Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 74.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qo'qon xonligi siyosiy tarixi va davlat boshqaruv tizimi

Купить
MUN DA RIJ A KIRISH ……………………………………………………………………2-5 I – BOB. QO‘QON X ON LIGIDA DA VLA TCHILIKN IN G IJ TIMOIY -SIY OSI Y A SOSI. 1.1 Qo‘qon xonligining vujudga kelishi va mustaqil davlat sifatida rivojlanishining asosiy bosqichlari…………………………………………….6-14 1.2 Qo’qon xonligining ma’muriy bo‘linishi va mahalliy boshqaruvi……15-19 II – BOB. QO’QON X ON LIGI DA VLA T BOSHQA RUVIDA UN VON VA MA N SA BLA R 2.1 Qo’qon xonligida Oliy kengash faoliyati va markaziy boshqaruv tizimidagi mansab va unvonlar…………………………………………………………..20-26 2.2 Qo’qon xonligida harbiy, diniy mansab va unvonlar…………...........27-31 III. X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 32-34 IV.FOY DA LAN ILGA N A DA BIY OTLA R … … … … … … … … … .......35-36 1 KIRISH Mav zuning dolzarbligi Mustaqilikka erishganimizdan boshlab mamlakatimiz hayotida tub o'zgarishlar yuz berdi. O'z mustaqilligini qo'lga kiritgan O'zbekiston Respublikasi milliy davlatchiligini barpo qilish bilan bir qatorda xalqaro maydonda ham o'zining barqaror tashqi va ichki siyosati, buyuk va qadimiy tarixi, takrorlanmas ma'naviy merosi va milliy qadriyatlari bilan dovrug' tarata boshladi. Garchi mustabid sho'rolar hukmronligi davrida O'zbekiston tarixi fani to'laqonli tadqiqotini amalga oshira olmagan bo'lsada, o'zining boy tarixiy merosini ko'z qorachig'idek asrab keldi. Bu tarix sahifalari xalqimizning boy o'tmishini bizgacha yetkazib bera olgan qo'lyozma asarlarimiz va xalqimizning xotirasi edi. Prezident Shavkat Mirziyoyev O’zbek xalqining boy tarixi va ushbu tarixni bugungi avlodga yetkazish masalalari, ta’lim, ilm-fanning rivojlanish muammolarini tanqidiy tahlil qilar ekan, bu borada kitoblarni chop etish va tarqatishdagi muammolarga to’xtaladi. Shu o’rinda eng avvalo yoshlar va aholi o’rtasida mamlakatimizning boy tarixini, uning betakror madaniyati va milliy qadriyatlarini keng targ’ib qilish, jahon ilm fani va adabiyoti yutuqlarini yetkazish uchun zarur muhit vas hart-sharoit yaratish kerakligini takidlaydi 1 . Ma'naviy hayotning ajralmas qismi bo'lgan tarixga yangicha ko'z bilan, xolisona, ilmiy jihatdan hech bir mafkuraviy aqidasiz yondashish imkoniyati bo'ldi. Avvalo, tarixiy xotirasini tiklash, haqqoniy tarixini yaratish vazifasi qo'yildi. “Tarix xotirasi, xalqning, jonajon o'lkaning, davlatimiz hududining xolis va haqqoniy tarixini tiklash, milliy o'zlikni anglash, ta'bir joiz bo'lsa, milliy iftixorni tiklash va o'stirish jarayonida goyat muhim o'rin tutadi” 2 , - deb ta'kidlaydilagan edi O'zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.A.Karimov. Albatta yuqorida ta'kidlanganimizdek mustaqillik biz uchun, tariximiz uchun 1 Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. - Toshkent: O’zbekiston, 2017. B. 47. 2 Каримов И.А. Ўзбекистон ХХИ аср бўсағасида хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари.- Т.: Ўзбекистон,1997.Б.140. 2 qorong'u sahifalarni yanada oydinroq yoritish imkoniyatini yaratib beradi. O'tgan yaqin yillar oralig'ida ajdodlarimizning yuzlab qo'lyozma asarlari dunyo yuzini ko'rdi. Respublikamizda va xorijda minglab nusxalarda nashr etildi. Bu ham tariximizning boy o'tmishiga va merosiga ko'rsatilgan ehtirom va e'tirofdir. “Xalqimizning qadimiy tarixi va madaniy hayotini har tomonlama keng yoritish, nomoddi y madaniy merosim iz bo‘lgan ko‘p qirrali o‘zbek milliy hunarmandchiligini keng namoyish qilish, uning noyob namunalarini targ‘ib etish, shuningdek, ushbu yo‘nalishda o‘zaro tajriba almashish orqali turli xalqlar o‘rtasida do‘stlik va hamkorlik rishtalarini yanada mustahkamlash, madaniy gumanitar aloqalarni xalqaro miqyosda kuchaytirish, avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan kasbiy an’analar va hunarmandchilik maktablarini saqlash va qayta tiklash maqsadida” Qo‘qon shahrida 2019-yilning 10-15 sentyabr kunlari birinchi Xalqaro hunarmandchilik festivali o‘tkazildi. Ushbu festivalni o’tkazish bo’yicha O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning 2018-yil 1- noyabrda “Qo’qon shahrida Xalqaro hunarmandchilik festivalini o’tkazish tog’risida” 1 gi qarori imzolangan edi. Festival doirasida Qo‘qon shahrida mavjud bo‘lgan 62 ta madaniy meros yodgorliklarining ayrimlarida tamirlash ishlari olib borildi. Festivalni aynan Qo’qon shahrida o’tkazilganligi bejiz bo’lmadi. Tarixdan ma’lumki Qo’qon shahri o’zining usta hunarmandlari bilan mashhur bo’lib kelgan. Bugungi kunda ham hunarmandchilikning bir qancha sohalari shaharda rivojlangan. Ayniqsa Qo’qonda XVIII-XIX asrlarda hunarmandchilik va boshqa ko’plab sohalarda yuksalish kuzatilgan. Bu davrda Qo’qon xonlik poytaxti bo’lib, mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy markazi edi. O'zbek davlatchiliginining uzviy bo'lagi bo'lgan Qo'qon xonligi va uning ma'muriy boshqaruv tizimini ushbu tarixiy qo'lyozma va manbalar asosida aniq dalillarga tayangan holda ochib berish, tahlil qilish tarix fani uchun dolzarb ahamiyatga egadir. Mav zuning o’rganilgan darajasi Qo’qon xonligi tarixi chuqur tadqiq 1 Ўзбекистон Республикаси Президенти Қарори 2018 йил 1 ноябр, ПҚ – 3991. www.lex.uz 3 etilgan. Dastlabki tarixchilari tomonidan xonlik tarixining turli sohalari dastlabki tasavvurlar va ayrim to'liq bo'lmagan ma'lumotlar asosida yoritib berilganligi bilan alohida xususiyatga ega. Bunday tarixchilar va tadqiqotchilar qatorida XX asr boshlarigacha ijod qilgan va tarixiy asarlar yozib qoldirgan bir qator rus tarixchilarini ko'rsatib o'tish mumkin. Jumladan xonlik hududiga elchilik bilan kelgan kishilar, xususan F.Nazarov 1 , N.I.Potanin 2 , V.V.Velyaminov Zernovlarning 3 hisobotlari, asarlarini va maqolalarini kiritish mumkin. Bir qator tadqiqotchilar esa xonlik tarixini o'z asarlarida u yoki bu jihatlarini yoritib o'tishga harakat qilganlar. Bunday tadqiqotchilar tarixchilar qatorida V.Bartold, N.Ostroumov, M.A. Terentev, P.P. Ivanovlar 4 va boshqalarni ko'rsatib o'tish mumkin. Ular o'z asarlarida xonlikning Rossiya imperiyasi tomonidan harbiy bosqinchilik yo'li bilan bosib olingan jarayonlarni yoritib berganlar. Sho'rolar davriga kelib xonlik tarixini o'rganish borasida tarixshunoslik sohasida bir qator o'zgarishlar yuz berdi. Bunda mualliflar tomonidan xonlikning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinganligini emas, balki “qo'shib olingan” ligiga urg'u berila boshlandi va bu bilan tarixni buzib ko'rsatish holatlariga yo'l qo'yildi. Bunday holatlarni biz K.Usenbayev, A.Xasanov, asarlarida kuzatishimiz mumkin. XX asr oxirlariga kelib Qo'qon xonligini tarixini o'rganish borasida bir qator yangi fikrlar ilgari surila boshlandi. Bunda Rossiya imperiyasi tomonidan xonlikning bosib olnganligi manbalarga asoslanilgan holda yoritila boshlandi. Bunday ma'lumotlarni biz H.Bobobekov, A.O'rinboyev, X.Ziyoyev hamda boshqalarning ilmiy tadqiqotlarida kuzatishimiz mumkin. Mustaqillik yillarida amalga oshirilgan tadqiqotlar va ilmiy adabiyotlar masalaning mohiyatiga bo'lgan yondashuv tubdan o'zgarib, endi tarix haqqoniy ravishda ilmiylikka asoslangan holda yoritila boshlandi. Bu davrda yaratilgan 1 Назаров Ф. Записки о некоторых народах и землях средней части Азии / Текст подготовил В.А. Ромодин. – М.: Наука, 1968. 2 Потанин Н.И. Записки о Коканском ханстве хорунжего Потанина // Военный журнал. 1831. – № 3-4 3 Вельяминов-Зернов В.В. Сведения о Кокандском ханстве // Вестн. РГО. – СПб., 1856. – Ч. 18. – Кн. 5. 4 Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана / Соч. Т.II. Ч.2. – М.: 1963. / Остроумов Н.П. Перевод ярлыка Кокандского хана // ПТКЛА Год 21 - й. Т., 1917./ Терентьев М.А. История завоевания Средней Азии. 1906/ Иванов П. П. Очерки по истории Средней Азии (XVI- сер. XIX в). – М., 1958./ Усенбаев К. Общественно-экономические отношения киргизов в период господства Кокандского ханства: (XIX век – до присоединения Киргизии к России). – Фрунзе: 1961/Хасанов А.Х. Народные движения в Киргизии в период Кокандского ханства. – М.: Наука, 1968 4 ishlarga H.Z.Ziyoyev, H.N.Bobobekov, Sh.H.Vohidov, Z.Ilhomov, B.Y.Tursunov, V.Ishquvvatov, Sh.Mahmudov, G.S.Isaboyevalarning ilmiy ishlarini ko'rsatib o'tish mumkin. Z.Ziyoyevning “Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash” asari, “Turkiston chor mustamlakasi davrida” kabi asarlar keyingi yillarda nashr etilgan ishlar orasida o'zining mukammalligi bilan alohida o'rin tutadi. Shuningdek, xonlik tarixi bilan xorijlik bir qator olimlar ham shug'ullanganlar. Bularning xonlik tarixshunosligining to'rtinchi guruhiga kiritish mumkin. Ular orasida bizga ma'lum bo'lgan sifatida D.Berghorn, Bekon, R.Konnuest, E.Ollvort, T.Ranovski-Xarmstoun, L.Tillet, D.Xusonlarning ishlarini ko'rsatib o'tish mumkin. Mav zuning maqsad v a v azifalari. Qo'qon xonligi siyosiy tarixi va davlat boshqaruv tizimi tahlilini amalga oshirish asosiy maqsad sifatida qo'yilgan va bunda nafaqat Qo'qon xonligi tarixi, davlat boshqaruv tizimi va undagi mansab va unvonlarning, Buxoro va Xiva xonliklaridagi o'xshash va farqli jihatlarni yoritib berish ko'zda tutilgan. Ishni bajarishda esa quyidagi jihatlarini amalga oshirish asosiy vazifalar sifatida belgilangan: • Qo’qon xonligining tashkil topishi va boshqarurv shakllarining vujudga kelishi tarixini yoritib berish; • Markaziy boshqaruv tizimida - dargoh va devon faoliyatini tahlil etish; • Markaziy boshqaruv tizimida unvon va mansablar tavsifini keltirish; • Xonlik ma'muriy boshqaruvi va viloyatlar boshqaruvining asosiy jihatlarini yoritib berish; • Ma'muriy boshqaruv tizimida mansab va unvonlar faoliyatini o'rganish; • Xonlikda harbiy va diniy unvonlarni tahlil qilishdir Mav zuning ob'y ek t i v a predmet i Tadqiqot ob'yektini Qo'qon xonligi davlat boshqaruv tizimida mansab va unvonlarni tadqiqi tashkil etadi. Tadqiqot predmetini Qo'qon xonligi davlat boshqaruv tizimining ayrim jihatlari va tafsilotlari, ularning tarixiy asarlarda yoritilishi tahlili tashkil qiladi. Kurs ishining hajmi Kirish, ikkita bob, to’rtta paragraf, xulosa va foydalnilgan adabiyotlardan iborat. 