. Qo‘qon xoligidagi saroy unvon va mansablari quyidagilar edi: 19 1. Otaliq – xon yoki xonzodaning murabbiysi, ularning homiylari. Ular tarbiyalagan xonzoda taxtga o‘tirganidan so‘ng, otaliqlar ham yuqori mansab va unvonlarni egallaganlar. 2. Beklarbegi – beklarning begi. Bu unvon xonning vorisiga yoki ba’zi viloyatlarning hokimiga berilgan. Beklarbegi — ya’ni, beklarning beki. Bu unvon xonning vorisiga yoki ba’zi viloyatning hokimiga berilgan. Beklarbegilardan Isfara va Cho‘rkuh hokimi Sotiboldi va Toshkent vakili Lashkar beklarbegilar mashhur bo‘lgan. Bulardan Lashkar (qushbegi) beklarbegi Toshkent va Dashti qipchoq mulkida 1810-yildan 1841-yillargacha hokim bo‘lib, juda oqil va odil sanalgan. Mirzoligini uning davrida boshlagan “Xulosat ul-ahvol” asarining muallifi Abu Ubaydullo Muhammad binni Sultonxo‘ja (Eshonxo‘ja Qori Toshkandiy) Lashkar beklarbegini samimiyat bilan eslaydi. 3. Biy – turkiy qabilalarning boshliqlari. 4. Devonbegi – xon devonining boshlig‘i, Qo‘qon xonligi viloyatlaridan Toshkent va Dashti qipchoq mulkida ham devonbegi mansabi bo‘lgan. Devobegi — xon devonining sardori. (Buxoroda XIII darajali amaldor) Qo‘qon xonligi viloyatlaridan Toshkent va Dashti qipchoq mulkida ham devonbegi amali bo‘lgan. Lashkar beklarbegi davrida bu o‘lkada hatto ikki nafar — Hakim devonbegi va 19 Dadajonov T.A. Qo‘qon xonlikldagi saroy va mansablari. / Ilm-fan va innovatsiya ilmiy-amaliy konferensiyasi. 126-b. 23 Xudoyberdi devonbegilar bu vazifani bajarganlar. Ular xiroj va zakot ishlari, viloyatning hisob-kitob ishlarini olib borganlar. Hakim devonbegi Toshkent, Turkiston, Chimkent va Sayram yerlarida, Xudoyberdi esa Pishpekkacha bo‘lgan hududlarda devonbegi edi. 20 5. Xazinachi – davlat xazinasining hisob-kitobiga javobgar shaxs. Xazinachilar viloyat markazlarida ham faoliyat yuritgan. 6. Inoq – xonning xos va sirdosh mulozimi. 7. Eshikog‘asi yoki chehraog‘asi – eshik oldidagi soqchi, posbon. Xon mahramlari va soqchi-mulozimlarining boshlig‘i. Notanish kishilarni xon huzuriga ijozatsiz qo‘ymaslikka javobgar shaxs. 8. Parvonachi – bu unvon egasi xon nomiga kelgan xat va arizalarni saroyga olib kirib, javobini olib chiqqan. Bu unvon boshqa unvon sohiblariga ham berilgan. 9. Dodxoh – xon oldiga fuqarolarning xohish- istak hamda maqsadlarini bayon etish huquqiga ega mansab, saroy unvoni. 10. Dasturxonchi – xon dasturxoniga, umuman, oshxonasiga javobgar saroy mansabi. 11. Saroy qorovulbegisi – xon o‘rdasining soqchilariga boshliq bo‘lgan saroy amaldori. 12. Tunqator – tun bo‘yi uyg‘oq bo‘ladigan soqchi. Xonning dam olishi va yurishlari vaqtida qo‘riqchilik qilib, xonning yaqin kishilaridan tayinlanadigan amaldor. 13. Oftobachi – xonning xos mulozimlaridan bo‘lib, uning yuvinishi va tahorati vaqtida xizmat qiladigan amaldor. 14. Sharbatdor – eng oliy va faxriy unionlardan bo‘lib, xonning xos majlislari va safarlarida hizmatda bo‘lgan. 15. Hidoyatchi – xon saroyiga yuborilgan tortiq va sovg‘alarni qabul qilib olib, xon nazaridan o‘tkazuvchi amaldor. 20 Dadajonov T.A. Qo‘qon xonlikldagi saroy va mansablari. / Ilm-fan va innovatsiya ilmiy-amaliy konferensiyasi. 127-b. 24 16. Shig‘ovul – saroyga tashrif buyurgan elchilar va choparlarni xon huzuriga boshlab kiruvchi amaldor. Manbalarga ko‘ra, bu mansabdagi amaldorning vazifalari keng bo‘lgan. 17. Sarkor – saroydagi xon amaldorlarining boshlig‘i. Bu mansabdagi shaxs xonga tegishli shifoxonalar, korxonalar hamda qurilish ishlariga ham boshchilik qilgan. 18. Qushbegi (mirishkor) – ov paytida xonga hamrohlik qiladigan mansab egasi. Qushbegining ovchi itlari, lochin va burgutlari bo‘lib, ov paytidagi xonning dam olish jarayonlariga ham bu shaxs javobgar bo‘lgan. 19. Salomog‘asi – xon nomidan xalqqa salom beruvchi. 20. Kitobdor – saroy kitobxonasi uchun javob beradigan amaldor. 21. Risolachi – elchilar va ularning xat-xabarlariga javob berish uchun mas’ul bo‘lgan saroy amaldori. 22. Jam’og‘a – xonning suhbati, qabuli hamda bazmlariga ishtirok etuvchilarga xabar berib, chaqirib keladigan saroy amaldori. 23. Jarchi – xalq yig‘iladigan ommaviy joylarda xonning farmon va buyruqlarini jar solib (baland ovoz bilan) e’lon qiladigan shaxs. 24. Chopquchi – pichoq yasovchi, xon saroyidagilar uchun qurollar (pichoq, xanjar qilich) yasab, qo‘rchi vazifasini ham bajargan. 25. Shotir – xon rikobi oldida yuradigan hizmatchi, odamlarni xon kelishidan xabardor etib, ularni ta’zimga chorlab turgan. 26. Udaychi – xon rikobi oldida yurib, uning sha’niga baland ovoz bilan maqtovli so‘zlar va hamdu sanolar aytib boruvchi hizmatchi. Mirzaboshi — mirzolarning boshlig‘i. Muhammad Yunus shig‘ovul mirzoboshi etib tayinlanganida, quyidagi salohiyatlarni ham qo‘lga kiritgan edi: «(Alimquli) Do‘satga mehtarlik, ya’ni, zakotchilik sarposi, Muhammad Ibrohimga (u mirzoboshi edi.) inoqlik sarposi, Tursun Muhammadga sarkorlik, ya’ni, nikohona, tarakona va kema ijaralarini oluvchining sarposi, Mirzo G‘afurga 25 sarrofona, ya’ni, zarb urg‘uchilar boshlig‘ining sarposini berib, alarni mushofihat kaminaga tobe’ bo‘lunglar, deb amr qildilar». 21 Sarmunshi — munshilarning sardori (boshlig‘i). Fayzi — bu unvonning amali va vazifasini hozircha aniqlay olmadik. Qo‘qon manbalaridan «Muntahab ut-tavorix» asarida hamda Tojirning «G‘aroyibi sipoh» asarida bu istiloh uchraydi. Masalan, Muhammad Hakimxon quyidagi ma’lumotni keltirgan: «Jahongirxojaro ba amali fayzigi sarafrozi baxshid va Sayid G‘ozixojaro niz ba amali fayzi sarafroz kard» (Jahongirxo‘jani va Sayid G‘ozixo‘jani fayziliq amali bilan sarafroz etdi). Mehtar — xon otxonasining boshlig‘i hamda zakotchi. Zakotxona mehtari zakot uchun aholidan eng yaxshi otlarni olardi. Miroxur vazifasi ham shunga yaqin, lekin u faqat otxonaga va otlarga javobgar edi. Mirob — ariq va suv oqsoqoli. Xonlikda bu amal harbiylarga «tanho» sifatida berilardi. Bunday harbiylar hujjatlarda «javoni jo‘ydor» (arig‘i bor askar), «yovari jo‘ydor» (arig‘i bor yovar) sifatida qayd etilgan. Farroshboshi — saroy xizmatchilarining sardori. Dorug’aboshi — hosil yig‘imidan oldin xiroj miqdorini belgilovchi zakotchilar boshlig‘i. XIX asrning 70-yillarida Qo‘qonda bo‘lgan Aleksandr Kun ma’lumotiga ko‘ra, qushbegidan quyi mansabdorlar xon qabuliga kirmay, aҳli rikob (uzangi aҳli) qatoriga kirmaganlar. Ayrim mansabdorlarning yillik daromadi: Inoq — 1000 tanga (3 kishi); zakotxona mehtari — 500 tanga; jarchiboshi — 300 tanga; mirzoboshi, munshi, miroxur —200 tangadan. Otaliq — 2000 tanga; parvonachi — 1500 tanga; dodxoh — 1000 tanga; eshikog‘asi — 500 tanga; jibachi — 70 tanga. Yuqoridagi amal va mansab egalari o‘z hizmatlari evaziga yillik maosh (pul, ot, qo‘y, g‘alla ko‘rinishida) olganlar. Bundan tashqari, ularga tegishli yer-mulklar ham berilgan. 21 Vohidov Sh., Xoliqova R. Markaziy Osiyodagi davlat boshqaruvi tarixidan. - T: Yangi asr avlodi, 2006. – 21- b . 26 2.2. Harbiy va diniy mansab va unvonlar Qo‘qon xonligida unvonlar va mansablar ular ijrochilarining vazifalari hamda martabalariga qarab harbiy, harbiy-ma’muriy, saroy unvon va mansablari hamda ma’muriy vazifalari, diniy mansab va unvonlar hamda diniy qozixona amallariga bo‘linar edi 1.Amiri lashkar – xonlikda qo‘shin boshlig‘i. Mingboshi darajasidagi lavozim. Mingboshiga juda katta huquq va imkoniyatlar berilgan va shu bilan birga davlat boshqaruvida unga juda katta mas’uliyatlar yuklatilgan. Manbalarda Umarxon davrigacha mingboshi nomi uchramaydi. Bu mansab Umarxon tomonidan ta’sis etilib, 1810 yilda unga Shohi Marg‘iloniy ismli shaxs tayinlanganligi bir necha manbalardan ma’lum. Shuningdek, Umarxon davrida Yusuf Qoshg‘ariy ushbu darajaga erishgan. Bu haqida Tarixi Turkiston asarida quyidagicha ma’lumot keltiriladi. “Ikki yil nihoyatda osoyishta va forig‘bollik hukmronlik aylab, andin keyin Kalli Shodiyni Xo‘jandga hokim qilib, oning o‘rniga Yusuf Qoshg‘ariyni mingboshi va amiri lashkar qilib, maslahat aylabdurkim: «Yusuf mingboshini askar ilan dushman ustiga yuborurmiz tokim, oning quvvati bozusi va shakati amoratini dushmanlar nazari diqqatiga olsunlar»” 22 2. Qo‘shbegi – qo‘sh, harbiy qo‘noq. Bu mansabdagi odamlar doimo xon huzurida maslahatchi qatorida turib va yoki biror katta shaharga hokimlik qiladi. Uning faoliyati xususida Mulla Olim Mahdum Hoji o‘z asarida quyidagicha yozadi. “Ikkinchi, qo‘shbegilik mansabidagi odamlar doimo xon huzurida maslahatchi qatorida turub va yoki biror katta shahar hokimi bil - istiqlol nasib qiladur” Qo‘qon xonligida qo‘shbegini mansablar qatoriga emas balki unvonlar qatoriga qo‘shsa to‘g‘ri bo‘ladi. Bu unvon egalari harbiylar qatoridan ham o‘rin egallagan bo‘lib, davlatning harbiy kuchlar boshqaruvida faol ishtirok etishgan. Qo‘shbegi unvonidagi kishi harbiy harakatlar vaqtida qo‘shin boshlig‘i vazifasini bajargan. Xususan, Olimxon davrida Rajab qo‘shbegi obro‘li kishlilardan bo‘lib, 22 Rajabov A.Sh. Qo‘qon xonligida harbiy-ma’muriy, diniy unvon va mansablar hamda ularning davlat boshqaruvidagi o‘rni. / Academis Research in modern science. - 102-b. 27 Toshkent hokimi Yunusxo‘jani mag‘lub etishda o‘zini ko‘rsatadi. Buning uchun “... qilgan xizmatiga istihson aylab, hamma ashyolarni qo‘shbegiga qaytarib berib, amir qilibdur xizmat qilgan askarlar miyonlariga taqsim qilib berulsin deb, ... ul urushda yaxshi xizmat ko‘rsatganlarga o‘ziga munosib mansab va yorlig‘ berilib, o‘z joylariga qaytmoqqa ijozat aylab, amir Olimxon Rajab qo‘shbegiga sarupoyi podshohona berib, martabasini hamma umarolardin mumtoz qilibdur” 3.Mingboshi — mo‘g‘ullar istilosi davrida mavjud (ularda: timchi), ming nafar askarning boshlig‘i. Ma’mur sifatida ming nafar otliq askar beradigan mulkning hokimi. Harbiy yurishlar vaqtida qo‘shinni boshqarib, lashkarboshi unvonini olardi. Bu unvonning egasi vazirlikka da’vo qilardi. Qo‘qon xonligida mingboshi amali Sheralixon davrida (1842-1844-y.) yuqori darajadagi vazifaga aylanib ketgan. Mashhur mingbosh ilar Muhamm ad Yusuf, Shodiboy , Musulmonquli qipchoq, Muhammad Diyor, Mullo Xolbek, Mirzo Ahmad, Niyoz Muhammad, Alimquli, Abdurahmon Musulmonquli o‘g‘li va boshqalar bo‘lganlar. 4.Botirboshi. — botir va bahodirlar boshlig‘i. Besh yuz nafardan ko‘p dasta yoki to‘pga boshchilik qilardi. Viloyatlarda botirboshi harbiy va qo‘shin ishlariga mas’ul edi. Botirboshi ba’zan qurilish hamda sug‘orish (ariq qazish) ishlariga ham boshchilik qilgan. Xonlikdagi Ulug‘ nahr arig‘i Otabek botirboshi sarkorligi ostida amalga oshirilgani ma’lum. 23 5.Qushbegi — harbiy qo‘shin boshlig‘i, shuningdek, Buxoroda oliy mansabdor shaxs. Janglarda mingboshilikka da’vo qiluvchi, viloyat hokimi bo‘lish huquqiga ega mansabdor. Tarixda Rajab, Muhammad Sharif, Shodmon Xo‘ja va Mirzo Ahmad kabi qushbegilar faoliyat yuritgan. 6.Voli yoki voliy (noib, muovin) – tobe etilgan viloyat va tumanlarda xonning o‘rinbosari. Viloyatlarda lashkar unga itoat etgan hamda u viloyatning harbiy ma’muriy ishlariga boshchilik qilgan. 23 Rajabov A.Sh. Qo‘qon xonligida harbiy-ma’muriy, diniy unvon va mansablar hamda ularning davlat boshqaruvidagi o‘rni. / Academis Research in modern science. 101-b. 28 7.Qal’abon yoki kutvol – Qo‘qon xonligining chegeralarida joylashgan qal’a va istehkomlarining hokimi bo‘lib, shu hududlarning harbiy- ma’muriy, xiroj va boj olish ishlariga javobgar bo‘lgan. Harbiy maqsadga ko‘ra, qal’abon vazifasiga dodxohdan qushbegigacha bo‘lgan shaxslar tayinlangan. 8. Qo‘rboshi – qo‘rxona ya’ni aslahaxona boshlig‘i. Bu mansab egasi xon va mingboshiga itoat etgan. Qo‘rboshi qo‘rxona, miltiqxona, to‘pxonalarga boshchilik qilib,xomashyo topib kelishdan tortib to tayyor mahsulot ishlab chiqarish va ularni xon qaroriga binoan tarqatib berish jarayoniga javobgar bo‘lgan. 9.Yofar – soqchilar boshlig‘i. Bu mansab egasining guruhi yuz nafar askardan iborat bo‘lgan. Yofar o‘z guruhining hisob-kitobi, yillik xarajatini askarlari uchun xazinadan olib bergan. Manbalarda yofarlar g‘allagir (g‘alla oluvchi), javgir (bug‘doy oluvchi) va sarpo oluvchi sifatida ham qayd etilgan. 10.To‘pchiboshi – to‘pchilar, zambarakchilar guruhi boshlig‘i. 11. To‘qsabo – o‘zlarining tug‘iga ega bo‘lgan harbiy guruhning boshlig‘i. 12. Ponsadboshi – besh yuz nafar askardan iborat guruh rahbari. 13. Yuzboshi – yuz kishilik harbiy dasta boshlig‘i. 14. Panjohboshi – ellikboshi, ellik nafarli harbiy guruh boshlig‘i. 15. Dahboshi – o‘n kishilik harbiy guruh boshlig‘i. 16. Qorovulbegi – soqchilar va qorovullar boshlig‘i. Harbiylar qatoriga askar, sarboz, nukar, sipohi, mergan, mahram, botur, to‘pchi, zanbarchi, qo‘rchi, qorovul kabilar ham kirib, qo‘shin safida, nog‘orachi, surnaychi, to‘g‘chi (bayroqdor) kabilar ham xizmat qilganlar. 24 Bu harbiy unvonlar orasida mingboshidan ponsadboshigacha bo‘lganlari oliy unvonlar, qo‘rboshidan qorovulboshigacha bo‘lganlar o‘rta unvonli mansablar, qolganlari esa past unvonlar hisoblangan. Elikboshidan mingboshigacha bo‘lgan harbiy lavozimda gi amaldorla r o‘z xizmatlari ga mulozimla r olganlar. Ponsadboshidan yuqori mansabdagi harbiylarga yana mirzolar va munshiylar ham 24 Otajonov S. X. Qo‘qon xonligida boshqaruv tizimining tashkil etilishi. / Modern education and devolepment. ISSN: 3060-4567. 129-b. 29 hizmat qilgan. Manbalarda harbiylarga saroydan yiliga turli hajmdagi maosh berilganligi qayd etilgan. Diniy mansablar va ularning vazifalari: Butun o‘rta asrlar musulmon davlatlarida bo‘lgani kabi Qo‘qon xonligidagi musulmon ruhoniylari ham alohida imtiyozlarga ega bo‘lgan ijtimoiy tabaqa hisoblangan. Xonlikdagi davlat boshqaruvida, ta’lim – tarbiyada, sud ishlarida hamda jamiyat hayotining turli sohalarida ularning fikri katta ahamiyat kasb etgan. Qo‘qon xonligida qo‘yidagi diniy va qozixona mansab, unvon hamda amallari mavjud bo‘lgan: 25 1.Shayx ul-islom – dindorlarning eng oliy unvoni bo‘lib, 1818 yilda Umarxon tomonidan joriy etilgan. 2. Xoja kalon – fikh olimi (huquqshunos) ning faxriy unvoni. 3.Xalifa – o‘rinbosar. Qo‘qondagi naqshbandiya, qalandariya, yassaviya taraqqiyotlarining rahbarlari. 4.A’lam – faqih, olim hamda shariat qonun – qoidalarning bilimdoni. 5.Oxund – bilimli va madrasada o‘qiydigan kishi. 6.Sudur – vaqf mulklarining daromadlari hamda hisob – kitobiga javobgar mansabdor. 7.O‘roq – vaqf yerlarining xiroj va soliqlariga mas’ul shaxs, O‘roq shaklidagi nishonni sallasiga taqib yurgan. 8.Mudarris – madrasada ta’lim beruvchi ustoz. 9.Imom va imom xatib – masjid imomi hamda juma nomozlarida xutba o‘qib xizmat qiladigan imom. 10.Muazzin – musulmonlarni namozga chaqiruvchi, azon aytuvchi. 11.Qozi ul – qo‘zzot – qozilar qozisi (adliya vaziri). 25 Rajabov A.Sh. Qo‘qon xonligida harbiy-ma’muriy, diniy unvon va mansablar hamda ularning davlat boshqaruvidagi o‘rni. / Academis Research in modern science. 103-b. 30 12.Qozi kalon – xonlik poytaxti hamda viloyatlar markazlaridagi qozilar va qozixonalar ustida nazorat qiluvchi amaldor. 13.Qozii askar – qo‘shin qozisi. 14.Tarakachi – meros qolgan mol-mulklarni merosxo‘rlarga taqsimlab (taraka) beruvchi shaxs. Qozixona va mahkamadagi mansab va amallar. Qo‘qon xonligida sud-huquq tizimi va diniy boshqaruvi tizimli tartibga solingan bo‘lib, asosiy unvonlarga Qozi ul-quzzot (adliya vaziri), -Qozii kalon (bosh nazoratchi), - Qozii mutlaq (bosh qozi), -Qozii askar (qo‘shin qozisi) va Qozii jilav (safar qozisi) kirgan. -A’lam (shariat sudyasi), -Muftiy (fatvo beruvchi), -Tarakachi (meros taqsimlovchisi) va Mirshabxona sadri (politsiya boshlig‘i) kabi lavozimlar mavjud bo‘lgan. - Qozixona va mahkama xizmatchilari, jumladan Mirshab (soqchi) va Mulozimlar (oddiy xizmatchi) ham faoliyat yuritgan. Diniy va qoziliy mansabdorlar davlat maoshi bilan birga nikohona va tarakona kabi to‘lovlardan daromad olgan. Qozii kalon yiliga 800 botmon g‘alla va 1200 tanga, naqiblar 500 botmon g‘alla va 1000 tanga, sudur 100 botmon g‘alla va 400 tanga, o‘roqlar esa 50 botmon g‘alla va 200 tanga pul daromadiga ega bo‘lgan. Vaqf mulklari (oq va qora) hisobidan madrasa va masjid xizmatchilari moliyalashtirilgan, ularga mutavali rahbarlik qilgan. Xonlikdagi mansablar tizimini o‘rganish va boshqa davlatlar bilan qiyoslash bo‘yicha tadqiqotlar davom etmoqda. Xonlikdagi diniy va qozilik lavozimida bo‘lganlar davlat tomonidan belgilangan maosh hamda turli ehsonlar hisobidan kun ko‘rganlar. Madrasa, masjid, mozorlar o‘zlarining vaqf mulklariga ega bo‘lib, shu mulk daromadidan o‘z xizmatchilariga maosh berganlar. Vaqf mulklariga muttavali mutasaddi – boshliq edi. 31 II bobga xulosa Qo’qon xonligi saroy tizimi ancha murakkab va qat’iy iyerarxiyaga ega bo’lib, unda harbiy, ma’muriy va diniy mansablar davlat boshqaruvida muhim o’rin tutgan. Qo‘qon xonligi nohoyatda murakkab, siyosiy kurashlar avj olgan bir davrda vujudga kelib, shakllandi. Chunki, xonlik tashkil topgan davr O‘rta Osiyoda buyuk imperiyalar davri o‘tib, mahalliy yo‘lboshchi sulola vakillari turli yo‘llar bilan hokimiyatni qo‘lga olib, qabilaviy konfederatsiya asosida davlat tuza boshlagan davrga to‘g‘ri keldi. Urushlar va o‘zaro kurashlarga boy bo‘lgan Qo‘qon xonligi davlat boshqaruv shakliga ko‘ra mutlaq monarxiya bo‘lib, mamlakatda mulkdor tabaqalar, yetakchi urug‘lar (ming, qipchoq, qirg‘iz, saroy)larning zodagonlari, ruhoniylar, ayniqsa sayyidlar va xo‘jalar yuksak maqomga ega edilar. Ma’lumki, Turkiston davlat boshqaruv tartibining tarixi qadimiy zamonlarga borib taqaladi. Sharq davlatchilik tuzumi Ahmoniylar davridan (eramizdan oldingi VI-V asrlar) boshlab to Sohibqiron Amir Temur davrigacha muayyan bir tartibda bo’lib keldi. Amir Temur davrida davlat boshqaruvi aniq bir nizom asosida o’rnatilgan edi. Keyinchalik bu nizom davr va zamona taqozosiga ko’ra ba’zi o’zgarishlarga uchrab, XX asr boshlarigacha yashadi. Qo’qon xonligidagi , mansab va amallar haqida mahalliy mualliflardan «Turkiston viloyatining gazeti» muharriri Mullo Olim Mahdum Hoji «Tarixi Turkiston» nomli asarida3 to’xtalib o’tgan. U xonlikdagi amaldorlarnn 24 darajaga bo’ladi. Qo’qon xonligida unvon va mansablar ularning ijrochilarining vazifalari va martabalariga qarab harbiy, harbiy- ma’muriy, saroyning unvon vaa mansablari, ma’muriy vazifalariga hamda diniy va diniy qozixona amallariga bo’linar edi. Qo’qon xonligida mavjud bo’lgan unvon va mansablar o’z davri uchun davlat siyosatida juda muhim ahamiyat kasb etgan. Har bir unvon yoki mansabning o’z vazifasi va strukturasi mavjud edi. Ular kerakli vaqtda tashkil etilgan. Ularning egalari mavjud mansabni boshqara olmasa ya’ni xonning ishonchini oqlamasa, boshqa kishiga in’om etilgan. 32 Umuman olganda , Qo’qon xonligidagi saroy unvonlari va mansablar tizimi davlat boshqaruvining mustahkam asosini tashkil etgan bo’lsa-da ayrim davrlarda mansabdorlar o’rtasidagi raqobat va markaziy hokimyat zaiflashuvi davlat barqarorligiga salbiy ta’sir ko’rsatgan. 33 XULOSA Qo’qоn хоnligi XVIII-XIX аsrlаrdа rivоjlаngаn hudud sifаtidа dоimо olimlаrning e‘tibоrini jаlb qilgаn. Fаrg’оnа vоdiysigа umumiy hоlаtdа ko’plаb sаyyohlаr kirib kеlib, mаzkur hudud hаqidа mаvjud mа‘lumоtlаrni o’z аsаrlаridа qаyd qilgаnlаr. Мullо Оlim Махdumхоjаning ,,Таriхi Тurkistоn’’ аsаri o’zbеk tili vа kirill аlifbоsidа nаshr etilgаn. Аsаrning bоshlаng’ich qismidа XVIII аsr tаriхi hаqidа qisqаchа mа‘lumоt bеrilib, аsаrning аsоsiy qismi XIX аsrdаgi хоnlik tаriхini yoritishgа bаg’ishlаngаn. Аyniqsа, Оlimхоn o’tkаzgаn hаrbiy islоhоt hаqidа hаm qimmаtli mа‘lumоtlаr bеrilgаn. Umumаn хоnlik tаriхigа оid judа ko’plаb аsаrlаr yarаtilgаn. Маhаlliy tаriхchilаr tоmоnidаn хоnlik tаriхigа оid 30 dаn оrtiq аsаrlаr yarаtilgаn. Ushbu аsаrlаrdа хоnlik tаriхigа оid ―,,Оltin bеshik’’ аfsоnаsidаn bоshlаnib, хоnlik tаriхi turli dаvrlаri yoritilgаn. 1709-yilda ming urug‘i vakillari Farg‘ona vodiysida hokimiyatni o‘z qo'llariga oldilar. Shu tariqa, keyinchalik Qo‘qon xonligi deb atalgan yangi o‘zbek davlati vujudga keldi. Hukmdorlik taxtiga Shohruxbiy o‘tqaziIdi. Qo’qon xonligini vujudag kelishida ham afsona va rivoyatlar mavjud. Ulardan bittasi ‘’Oltin Beshik’’ afsonasidir. Rivoyat tarixiy kitoblarga „Oltin beshik“ nomi bilan kirgan. • Rivoyatga ко ‘та, Bobur Mirzo shayboniylardan yengilib, Movarounnahrdan Farg'ona orqali chiqib ketadi. Yo 'Ida Bobur Mirzoning ayollaridan biri o'g'il farzand ko'radi. Biroq uni olib ketmaydilar, aksincha, qimmatbaho ziynat buyumlar bilan bezatilgan beshikka belaydi va xizmatkorlardan birini bola bilan birga qoldiradilar. Bola qoldirilgan joyda o'zbeklarning qirq, qipchoq, qirg‘iz va ming urug'larining ovullari bor edi. Ular bolani topib oladilar va unga Oltinbeshik deb ism qo‘yadilar. Oltinbeshik ming urug'i orasida tarbiyalanadi. Voyaga yetgach uylanadi. Ming urug'idan uylangan turmush o ’rtog'i o'g'il farzandni dunyoga keltiradi. Unga Tangriyor deb ism qo ‘yadilar. Rivoyatda qayd etilishicha, Tangriyor keyinchalik Farg'ona hukmdori bo'lgan. Davlatni esa biy unvonida boshqargan. Xalq orasida 34 hukmron sulola shajarasining temuriylarga borib taqalishi mamnuniyat bilan qabul qilindi. Qolaversa, Olimxon nomiga „Sohibqiron" unvoni ham qo'shib yoziladigan bo'ldi. Bu ham minglaming kelib chiqishi temuriylarga borib taqalishini asoslashga xizmat qilishi lozim edi. Qo'qon xonligi (1709–1876) tarixan qisqa vaqt bo'lsa-da, O'rta Osiyo xalqlarining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotida katta ro‘l o'ynagan. Ayniqsa, o'zbek davlatchiligining uzviy bo'lagi bo'lgan Qo'qon xonligi va uning ma'muriy-boshqaruv tizimini aniq faktlarga tayangan holda ochib berish, tahlil qilish tarix fani uchun dolzarb ahamiyatga egadir. Bu xonlik davlat tuzilishining ko'p xususiyatlari bilan boshqa O'rta Osiyo xonliklariga o'xshash bo'lgan bo'lsa-da, undagi davlatni idora etishga mas'ul bo'lgan shaxslar, boshqaruv tizimining ayrim bo'g'inlari funksiyalarida keskin farqlar bor edi . Qo'qon xonligi va boshqa O'rta Osiyo davlatlari hayotining turli masalalarini yoritishga qiziqish tadqiqotchilar tomonidan Rossiyaning mintaqadagi harbiy harakatlaridan ancha avval boshlangan. Bu jarayon mahalliy va xorij mualliflarining mintaqa davlatlarining boy tarixiy merosiga, ularning G'arb va Sharq mamlakatlari bilan savdo-iqtisodiy aloqalari tarixiga qiziqish bilan baholanadi. Ayniqsa Markaziy Osiyo xonliklari tarixshunosligi materiallari XIX asrga kelib, mintaqa Rossiya va Buyuk Britaniya o'rtasidagi harbiy-siyosiy, diplomatik raqobat ob'ektiga aylantirilganidan keyin hamda xonliklar o'rtasidagi ziddiyatlar chorizm uchun Markaziy Osiyoda imperialistik va strategik maqsadlarni amalga oshirish uchun qulay vaziyat yuzaga keltirilganidan keyin ko'payib bordi. Qo‘qon xonligida davlat boshqaruvi tizimi o‘z davrining siyosiy, ijtimoiy va diniy muhitidan kelib chiqib shakllangan bo‘lib, u markazlashgan hokimiyatga asoslangan edi. Xon shaxsiy hokimiyat sohibi sifatida davlatning oliy rahbari bo‘lish bilan birga, diniy yetakchi rolini ham bajargan. Bu esa hokimiyatga nisbatan diniy asoslangan ishonchni kuchaytirgan. Boshqaruvda xonning ishonchli amaldorlari — devonbegi, qozi, mingboshi, dasturxonchi kabi lavozimlar muhim 35 rol o‘ynagan. Har biri o‘z vakolat doirasida muhim siyosiy, iqtisodiy, harbiy va diniy masalalarni boshqargan.Qo‘qon xonligi hududiy jihatdan bekliklarga bo‘lingan bo‘lib, ularni boshqarish uchun tayinlangan beklar xon hokimiyatining mahalliy darajadagi vakillari bo‘lgan. Bu tizim orqali markaziy hokimiyat hududlarga nazoratni saqlagan, ammo shu bilan birga mahalliy urf-odatlar va ijtimoiy tuzilmalarga ham moslashgan.Davlat boshqaruvida islomiy qonunlar — shariat asosiy manba sifatida xizmat qilgan. Qozilarning faoliyati orqali jamiyatda adolat ta’minlangan, shariat hukmlari asosida nizolar hal qilingan. Shu jihatdan qaralganda, Qo‘qon xonligi boshqaruvi o‘zida diniy, milliy va siyosiy elementlarning uyg‘unlashgan namunasi bo‘lib xizmat qilgan. Tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra Qo‘qon xonligi tarixiga oid bo‘lgan barcha manbalarda XIX asrning boshlariga qadar kechgan tarixiy jarayonlar hamda taxtga o‘tirgan hukmdorlar va ularning davlat boshqaruvida olib borgan faoliyatlari yoritiladi. Biroq ularda mansab va mansabdorlar nomi XIX asrning o‘ninchi yillaridan keyingi davrlarda yoritilgandagiga nisbatan juda kam uchraydi. Shuning uchun ham xonlikning markaziy boshqaruv tizimini, xususan, Muhammad Hakimxon to‘ra e’tirof etgan besh vazirdan ayrimlarining qanday mansab va unvonga ega bo‘lganligini hamda ularga qanday vazifalar yuklatilganligini aniqlash qiyinlashadi. Qo‘qon xonlaridan Olimxon, Umarxon va Muhammad Alixon hukmronlik qilgan davrlari haqida ko‘proq ma’lumot beruvchini «Muntaxab ut-tavorix» asarida xonlik markaziy boshqaruviga oid ma’lumotlar beriladi. Ulardan aniq bo‘lishicha, davlat boshqaruvidagi turli mansab va amallarga oliy hukmdorning buyrug‘i bilan turli amaldorlar tayinlangan. Shuningdek, xon saroyida mingboshi boshchilik qiladigan Kengash tuzilgan bo‘lib, bu kengash saroydagi davlat ahamiyatiga molik muhim ishlarni ko‘rib chiqqan. Xon avlodlari xonzoda, amirzoda, mirzoda, shahzoda, to‘ra deb atalganlar. Xonlikdagi davlat Nizomi mutlaq yakka hokimlik bo‘lib, xonning o‘zi cheklanmagan hokimiyatga ega bo‘lgan bo‘lsada, ma’lum tarixiy davrlarda uning salohiyat i va hokimiya ti cheklani b, saroy amaldorl ari hamda qo‘shin 36 boshliqlarining xonga ta’siri kuchli bo‘lgan. Bunga misol qilib yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek, Xudoyorxon davrida Musulmonqulning mingboshi va otaliq bo‘lgani yoki Sulton Sayidxon davrida Aliqulining amirilashkarlik va vazirlik lavozimida ish yuritgani Xulosa qilib aytganda, Qo‘qon xonligi saroyidagi mansab va unvonlar davlat boshqaruvida o‘ziga xos xususiyatga ega edi. Markaziy Osiyodagi o‘zbek xonliklaridan mazmun jihatdan unchalik farq qilmgan mansab va lavozimlar ko‘rsatilgan vazifalari, yumushlari bilan farq qilgan xolos. Butun o‘rta asrlar musulmon davlatlarida bo‘lgani kabi Qo‘qon xonligidagi musulmon ruhoniylari ham alohida imtiyozlarga ega bo‘lgan ijtimoiy tabaqa hisoblangan. Xonlikdagi davlat boshqaruvida, ta’lim – tarbiyada, sud ishlarida hamda jamiyat hayotining turli sohalarida ularning fikri katta ahamiyat kasb etgan. Qo‘qon xonligida quyidagi diniy va qozixona mansab, unvon hamda amallari mavjud bo‘lgan: Shayx ul-islom – dindorlarning eng oliy unvoni bo‘lib, 1818 yilda Umarxon tomonidan joriy etilgan.To‘pchiboshi – to‘pchilar boshlig'i. To‘qsabo – o‘zlarining tug‘iga ega bo‘lgan harbiy dastaning boshlig‘i (Buxoroda VII darajali mansabdor sanalgan). Podaboshi – besh yuz nafar askardan iborat guruhning rahbari. Yuzboshi – yuz kishilik dastaning boshlig‘i. Panjohboshi (ellikboshi; “elboshi” emas) – ellik nafarlik harbiy to‘bning sardori. Dahbosh (o‘nboshi) – o'n nafarlik jangovar dastaning sardori. Qoravulbegi – soqchilar va qorovullarning boshlig‘i. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsam Qo‘qon xonligidagi barcha mansab va unvonlarning vazifalari, xalq bilan bo‘lgan munosabati, qilgan ishlariga mukofot va qancha miqdorda ish haqqi olganligi haqida ma’lumot berildi. Bunda ko‘rishimiz mumkinki, har bir mansab Qo‘qon xonligi hayotida muhim ahamiyat kasb etgan. Bu mansablarning yaxshi ishlashidan xalq orasida ilmga bo‘lgan qiziqish kuchaygan va mahhalliy aholi ham ta’lim olib davlat rivojiga o‘z xissasini qo‘shgan. 37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI I. Prezident asarlari: 1.Мирзиёев Ш. М. Танқидий таҳлил, қатъий-интизом ва шахсий жавобгарлик – ҳар бир раҳбар фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши керак. – Т: Ўзбекистон, 2017. II. Manbalar: 1.Мирзо Олим Махдумхожи. Тарихи Туркистон. - Т: Янги аср авлоди, 2009. 2.Муиниддин Натанзий. Мунтахаб ут-таворихи муиний (Муиний тарихлари танланмаси). - Т: Ўзбекистон, 2011. 3.Султонов Ў. Муҳаммад Солиҳхўжа ва унинг "Тарихи жадидайи Тошканд" асари. Тошкент: O’zbekiston, 2009. 270 б. 4.Ibrat. Farg`ona tarixi. Toshkеnt, "Kamalak". 1991 III. Ilmiy adabiyotlar: 1.Бобобеков Ҳ. Қўқон тарихи. – Т: ФАН, 1996. -240 б. 2.Ziyoyev H. Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash. – Toshkent: Sharq, 1998. – 480 b. 3.Vohidov Sh., Xoliqova R. Markaziy Osiyodagi davlat boshqaruvi tarixidan. - T: Yangi asr avlodi, 2006. – 38 b. 4.Kuzikulov I. Qo‘qon xonligi tarixi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma). – Namangan, 2014. – 86 b. 5.Akbarov R.X. Qo‘qon xonligi tarixi. – Farg‘ona, 2015. – 245 b. IV. Ilmiy maqolalar va tezislar: 1.Lapasov M.X. Qo‘qon xonligining siyosiy tarixi. / International Conference on Devolepments in Education – 2022. 2.Dadajonov T.A. Qo‘qon xonlikldagi saroy va mansablari. / Ilm- fan va innovatsiya ilmiy-amaliy konferensiyasi. 38 3.Rajabov A.Sh. Qo‘qon xonligida harbiy-ma’muriy, diniy unvon va mansablar hamda ularning davlat boshqaruvidagi o‘rni. / Academis Research in modern science. 4.Otajonov S. X. Qo‘qon xonligida boshqaruv tizimining tashkil etilishi. / Modern education and devolepment. ISSN: 3060- 4567. 5.Abdulhakimov B., Abdusattorov M. Qo‘qon xonligi tarixshunosligini yoritishda tarixnavislik maktabi. / Academis Research in education science.ISSN: 2181- 1385 6.Ermatova M.A. Qo‘qon tarixining o‘rganilishi. / Oriental journal of social Sciences, 2022. V. Internet manbalari 1. 2. 3. 4. 39

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB.QO’QON XONLIGIDA DAVLAT BOSHQARUV TIZIMI

1.1.Qo’qon xonligining tashkil topishi va siyosiy jarayonlar

1.2.Qo’qon xonligining markaziy va mahalliy boshqaruv tizim

I bobga xulosa

II BOB. QO’QON XONLIGIDA MANSAB VA UNVONLARNING DAVLAT BOSHQARUVIDAGI O’RNI VA VAZIFASI

2.1 Saroy unvonlari va ularning vazifalari

2.2.Harbiy va diniy mansab va unvonlar

II bobga xulosa

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить