Qo’qon xonligi davri tarixiga oid manbalar
![O’rta Osiyoga kelgan rus sayyoh va olimlarining bergan ma’lumotlaridan ma’lum
bo’lishicha Qo’qon xonlari saroy kutubxonasini ruslar bosqini davrida Sarimsoq
hoji idora etar edi
Qo’qon xonlarining saroy kutubxonasi to’g’risida Qo’qon madaniyati tarixi davlat
muzeyi katta ilmiy hodimi Yahyoxon Dadaboyev ma’lumotlari ham muhimdir.
Ya.Dadaboyev ta’kidlashicha: “Xudoyorxonning o’rdasidagi madrasa qoshida
katta kutubxona mavjud bo’lgan. Bu kutubxonada nafaqat kitob saqlangan, balki
islom dinida muhim bo’lgan Qur’on tavsir, hadis hamda fiqhga oid kitoblar ko’p
nusxada ko’chirtirilib, ularga Xudoyorxon muxri hamda “mulki vaqf” degan yozuv
bor muhrlar tushirilgan. Bu kitoblar madrasalarga, qorixonalarga va boshqa diniy
muassasalarga vaqf mulki sifatida tarqatilgan. Bunday muhr qo’yilgan kitoblarni
bozorga chiqarish ta’qiqlangan” [4]. Bugungi kunda Qo’qon madaniyati tarixi
davlat muzeyi va Farg’ona o’lkashunoslik muzeylarida Xudoyorxon saroy
kutubxonasidan qolgan bir nechta Qur’oni Karim nusxalari saqlanadi.
Saroy kutubxonalaridagi kitoblardan asosan xonning oila a’zolari saroy
mulozimlari va xizmatchilari foydalanishgan. Xudoyorxonning o’g’li O’rmonbek
yoshligidanoq saroy kutubxonasida ko’p vaqtini mutolaa bilan o’tkazar edi
Tarixchi Mirza Aziz bo’lsa qo’lyozmalardan tez-tez foydalanib turgan. U “Qo’qon
xonligi tarixi” nomli katta hajmdagi kitobni tuzgan, unda Markaziy Osiyo
davlatlari va mo’g’ullar davlati tarixiga oid ma’lumotlar ham qamrab olingan edi
Qo’qon xonlarining qo’lyozma kitoblardan iborat kitob omborlari va kutubxonalari
haqidagi ba’zi bir ma’lumotlar rus qo’shinining 1875 yilgi Qo’qon xonligiga
istilochilik yurishi ishtirokchilari xotiralarida uchraydi. Xususan mazkur yurishda
qatnashgan A.L.Kunga qo’lyozmalar va boshqa madaniy boyliklarni yig’ish
topshirilgan.
Rus hokimyati vakillari Ko’qon xonlari Xudoyorxon va Mallaxon saroyida
xizmat qilgan Mirzaolim Mushrifdan 50 ta qo’lyozma kitob topib berishni talab
qiladi. Ammo u axtarib, topib berolmaydi, vahshat-dag’dag’a xaddan oshib
ketgach, nixoyat 10 ta kitob berib qutuladi [12: 332-b]. Mirzaolim Mushrif ham
Xudoyorxon saroy kutubxonasining kitobdori bo’lgan bo’lishi mumkin.
58](https://docx.uz/documents/c90fcabb-0eae-4e6f-be39-e89676339004/page_58.png?v=1)
qabul qilingandan so'ng yuklangan