5 I – BOB. Qo‘qon xonligida dav lat chilik ning ijt imoiy -siy osiy asosi. 1.1 Qo‘qon xonligining v ujudga k elishi v a must aqil dav lat sifat ida riv ojlanishining asosiy bosqichlari XVIII asrning birinchi yarmida O‘rta Osiyo xonliklari chuqur siyosiy inqirozni boshdan kechirdi. Turli hukmdorlar orasida doimo mavjud qaramaqarshiliklarning chuqurlashib borishi, turkiy urug‘lar ittifoqi – o‘zbeklar o‘rtasida siyosiy tarqoqlikning kuchayishi oqibatida xonliklarda murakkab siyosiy vaziyat yuzaga kelib, bu mintaqaviy parokandalikka olib keldi. Natijada O‘rta Osiyo davlatlarida markaziy hokimiyatning salohiyati susayib, hukmron sulolalarning mavqei pasayib ketdi. Bu jarayonning qonuniy davomi sifatida hokimiyat tepasida turgan sulolalar o‘z o‘rinlarini yangi sulolalar vakillariga bo‘shatib berishga majbur bo‘ldilar. Jumladan, Buxoroda Ashtarxoniy lar Mang‘itlarg a, Xivada Shayboniyl ar Qo‘ng‘irotlarga siyosiy maydonni bo‘shatib berdi. Qo‘qon xonligining tashkil topishi ham Buxoro xonligida kechgan murakkab siyosiy jarayonlarning hosilasi sifatida ro‘y berdi 1 . Farg‘ona vodiysi O‘rta Osiyoning eng qadimgi o‘troq xalqlar yashagan madaniy o‘choqlaridan biri hisoblanadi. Farg‘onaning hamma tomonlaridan tog‘lar o‘rab turgan (Qurama, Chotqol, Oloy va Turkiston) bo‘lib, faqat “Xo‘jand darvozasi” orqaligina vodiy O‘rta Osiyoning qolgan hududlari bilan bog‘lanib turadi. Fag‘onaning janubiy-Sharqida bo‘lsa, odam arang chiqa oladigan tog‘ so‘qmoqlari va daralari orqali Qashqar tomon savdo yo‘li o‘tgan. Sirdaryoga quyiluvchi irmoqlar atrofi eng qadimgi davrlarga borib taqaluvchi odam yashash manzilgohlari va shaharlarning madaniy qatlamlarga boyligi va o‘ziga xosligi bilan O‘rta Osiyoning boshqa madaniy hududlaridan ajralib turadi 2 . XIV asr oxirlarida Farg‘ona vodiysi Amir 1 Бобобеков Ҳ.Н. Қўқон тарихи. Т.: “Фан”., 1996. Б. 235. 2 Akbarov Q, Hamraqulov S, Abdullayev R, Karimov E, Xoldarov A. O’zbekiston tarixi. T.: Adabiyot uchqunlari, 2018. B. 105. 6 Temur davrida markazlashtirilgan davlat tarkibiga kirar edi. Temuriylar davlati inqirozidan so‘ng Shayboniyxon Farg‘ona mulklarini o‘ziga tobe etadi. Keying jarayonlarda esa bu hudud Buxoro xonlari ixtiyorida edi. Buxoro xoni Abdulmo‘minning vafotidan so‘ng (1598) xonlikning chekka viloyatlari, Shuningdek Farg‘ona vodiysi ham yangi – Ashtarxoniylar sulolasi nazaridan ancha chetda qoldi. XVIII asr boshida Buxoro xonligida yuzaga kelgan chigal siyosiy vaziyat Subxonqulixon (1680-1702) vafotidan so‘ng taxtga o‘tirgan Ubaydulloxon (1702-1711) hukmronligi davrida yanada kuchaydi. Markaziy hokimyatdagi parokandalik oqibatida davlatni idora etishda sustkashlikka yo‘l qo‘yilda, o‘zaro ichki urushlar, urug‘lararo qarama- qarshiliklar kuchayib, markaz bilan mahalliy boshqaruv tizimi o‘rtasida aloqa uzildi. Natijada mamlakat bir necha mustaqil ma’muriy birliklarga ajralib ketdi 1 . XVII asr oxiri – XVIII asr boshlarida Farg‘ona vodiysida Minglarning boshqa o‘zbek urug‘lariga nisbatan mavqei kuchayib, ular tomonidan yangi davlatga asos solindi. 1709 yilda Minglar urug‘i etakchisi Shohruhbiy, garchi yangidan davlat barpo etilayotgan bo‘lsada, O‘rta Osiyoda azaldan mavjud an’analarga ko‘ra, oq kigizga solinib, nufuzli oqsoqollar tomonidan ko‘tariladi va yangi davlatning birinchi hukmdori deb e’lon qilinadi. Keyinchalik mazkur davlat Qo‘qon xonligi nomi bilan tarixga kiradi. Qo‘qon xonligining tashkil topishida ming urug‘ining muhim o‘rin tutganligi, uning dastlabki vakillari xususida ilmiy tadqiqotlarda ham, qo‘lyozma manbalarda ham turlicha qarashlar mavjud. Bu o‘rinda Farg‘onada yangi tashkil topgan davlatning dastlabki hukmdori Shohruxhbiy haqidagi qarashlar diqqatga sazovordir. Muhammad Hakim Yayfoniyning “Xullas ut-tavorix”, Muhammad Fozilbekning “Mukammali tarixi Farg‘ona” va Mullo Olim Mahdum Hojining “Tarixi Turkiston” asarlarida XVIII asrning boshlarida Qo‘qon atrofidagi hududlarga Chodak xo‘jalari hokimlik qilganligi, Shohruhbiy hokimyatni ulardan kuch bilan tortib olinganligini qayd etadi. Ammo xonlik tarixi bo‘yicha muhim manbalar hisoblangan “Muntaxab ut-tavorix”, “Ansob us-salotin…”, “Tarixiy 1 Ahmedova M.T. Qo’qon xonligining tashkil topishi, davlat tizimi va huquq manbalari. Yurid. fanlar nomzodi. …diss. – T., 2010. B. 31. 7 Aziziy” kabi asarlarda Chodak xo‘jalari xususida biron-bir ma’lumot mavjud emas. Chodak xo‘jalarining hokimlik qilganliklari va ular safidan hokim bo‘lgan shaxslar haqida asosli dalillar hozirgacha topilgani yo‘q. Agar, Chodak xo‘jalari Farg‘onada hokimyatni qo‘lga olib, uni boshqargan bo‘lganlarida tarixiy manbalarda yoki xujjatlarda asosli ma’lumotlar qolishi kerak edi. Shuni ta’kidlash joizki, bu davrga qadar O‘rta Osiyoda din peshvolari va xo‘jalarga qarshi hech qanday harakatlar qilinmagan. Siyosiy arboblar, turli hukmdorlar ko‘p hollarda bunday shaxslar madadiga tayanib hokimyatga kelganlar, siyosat yurgizganlar. Bu an’anadan Qo‘qon xonligida chetga chiqilgan, deyilsa xato bo‘ladi. Shu bois, yuqoridagi ma’lumot, ya’ni Shohruhbiyning Chodak xo‘jalaridan hokimyatni kuch bilan tortib olishga qaratilgan harakatini tarixiy haqiqatga zid deb hisoblash mumkin. Bu o‘rinda ming urug‘i vakillari Chodak xo‘jalarining ma’naviy ko‘magiga tayangan holda hokimyatga keldi deyilsa, to‘g‘ri bo‘ladi. 1709-yilda minglarning etakchisi Shohruhbiy mavjud an’analarga ko‘ra oq kigizga o‘tqazilib, xon etib ko‘tarildi hamda Qo‘qonning birinchi hukmdori deb e’lon qilindi. Shohruhbiyni hayoti haqida manbalarda turlicha ma’lumotlar uchraydi. Masalan: “Anjum at-tavorix” asarida Shohruhbiyning tavalludi quyidagicha yoritiladi: “1682–yil sentyabr oyida Faxrunniso xonimdan Ashurmuhammadxonga Alloh taolo yuldo‘zi porloq bir o‘g‘il ato qildi. Otini Shohruhbek qo‘ydilar”. Tarixiy manbalar Shohruhbiyni g‘ayri tabiiy kuchga ega ekanligini eslatib o‘tiladi. Shohruhbiy kuchli, salohiyatli bo‘lib o‘sish bilan birga mashhur islom huquqlari bilimdoni Nasiriddin Buxoriy qo‘lida tarbiyalanib, chuqur diniy bilimga ham ega bo‘ldi. Shuning uchun u din peshvolari bilan ham bemalol baxs-munozara yurgiza olardi. Ilmu adabdan mukammal bahramand bo‘lgach, ot chopish, o‘q otish va sipohgarlik ilmi, nayza sanchishni o‘rganadi. Otasi Ashurmuhammadxon davrida Andijonda 10 yil hokimlik qildi. Padari buzrukvori vafotidan keyin (1709) o‘n uch yil davomida yangi davlatni boshqardi. Tez orada yangi to‘zilgan davlatda uning asoslarini tashkil etgan davlatchilik tamoyillari, hududi, boshqaruv tizimi, harbiy kuchlari shakllana boshladi. Shohruhgacha bo‘lgan davrda uning ajdodlari Buxoro xonlariga tobe bo‘lib, xutbalar ularning nomiga o‘qilar, tangalar ham Buxoro xonlari 8 nomidan zarb etilar edi. Shohruhbiyga navbat kelganda imom xatiblar xutbani Shohruh nomidan o‘qiy boshladilar. Tangalar ham uning uning nomidan ziynat topdi. Uning hukmronligini dastlabki davrlaridanoq saltanatni mustahkamlash siyosati yurgizildi. Qo‘qon xonligi tasarrufiga avval hozirgi Rishton va Qo‘qon atroflari, keyinchalik Namangan, Marg‘ilon, Konibodom va Isfara atroflaridagi yerlar ham bo‘ysundiriladi. “Tarixi Turkiston” asarida yozilishicha, “Shohruxxon… Namangan sarhadidan to Shohidon va Ponsodi G‘oziyga, alhol Pongoz deb ataladur, hukumatni joriy qilib, ul viloyatga voliy va hokim tayin aylab, fath va nusrat birla qaytib kelib tushubdur” deb ma’lumot berilgan. Ushbu ma’lumotdan Shuni anglash mumkinki, Shohruhbiy hukmronligining dastlabki kunlaridan boshlab nafaqat markaziy, balki mahalliy boshqaruv tizimini ham shakllantirib, O‘rta Osiyoda mavjud davlatchilik an’analarini davom ettirgan holda davlatni boshqarishga harakat qilgan. Shohruxbiy hukmronligi davrida yangi tashkil topgan davlatda osudalik hukm surdi. O‘z ichki muammolariga o‘ralashib qolgan Buxoro hukmdorlarining bu xududni qaytarib olishga qurblari etmadi. Bu holat Shohruxbiyga ma’muriy – boshqaruv tizimini shakllantirish, ichki siyosatni izchillik bilan olib borish imkonini berdi. Shohruxbiyning avlodlari yangi tuzilgan davlatning hududini kengaytirish siyosatini tutdilar. Xususan, o‘n ikki yillik hukmronlikdan so‘ng vafot etgan Shohruxbiy o‘rniga taxtga uning to‘ng‘ich o‘g‘li – Abdurahimbiy (1721-1733) o‘tirdi. U mamlakat siyosiy qudratini oshirish, hududiy chegarani kengaytirish maqsadida harbiy harakatlarni boshlab yubordi. Harbiy harakatlar davomida qo‘lga kiritgan hududlarni, O‘rta Osiyo xonliklarida keng qo‘llanilgan an’ana – o‘z aka-ukalari, qarindosh-urug‘lari, amaldorlarga boshqarish uchun bo‘lib berdi. Jumladan, bu hukmdor Buxoro xonligiga tegishli Xo‘jand viloyatini egallab, mazkur viloyatga ukasi Abdukarimbiyni hokim etib tayinlaydi. Kichik ukasi Shodibekni esa Marg‘ilon viloyatiga hokim etib tayinlaydi. Abdurahimbiy olib borgan harbiy harakatlari natijasida bir oz muddat bo‘lsa-da Buxoroga qarashli Samarqand, Jizzax va Kattarqo‘rg‘onni ham o‘z tasarrufiga olib, Samarqandga Mullo Bechorani, Jizzaxga esa Ollohqulibek dodxohni hokim etib tayinlaydi. 9 Qo‘qonga qaytishda u og‘ir dardga chalinib, Xo‘jandda vafot etadi. Abdurahimbiyni muarrix Mullo Olim Maxdum Hoji va boshqa mualliflar tomonidan «... hushyor, oqil va dono va sohib tadbir ekan» deb ta’rif berilgan bu hukmdor davrida Farg‘ona vodiysi to‘liq markazlashgan davlatga aylantirildi. Abdurahimbiyning vafotidan so‘ng Qo‘qon taxtiga ukasi Abdukarim-biy (1733-1750) keldi. Abdukarimbiy ham akasi singari mamlakat farovonligi, yurt obodligi uchun munosib faoliyat ko‘rsatdi. Uning davlat boshqaruvidagi faoliyati haqida «Ansob us-salotin...» asarida «Abdukarimxon shijoatlik, sipoh va fuqarog‘a shafqatlik, xudovandi taologa ibodatlik erdi», – deb ta’rif beriladi 1 . 17 yil hukm surgan Abdukarimbiy vafotidan so‘ng o‘g‘li Abdurahmonbiy (1750) xon etib ko‘tariladi. Uning hukmdorligi uzoqqa cho‘zilmay, atigi 9 oy davomida u hokimiyat tepasida turdi. Shundan so‘ng u oliy hukmdorlik lavozimidan olinib, Marg‘ilon viloyatiga hokim qilib yuboriladi. Qo‘qonning keyingi hukmdori Abdurahimbiyning o‘g‘li Erdonabiy (1751-1752) bo‘lib, uning hukmronligi ham uzoqqa cho‘zilmadi. 1745 yildagi qalmiqlarning Qo‘qonga qilgan harbiy yurishida Abdurahimbiyning o‘g‘li Bobobek «oq uylik» qilib olib ketilgan edi. Abdukarimbiyning vafotidan xabar topgan qalmiqlar Bobobekni (1752-1753) Qo‘qon taxtiga chiqarish uchun harakat qiladilar va bunga erishadilar ham. Bobobek Qo‘qon taxtida 10 oygina hukmronlik qildi. Suiqasd natijasida Beshariqda o‘ldiriladi. Oliy hokimiyatga ikkinchi bor Erdonabiy (1753-1762) o‘tqaziladi. Erdonabiy o‘zining ikkinchi hukmronligi davrida mamlakat hududini kengaytirishni davom ettirib, yurt obodligi va farovonligini oshirish siyosatini olib bordi. Davlat boshqaruvida o‘tgan asrlarda ham rioya qilib kelingan tartib- qoidalardan biri hukmron doira vakillari, donishmand amaldorlar maslahatiga tayanib ish yuritdi. Mullo Olim Maxdum Hoji bu haqda quyidagilarni qayd etadi: «...hukumat ishlarig‘a arbobi aql va donishlar ilan maslahat va mashvarat qilishib biror ishni bemaslahat qilmas ekan» 2 . Bu ma’lumot Erdonabiy davrida davlat ishlari 1 Mirzoolim Mushrif. Qo’qon xonligi tarixi (Ansob us-salotin va tavorix ul-xavoqin). T.: Adabiyot va san’at, 1995. – B. 23. 2 Mullo Olim Mahdum Hoji. Tarixi Turkiston. – Qarshi.: Nasaf, 1992. B. 158. 10 maslahat organi orqali amalga oshirilganligini bildiradi. Erdonabiy o‘n yil hukmronlik qilib vafot etgandan so‘ng Qo‘qon taxtiga SHodibiyning o‘g‘li Sulaymonbi y (1762-1763) o‘tirdi. Sulaymonbi yning taxtga chiqishida mamlakatdagi nufuzli amaldorlar Marg‘ilon hokimi Irisqulibiy va Xo‘jand hokimi Abdurahmon Bahodirlar faoliyati muhim o‘rin tutadi. Bu haqda «Muntahab ut-tavorix» asarida boshqa manbalarda uchramaydigan ma’lumot beriladi. Hakimxon to‘raning yozishicha, «Ul vaqtda Do‘stquli Bahodirning o‘g‘li Irisqulibiy Marg‘ilonda hukumat qilur erdi va Xo‘jandda Abdurahmon Bahodir. Ul ikki nomdor Ho‘qand dorussaltanatig‘a kelib, Shodibiyning o‘g‘li Sulaymonbiyni amorat masnadig‘a o‘lturg‘uzdilar». Uning davlat boshqaruvidagi uquvsiz, sust faoliyati deyarli barcha manbalarda qayd etiladi. Sulaymonbiy olti oylik hukmronlikdan so‘ng unga qilingan suiqasd natijasida hayotdan ko‘z yumdi. Bu ish uning davlat boshqaruvidagi faoliyatidan qoniqmagan hukmron doira vakillari tomonidan amalga oshirildi. Bu holat Qo‘qon xonligida davlatni boshqarishga mas’ul etilgan shaxslar oldiga qo‘yilgan talablar oshib, davlatni boshqarishga layoqatli amaldorlar va tizim takomillashib borganligidan dalolat beradi. Qo‘qon taxtiga Abdurahmonbiyning o‘g‘li Norbo‘tabiy (1763- 1798) o‘tirdi. Uning ham taxtga o‘tirishida davlat boshqaruvida nufuzi katta bo‘lgan amaldorlar Irisqulibiy va Abdurahmon Bahodir muhim rol o‘ynaganliklari qayd etiladi. V.Nalivkin esa Norbo‘tabiyni Abdulla qo‘shbegi, O‘tab bakovul va bir necha amaldorlar tomonidan taxtga ko‘tarilganligini yozadi. Norbo‘tabiyning dastlabki hukmronligi yillarida Chust va Namangan viloyatlarida unga qarshi muxolifat yuzaga keldi va oliy hukmdor ularga qarshi kurash olib borishga majbur bo‘ldi. Mazkur viloyatlarda yuzaga kelgan siyosiy vaziyatga barham bergandan so‘ng Norbo‘tab iy bilan qo‘shbegi mansabid agi amirlashk ari o‘rtasida kelishmovchilik yuzaga keladi. Qo‘shbegi uni qatl etish to‘g‘risidagi qaroridan voqif bo‘lib, Xo‘jand viloyati hokimi turgan akasi Abdurahmonning huzuriga qochib boradi. Bu holat Norbo‘tabiyni Xo‘jand ustiga harbiy yurish uyushtirishiga turtki bo‘ldi. Natijada Norbo‘tabiy Xo‘jandga harbiy harakat uyushtirib, mazkur muxolif kuchlardan qutulishga erishdi. Manbalarda Norbo‘tabiy hukmronligi davrida 11 mamlakat iqtisodiyotining yuqori darajaga ko‘tarilgani qayd etilib, bu holat Qo‘qonga qarshi tashqi xavfning bo‘lmaganligi hamda ob-havo va tabiiy sharoitning yaxshi kelganligi bilan izohlanadi. «Tarixi Turkiston» asari muallifi «...pulni ul xonning zamonida joriy qilinibdur», – deb ma’lumot beradi. Lekin muarrixning bu ma’lumotiga asoslangan holda xonlikda bu davrga qadar pul muomalasi bo‘lmagan degan xulosa qilmaslik kerak. Xonlikda aynan Norbo‘tabiy davrida yangi pulning muomalaga kiritilishini izohlashga imkon beradigan bir holat yuzaga kelgan edi. Ya’ni, mamlakatdagi mo‘l-ko‘lchilik oqibatida arzonchilik yuqori darajaga etgan edi. Bu holat mayda chaqa pul zarb etish zaruratini tug‘dirdi. Norbo‘tabiy pul islohoti o‘tkazib, «qora fulus» deb nomlangan eng mayda chaqa zarb ettiradi. Norbo‘tabiy manbalarda nafaqat ijtimoiy- iqtisodiy, balki siyosiy sohada ham yuzaga kelgan turli chigal vaziyatlarni hal qila olish qobiliyatiga ega bo‘lgan hukmdor sifatida qayd etiladi. Hukmronligining so‘nggi yillarida ukasi Hojibek bilan o‘rtalarida paydo bo‘lgan adovatni ijobiy hal qilishga erishishi uning o‘ta zukko, qobiliyatli hukmdorligini yana bir bor namoyon etadi. SHuning uchun ham uni Qo‘qon xonlari ichida eng uzoq muddat davomida (36 yil) davlatni boshqargan hukmdor deb hisoblash mumkin. Norbo‘tabiyning o‘limi o‘rta asr boshqaruv tizimiga xos vaziyat – taxt uchun turli da’vogarlar o‘rtasidagi kurashni keltirib chiqardi. Xususan, oliy hukmdorning o‘limidan so‘ng hokimiyat uchun uch guruh o‘rtasida kurash boshlandi. Norbo‘tabiyning ukasi Hojibek hamda ikki xotinidan bo‘lgan ikki o‘g‘li Olimxon va Rustambek tarafdorlari ushbu siyosiy jarayonni amalga oshirishda faol ishtirok etdilar. Taxt uchun kechgan ushbu kurashda Olimxon (1798-1810) tarafdorlari ustun kelib, oliy hokimiyatni qo‘lga kiritishga erishdilar. Qo‘qon taxtiga o‘tirgan Olimxonning hokimiyat uchun kechgan mazkur siyosiy kurashda g‘oliblikni qo‘lga kiritishida tog‘asi Irisqulibiy va uning tarafdorlari asosiy rol o‘ynadilar. Olimxon hukmronligining dastlabki kunlaridan boshlab davlatni mustahkamlash ishiga kirishdi. Birinchi navbatda, u mamlakatda mavjud muxolifotni bartaraf etish uchun faol kurash boshladi. Markaziy hukumatga muxolif bo‘lgan kuchlar vakillari – amakisi Hojibek, ukasi Rustambek hamda ularning tarafdorlari Norbo‘tabiy davrida 12 markaziy hokimiyatda faoliyat yuritgan Pirmuhammad, Toshmuhammad Mirzo, Buzrukxo‘ja, Xonxo‘jalar oliy hukmdor tomonidan qatl ettirildi. Bu holat muxolif kuchlarning qolgan vakillarini mamlakatdan Buxoroga qochib ketishiga olib keldi. Olimxon o‘z hukmronligining dastlabki davrlaridanoq markaziy hokimiyatni kuchaytirish, markazlashgan davlat tuzishga harakat qildi va bir qator islohotlarni amalga oshirdi. U harbiy sohada ham islohot o‘tkazib, qo‘shin tarkibida tog‘li tojiklardan iborat maxsus ikki guruh tuzdi. Qo‘shinning ushbu qismi oliy hukmdorning O‘ratepaga qilingan harbiy harakatidayoq o‘z samarasini berdi. Uning «xon» unvonini ta’sis etib, birinchi bor mazkur unvonni qo‘llashi bilan o‘zidan oldingi hukmdorlar atalgan «biy» unvoni bekor bo‘ldi. Qo‘qon xonligi davlatchiligi taraqqiyotini yuqoridagi ma’lumotlardan kelib chiqib quyidagi uch davr doirasida o‘rganish maqsadga muvofiqdir: Birinchi davr – dastlabki hukmdorlar (Abdurahimbiy, Abdukarimbiy, Erdonabiy va Norbo‘tabiy)ning davlatni shakllantirish va rivojlantirish borasidagi siyosiy-huquqiy, iqtisodiy hamda madaniy-ma’rifiy sohadagi faoliyatlari davrini o‘z ichiga oladi. Qo‘qon xonligi rivojlanishining ikkinchi davri (Olimxon va Umarxon davrlari) boshlanishi bilan izohlash mumkin. Qo‘qon xonligi taraqqiyotining ushbu bosqichini siyosiy-huquqiy, diniy, madaniy hayot, harbiy, tashqi diplomatiya va savdo, fuqarolarni ijtimoiy himoyalash va ishsizlikni bartaraf etish masalalarida ijobiy natijalarga erishilgan davr sifatida e’tirof etish mumkin 1 . Qo‘qon xonligining eng so‘nggi hukmdorlaridan Sheralixon, Xudoyorxon va Po‘latxon (soxta xon) davrlarini uchunichi davr sifatida o‘rganish mumkin. Ushbu davrda Qo‘qon xonligi davlat boshqaruvida qipchoqlarning roli ortishi va ma’lum muddatlarda xonning davlat boshqaruvida ahamiyati kamayganligi bilan izohlanadi. Qo‘qon xonligida markazlashgan davlatning tashkil topishi va uning asosiy xususiyatlarining tahlili quyidagilarni qayd etishni taqozo etadi: XVIII asr boshida Ashtarxoniylar hukmronligi davrida Farg‘ona vodiysida siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy hayotda yuz bergan o‘zgarishlar bu hududning Buxoro xonligidan siyosiy jihatdan 1 Ahmedova M.T. Qo’qon xonligining tashkil topishi, davlat tizimi va huquq manbalari. Yurid. fanlar nomzodi. …diss. – T., 2010. B. 56. 13 ajralib chiqishi va bu erda yangi davlatning yuzaga kelishiga olib keldi. Tadqiqot davomida mavjud ilmiy adabiyotlarda ilgari surilgan XVIII asr boshlarida Farg‘onada yuz bergan bu jarayonlarda etakchilik qilgan CHodak xojalarining Farg‘onada hukmronlik qilgani, ularning qo‘lida mujassamlashgan siyosiy hokimiyatni ming urug‘i vakili, Qo‘qonning birinchi hukmdori SHohruxbiy tomonidan kuch bilan tortib olingan, degan fikrning asossizligi isbotlandi. Zero, tariqat peshvolari hamda ulamolarga katta hurmat, ehtirom ko‘rsatilgan, ularning ma’naviy ta’siri ostida siyosat yuritilgan, ko‘plab hukmdorlar ularga pir sifatida qaraganlar, ularning obro‘-e’tibori bilan ko‘p hollarda mamlakatda tinchlik o‘rnatishga erishilgan. Davlatni markazlashtirish borasida turli siyosiy kuchlar faol harakat qildilar. Ming sulolasining turli vakillari tomonidan dastlab bir necha markazlarni qamrab olgan davlat, keyinroq hududiy jihatdan o‘sdi. Markazlashgan davlatning salohiyati kuchli bo‘lgan davrlarda siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy hayot sohalarida yuksalishlar ko‘zga tashlanadi. Xulosa qilib aytganda XVIII asr oxirlariga qadar taxt tepasiga kelgan hukmdorlar tomonidan davlatning boshqaruv tizimi shakllantirildi. XIX asr boshlariga kelib esa Olimxon va Umarxon tomonidan markazlashgan davlat rivojlantirildi va davlat boshqaruvida islohotlar amalga oshirildi. Biroq, sulola vakillari o‘rtasidagi o‘zaro taxt uchun kurashlar markazlashgan davlat yuritgan ichki va tashqi siyosatga doimo tahdid solib turdi. Natijada xonlik qo‘shni davlatlar, xususan, Buxoro amirligi bilan olib borilgan urushlar, tashqi kuchlar – Rossiya tajovuzining qurboniga aylandi. 1.2 Qo’qon xonligining ma’muriy bo‘linishi v a mahalliy boshqaruv i Xonlik ma’muriy jihatdan viloyatlar – bekliklarga bo‘lingan. Viloyat hokimi yoki bek lavozimiga, odatda, xonning yaqin qarindoshlari, o‘g‘illari yoki nufuzli saroy amaldorlari bilan yaqinligi bor mahalliy amaldorlar tayinlangan. Xonlikdagi 14 mahalliy boshqaruv apparati viloyatlar markazida joylashgan. Mahalliy boshqaruv tizimi ham markaziy boshqaruv tizimi singari ijro organi bo‘lib, oliy hukmdor nomidan berilgan, mamlakatning ichki va tashqi holatini mustahkamlashga qaratilgan topshiriqlarni bajarardi. Jumladan, u viloyatlardagi aholining turmush tarzini bir maromda ushlab turish, ularning huquq va majburiyatlari ustidan nazoratni amalga oshirish, harbiy kuchlarni safarbar etish, soliqlarni to‘plash, davlat bilan aholi o‘rtasidagi munosabatlarni amalga oshiruvchi organ sifatida viloyatlarda ijtimoiy himoya siyosatini olib borishga mas’ul edi. Shu o‘rinda mahalliy boshqaruv tepasida kim turgan edi, uning vazifalari nimalardan iborat edi va Qo‘qon xonligida mahalliy boshqaruv tizimi tepasida turgan hukmdorlarning faoliyatiga xos xususiyatlar qanday edi kabi savollarga javob topish tarix fani oldida turgan bir qator muammolarni hal etish uchun muhimligini nazarda tutgan holda Qo‘qon xonligining mahalliy boshqaruv tizimini mavjud manbalarga asoslanib, tadqiq etdik. Birinchi navbatda, Qo‘qon xonligi mahalliy boshqaruv tizimida birinchi mansabdor shaxs, ya’ni viloyat boshlig‘i kimligini aniqlab olish kerak. Bu xususda Qo‘qon xonligi tarixiga oid tadqiqotlarda turlicha fikrlar mavjudligini qayd etib o‘tish lozim. Jumladan, T.Beysembiev xonlikdagi viloyatlarni hokimlar yoki voliylar boshqargan degan fikrni bildirib, «ayrim hollarda markaziy boshqaruv tizimida muhim o‘rin tutgan amaldorlar – otaliq, qushbegi, devonbegi, parvonachi, xazinachi va dodxoh mansabidagilar ham xonlikdagi ma’muriy hududiy birlik bo‘lgan viloyatlarni boshqarishi mumkin edi», – deb yozadi 1 . V.Ploskix esa viloyatlarni «...xonning gumashtalari bo‘lgan qushbegi va hokimlar boshqargan», – deb ko‘rsatadi. Olimning viloyat hokimlarini «xonning gumashtasi» deb atashi uning bu masalaga sho‘ro mafkurasi nuqtai nazaridan yondashganligidan dalolat beradi. Ayrim tadqiqotchilar viloyat hukmdorlarini hokimlar deb ataydilar. Jumladan, A.P.Qayumov o‘z tadqiqotida xonlikda «viloyatlarni hokimlar boshqarar edi», – deb qayd etadi. 1 Бейсембиев Т.К. «Тарихи-Шахрухи» как исторический источник. – Алма-Ата: Наука, 1987. Б. 135. 15 Shunday fikrni H.Ziyoev ham ta’kidlaydi. Ba’zi tadqiqotlar tahlili bu masalaga boshqacha yondashuvlar ham mavjudligini ko‘rsatadi. Xususan, Y.Qosimov Qo‘qon xonligi tarixiga bag‘ishlangan tadqiqotida «...beklar hokim va parvonachi deb nomlanganlar», – deb yozadi. Viloyat boshliqlari hokim deb nomlanganligini bilsa-da, bu tadqiqotchining shartli ravishda ularni «beklar» deb atashi Qo‘qon xonligi ma’muriy boshqaruv tizimini buzib ko‘rsatishga olib keladi. Bu kabi holat S.Soodanbekovning tadqiqotida ham kuzatiladi. U «Viloyatlarni bek va hokimlar boshqarib, ular ba’zan qo‘shbegi deb ham atalgan», – deb yozar ekan, mahalliy boshqaruv tizimining bosh figurasi – hokimlar masalasida chalkashlikka yo‘l qo‘yadi 1 . Xonlikdagi mahalliy boshqaruv tizimi tepasida turgan viloyat boshliqlarining «hokim» deb atalishi xususida mahalliy muarrixlarning XIX asrda yozilgan Qo‘qon xonligi tarixiga oid asarlarida juda ko‘p ma’lumotlar keltiriladi. «Ansob us-salotin...» asari muallifi Mirzo Olim Mushrif Qo‘qon xoni Sheralixonning hukmron doira vakillari bilan kengashib, Marg‘ilon viloyatiga yangi hukmdor tayinlashi haqida yozar ekan, quyidagilarni qayd etadi: «Arkoni davlat bilittifoq maslahat qilib, Yusuf mingboshini Marg‘ilonga hokim qildilar» 2 . Bunday ma’lumotni Muhammad Yunusning asarida ham ko‘rish mumkin. Unda «Mallaxon O‘tamboy qo‘shbegini Toshkand hukumatidan olib, Muhammad Muso parvonachini Toshkandga hokim qildi», – deyiladi. Manbalardagi mavjud bu kabi ma’lumotlar A.P.Qayumov va H.Ziyoevlarning mahalliy boshqaruv tepasida turgan hukmdorlarning «hokim» deb atalgani xususidagi fikrlarini tasdiqlaydi. Demak, manbalar ma’lumotlarini taqqoslash va ularni tarixiy tadqiqotlar ma’lumotlari bilan solishtirish orqali xonlikning mahalliy boshqaruv tizimidagi eng yuqori lavozimi hokim deb atalgan degan qat’iy fikrni ilgari surish mumkin. Bu o‘rinda viloyat hokimlarining qo‘shbegi, devonbegi, parvonachi deb nomlanishi masalasi ham alohida izoh talab qiladi. Qayd etib o‘tish lozimki, ushbu mansabdorlar mahalliy hokimiyatda mazkur mansablarni egallagunlariga qadar 1 Сооданбеков С.С. Общественный и государственй строй Кокандского ханства. – Бишкек: Б.И., 2000. 2 Mirzoolim Mushrif. Qo’qon xonligi tarixi (Ansob us-salotin va tavorix ul-xavoqin). T.: Adabiyot va san’at, 1995. B.46. 16 markaziy boshqaruv tizimida faol ishtirok etganlar. Hokimlar viloyatdagi harbiy kuchlar, mirshablar va fuqaro boshqaruvining boshlig‘i hisoblangan. Mahalliy boshqaruv tizimi ijro organi bo‘lib, oliy hukmdor nomidan berilgan topshiriqlarni bajarardi. Jumladan, u viloyatlar aholisining turmush tarzini bir maromda ushlab turish, ularning huquq va majburiyatlari ustidan nazoratni amalga oshirish, harbiy kuchlarni safarbar etish, soliqlarni to‘plash, davlat bilan aholi o‘rtasidagi munosabatlarni amalga oshirib borishga mas’ul edi. Xonlikdagi mahalliy boshqaruv tizimi tepasida viloyat boshliqlari – “hokimlar” turgan. Ba’zi manbalarda viloyat boshliqlari “bek” ham deb ataladi.Bu xususda Sattorxon Abdug‘afforovning ma’lumotlari e’tiborga loyiqdir. U viloyatlarni beklar va hokimlar boshqarganligini e’tirof etar ekan, ularning farqiga ham to‘xtalib o‘tadi. Uning ta’kidlashicha, ikkalasining ham mavqei teng bo‘lib, farqi – bek xon urug‘idan bo‘lsa, hokim oddiy fuqarolardan bo‘lgan. Biroq keyinchalik xonning akasi yo ukasi viloyat hokimligiga tayinlansa, ularni bek emas, balki hokim deb atash urf bo‘lgan. Shu bilan birga viloyat hokimlari mahalliy boshqaruv tizimiga mas’ul shaxs sifatida uni tashkil etishi, ayrim kichikroq markazlarga amaldorlarni tayinlashi mumkin edi. Viloyatlar tarkibidagi ma’muriy birliklarni boshqaruv tizimiga to‘xtaladigan bo‘lsak, bunday ma’muriy birliklar asosan xonlikning Toshkent viloyati va qisman Namangan hamda Andijon viloyati tarkibidagi qirg‘izlar va qozoqlar yashaydigan hududlarda tashkil etilganligini aytib o‘tishimiz lozim. Mazkur ma’muriy birliklarni boshqaruv qarorgohi harbiy qo‘rg‘on va qal’alarda joylashgan bo‘lib, ularni ko‘p hollarda oliy hukmdor tomonidan tayinlangan dodxoh unvonidagi mansabdorlar boshqargan. Qo‘qon xonligi ma’muriy jihatdan bo‘linishiga kelganda tadqiqotchi M.Axmedova o‘z tadqiqotida xonlikni 17 ta: Marg‘ilon, O‘sh, Andijon, Namangan, Shahrixon, Baliqchi, Navqot, Chust , Buloqboshi, Aravon, Koson, Mahram, So‘x, Xo‘jand, Toshkent, Turkiston va O‘ratepa bekliklariga bo‘linganini keltirib o‘tsa, ayrim manbalar (A. Kun) Qo‘qon xonligidagi 15 ta beklikning nomini keltiradi. Bular: Qo‘qon va uning atrofi, Marg‘ilon, SHahrixon, Andijon, Namangan, So‘x, Mahram, Buloqboshi, Aravon, Baliqchi, CHortoq, Navkat, Koson, Chust va Bobo darhon. “Turkestanskie vedomosti” to‘plamida esa Asaka, Marg‘ilon, Baliqchi 17 O‘sh, So‘x, Koson va O‘zgan sarkorlik sifatida ham tilga olinadi. Toshkent shahri esa beklarbegi unvoniga ega bo‘lgan hokim tomonidan idora etilgan. Toshkent begi o‘z qo‘li ostidagi yerlarga hokim bo‘lib, chet davlatlar bilan o‘zaro iqtisodiy va diplomatik munosabatlar o‘rnatish huquqiga ega edi. Beklar xon tomonidan belgilangan soliqlar va harbiy kuchlarni to‘plab xonga etkazib berishga majbur edilar. O‘rta Osiyoda shakllangan an’anaga muvofik, Qo‘qon xonligida xam turli viloyatlarni ma’muriy boshqarish ayrim olingan markazlardan turib amalga oshirilgan. Jumladan, «Muntaxab ut-tavorix», «Ansob us- salotin va tavorix ul-xavoqin», »Tarixi Shoxruxiy», «Tarixi Alikuli Amirlashkar», «Mukammali tarixi Farg‘ona» singari tarixiy manbalardan olingan ma’lumotlarga ko‘ra XIX asrning birinchi choragida xonlikdagi viloyatlarning ma’muriy markazlari quyidagilar edi. Xonlik tarkibiga kiruvchi hududlar aholisining joylashuvi va turmush tarzi bir – biridan farq qilgan. Toshkent vohasi va Farg‘ona vodiysining sug‘orilib dehqonchilik qilinadigan qismi aholi joylaShuvi jihatidan zich bo‘lib, ular o‘troq hayot kechirganlar. Sahro, tog‘ va tog‘ oldi tekisliklaridan iborat hududlarda ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi aholi yashagan. Xonlikdagi aholi soni haqida manbalar turli ma’lumotlar beradilar. Bu ma’lumotlarga ko‘ra, XIX asrning boshlarida xonlikda (Toshkent va Turkistonni ham qo‘shib hisoblaganda) aholi soni 1 million, XIX asrning o‘rtalarida 1, 5-2 million, XIX asrning ikkinchi yarmida 3 million kishi bo‘lgan bo‘lsa, Rossiya imperiyasi tomonidan ko‘plab hududlarning bosib olinishi hamda ularning bosqinchilar ma’muriyati tarkibiga kirishi natijasida xonlik tasarrufidagi Farg‘ona vodiysida 2 millionga yaqin aholi qolgani taxmin qilinadi. Xonlikning o‘troq aholi yashaydigan hududlarida mahalliy boshqaruvning eng quyi tizimi – aminlik va oqsoqollik mavjud bo‘lib, ular amin va oqsoqollar tomonidan idora qilinar edi. Aminlik va oqsoqollik ma’muriy hududiga ko‘ra, katta qishloq yoki bir necha kichik qishloqlardan tashkil topgan. X.B.Bobobekovning ma’lumotiga ko‘ra, shaharlardagi oqsoqollar xonning o‘zi tomonidan belgilangan bo‘lib, undan yorliq olishgan va savdogarlar, hunarmandlarlarni murosaga keltirishgan.Umuman, shaharning ichki hayotiga 18 tegishli ishlarni yuritishgan. Bekliklarga qarashli shaharlarda rais, qo‘rboshi, mirshab, qozi mirza va mirzaboshilar qishloqlardan keladigan daromad hisobiga yashar edilar. Qorovulbegi, miroxur va boshqa amaldorlarning har 15-20 tasiga bir qishloq tanho qilib berilardi. Ularning har biriga boshqa daromadlaridan tashqari 50-30 chorakdan bug‘doy to‘g‘ri kelardi. Xulosa qilib aytganda, Qo‘qon xonligida davlat boshqaruvi o‘ziga xosdir. Markaziy apparatdagi lavozimlarga amaldorlar shaxsan xon tomonidan tayinlangan. Bunda ularning xonga qarindoshligi va uning urug‘idan ekanligi, xonga ko‘rsatgan alohida sadoqati, oqsuyak zodagonlar sulolasidan chiqqanligi, agar diniy mansab va lavozimlarga tayinlanadigan bo‘lsa shariat va fiqx ilmini chuqur o‘zlashtirganligi va boshqa jihatlariga katta e’tibor berilgan. Mahalliy boshqaruv tizimining tepasida esa xon tomonidan tayinlanuvchi bek va hokimlar turgan 1 . Ular viloyat va shaharlarga mutasaddi bo‘lishgan. Ko‘chmanchi chorvador aholi biylar tomonidan boshqarilgan bo‘lib, ba’zan xon va beklar aralashib turgan bo‘lsada, biylik asosan avloddan avlodga meros tariqasida o‘tgan. Biroq xonlikda Toshkent viloyati hokimi alohida mavqega ega bo‘lib, dastlab qushbegi, keyinchalik beklarbegi unvoniga ega shaxs tomonidan boshqarilgan. Toshkent hokimi ko‘plab iqtisodiy va siyosiy vakolat hamda erkinliklarga ega bo‘lgan. O‘troq aholi yashaydigan hududlarda aminlik va oqsoqollik mahalliy boshqaruvning quyi tizimini tashkil qilgan. Unda amin va oqsoqollarni saylash qisman amal qilgan bo‘lsada, mehnatkash aholi vakillari boshqaruv ishlariga asosan aralashtirilmagan. 2.1 Qo’qon xonligida Oliy k engash faoliy at i v a mark aziy boshqaruv t izimidagi mansab v a unv onlar O‘rta Osiyoda Temuriylardan so‘ng hukmronlik tizginini qo‘lga olgan Shayboniylar davriga kelib, davlat boshqaruv tizimi o‘zgara boshladi. 1 Xudoyqulov T.D. XIX asrda Qo’qon xonligining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayoti: Tarix fan. nomz…diss. – Toshkent: O’zMU, 2009. B. 27. 19 Shayboniylarga qadar o‘tgan sulolalarning markaziy boshqaruv tizimiga nazar solinsa, u dargoh va devondan iborat bo‘lganini kuzatish mumkin. Dargoh – hukmdor boshliq eng oliy davlat idorasi, devonlar esa ma’lum bir doiradagi vazifalarni boshqaruvchi vazirliklar hisoblanar edi. Mukammal tartibga keltirilgan bunday boshqaruv tizimi Buxoro xonligida Ashtarxoniylar davriga kelib to‘liq o‘zgarganligi yaqqol ko‘zga tashlanadi 1 . Buxoro xonligida Ashtarxoniylar sulolasi hukmronligining zaiflashuvi oqibatida vujudga kelgan Qo‘qon xonligi davlat boshqaruvida ham aynan shu tizim shakllanib borgan. Qo‘qon xonligida hukumat qarorgohi xon o‘rdasida joylashgan bo‘lib, davlat ahamiyatiga molik barcha masalalar ushbu saroyda hal qilingan. Markaziy boshqaruv tizimi ham to‘laligicha o‘rdada mujassamlashib, unda faoliyat yurituvchi barcha amaldorlar xon huzuridagi Oliy Kengash tarkibiga kiritilgan. Markaziy boshqaruv oliy hukmdor, keyin maslahat organi bo‘lgan kengash, undan so‘ng ijroiya vazifalaridagi mas’ul amaldorlardan iborat bo‘lgan 2 . Davlat o‘zining ichki va tashqi siyosati, jamiyat bilan olib boruvchi aloqalarini asrlar davomida shakllanib, mukammallashib borgan murakkab boshqaruv organiga tayanib, amalga oshirgan. Bu organ O‘rta Osiyo xonliklarida hukmdorlarning huzuridagi Oliy Kengash bo‘lib, tarixiy manbalarda u «maslahat», «xos majlis», «mashvarat», «majlisi sultoniy» kabi so‘zlar bilan ifodalanadi. Qo‘qon hukmdorlari huzuridagi kengash haqida XIX asrda xonlikda bo‘lgan rossiyalik zobitlar, elchi va sayyohlar, kengashda ko‘rilgan masalalar haqida esa mahalliy mualliflar tomonidan muhim ma’lumotlar yozib qoldirilgan. 1813-1814 yillarda Qo‘qonda bo‘lgan Sibir korpusi tarjimoni F.Nazarov o‘zining esdaliklarida kengash haqida tasavvur qilishga xizmat qiluvchi qiziqarli holatni bayon etadi. Uning yozishicha, «hukmdorning yuqori kengashini tashkil etuvchi bir qator vazirlar va davlat amaldorlari taxti-ravon yoniga solingan gilamlar ustida darajalariga ko‘ra o‘tirar edilar». Qo‘qon xonligidagi Oliy Kengashning tarkibi haqida so‘z borar ekan, 1 Cагдуллаев А.С, Мавлонов Ў. Ўзбекистонда давлат бошқаруви тарихи. Т.: Академия, 2006. Б.219. 2 Ahmedova M.T. Qo’qon xonligining tashkil topishi, davlat tizimi va huquq manbalari. Yurid. fanlar nomzodi. …diss. – T., 2010. B. 65. 20 uning tarkibiga markaziy davlat boshqaruvidagi barcha mansabdorlar a’zo etib kiritilganligini alohida ta’kidlamoq lozim. Tarixiy manbalarning guvohlik berishicha, Qo‘qon xonligining bosh vaziri bo‘lgan mingboshi hamda oliy diniy mansabdor – Shayxulislom kengashning doimiy a’zosi bo‘lgan. Shuningdek, xonlikning bosh qozisi, ya’ni qozikalon va harbiy ishlar bo‘yicha ikki sudya – qozi askar ham kengashda ishtirok etgan. XIX asrning 30- yillariga kelib markaziy davlat boshqaruvida muhim vazifalar qatoriga kirgan dasturxonchi va risolachi ham kengash a’zosi ekanligi haqida V.V.Velyaminov-Zernov o‘z asarida qayd etadi. Ushbu ma’lumotlar Qo‘qon xonligining har bir hukmdori davrida kengash a’zolari, ularning soni va a’zolarining tarkibi o‘zgarib turganligini ko‘rsatadi. Ba’zi paytlarda xonlik markaziy davlat boshqaruvidagi muhim mansablarni egallagan qo‘shbegi yoki parvonachi kabi mansabdorlar biror viloyatga hokim etib tayinlanganda oliy hukmdor huzuridagi Oliy Kengashda ularning o‘rni vaqtinchalik bo‘sh turgan 1 . Bunday hollarda ularning vazifasini bir amaldor bajargan, ya’ni uning zimmasiga ikki turdagi vazifani bajarish yuklatilgan. Ushbu “kengash”larda ko‘rib chiqilgan masalalar yuzasidan oliy hukmdor nomidan farmon va yorliqlar chiqarilgan. Xon mutlaq hokim sifatida o‘zining saroyi – o‘rdasiga ega bo‘lib, markaziy boshqaruvda joriy etilgan, katta ahamiyatga bo‘lgan yuqori turuvchi ma’muriy mansablarni quyidagi to‘rt guruhga bo‘lish mumkin: 1. Saroy unvon va mansablari; 2. Diniy mansab va unvonlar; 3. Harbiy va harbiy-ma’muriy unvon va mansablar; 4. Qozixona va mahkamalardagi unvon va amallar; Albatta, ma’muriy mansablarni bunday ajratish nisbiy bo‘lib, bu borada muqobil qarashlar ham yo‘q emas. Davlat boshqaruvida oliy hukmdordan keyingi o‘rinda bosh vazir turgan bo‘lib, u mingboshi nomi bilan atalgan. Qo‘qon xonligi bosh vaziri bo‘lgan mingboshi va uning faoliyati xususida V.Nalivkin, «...ushbu amaldor davlatning barcha ichki ishlarini boshqarib, ... Shu bilan birga tashqi siyosiy ishlarda ham xonning bosh maslahatchisi bo‘lgan», – deb yozadi. Bu o‘rinda Shuni ma’lum qilish 1 Mahmudov Sh.Y. Qo’qon xonligining ma’muriy-boshqaruv tizimi (1709-1876): Tarix fan. nomz…diss. – T.: 2007.B.34. 21 lozimki, xonlik tarixiga oid manbalar va arxiv hujjatlarida Umarxon hukmronligiga qadar mingboshi nomi uchramaydi. Bu mansab Umarxon tomonidan ta’sis etilib, 1810 yilda unga Shohi Marg‘iloniy ismli shaxs tayinlanganligi bir necha manbalarda qayd qilib o‘tilgan. Lekin bu bilan Qo‘qon xonligida, Umarxon hukmronligiga qadar bosh vazir vazifasini bajaradigan mansabdor bo‘lmagan degan xulosaga kelmaslik kerak. «Muntaxab ut-tavorix» asarida keltirilgan Norbo‘tabiy hukmronligi davridagi bosh vazir to‘g‘risidagi ma’lumot bu masalaga oydinlik kiritadi. Oliy darajadagi, markaziy boshqaruv tizimida faoliyat yuritgan mansabdorlar orasida mingboshi mansabi alohida ahamiyatli hisoblanadi. Mingboshi - mo‘g‘ullar istilosi davrida mavjud (ularda: timchi), ming nafar askarning boshlig‘i. Ma’mur sifatida ming nafar otliq askar beradigan mulkning hokimi. Harbiy yurishlar vaqtida qo‘shinni boshqarib, lashkarboshi unvonini olardi. Bu unvonning egasi vazirlikka da’vo qilardi. O‘rta Osiyo xonliklarida xususan, Buxoro amirligida mingboshi mansabi bu vaqtlarda harbiy mansab sifatida mashhur edi. Xiva xonligida esa mingboshi unvoni faqatgina harbiy mansablar qatoridan o‘rin olgan edi. Qo‘qon xonligida bo‘lsa mingboshi lavozimi Umarxon (1810-1822) hukmronligi yillarida joriy etilgan. Xonlik tarixiga oid manbalar va arxiv hujjatlarida Umarxon hukmronligiga qadar mingboshi nomi uchramaydi. Bu mansab Umarxon tomonidan ta’sis etilib, 1810-yilda unga Shohi Marg‘iloniy ismli shaxs tayinlanganligi bir necha manbalarda qayd qilib o‘tiladi. Xonlikdagi harbiy mansabning eng yuqorisi sanalgan mingboshi ma’mur sifatida 1000 kishilik askar bera oladigan mulkning hokimi hisoblangan. Mingboshi harbiy ishlarga boshchilik qilar, qo‘shin ta’minoti bilan shug‘ullanar, urush davrida esa bosh qo‘mondonlik vazifasini ham bajarardi. Bundan tashqari, mingboshi ichki va tashqi siyosatga daxldor ko‘plab masalalarni ham hal etardi. Amalda u bosh vazir sifatida davlat ishlariga ham rahbarlik qilardi. Qo‘qon xonligidagi unvon, mansablar va amallar haqida ma’lumot beruvchi mahalliy tarixchilardan biri Mullo Olim Mahdum Xo‘janing “Tarixi Turkiston” nomli asarida ham mingboshi mansabi xususida to‘xtalib o‘tilgan. 22 Mullo Olim xonlikdagi amaldorlarni 24 darajaga bo‘lib, quyidagi ma’lumotlarni beradi: «Xo‘qand xonliklari asrida joriy bo‘lub turgan har xil mansablar, chunonchi: Mingboshi va Amiri lashkarlik mansabi. Bu mansab voennuy ministirlik qatorida bo‘lub, ondin boshqa hukumatning hamma ishiga mudoxalasi, chunonchi, xorijiya, doxiliya ishlariga tamom daxli bo‘ladur. Qo‘qon xonligining ma’muriy- boshqaruv tizimi (1709-1876 yy.) mavzusida nomzodlik ishini yoqlagan Sherzodxon Maxmudov Umarxon taxtga chiqqandan so‘ng avval bosh vazir lavozimini bajargan qo‘shbegi mansabining o‘rniga mingboshi mansabini ta’sis etishini quyidagicha izohlaydi: Buxoro amirligida ham bosh vazir vazifasini qo‘shbegi ado etgan. Buxoro xonligi tarkibidan ajralib, mustaqil davlat sifatida shakllangan Qo‘qon xonligida boshqaruv tizimi ham dastlab Buxorodan andoza olib tashkil etilgan edi. Keyinchalik Qo‘qon xonligi ma’muriy boshqaruv tizimida islohotlar o‘tkazilib, mansablar va mansabdorlar faoliyati o‘zgarib borgan. Mingboshi mansabi Qo‘qon xonligida faqat bir kishiga berilgan. Ushbu amal Sheralixon (1842-1845) hukmronligi yillarida yuqori darajadagi vazifaga ko‘tarilgan. Mingboshi lavozimidagi shaxs xonlikdagi yuqori mansablarga imkon qadar urug’-aymog’chilik an’analariga muvofiq o‘zining yaqinlarini tayinlashga harakat qilgan. Mu jarayonni Musulmonqul mingboshi faoliyatida kuzatish mumkin. Mingboshilikning uni egallagan shaxsga beradigan cheksiz imkoniyatlari tabiiy ravishda ushbu mansabni egallash uchun turli urug’lar orasida kurashni keltirib chiqarar edi. Qo‘qon xonligida mingboshilik mansabini egallagan shaxs ayrim hollarda xonlikning to‘laqonli hukmroniga aylangan. Xulosa qilib aytganda Qo‘qon xonligining markaziy boshqaruv tizimida muhim o‘rin egallagan mingboshi mansabidagi shaxs garchand harbiy amaldor hisoblansada, u mamlakatning nafaqat harbiy balki, siyosiy, iqtisodiy hayotida ham muhim o‘rin tutgan. Qo‘shbegi - Markaziy boshqaruv tizimida mingboshidan keyingi pog‘onada turgan mansab bo‘lib, hukumat olib borgan siyosatini amalga oshirishda bu mansabdor muhim vazifalarga mas’ul edi. Qo‘qon xonligida qo‘shbegini mansablar qatoriga emas balki unvonlar qatoriga qo‘shsa to‘g‘ri bo‘ladi. 23 Bu unvon egalari harbiylar qatoridan ham o‘rin olgan bo‘lib, davlatning harbiy kuchlari boshqaruvida faol ishtirok etishgan. Viloyatlarni boshqarish uchun hokim lavozimiga asosan qo‘shbegi unvonidagi kishilar tayinlangan100. Parvonachi - Qo‘shbegi mansabidan keyingi o‘rinda turgan bo‘lib, uning egasi oliy hukmdor tomonidan berilgan yorliq va inoyatnomalarni o‘z egalariga etkazuvchi mansabdor edi. Ayrim hollarda parvonachi qo‘shbegi lavozimini egallashi ham mumkin edi. Shuningdek, parvonachi mansabidagi kishilar ham viloyat hokimi vazifasiga tayinlangan. Mazkur mansab o‘z xizmat doirasiga ko‘ra oliy hukmdorga yaqin bo‘lgan va uning ishonchini qozongan edi. Shig‘ovul - Markaziy boshqaruvda xonlikka chet mamlakatlardan siyosiy, iqtisodiy, diplomatik maqsadlarda kelgan elchilarni kutib olish, ularni joylashtirish va xonlikdagi faoliyatiga javobgar mansabdor egasi edi. 1830 yilda Qo‘qon xonligida bo‘lgan xorunjiy Potanin esdaliklarida shig‘ovul haqida «... ular chet mamlakatlardan Qo‘qonga kelgan elchilarni xonlik hududidagi faoliyati va eson-omon o‘z vatanlariga qaytishlari uchun xon oldida javobgardir», – deb malumot berib o‘tgan 1 . Boshqa mamlakatlarga yuboriladigan elchilar nomzodini ham xonga shig‘ovul tavsiya etgan. Devonbegi - xon devoning boshlig‘i bo‘lib, qo‘l ostida bir necha mirzolar faoliyat yuritgan. Mamlakat xazinasiga tushadigan mablag‘lar va ularning sarf-xarajati devonbegi nazoratida bo‘lib, ular maxsus kirim-chiqim daftarlarida qayd qilib borilgan 2 . Xonlik devonxonasida vaqf yerlari, machit va madrasalarga tegishli kirim-chiqim yozuvlari, xonga hadya qilingan sovg‘alar hisoboti hamda muhim statistik ma’lumotlar qayd etilgan daftarlar saqlangan. Mirzaboshi - Qo‘qon xonligi markaziy boshqaruv tizimida XIX asrning 50- 60 yillaridan boshlab devonbegi mansabi vakolatlari boshqa, ya’ni mirzaboshi mansabida mujassamlashadi. Shuningdek, mirzaboshining xizmat doirasiga devonbegining vazifalaridan tashqari yana bir vazifa yuklatilgan edi. Qo‘qon hukmdorlari hokimlarni almashtirish vaqtida ular hukmronlik qilgan viloyatlar 1 Vohidov Sh. Qo’qon xonligidagi unvon va mansablar// Sharq yulduzi. T.: 1995. - № 3. 2 Xudoyqulov T.D. XIX asrda Qo’qon xonligining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayoti: Tarix fan. nomz…diss. – Toshkent: O’zMU, 2009. B. 65. 24 byudjet mablag‘larining sarf-xarajati ustidan taftish o‘tkazib borishgan va bu ish aynan mirzaboshi tomonidan amalga oshirilgan. Mehtar - Qo‘qon xonligi markaziy boshqaruv tizimida iqtisodiy hayotni tartibga solish va boshqarish bilan bog‘liq masalalar bilan shug‘ullangan. Tarixiy manbalarda mehtar mansabidagi shaxs markaziy boshqaruv tizimidagi vazirlardan biri ekanligi haqida ma’lumotlarni uchratish mumkin. Mamlakatga olib kirilayotgan va olib chiqilayotgan savdo mollaridan olingan zakot va bojni aynan mehtar lavozimidagi kishi nazorat qilgan. Markaziy boshqaruv tizimida bu lavozimda bir amaldor faoliyat yuritib, poytaxtga kelgan savdo karvonlari va ulardagi mollar xususida oliy hukmdorga ma’lumot berib turgan. Mamlakatning boshqa chegara hududlarida ham tashqi savdo karvonlarini nazorat qiluvchi maskanlar bo‘lib, bu maskanlar ham mehtar nazoratida bo‘lgan 1 . Dasturxonchi - Xonlik markaziy boshqaruv tizimida ijtimoiy- iqtisodiy ahamiyatga molik mansablardan biridir. Dasturxonchi nomi Qo‘qon xonligi tarixiga oid manbalarda ko‘p tilga olinadigan mansablardan bo‘lib, bu vazifani bir kishi bajargan. Ushbu mansabdagi kishi o‘z nomidan kelib chiqqan holda saroyda oliy martabali mehmonlar uchun uyushtiriladigan va turli bayram kunlari o‘tkaziladigan marosim, kechalarni tashkillashtirib, boshqarib borish bilan bir qatorda davlatning bosh xazinaboni ham hisoblangan. Qo‘qon xonligida dasturxonchining markaziy boshqaruv apparatiga kiritilishining asosiy sababi ham yuqorida ko‘rsatilgan ikkinchi vazifani bajarganligidadir. Tarixiy ma’lumotlar ayrim hollarda dasturxonchi davlat xazinasini idora etish bilan birga mamlakatning siyosiy hayotida ham faol ishtirok etganligini ko‘rsatadi. Jumladan, 1831 yilda imzolangan Qo‘qon xonligi foydasiga Qashqardan boj yig‘ish bo‘yicha Pekin shartnomasini tayyorlash va imzolashda Qo‘qon davlati nomidan Mahmud dasturxonchi ishtirok etgan. Otaliq - Markaziy boshqaruv tizimida yuqori mavqega ega bo‘lgan unvonlardan hisoblangan. Qo‘qon xonligida bu unvonga ayrim hollarda xonlarning qaynotalari erishgan. Jumladan, 1 Mahmudov Sh va boshqalar. Qo`qon xonligi tarixi. – Toshkent: Navro`z, 2019. B. 50. 25 «Muntahab ut-tavorix» asarida ko‘rsatilishicha, 1815 yilda Andijon hokimi bo‘lgan Umarxon ning qaynotasi Rahmonq ulibiyga otaliq unvoni berilgan edi. Musulmonquli kuyovi Xudoyorxonni 1845 yilda taxtga o‘tqazgach, o‘zi yosh hukmdorning otalig‘i bo‘lgan. Otaliq unvoniga ega bo‘lgan kishi davlat boshqaruvida, mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotida hukmdorning bosh maslahatchisi hisoblangan. Risolachi - Oliy hukmdor bilan viloyat hokimlari, biror xizmat bilan poytaxtdan uzoqroq yurgan mansabdorlar, mamlakatning turli hududlarida o‘rnashgan muntazam qo‘shin boshliqlari, urush holatida qo‘mondonlar o‘rtasida yozishmalarni olib borish, hukmdorning xohish–irodasini turli shaxslarga bildirish, har-xil masalalar bo‘yicha yo‘l-yo‘riq va dasturulamallarni etkazish kabi vazifalar markaziy boshqaruvda bu mansab egasi tomonidan amlga oshirilgan. Inoq - Qo‘qon xonligining markaziy boshqaruv tizimida ushbu unvoniga ega bo‘lgan shaxs oliy hukmdorning mulozimlari ichida eng yuqori martabalisi bo‘lib, bu unvonga bir kishi sazovor bo‘lardi. SH.Vohidovning ko‘rsatishicha, xonning xos va sirdosh mulozimi bo‘lgan. Beklarbegi- mamlakatda hukmdordan keyingi eng yirik mansabdorlardan biri hisoblanib, ko‘p hollarda bosh qo‘mondon vazifasini o‘tagan. Shuningdek, bu unvon xonning vorisiga yoki ba’zi viloyat hokimlariga berilgan. Qo‘qon xonligida yagona bo‘lgan beklarbegi ko‘plab huquq va imtiyozlarga ega bo‘lgan. Normuhammad dodhoh va QanoatShoh Otaliqlar xonlikdagi mashhur beklarbegilar jumlasidandir. Xudoyorxonning akalari Sarimsoqbek hamda Mallaxon o‘z vaqtida beklarbegi unvoni bilan Toshkent hokimi bo‘lib turganlar. 2.2 Qo’qon xonligida harbiy , diniy mansab v a unv onlar Qo‘qon xonligining markaziy davlat boshqaruvida siyosiy-iqtisodiy ishlarni bajaradigan mansabdorlar bilan bir qatorda diniy-huquqiy sohani boshqaradigan oliy martabali mansabdorlar ham faoliyat yuritishgan. Xonlikning huquqiy tizimi shariat asosida olib borilganligi sababli aholining ijtimoiy-ma’naviy hayotida diniy-huquqiy vazifalardagi mansabdorlar muhim o‘rin tutgan. Shayxulislom - Davlatning markaziy boshqaruvida eng oliy diniy mansab bo‘lib, bu mansabni SH.Vohidov, 26 Umarxon tomonidan 1818 yilda ta’sis etilgan, deb ko‘rsatadi. Ayrim hollarda mamlakatdagi etimlar va yo‘qolgan kimsalar mol-mulki bo‘yicha hukm chiqarish ham Shayxulislom zimmasiga yuklatilgan. Bu Qo‘qon xonligidagi Shayxulislom faoliyatiga ham xos xususiyat edi. Mamlakatda sudlov ishlarini amalga oshirgan qozilarning turli mojaroli masalalar bo‘yicha chiqargan hukmlari va qozilarning faoliyati ustidan nazoratni ham amalga oshiruvchi lavozim egalari bo‘lgan Shayxulislom mansabi Qo‘qon xonligi markaziy boshqaruv tizimida katta o‘rin egallagan 1 . Oliy hukmdorlar ko‘p hollarda bu mansab egalariga hurmat bilan qaragan va ularning fikri bilan hisoblashgan. Shayxulislom markaziy va mahalliy boshqaruv tizimida muhim o‘rin tutgan qozikalon mansabiga nomzodlar ko‘rsatish huquqiga ega bo‘lgan. Shayxulislom mansabidagi kishilar boshqa vazifaga o‘tkazilmagan yoki vazifasidan bo‘shatilmagan. Bu mansab egalari xususida tarixiy manbalarda salbiy fikrlar va ma’lumotlar uchramaydi. Xojakalon - unvoniga ega bo‘lgan diniy mansabdorlar markaziy boshqaruvda Shayxulislomdan keyingi o‘rinda turgan. SH.Vohidov xojakalon unvonidagi kishiga fiqx olimi, deb ta’rif beradi 2 . Xonlikning markaziy boshqaruvida ikki xojakalon tayinlanganligi ham bejiz emas. Bu ikki fiqx olimi davlat ishlari, hukmdorning farmon va qarorlari shariat qonunlari asosida bo‘lishi yoki shariatga mos kelishiga mas’ul shaxslar bo‘lgan degan, fikrni bildirish mumkin. Davlat idora ishlarida shar’iy qonunlarning buzilmasligi qattiq nazorat ostiga olingan. Bunda oliy hukmdor xojakalonlarga tayanib, ish yuritgan. Ushbu holatni viloyatlar markazida ham mazkur mansab egasi faoliyat yuritganligi, ular oliy hukmdor tomonidan tayinlanganligi haqidagi mavjud yorliqlar ham tasdiqlaydi. Qozikalon - markaziy boshqaruv tizimidagi adliya va huquq-tartibot ishlariga mas’ul lavozimi bo‘lib, bu mansabda bir kishi faoliyat yuritgan. Shuningdek, viloyat markazlarida mavjud mahalliy boshqaruv tizimida ham qozikalon mansabi bor edi. Tarixiy hujjatlar qozikalonlarning faqat qozilar va qozixona ishlari ustidan 1 Akbarov Q, Hamraqulov S, Abdullayev R, Karimov E, Xoldarov A. O’zbekiston tarixi. T.: Adabiyot uchqunlari, 2018. B. 132. 2 Vohidov Sh. Qo’qon xonligidagi unvon va mansablar// Sharq yulduzi. T.: 1995. - № 4. 27 nazoratni amalga oshiribgina qolmay, fuqarolarning turli huquqiy masalalari bo‘yicha hukmlar chiqargani va bu haqda oliy hukmdor yoki viloyat hokimiga yozma bayonotlar tayyorlaganliklarini ko‘rsatadi. Mufti - Qo‘qon xonligida mufti, a’lamlar ham qozi bilan birgalikda ish ko‘rardilar 1 . Muftilik vazifasiga tayinlanuvchi shaxs Qozi kalon yonida sinov muddatini o‘tashi lozim bo‘lgan. Sinovdan o‘tgach, muftilikka nomzod tariqasida xonga taqdim qilinib, xon yoki bekning buyrug‘i bilan muftilik vazifasiga tayinlangan. Rasman tayinlangan muftining o‘z nomi bitilgan muhri bo‘lganva u bu vazifadan bo‘shatilishi bilan muhr qaytarib olingan. Muftilarning shariat qoidalarini sharhlab beradigan hujjatlari rivoyat deb atalardi. Xonlik davrida mufti ma’lum bir qozixonaga birkitib qo‘yilmasdan, tomonlardan birining talabi bo‘yicha ishda ishtirok etardi. Qaysi muftiga borish da’vogar yoki javobgarning o‘ziga bog‘liq bo‘lib, har bir shaharda amalda qancha mufti bo‘lishi aniq belgilab qo‘yilmagan. Shunday qilib, mufti da’vogarlarga ariza yozib beruvchi, tegishli hujjatlarni qidirib topuvchi, ular nomidan shartnoma tuzuvchi kishi edi. Uning asosiy vazifasi shariat qoidalari to‘g‘risida ma’lumot berish, qo‘zg‘atilgan da’voning shar’iy qoidalarga muvofiq yoki muvofiq emasligi hamda tajribada bunday ishlar qay tartibda hal etilishi haqida shar’iy yo‘l ko‘rsatishdan iborat edi, bu esa, yuqorida ta’kidlanganidek, rivoyatnoma deb atalardi. Shuningdek, mufti qozilar sudida da’vogarning vakili sifatida qatnashib, o‘z xizmati uchun tomonlardan haq olardi. Tarixiy manbalardan ma’lum bo‘lishicha, boshqa O‘rta Osiyo xonliklaridagi kabi, Qo‘qon xonligida muhtasibni – rais , ba’zi hollarda qozi rais deb ataganlar. Mazkur vazifaga xulq-atvori yaxshi, diniy bilim va shariatning chuqur bilimdoni, hamda aholi o‘rtasida katta hurmat va e’tiborga ega bo‘lgan kishilar tayinlangan. Ayrim hollarda bu vazifaga qozilar ham tayinlangan bo‘lib, ular qozilikni raislik vazifasi bilan birga olib borgan. Shuning uchun ularni ba’zi hollarda qozi rais ham deb ataganlar. Ushbu mansab egasining faoliyati aholining turish-turmushi, ijtimoiy-iqtisodiy hayotning ayrim jihatlarini nazorat qilish bilan bog‘liq edi. 1 Набиев. Р.Н. Из истории Кокандского ханства. (феодальное хозяйство Худаярхана). Т.: Фан, 1973. C. 175. 28 Xususan, ular musulmonlar diniy burchlarini qanday bajarayotganliklari, jumladan, bir kunda besh vaqt namozni masjidda ado qilishni va shariatda man qilingan ishlardan o‘zlarini tiyayotganlarini hamda etti yoshga etgan bolalarning ta’lim olishlari uchun maktabga berilishini nazorat qilib borgan. Shuningdek, do‘konlar, savdo rastalari va bozorda savdoning yuritilishidagi tartibbuzarliklarning oldini olish, tosh-tarozining to‘g‘riligi, hatto hunarmandlar tomonidan tayyorlangan buyumlarning sifat darajasi, Shuningdek, ko‘cha va maydonlarning tozaligi ham ularning nazoratida edi. Rais vazifasidagi kishilar ba’zan madrasalarda dars ham berib borishgan. Ularning 2 tadan 20 tagacha talabalari bo‘lgan. Qoziaskar - harbiy ishlar qozisi vazifasida mansabidagi kishi faoliyat yuritib, bu amaldorning mavqei va xizmat doirasi Buxoro va Xiva xonligidagiday bo‘lgan. Qozi askar, o‘z navbatida, markaziy davlat boshqaruvidagi sudlov masalalari bo‘yicha bosh mansabdor – qozikalonga bo‘ysunar edi. Umarxon hukmronligi davrida xonlikning markaziy boshqaruv tizimida o‘roq, sudur kabi diniy unvon egalari faoliyati ham yo‘lga qo‘yilgan edi. Bu unvonlarga ega bo‘lgan kishilarning vazifasi asosan vaqf mulklarini nazorat qilishdan iborat edi. SH.Vohidovning ko‘rsatishicha, o‘roq vaqf yerlarining xiroj va soliqlariga, sudur esa vaqf mulklarining daromadlari va hisob-kitobiga javobgar shaxs bo‘lgan. Manbalar tahlili Qo‘qon xonligida uch toifa –oliy, o‘rta va quyi darajadagi harbiy mansab va unvonlar bo‘lganligini ko‘rsatadi. Oliy darajadagi harbiy mansab va unvonlar toifasiga – mingboshi, voliy (noib), qal’abon, qo‘rboshi, yovar, to‘pchiboshi, to‘qsoba, ponsadboshilar kirgan. O‘rta darajadagi harbiy mansab vaunvonlar sirasigaesa yuzboshi, ellikboshi, dahaboshi, qorovulbegilarni kiritish mumkin. Quyi darajadagi harbiy mansab va unvonlar askar, sarboz, navkar, mergan, botur, jazoilchi, to‘pchi, qo‘rchi va qorovullardan iborat bo‘lgan. Mazkur mansab va unvonlarga da’vogarlar xon tomonidan tayinlangan. Xonlikdagi harbiy mansabning eng yuqorisi mingboshi bo‘lib, u ma’mur sifatida 1000 kishilik askar bera oladigan mulkning hokimi hisoblangan. Ushbu mansab Umarxon davrida joriy etilgan bo‘lib, mingboshi harbiy Ishlarga boshchilik qilar, qo‘shin ta’minoti bilan Shug‘ullanar, urush davrida esa bosh qo‘mondonlik vazifasini ham bajarardi. Bundan tashqari, 29 mingboshi ichki va tashqi siyosatga daxldor ko‘plab masalalarni ham hal etardi. Amalda u bosh vazir sifatida davlat ishlariga ham rahbarlik qilardi. Masalan, Madalixon zamonida mingboshi bo‘lgan Haqquli butun davlat ishlariga va qurolli kuchlarga boshchilik qilgan. Mingboshidan keyin harbiy mansab bo‘yicha qushbegi lavozimi turgan. Qo‘qon xonligida, Buxoro amirligidan farqli o‘laroq, bu lavozimga to‘rt kishi tayinlangan. Ko‘p hollarda qushbegi lavozimini egallagan kishi Toshkent viloyati hokimi ham hisoblangan. Unga ayrim hollarda beklarbegi unvoni ham berilgan. Beklar begi unvoni Temuriylar davrida oliy bosh qo‘mondonga berilganligi tarixdan ma’lum. Botirboshi - Xonlik viloyatlarida besh yuz nafardan ko‘p askarlar bo‘linmasi – dasta yoki to‘pga botirboshi boshchilik qilib, u viloyatdagi qo‘shin ishlariga mas’ul edi. Botirboshi qo‘shinning tayyorgarligi va tartib intizomi uchun javobgar hisoblangan. Qal’abon (qutvol) - Qo‘qon xonligi chegaralarida joylashgan qal’alar mutasaddisi bo‘lib, u Shu tumanlarning ijtimoiy- iqtisodiy hayoti bilan birga, harbiyishlarga, Shuningdek, chegarani muhofaza qilish masalalariga javob bergan. Qo‘rboshi - Qo‘qon xonligi harbiy tizimida qurol-aslaha ishlab chiqarish va uni saqlash, kerakli vaqtda bo‘linmalarga etkazib berish vazifasi bilan Shug‘ullanuvchi lavozim edi. U xon va mingboshiga bo‘ysunib, qo‘rxona, miltiqxona, to‘pxonalarga boshchilik qilgan. Qo‘rboshi, Shuningdek, xom ashyo topib keltirishdan tortib to tayyor harbiy mahsulot ishlab chiqarish jarayoniga qadar javobgar hisoblangan. Jibachi - Qurol-aslaha omborining boshlig‘i lavozimidagi shaxs. Xonlik qo‘shinida artilleriya qismi boshlig‘i, uning ta’minoti va jangovar holati uchun javobgar shaxs – to‘pchiboshi hisoblangan. Qo‘qon xonligining armiyasi otliq askarlar, piyodalar, sarbozlar va to‘pchilarga bo‘lingan. Armiyaga chaqirilgan sarbozlar qushbegi tomonidan oziq- ovqat bilan to‘la ta’minlangan. Ammo qurol-yarog‘larni o‘zlari sotib olganlar. Qo‘qon viloyati qo‘shinlarining ta’minoti bilan xonning shaxsan o‘zi Shug‘ullangan. Tinchlik vaqtida sarbozlar uy-uylariga tarqalishib, xizmatda faqat sipohiylar va qushbegining soqchilari qolgan. Ular bir vaqtning o‘zida ham qo‘shin, ham xizmatkor hisoblangan. Moliyaviy qiyinchiliklar sababli Markaziy Osiyo xonliklaridagi harbiy kuchlar soni juda cheklangan 30 bo‘lardi.Tinchlik davrida xon va beklarni, ularning saroylarini, mulklarini qo‘riqlash uchun oz sonli harbiy qo‘shinlar ushlab turilar edi. Harbiy majburiyat og‘ir bo‘lsa ham bajarilishi shart hisoblangan. X ulosa Xulosa qilib aytganda O’zbek davlatchiligi tarixida Qo’qon xonligi tarixi muhim o’rin egallaydi. Qo’qon xonligi qisqa davr mavjud bo’lgan bo’lsada, ushbu 31 xonlik davridan bugungi kunga qadar ko’plab ilmiy-adabiy va moddiy meros qolgan. Ammo bu meros bugungi kunga qadar to’liq tadqiq etilmagan. Bu borada amalga oshirilishi kerak bo’lgan ilmiy izlanishlar hali talaygina. “Barchamizga ma’lumki, har bir suveren davlat o‘zining betakror tarixi va madaniyatiga egadir. Bu tarix, bu madaniyatning haqiqiy ijodkori, yaratuvchisi esa haqli ravishda shu mamlakat xalqi hisoblanadi. O‘zbek xalqining necha ming yillik tarixida qanday murakkab davrlar, og‘ir sinovlar bo‘lganini barchamiz yaxshi bilamiz. O‘zbekistonning eng yangi tarixi va biz erishgan olam- shumul yutuqlar mard va matonatli xalqimiz har qanday qiyinchilik, to‘siq va sinovlarni o‘z kuchi va irodasi bilan engib o‘tishga qodir, deb baralla aytishga to‘la asos beradi” deb takidlaydi prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev. O‘zbekiston mustaqillik yillarida yosh avlod tarbiyasiga chuqur e‘tibor qaratmoqda. Ularning har tomonlama yetuk shaxs bo‘lib shakllanshiga katta imkoniyat va sharoitlar yaratib bermoqda. Bugungi kunda ta‘lim sohasida olib borilayotgan tub islohotlar bundan darak beradi. Qo‘qon xonligi 1709 yil Ashtarxoniylar hukmronligi davrida Farg‘ona vodiysining Buxoro xonligidan ajralib chiqishi natijasida vujudga kelgan va 1876 yil Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingunga qadar mavjud bo‘lgan xonlikdagi davlatchilik tamoyillari, boshqaru v tizimi haqidagi mahalliy tarixchilar asarlarida, xorijlik tadqiqotchilarining tadqiqotlaridan bilishimiz mumkin. Qo‘qon xonligi tarixini o‘rganish XIX asrning o‘rtalaridan boshlab bugungi kungacha tarixchilar e’tiborini o‘ziga jalb qilib kelmoqda. Hozirgi kungacha xonlik tarixi bo‘yicha amalga oshirilgan va yaratilgan ilmiy asarlar hamda ilmiy tadqiqotlarning salohiyati juda katta. Xonlik boshqaruv tizimidagi maslahat organi – Oliy Kengashning mavjudligi Qo‘qon hukmdorlari xonlikni tarixiy vorisiylik, o‘zbek davlatchiligi an‘analari asosida olib borganligini ko‘ramiz. Davlatchiligimiz tarixida muhim o‘rin tutgan Qo‘qon xonligi o‘zining ma’muriy va siyosiy boshqaruv tizimining o‘ziga xos tomonlari bilan qo‘shni xonliklardan farq qilgan. Buni shundan ham bilish mumkinki Qo‘qon xonligida ma’muriy boshqaruv tizimidagi mansablar turli xonlar davrida o‘zgarib turgan yoki yangi mansab bilan almashtirilgan. 32 Chunonchi Qo‘qon xonligi tarixshunosligida keltirilgan ma’lumotlarga asoslanib shuni aytish mumkinki “mingboshi” lavozimi Umarxon davridan boshlab bosh vazir vazifasini bajargan. Undan oldin bu lavozimda “Qo‘shbegi” mansabidagi shaxs faoliyat yuritgan. Xonlik hududining turli davrlarda kengayib yoki qisqarib turishi ham xonlikning ma’muriy hududiy boshqaruv tizimiga ta’sir etmay qolmagan. Qo‘qon xonligining ma’muriy hududiy chegarasi taxtga kelgan hukmdorlarning mamlakat ichki va tashqi siyosatida olib borgan islohotlari natijasida XIX asrning 40- yillariga qadar kengayib borgan. Bu davrlar ichida xonlik hududi viloyatlarga, viloyatlar esa sarkorlik va oqsoqolliklarga bo‘linib boshqarilgan. Ammo, XIX asrning 40- yillaridan keyin xonlikning ma’muriy bo‘linishida ba’zi o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Endilikda viloyatlar qasabalarga, sarkorlik va oqsoqolliklarga bo‘linib idora etila boshladi. Mamlakat ma’muriy-hududiy bo‘linishidagi bu o‘zgarishlarni Qo‘qon xonlarining o‘ziga yaqin amaldorlarga hokimiyat berish uchun amalga oshirgan deyish mumkin. Xonlikning markaziy boshqaruv tizimi o‘z taraqqiyotida uch bosqichdan o‘tgan. Birinchi bosqich xonlikda markaziy davlat boshqaruv tizimining shakllanishi, ikkinchi bosqichda mamlakatda kechgan siyosiy jarayonlar, iqtisodiy va madaniy hayot borasida rivojlanish, bu davrda hukmronlik qilgan hukmdorlarning o‘z ichki va tashqi siyosatlarida markaziy boshqaruv tizimida xonlikda mavjud bo‘lmagan mansablarning joriy etilishi bilan tavsiflanadi. Xonlikda bir qator islohotlarning amalga oshirilishi natijasida o‘z davrining murakkab boshqaruv tizimi yuzaga kelgan. Uchinchi bosqichda mamlakatning hukmdorlari emas, ularning vasiylari tomonidan boshqarilgan, ular hokimiyatni uzoqroq vaqt qo‘lda ushlab turish maqsadida boshqaruvning avtoritar uslubdan foydalangan. Markaziy boshqaruv tizimidagi ko‘pgina mansab va amallarni vakolati qisqarganligi yoki tugatilganligi markaziy boshqaruv tizimining soddalashtirilganligi, ayrim mansablarning vazifasi boshqa mansabdorlarga yuklatilishi oqibatida o‘z-o‘zidan bu mansabning nomi ham tugatilgan. Xonlikning mahalliy boshqaruv tizimi boshqa xonliklaridagiga o‘xshash bo‘lib, xonlikda bu tizimning o‘ziga xos xususiyatlari ham mavjud bo‘lgan. Mahalliy boshqaruv tizimida ham markaziy boshqaruv tizimidagi kabi XIX asrning 33 50-70 yillarida murakkab boshqaruv tizimi soddalashib, turli mansab egalarining vakolatlari bitta amaldorga o‘tgan. Foy dalanilgan adabiy ot lar 34 1. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. - Toshkent: O’zbekiston, 2017. 2. Каримов И.А. Ўзбек истон ХХИ аср бўсаға сида хавфсизлик ка таҳдид, барқарорлик шартла ри ва тарақ қиёт кафолатлари.- Т.: Ўзбекистон. 1997 3. Ўзбекистон Республикаси Президенти Қарори 2018 йил 1 ноябр, ПҚ – 3991. 4. Akbarov Q, Hamraqulov S, Abdullayev R, Karimov E, Xoldarov A. O’zbekiston tarixi. T.: Adabiyot uchqunlari, 2018. 5. Ahmedova M.T. Qo’qon xonligining tashkil topishi, davlat tizimi va huquq manbalari. Yurid. fanlar nomzodi. …diss. – T., 2010 6. Бейсембиев Т.К. «Тарихи-Шахрухи» как исторический источник. – Алма-Ата: Наука, 1987 7. Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана / Соч. Т.II. Ч.2. – М.: 1963. 8. Хасанов А.Х. Народные движения в Киргизии в период Кокандского ханства. – М.: Наука, 1968 9. Xudoyqulov T.D. XIX asrda Qo’qon xonligining ijtimoiy- siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayoti: Tarix fan. nomz…diss. – Toshkent: O’zMU, 2009 10. Иванов П. П. Очерки по истории Средней Азии (XVI-сер. XIX в). – М., 1958. 11. Mahmudov Sh va boshqalar. Qo‘qon xonligi tarixi. – Toshkent: Navro‘z, 2019 12. Mirzoolim Mushrif. Qo’qon xonligi tarixi (Ansob us- salotin va tavorix ul-xavoqin). T.: Adabiyot va san’at, 1995. 13. Mullo Olim Mahdum Hoji. Tarixi Turkiston. – Qarshi.: Nasaf, 1992. 35 14. Назаров Ф. Записки о некоторых народах и землях средней части Азии / Текст подготовил В.А. Ромодин. – М.: Наука, 1968. 15. Набиев. Р.Н. Из истории Кокандского ханства. (феодальное хозяйство Худаярхана). Т.: Фан, 1973. 16. Cагдуллаев А.С, Мавлонов Ў. Ўзбекистонда давлат бошқаруви тарихи. Т.: Академия, 2006. 36

MUNDARIJA

KIRISH

I – BOB. QO‘QON XONLIGIDA DAVLATCHILIKNING IJTIMOIY- SIYOSIY ASOSI

1.1 Qo‘qon xonligining vujudga kelishi va mustaqil davlat sifatida rivojlanishining asosiy bosqichlari

1.2 Qo’qon xonligining ma’muriy bo‘linishi va mahalliy boshqaruvi

II – BOB. QO’QON XONLIGI DAVLAT BOSHQARUVIDA UNVON VA MANSABLAR

2.1 Qo’qon xonligida Oliy kengash faoliyati va markaziy boshqaruv tizimidagi mansab va unvonlar

2.2 Qo’qon xonligida harbiy, diniy mansab va unvonlar

III. XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить