Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 58.1KB
Покупки 3
Дата загрузки 11 Май 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

Samandar Dehqonov

Дата регистрации 02 Апрель 2024

225 Продаж

Qo’qon xonligi tarixini yorituvchi tarixiy asarlarni tarixchi olimlar tomonidan o’rganilishi

Купить
Reja Kirish ………………………………………………………………..………2-4 I – BOB. Qо’qon xonligi siyosiy tarixi va manbashunosligining tadqiqotlarda. 1.1 Qo’qon xonligiga oid manbalarni o’rganilishi………………………..… 5-10 1.2 Qo’qon xonligi tarixnavisligini o’rgangan olimlarning tadqiqotlari…….11-16 II – BOB. Qo’qon xonligi tarixini yorituvchi tarixiy asarlarni tarixchi olimlar tomonidan o’rganilishi . 2.1 Qo’qon xonligi tarixini o’rganishda tarixiy asarlar muhim manba sifatida…………………………………………………………………… …..17-27 2.2 Xorij tarixchilar tomonidan xonlik tarixiga oid asarlarni o’rganilishi…..28-34 Xulosa ……………………………………………………………………….35-37 Foydalanilgan adabiyotlar …………………………………………………38 Kirish 1 Mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda tarix faniga qo„yilayotgan talablar o„tmishni sinchiklab o’rganish, jamiyat oldida turgan muammolarni bor murakkabligi bilan baholash, ularni hal etishga bo’lgan yondashuvlar va nuqtainazarlarni tahlil etib, ulardan bugungi kun uchun zarur xulosalarni chiqarishni talab etadi. Tarixni o’rganishga bo’lgan munosabatning turli siyosiy tuzumlar ta’sirida o’zgarib turishi bugungi kun tadqiqotchilari oldiga uni xolisona tahlil qilish va obektiv ilmiy xulosalar chiqarish kabi katta va mas’uliyatli vazifa qo’yadi. Bunda eng avvalo ilmiy bilishning asosiy tamoyillari, umumjahon tarix fanining nazariy – konseptual asoslari, milliy istiqlol mafkurasi falsafasiga asoslanish muhim ahamiyat kasb etadi. Tarix, tarixiy haqiqat va uni ilmiy jihatdan xolislik asosida o'rganish, ayniqsa uni yosh avlodga etkazib berish bugungi tarix fani oldida turgan eng dolzarb masalalardan biridir. - "Modomiki, o'z tarixini bilgan, undan ruhiy quvvat oladigan xalqni engib bo'lmas ekan, biz haqqoniy tariximizni tiklashimiz, xalqimizni, millatimizni ana shu tarix bilan qurollantirishimiz zarur. Tarix bilan qurollantirish, yana bir bor qurollantirish zarur. Agar olimlarimizning ilmiy tadqiqot ishlari zamirida ana shu fikr, ana shu maqsad bo'lmasa, ularning sariq chaqalik ahamiyati yo'q"- degan so'zlari bilan Prezidentimiz tarixchilar oldiga ilmiy jihatdan asoslangan va haqqoniy tarixni yaratish vazifasini qo'ydi 1 . О ’zbekistonning bir necha ming yillarga borib taqaladigan qadimiy tarixi, uning davlatchilik masalalari, ajdodlarimizning moddiy va ma’naviy merosi, о ’zbek xalqining shakllanishi va etnik jarayonlar va boshqa k о ’plab tariximizga taalluqli jihatlariga oid minglab nodir q о ’lyozmalar va boshqa manbalar yaratilgan. Keyingi ikki asr mobaynida о ’tmish tarixni tadqiq etish borasida k о ’plab tadqiqotlar amalga oshirilgan. Mavzuning maqsad va vazifasi Q о ’qon xonligi tarixining mustaqillik davri tarixshunosligini uning tadqiqot metodologiyalari, ilmiy adabiyotlar va 1 Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. T. 1998. B. 24-25. 2 tadqiqotlarning xususiyatlari va fanning rivojlanishiga qay darajada hissa qо’shganligini tahlil etish va aniqlashtirish, ulardagi tajribalardan kelib chiqqan holda bugungi tarix fanining о’rganilishi, uning tarixshunosligi sohasidagi masalalarni tahlil etish va tavsiyalar berishdan iborat. Vazifalari esa quyidagicha - Qо’qon xonligi siyosiy tarixi va manbashunosligining tadqiqotlarda o’rganilishi; - Qo’qon xonligiga oid manbalarni tahlil qilish; - Qo’qon xonligi tarixnavisligini o’rgangan olimlarning tadqiqotlarini tahlil qilish; - Qo’qon xonligi tarixini yorituvchi tarixiy asarlarni tarixchi olimlar tomonidan o’rganilishi; - Qo’qon xonligi tarixini o’rganishda tarixiy asarlar muhim manba sifatida yoritib berish; - Xorij tarixchilar tomonidan xonlik tarixiga oid asarlarni o’rganilishini yoritib berishdir. Mavzuning o’rganilganlik darajasi Q о ’qon xonligi tarixi b о ’yicha yaratilgan asarlar va ilmiy tadqiqotlarning salohiyati juda katta. О ’tgan bir yarim asr mobaynida xonlik tarixini о ’rganishda turlicha yondashish va munosabatlar, ayrim vaqtlarda tarixiy jarayonlar va voqelikni obyektiv baholamaslik holatlariga y о ’l q о ’yildi. Xonlik tarixini yoritishdagi bunday munosabat ushbu holni tarixshunoslik nuqta-nazaridan chuqur tahlil qilishni talab etadi. Shundan kelib chiqqan holda mavzuning о ’rganilishini mavjud ilmiy tadqiqotlarning y о ’nalishi, davr va boshqa xususiyatlariga k о ’ra bir necha guruhga b о ’lib k о ’rib chiqish talab etiladi. Birinchi asosiy davrga XIX asr 30-yillaridan XX asrning dastlabki о ’n yilliklarigacha, ya’ni F.Nazarov, N.I.Potanin, V.V.Velyaminov-Zernov, M.N.Galkin, A.Maksheyev hamda A.Nurekin kabilar tomonidan Turkistonning mustamlaka davrida yaratilgan asarlarni kiritish mumkin. 3 Q о ’qon xonligi tarixi masalalariga bag’ishlangan tadqiqotlarning ikkinchi asosiy davrni sovet davri tarixshunosligi tashkil qiladi. Bu davrda ilmiy tadqiqotlarni amalga oshirgan K.Usenbayev, S.Sagatov, S.T.Tileuqulov, L.D.Dergachyova, R.Beknazarov, A.X.Xasanov, X.SH.Inoyatova, N.Xalfin, R.Nabiyev 1 , H.Z.Ziyoyev, H.Bobobekov, O.B о ’riyev va A. О ’rinboyev 2 hamda boshqalarning ilmiy tadqiqotlarida Rossiya imperiyasi tomonidan о ’zbek xonliklarining bosib olinishi voqealari ancha batafsil, manbalar hamda arxiv hujjatlari asosida yoritib berilgan b о ’lsada, kommunistik mafkura tazyiqi va senzurasi ta’sirida masalaning asl mohiyatini ochib berishda t о ’sqinlikka uchradilar. Mustaqillik yillarida H.Z.Ziyoyev, H.N.Bobobekov, SH.H.Vohidov, G.Ahmadjonov, N.A.Abduraximova va boshqalar tomonidan Q о ’qon xonligi va Rossiya imperiyasi mustamlakachiligi tarixiga bag’ishlangan bir qancha ilmiy tadqiqot ishlari amalga oshirildi va asarlar yaratildi. H.Z.Ziyoyev, H.N.Bobobekov, SH.H.Vohidov, G.Ahmadjonov, N.A.Abduraximova, G.Rustamova, J.H.Ismoilova, Z.Ilhomov, V.Ishquvvatov, S.Tillaboyev, SH.Maxmudovlar ham aynan shu davr yuzasidan ilmiy tadqiqotlarini amalga oshirdilar. Shuningdek bu davr tarixchilarining, xususan B.M.Babadjanov 3 , S.D.Boltaboyev 4 , SH.X.Voxidov 5 , U.A.Sultonov 6 , SH.T.Q о ’ldoshev 7 , T.D.Xudoyqulov 8 , G.S.Isaboyeva 9 kabi tadqiqotchilarning ilmiy tadqiqotlarida xonlik tarixining turli sohalari alohida tadqiqot obyekti sifatida tadqiq etilgan. 1 Урунбаев А. Неизвестная рукопись по истории Кокандского ханства // Известия АН УзССР. Серия общественных наук.–1957. -№3. -С.33-38. 2 Hабиев Р. Из истории Кокандского ханства (Феодальное хозяйство Худоеnрхана). –Т.: Фан, 1973. 3 Бабаджанов. Б.М. Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент: 2010. 4 Болтабоев С.Д. XIX асрнииг 2-ярми - XX аср бошларида Туркистон ўлкасида вақф мулклари. Тарих фан. номз. дисс - Тошкент, 1995. 5 Воҳидов Ш.Ҳ. XIX – ХХ аср бошларида Қўқон хонлигида тарихнависликнинг ривожланиши. Тарих фанлари д-ри илм. 1998. - 240 б 6 Султонов У.А. Муҳаммад Солиххўжа ва унинг "Тарихи жадидайи Тошканд асари" мухим тарихий манба сифатида. Тарих фан номз ...дисс. - Тошкент: 2007. 7 Қўлдошев Ш.Т. Қўқон хонлиги ва Шарқий Туркистон ўртасидаги си еnсий. иқтисодий ва маданий алоқалар (ХУШ-ХIХ асрнииг ўрталари): Тарих фан. номз. ...дисс - Тошкент: УзР ФА ТИ, 2009. 8 Худойкулов Т.Д. XIX асрда Қўқон хонлигининг ижтимоий-си еnсий, иқтисодий ва маданий ҳа еnти:Тарих фан. номз. ...дисс. - Тошкент: Уз МУ, 2009. - 172 б. 9 Исабоева Г.С. XIX аcрда Қўқон хонлигида маданий ҳа еnт: Тарих фан. номз. ...дисс. автореф. - Тошкент: Уз МУ. 2010. - 26 б. 4 Kurs ishining tuzilishi Kirish, ikkita bob, to’rtta paragraph, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. I – BOB. Q о ’qon xonligi siyosiy tarixi va manbashunosligining tadqiqotlarda. 1.1 Qo’qon xonligiga oid manbalarni o’rganilishi Tarix va tarixiy jarayonlar, siyosiy-tarixiy vaziyat ularning r о ’y berishidagi asosiy sabab va xususiyatlarini ilmiy jihatdan tadqiq etishda har tomonlama tahlil qilish tarixiy haqiqatning yuzaga chiqishida katta omil sanaladi. Ayniqsa, turli davrlarda yaratilgan tarixiy ilmiy asarlarda mualliflarning tadqiqot masalalariga turlicha yondashuvlari va fikrlari, xulosalarning turlichaligi, ularni ilmiy jihatdan chuqur tahlil qilish va tarixiylik, ilmiylik hamda xolislikka asoslanilgan eng t о ’g’ri xulosalarni chiqarish bugungi kun tarixchi mutaxassislari oldida turgan muhim vazifalardan sanaladi. Respublikamiz Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning “Tarixiy xotirasiz kelajak y о ’q” nomli asarida tarixchilarimiz oldiga bir qator ilmiy nazariy va amaliy dolzarb muammolarni tadqiq etish vazifasini q о ’yilib, О ’zbekistonda о ’troq madaniyatning vujudga kelishi va rivojlanishi, о ’zbek xalqining kelib chiqishi tarixi va shakllanish bosqichlarini tarixiy manbalar asosida ilmiy konseptual tadqiq etish, о ’zbek davlatchiligining k о ’p asrlik tarixi va shakllanishining tarixiy bosqichlarini tadqiq etish va ayniqsa tarix ilmini zamonaviy talablar darajasida rivojlantirish masalalari alohida k о ’rsatib о ’tildi. “Modomiki, о ’z tarixini bilgan, undan ruhiy quvvat oladigan xalqni yengib b о ’lmas ekan, biz haqqoniy tariximizni tiklashimiz, xalqimizni, millatimizni ana shu tarix bilan qurollantirishimiz zarur. Tarix bilan qurollantirish, yana bir bor qurollantirish zarur”. Tarix fani tadqiqotlarida tadqiqot obyektining t о ’g’ri tanlanishi va tadqiqotchi tomonidan tadqiqotning eng maqbul va samarali usullarining q о ’llay olinishi muhim ahamiyat kasb etadi. Q о ’qon xonligi tarixini о ’rganish XIX asrning 5 о ’rtalaridan boshlab bugungi kungacha tarixchilar e’tiborini о ’ziga jalb qilib kelmoqda. Xonlik tarixini о ’rganishda turlicha yondashish va munosabatlar, ayrim vaqtlarda tarixiy jarayonlar va voqelikni obyektiv baholamaslik holatlariga y о ’l q о ’yildi. Xonlik tarixini yoritishdagi bunday munosabat ushbu holni tarixshunoslik nuqta-nazaridan chuqur tahlil qilishni talab etadi. Shundan kelib chiqqan holda mavzuning о ’rganilishini mavjud ilmiy tadqiqotlarning y о ’nalishi, davr va boshqa xususiyatlariga k о ’ra bir necha guruhga b о ’lib k о ’rib chiqish talab etiladi. Birinchi asosiy davrga XIX asr 30-yillaridan XX asrning dastlabki о ’n yilliklarigacha, ya’ni Turkistonning mustamlaka davrida yaratilgan asarlarni kiritish mumkin. Bunda ayniqsa rus sharqshunoslarining mehnati salmoqli о ’rin egallaydi. Rus sharqshunoslari tomonidan Q о ’qon xonligi tarixini о ’rganish XIX asrning о ’rtalaridan boshlandi. Bungacha xonlik ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayoti haqida asosan chor armiyasi harbiylari va elchilik aloqalari orqali, turli y о ’llar bilan olingan ma’lumotlar umumiy ma’lumotlar tarzida t о ’plangan. XIX asrning о ’rtalarida va ayniqsa ikkinchi yarmida yaratilgan tarix asarlarida, esdaliklarda, tavsifnoma va josuslik xizmati hisobotnomalarida xonlikning asosan s о ’nggi davr tarixi yoritib berilgan. Shundan kelib chiqib, bu davr tarixshunosligining о ’zini ikki qismga ajratish mumkin. Birinchi qismida, ya’ni XIX asrning 50-60 - yillarigacha yaratilgan asarlar Rossiya imperiyasining о ’zbek xonliklarini bosib olish maqsadidagi harbiy bosqinchiligini amalga oshirish vaqtida foydalanish uchun yig„ilgan ma’lumotlar b о ’lsada, xonlikning shu davrgacha b о ’lgan umumiy ahvoli haqida qimmatli ma’lumotlarni bugungi kungacha yetib kelishini ta’minladi. Bunday asarlar qatoriga F.Nazarov, N.I.Potanin, V.V.Velyaminov-Zernov, M.N.Galkin, A.Maksheyev hamda A.Nurekin kabilarning asarlarini va maqolalarini kiritish mumkin 1 . Bu mualliflar asarlaridagi 1 Назаров Ф. Записки о некоторых народах и землях Средней части Азии. С.-Пб., -1821; Также: Записки о некоторых народах и землях Средней части Азии. - М.: Наука, 1968. - 76 с. / Записки о Кокандском ханстве хорунжего Потанина (1829-1830 гг.) // Туркестанский сборник. - Т.389; // Военный журнал. С.-Пб. 1831. № 45. –С.35. / Вельяминов-Зернов В.В. Исторические известия о Кокандском ханстве от Мухаммед-Али до Худаярхана. -С.-Пб.: 1856. -С.327-371; Сведения о Кокандском ханстве // Вестник Русского Географического общества. –С.-Пб. 1856. Т. 18. -С.108-151. / 4 Галкин М.Н. Краткая записка об исторических правах России на кокандские города Туркестан и Ташкент // Русский вестник. 1856. №5. Туркестанский сборник. Т.6. / 4 Галкин М.Н. Краткая записка об исторических правах России на кокандские 6 asosiy xususiyat shundaki, ular rus tarixchilari yoki tadqiqotchilari uchun deyarli noma’lum b о ’lgan Q о ’qon xonligi haqida, uning aholisi, urf-odatlari, hududlari va chegaralari, harbiy ahvoli va boshqalar yuzasidan asosan ilk axborotlarni t о ’plaganlar ma’lumot tarzida yetkazib berganlar. Shuningdek, bu asarlarda keyingi davrlarda yuzaga kelgan «buyuk davlatchilik» g’oyalarini bо’rttirib kо’rsatish kabi holatlar sezilmaydi. Mustamlaka davri tarixshunosligining ikkinchi davrida, ya’ni XIX asrning ikkinchi yarmida yaratilgan asarlarda xonlikning sо’nggi davrlari ichki va tashqi siyosati, harbiy ahvoli, xonlikning chor Rossiyasi tomonidan bosib olinishi va tugatilishi voqealari keng ma’lumotlar asosida yoritib berilgan. Bu asarlardagi ma’lumotlar voqealarning bevosita ishtirokchilari va ayni zamonda yashagan olimlar tomonidan yoritilganligiga qaramay, ularda Rossiya imperiyasi mustamlakachiligi manfaatlariga mos ravishda, buyuk davlatchilik nuqtai nazaridan yondashilganligini kо’rish mumkin. Masalaga bunday konseptual yondashuvning asosiy sababi bir tomondan buyuk davlatchilik qarashlari bо’lsa, ikkinchi tomondan podsho tuzumining ta’siri edi. G.A.Ahmadjonovning ta’kidlab о’tishicha, “mustamlakaga aylantirish va uning oqibatlari bilan aloqador haqqoniy tarixiy-siyosiy asarlarni chop etish” “podsho senzurasi ta qiqlari sababli”‟ 1 mumkin emas edi. Biroq, bu ma’lumotlarni tanqidiy ravishda jiddiy о’rganish foydadan xoli emas. О’rta Osiyo xonliklarining chor Rossiyasi tomonidan zabt etilishi bu yerda yashovchi xalqlar uchun «juda foydali bо’lganligi» hamda Rossiya О’rta Osiyoga «sivilizatsiya olib kelganligini» zо’r berib kо’rsatishga urinish asosan harbiylar uchun juda xususiyatli bо’lgan. города Туркестан и Ташкент // Русский вестник. 1856. №5. Туркестанский сборник. Т.6. / Макшеев А. Показания сибирских казаков Милюшина и Батыришкина, бывших в плену у кокандцев с 1849 по 1852 гг. // Вестник Русского Географического обҳества. –Ч.17 (II). –С.-Пб. 1856. -С.20-32. / А.Нурекин. Очерки истории Коканда с 1841 по 1864 гг. // Туркестанские ведомости. 1871, сентябрь. 1 Ахмеджанов Г.А. Российская империя в Центральной Азии. – Т.: Фан, 1995. – C. 137. 2 Терентьев М.А. История завоевании Средней Азии. – СПб., 1906. B. 45. 7 Ular orasida M.A.Terentyev tomonidan yozilgan uch jildlik «Завоевания Средней Азии» asari boshqa mualliflarning asarlariga nisbatan voqealarning keng va mukammal yoritilganligi bilan alohida о’rin tutadi 2 . Bunda muallif chor Rossiyasining faqatgina XIX asr ikkinchi yarmidagi harbiy yurishlarini emas, balki XVIII asr boshlarida О’rta Osiyo hududlariga qilingan harbiy yurishlar tarixiga ham keng о’rin beradi. M.A.Terentyev voqelarni bir tomonlama, ya’ni chor imperiyasining manfaatlari nuqtai – nazaridan yoritadi. Bunda asosan podsho armiyasi askarlarining jang faoliyatlari voqealar tafsilotining markazida turadi. U boshqa mualliflarga nisbatan mahalliy tarixchilar asarlaridan foydalanish imkoniyatiga kо’proq ega bо’lsada, ularga masalaning asosiy manbalari sifatida qaramaydi. YE.T.Smirnov tomonidan yozilgan «Султани Кенисари и Садик (библиографические очерки)» nomli asarda Qozog’iston hududlarining chor qо’shinlari tomonidan bosib olinishiga qarshi kurashgan Kenisari sulton, Janubiy Qozog’iston hududlari, Toshkent himoyasi, Buxoro amirligi hamda Xiva xonligining chor Rossiyasi qо’shinlariga qarshi olib borgan kurashlarida sarkardalik faoliyati bilan mashhur bо’lgan Sulton Sodiq haqida qimmatli ma’lumotlarni berib о’tadi 1 . Muallif har ikki sarkarda haqida ma’lumotlarni mahalliy manbalar asosida tahlil etib beradi. Shuningdek, ushbu asardan Q о ’qon xonligi ichki siyosatiga aloqador ma’lumotlar bilan birga xonlikning chor Rossiyasi harbiy bosqinchiligiga qarshi kurashlari tarixi va tarixiy shaxslar haqidagi qimmatli ma’lumotlar keltirib о ’tilgan. N.I.Veselovskiyning « Киргизский рассказ о русских завоеваниях в Туркестанском крае » nomli asari mahalliy tarixchi Mullo Holiboy Mambetovning « О ’rus lashkarining Turkistonda tarix 1269-1282 sanalarda qilg’on futuxotlari» asari asosida yozilgan va rus tiliga tarjima qilib, ayrim voqealar muallif tomonidan tahlil etilgan 2 . Ushbu asar Q о ’qon xonligining chor Rossiyasiga qarshi 1853 yildan 1865 yillargacha olib borgan kurashlari haqidagi qimmatli ma’lumotlarni о ’z 1 Қўқон хонлиги тарихшунослигининг айрим масалалари. 2007. B.18. 8 ichiga olish bilan birga xonlikning ichki siyosati va xonlik boshqaruvida alohida о ’rin tutgan tarixiy shaxslar haqidagi ma’lumotlar о ’rin olgan. Yana shuni alohida ta’kidlab о ’tish joizki, V.V.Bartold, N.I.Veselovskiy, A.Zimin О ’rta Osiyoning chor Rossiyasi tomonidan bosib olinishi tarixini mahalliy tarixchilar tomonidan yozilgan asarlarni, ularda bu masalaga bildirilgan munosabatlarini о ’rganib, xolis yondashilgandagina obyektiv baho berish mumkinligini alohida ta’kidlab о ’tganlar 3 . Shu jihatlari bilan bu olimlar tomonidan yozilgan bir qancha asarlar о’zining ma lum darajada obyektivliligi bilan ajralib‟ turadi, bunda ular mahalliy tarixchilar tomonidan yozilgan asarlarni bevosita о’rganib va tahlil etib, masalaga oydinlik kiritishga harakat qilganlar. Qо’qon xonligi tarixi masalalariga bag’ishlangan tadqiqotlarning ikkinchi asosiy davrni sovet davri tarixshunosligi tashkil qiladi. Sovet hokimiyatining dastlabki yillaridan XX asrning 40-50 - yillarigacha bо’lgan vaqt mobaynida sobiq ittifoqqa birlashtirilgan mamlakatlarda fanning barcha sohalarida sotsialistik tuzum va kommunistik mafkura ta’siri kuchayib bordi. Tarix fani sohasida amalga oshirilayotgan ilmiy tadqiqotlar kommunistik mafkura tamoyillari asosida yо’naltirilgan bо’lib, ularda partiyaviy-siyosiy ta’sir va bosim ostida sovet ijtimoiy fanlari sohasiga xos bо’lgan metodologik noxolisliklar ustunlik qiladi. Bu davr mobaynida fan sohasida birmuncha yuutuqlar qо’lga kiritilgan bо’lsada, XX asrning 50-yillariga kelib sobiq Sovet Ittifoqi markazining milliy masalalar borasidagi siyosatining kuchayishi, xususan «yagona sovet xalqini» shakllantirish borasidagi mafkuraviy siyosati fan sohasiga, jumladan tarix fani sohasiga ham katta ta’sir о’tkazdi. О’rta Osiyo davlatlari tarixining milliy xususiyatlarini chuqur о’rganish va ommalashtirish cheklab qо’yildi. Ayniqsa, chor Rossiyasining О’rta Osiyo xonliklarini bosib olishi va mustamlakaga aylantirishi masalasida obyektivlik jihatlari kamaydi. 2 Смирнов Е.Т. Султаны Кенисара и Садык. -Т.: Тип С.И.Лахтина, 1889. B.27. 3 Қўқон хонлиги тарихшунослигининг айрим масалалари. 2007. B.20. 9 XX asrning 80-yillari о’rtalariga kelib, sobiq ittifoqda «qayta qurish» jarayoni boshlanishi bilan oshkoralik va demokratiya tamoyillari yuzaga chiqa boshladi. Tarix fani sohasida, ayniqsa, chor Rossiyasining О’rta Osiyo xonliklarini bosib olishi va mustamlakaga aylantirish borasida ilmiy jihatdan asoslangan va kommunistik mafkuradan holi bо’lgan fikrlarni bildirish uchun keng imkoniyatlar yuzaga keldi. Yuqoridagilarga asoslangan holda, Sovetlar davri (1917-1991 yy.) tarixshunosligini, garchi u umumiy yaxlitlikni tashkil etsada, masalaga bо’lgan yondashuv xususiyatiga asosan uch qismga bо’lish mumkin. Birinchi qismi Sovet hokimiyatining dastlabki yillaridan XX asrning 50- yillari о’rtalarigacha bо’lgan vaqtni о’z ichiga oladi. Bu davrda A.F.Kalujin, A.Baymurzin, G.A.Plyashko, A.Popov va boshqalar tomonidan amalga oshirilgan tadqiqotlarda va tarix kitoblarida Qо’qon xonligi tarixi va chor Rossiyasi tomonidan uning mustamlakaga aylantirilishi masalalari qisman avvalgi davr tadqiqotlari an’analarini davom ettirgan holda, ya’ni voqealarni manbalar va arxiv hujjatlari asosida deyarli obyektiv ravishda yoritishga harakat qilganlar. Qо’qon xonligi tarixi masalalarini yoritishda bir tomonlama, «buyuk davlatchilik shovinizmi» nuqtai nazaridan yondashuvni Sovet davri tarixshunosligining ikkinchi qismida yaqqol kо’rish mumkin. Bu davr XX asrning 50-yillaridan 80- yillarning о ’rtalarigacha b о ’lgan vaqtni о ’z ichiga oladi. 10 1.2 Qo’qon xonligi tarixnavisligini o’rgangan olimlarning tadqiqotlari XX asrning 50-yillaridan boshlab Rossiya imperiyasining О ’rta Osiyoni «bosib olishi» iborasi о ’rniga sun’iy ravishda «q о ’shib olishi» iborasi ishlatila boshlandi. Mazkur jarayon 1955 va 1959 yillarda О ’rta Osiyoning 1917 yilgacha b о ’lgan tarixiga bag’ishlangan birlashgan ilmiy anjumanlardan s о ’ng yanada avj oldi. Ularda rasmiy ravishda О ’rta Osiyoning chor Rossiyasi «q о ’shib olinishi», mahalliy xalqlarning imperiya tarkibiga «ixtiyoriy» ravishda «q о ’shilganligi»ning «progressiv natijalari» ta’kidlab о ’tildi. Aynan shu vaqtdan boshlab amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlarda hamda maqola va asarlarda masalaga xolis, ilmiylik va tarixiylik nuqtai nazaridan obyektiv yondashuvga t о ’la amal qilish kamaydi. Bu holni XX asrning 50-80 yillarida tadqiqot olib borgan aksariyat tarixchilarning asarlarida kuzatish mumkin. Jumladan, bu davrda K.Usenbayev, S.Sagatov, S.T.Tileuqulov, L.D.Dergachyova, R.Beknazarov, A.X.Xasanov, X.SH.Inoyatova, N.Xalfin, R.Nabiyev, H.Z.Ziyoyev, O.B о ’riyev va A. О ’rinboyev 1 hamda boshqalarning ilmiy tadqiqotlarida Rossiya imperiyasi tomonidan о ’zbek xonliklarining bosib olinishi voqealari ancha batafsil, manbalar hamda arxiv hujjatlari asosida yoritib berilgan b о ’lsada, kommunistik mafkura tazyiqi va senzurasi ta’sirida masalaning 1 Қўқон хонлиги тарихшунослигининг айрим масалалари. 2007. B.22. 11 asl mohiyatini ochib berishda t о ’sqinlikka uchradilar va ayni vaqtda chor Rossiyasining О ’rta Osiyoni bosib olinishining «progressiv axamiyati»ga ham alohida urg’u berishga majbur b о ’ldilar. Tarixshunoslik masalalarining bu bosqichidagi tarixiy tadqiqotlar orasida X.Z.Ziyayev, X.SH.Inoyatov, R.N.Nabiyev, A.Popov, N.A.Xalfin kabi tadqiqotchilarning asarlari alohida о ’rin tutadi 1 . О ’rganilayotgan mavzu yuzasidan ularning amalga oshirgan eng katta xizmatlari mavzuga aloqador ma’lumotlarni t о ’plash va sistemalashtirish, yangi manbalarni ilmiy muomalaga kiritish Q о ’qon xonligining XIX asr ikkinchi yarmidagi ijtimoiy – siyosiy hayoti hamda xonlikda sodir b о ’lgan tarixiy jarayonlar va chor Rossiyasining harbiy bosqinichiligi masalalarini chuqur ilmiy tahlil qilish bilan belgilanadi. Bularning barchasi о ’rganilayotgan muammo yuzasidan tarixiy bilimlar saviyasining ortishiga xizmat qildi. Biroq, mavjud totalitar tuzumning partiyaviy – siyosiy mafkurasi ta’siri va ta qiqlari tufayli mazkur olimlar ham ‟ о ’z ishlarida tarixiy voqelikni asl holida k о ’rsatib berishda t о ’sqinlikka uchradilar. Sovet davri tarixshunosligi haqida fikr bildirar ekan, Birinchi Prezident I.A.Karimov shunday degan edi: -“Sovet davrida yozilgan tarixni men tarix sanamayman. О ’zgalar yozib bergan tarixni о ’qitishga mutlaqo qarshiman”. R.N.Nabiyevning « Из истории Кокандского ханства ( Феодалное хозяйство Худоёрхана )» nomli monografiyasi xonlik iqtisodiy va ijtimoiy, jumladan siyosiy tarixining eng muhim jihatlarini yoritib beradigan va bu davrda mahalliy tarixchilarning asarlari asosida yozilgan diqqatga sazovor asar b о ’lishiga qaramasdan, markazning О ’zbekiston tarixiga b о ’lgan cheklash siyosati ta’sirida undan foydalanish ta’qiqlab q о ’yildi 2 . Asar sovet davri tarixiy tadqiqotlari doirasida amalga oshirilgan b о ’lib, unga ham shu davr tarixiy tadqiqotlar uchun ayrim umumiy metodologik xususiyatlar xos b о ’lsada, biroq muallif tomonidan 1 Toshtemirova. A. S, Ahmadjanov. D.B – Markaziy osiyo xonliklar tarixshunosligi. T. “Zebo-print”. 2022. B. 168. 2 Toshtemirova. A. S, Ahmadjanov. D.B – Markaziy osiyo xonliklar tarixshunosligi. T. “Zebo-print”. 2022. B. 85. 12 xonlik tarixiga oid b о ’lgan k о ’plab mahalliy tarixchilar asarlari, arxiv hujjatlari asosida mukammal tadqiqotni amalga oshiriladi. Biroq bunday mukammallik podsho Rossiyasi mafkuraviy qarashlaridan saqlanib qolgan hamda sovet davridagi mavjud partiyaviy – siyosiy tamoyillariga asoslangan «chorizmning О ’rta Osiyoga sivilizatsiya olib kelganligi»ga zid b о ’lganligi uchun monografiya qatag’onga uchradi. Biroq bu bilan yuqorida nomlari keltirilgan mualliflar asarlarining ilmiy qiymati pasaymaydi va ularni tarixni о ’rganishda yaroqsiz deb hisoblash mutlaqo not о ’g’ri b о ’ladi. Aksincha, ularda keltirilgan qimmatli ma’lumotlar va tarixiy tahlillarni chuqur о ’rganib, ayrim hollarda tanqidiy yondashib ilmiy xulosalar chiqarilishi bugungi kun tarixshunosligida muxim axamiyat kasb etadi. Sovet davri, shuningdek chor Rossiyasi mustamlakasi davri tarixshunosligini ilmiy jihatdan sinchiklab о ’rganish, xaqqoniylik va xolislik, obyektivlik va tarixiylik tamoyillariga amal qilgan holda ilmiy asoslangan nazariy xulosalar chiqarish tarixchilar oldidagi о ’ta muhim vazifadir. Sovet davri tarixshunosligining uchinchi qismi XX asrning 80 -yillari ikkinchi yarmi bilan belgilanadi. 80 - yillarning oxirlariga kelib masalaga obyektiv, tarixiylik nuqtai-nazaridan yondashish kuchayib bordi. Tarixchi olimlardan biri Z.H.Ziyoyevning tashabbusi bilan 1990 yil о ’tkazilgan «Turkistonning Rossiya tomonidan bosib olinishi» mavzusidagi ilmiy anjuman masalaga tubdan yangicha yondashuvga asos yaratdi. Buni о ’sha yillardayoq olim tomonidan e’lon qilingan bir qancha maqolalarda ham kuzatish mumkin. H.N.Bobobekov ham о ’zining bir qator ilmiy maqolalarida chor Rossiyasining О ’rta Osiyoni bosib olishi masalasiga doir dolzarb masalalarni k о ’tarib chiqadi. «Qayta qurish» siyosati davom etib turgan 1989 yildayoq u о ’zining «Rossiya О ’rta Osiyoni bosib olganmi?» hamda « О ’rta Osiyo Rossiyaga q о ’shib olinganmi?» nomli ikki maqolasida arxiv hujjatlari va ayrim mahalliy tarixchilar asarlari asosida О ’rta Osiyo xonliklarining chor Rossiyasi tomonidan harbiy z о ’ravonlik va bosqinchilik yurishlari orqali bosib olganligini isbotlab berdi. 13 H.N.Bobobekov о ’zining bu ilmiy qarashlarini « Народные движения в Кокандском ханстве и их социально - экономические предпосылки » nomli monografiyasida ham davom ettirdi 1 . Ushbu olimlarning bu yillarda yaratgan ilmiy xulosalari haqli ravishda shu vaqtgacha О ’zbekiston tarixiga nisbatan hukm surgan mafkuraviy tazyiqni r о ’yi-rost ochib tashladi va tarixni obyektiv va xolislik nuqtai nazaridan о ’rganishga b о ’lgan munosabatning yuzaga kelishiga turtki b о ’ldi. Q о ’qon xonligi tarixi tarixshunosligining uchinchi asosiy davrini О ’zbekiston mustaqilligining q о ’lga kiritilishi va mustaqillik yillarida yaratilgan ilmiy asarlarni va tadqiqotlar tashkil etadi. Mustaqillik yillarida H.Z.Ziyoyev, H.N.Bobobekov, SH.H.Vohidov, G’.Ahmadjonov, N.A.Abduraximova va boshqalar tomonidan Q о ’qon xonligi va Rossiya imperiyasi mustamlakachiligi tarixiga bag’ishlangan bir qancha ilmiy tadqiqot ishlari amalga oshirildi va asarlar yaratildi. H.Z.Ziyoyevning «Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash» asari keyingi yillarda nashr etilgan ishlar orasida о ’zining mukammalligi bilan alohida о ’rin tutadi. Asarda Q о ’qon xonligi tarixining ayrim jihatlarini yoritish bilan birga Rossiya imperiyasining О ’rta Osiyo xonliklariga harbiy yurishlari, mustamlakachilikning о ’rnatilishi va uning mohiyati, milliy istiqlol uchun kurashgan vatanparvarlar faoliyatiga ham keng о ’rin ajratadi. H.N.Bobobekov о ’z ilmiy tadqiqot ishlarida XIX asr ikkinchi yarmida Q о ’qon xonligida yuz bergan milliy ozodlik harakatlari va ularning sabablari va natijalarini yoritishga katta ahamiyat bergan. SH.H.Vohidov о ’z ilmiy tadqiqot ishida Q о ’qon xonligi tarixshunoslik maktabining shakllanishi va xususiyatlari hamda manbalar tahliliga boshqa tadqiqotchilarga nisbatan kengroq t о ’xtalib о ’tadi. G’.Ahmadjonovning « Российская империя в Сентралной Азии » nomli monografiyasi chor Rossiyasining О ’rta Osiyo xonliklarini mustamlakaga aylantirishi va imperiyaning Turkistonda yuritgan mustamlakachilik siyosati tarixining tarixshunosligiga 1 Бабабеков Х.Н. Народные движения в Кокандском ханстве и их социально – экономические и политические предпосилки (XVIII – XIX вв). Дисс … д-ра ист. наук. - Т. - 1991. 302 с 14 bag’ishlangan b о ’lib, bu sohada tadqiqot olib borgan bir qator olimlarning ilmiy xulosalari tarixshunoslik nuqtai-nazaridan tahlil etilgan 1 . Shu sohada ayrim manbalar bilan tanishib, о ’ziga xos tadqiqot ishlari olib borgan adabiyotshunos olim SH.Yusupov Q о ’qon xonligi tarixi bilan bog’liq ma’lumotlarga bir muncha batafsil tavsif berishga harakat qilgan. U о ’z fikrlarini Ibratning «Tarixi Farg’ona», Mullo Olim Mahdumhojaning «Tarixi Turkiston», Mirzo Olim Mushrifning «Ansob us-salotin va tavorix ul-xavoqin» asarlari asosida yoritib bergan 2 . Keltirib о ’tilgan asarlar bilan bir qatorda horijlik tarixchi olimlar ham XIX asr ikkinchi yarmi Q о ’qon xonligi va Rossiya imperiyasi о ’rtasidagi о ’zaro munosabatlar masalasiga t о ’xtalib о ’tganlar. Horij olimlari tomonidan chor Rossiyasining О ’rta Osiyo xonliklari, xususan Q о ’qon xonligiga qarshi olib borgan harbiy siyosati va ularni mustamlakaga aylantirishi tarixi masalasida olib borgan tadqiqot ishlari ham о’rganilayotgan mavzuning tahlilini chuqurroq va kengroq tahlil etishda katta ahamiyatga ega. Totalitar tuzum davrida murojaat qilish va о’rganilishi ta’qiqlangan horij tadqiqotchilarining asarlarida sovet tadqiqotchilari uchun mumkin bо’lmagan tarixiy tahlilga keng о’rin berilgan hamda tarixiy jarayonlarning asl mohiyati ochiq oydin yoritib berilgan. Bunday tadqiqotchilar va ularning asarlari orasida D.Bergxorn, E.Bekon, R.Konnuest, E.Ollvort, T.Ranovski– Xarmstoun, L.Tillet, D.Uiler, D.Xuson va boshqalarni alohida kо’rsatib о’tish mumkin. Ular haqli ravishda sovet tarixshunoslik fani va unda yо’l qо’yilayotgan haddan tashqari mafkuraviy yondashishni qattiq tanqid qilgan edilar. О’zida Qо’qon xonligi tarixi, ayniqsa xonlikning elchilik masalalari bilan bog’liq siyosati haqida qimmatli ma’lumotlarni jamlagan M.Saray va Inalchiklarning asarlari ham muhim ahamiyatga ega bо’lgan horij tadqiqotlari sanaladi. Bu asarlar Q о ’qon xonligi tomonidan Turk sultoniga yuborgan elchilik masalalarining batafsil yoritib berilganligi bilan ahamiyatlidir. 1 Ахмеджанов Г.А. Российская империя в центральной Азии (история и историография колониальной политики царизма в Туркестане). – Т.: Фан, 1995. – C.21. 2 Юсупов Ш. Хуфия қатламлар. -Т.: Маънавият, 1999. Б. 80-95. 15 Yaponiyaning Tokio universiteti (X.Komatsu) va О ’zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (B.M.Bobojonov, SH.X.Vohidov) hamkorligida Yaponiyada chop etilgan «Tuhfa-yi Taib» asarida mualliflar manbalarga asoslangan holda Q о ’qon xonligining chor Rossiyasiga qarshi kurashlari hamda xonlikning ichki siyosati masalalari bir qator ma’lumotlarni keltiradilar. Bu davrda yaratilgan ilmiy tadqiqotlar va ilmiy adabiyotlar qatorida Z.Ilhomovning Q о ’qon xonligi tarixini davrlashtirish va tarixshunoslik masalalariga bag’ishlangan “Q о ’qon xonligi tarixshunosligining ayrim masalalari (tahlil va mulohazalar)” 1 nomli risolasi xonlik tarixini davrlashtirish va tarixshunoslik masalalarining bir qator jihatlarini yoritib berganligi bilan e’tiborga loyiq. Risolada xonlik tarixini davrlashtirishning an naviy davrlashtirilishi va bu‟ davrlashtirish tarkibidagi kichik davrlar va ularning bir-biridan farqlanuvchi bir qator nazariy- metodologik jihatlarini kо’rsatib о’tgan. Yuqoridagilardan kо’rinadiki, keltirib о’tilgan asarlarda mualliflar Qо’qon xonligi tarixini yoritishda turli nuqtai-nazarlardan yondashib, bir qator ilmiy tadqiqotlarni amalga oshirganlar, aynan mana shu holat xonlik tarixining keyingi yillarda chuqur va ilmiy jihatdan yangi va obyektiv yondashuvlar asosida, ilmiylik, tarixiy xolislik nuqtai-nazaridan о’rganish borasida tarixchilar e’tiborini о’ziga tortib kelmoqda va bu sohada tarixiylik jihatdan ilmiy qarashlar asosida obyektiv xulosalarga asoslanilgan fikrlar kо’payib bormoqda. Bunday tadqiqotlar xonlik tarixining mukammal darajada о’rganilishiga katta hissa bо’lib qо’shilmoqda. 1 Илҳомов З.А. “Қўқон хонлиги тарихшунослигининг айрим масалалари (таҳлил ва мулоҳазалар)”. Т. 2007. 16 2.1 Qo’qon xonligi tarixini o’rganishda tarixiy asarlar muhim manba sifatida Tarix va tarixiy jarayonlar, siyosiy-tarixiy vaziyat ularning r о ’y berishidagi asosiy sabab va xususiyatlarini ilmiy jihatdan tadqiq etishda har tomonlama tahlil qilish tarixiy haqiqatning yuzaga chiqishida katta omil sanaladi. Tadqiqotchilar tomonidan О ’zbekiston tarixining turli sohalari yuzasidan juda k о ’plab tadqiqotlar va turli muammolari yuzasidan izlanishlar olib borilgan b о ’lsada, bugungi kungacha О ’zbekiston tarixi sohalarining barcha masalalari t о ’lig’icha tadqiq qilib b о ’lingan deb b о ’lmaydi. Ayniqsa, turli davrlarda yaratilgan tarixiy ilmiy asarlarda mualliflarning tadqiqot masalalariga turlicha yondashuvlari fikrlar va xulosalarning ham turlicha b о ’lishiga olib kelgan. Ularni ilmiy jihatdan chuqur tahlil qilish va tarixiylik, ilmiylik va xolislikka asoslanilgan eng t о ’g’ri xulosalarni chiqarish bugungi kun tarixchi mutaxassislari oldida turgan muhim vazifalardan sanaladi. Bugungi kunda tarix faniga q о ’yilayotgan talablar о ’tmishni sinchiklab о ’rganish, jamiyat oldida turgan muammolarni bor murakkabligi bilan baholash, ularni hal 17 etishga b о ’lgan yondashuvlar va nuqtai-nazarlarni tahlil etib, ulardan bugungi kun uchun zarur xulosalarni chiqarishni talab etadi. Mustaqillik yillarida О ’zbekiston tarixi har tomonlama xolis va ilmiy yoritila boshlandi. Ayniqsa, о ’zbek davlatchiligi tarixi va uning jahon sivilizatsiyasi taraqqiyoti jarayonlarida tutgan о ’rnini yoritishga katta e’tibor berilmoqda. О ’zbek davlatchiligi tarixi masalalariini yoritish borasida bugungi kunda respublikamizdagi ilmiy tadqiqot institutlari va oliy о ’quv yurtlari tadqiqotchilari tomonidan k о ’pgina ishlar amalga oshirilmoqda. Ayniqsa, keyingi bir necha yil davomida О ’zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Tarix Instituti hamda respublikamizdagi oliy о ’quv yurtlari mutaxassislari tomonidan о ’zbek davlatchiligi tarixi masalalariga bag’ishlangan k о ’plab respublika va xalqaro miqyosdagi ilmiy-nazariy anjumanlar о ’tkazib kelinmoqda. Bundan k о ’rinadiki, bugungi kunda о ’zbek davlatchiligi tarixi va uning taraqqiyoti masalalarini о ’rganishga katta e’tibor berilmoqda va bu mavzu tarixchilar oldidagi eng muhim vazifalardan biri b о ’lib qolmoqda. Q о ’qon xonligi tarixi chor Rossiyasi hukmronligi va sovet davrida ma’lum darajada о ’rganildi. О ’sha davrda tadqiqotchilar xonlik tarixiga oid talay yozma manbalarni ilmiy muomalaga kiritdilar hamda bu davlatning ijtimoiy-siyosiy taraqqiyoti bilan bog’liq k о ’p faktik ma’lumotlarni t о ’plashga muvaffaq b о ’ldilar. Ammo tarix fanida hukmron b о ’lgan kommunistik mafkura Q о ’qon xonligi tarixini obyektiv tarzda yoritishga, uning yaxlit tarixiy konsepsiyasini yaratishga imkon bermadi. Shuning uchun mustaqillik yillarida respublikamizning bir necha yetakchi tarixchi olimlari hamda qator yosh tadqiqotchilar Q о ’qon xonligi tarixini atroflicha о ’rganishga bel bog’ladilar. Ularning ilmiy izlanishlari xonlikning tarixshunosligi, manbashunosligi, siyosiy tarixi, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti, savdo va diplomatik aloqalari, madaniy hayoti va boshqa muammolarga qaratildi 1 . Tarix ilmining rivojlanishi k о ’p jihatdan yozma manbalarning о ’rganilishi va ularning ilmiy muomalaga kiritilishi bilan bog’liqdir. Bu borada taniqli manbashunos olim SH.H.Vohidovning xizmatlari diqqatga sazovordir. U sovet 1 Р.А.Арслонзода, М.Ахунова. Ўзбекистон: Мустақиллик йилларида Қўқон хонлиги тарихининг ўрганилиши. http://uzbegim.us 18 davrida boshlagan xayrli ishini davom ettirib, Q о ’qon xonligi tarixini о ’zida mujassam etgan mahalliy tarixnavislarning asarlarini о ’rganish va ularni nashr etish borasida k о ’p xizmatlar qildi. Bunday ishlarning natijasi о ’laroq SH.H.Vohidov 1998 yilda “XIX-XX asrning boshlarida Q о ’qon xonligida tarixnavislikning rivojlanishi” mavzusida doktorlik dissertatsiyasini yoqladi. Ushbu dissertatsiya materiallari asosida 2010 yilda “Q о ’qon xonligida tarixnavislik” 1 nomli monografiyasini e’lon qildi. SH.H.Vohidovning asarlari tufayli ilmiy jamoatchilikda XIX–XX asrning boshlarida Farg’onada о ’ziga xos tarixnavislik maktabi vujudga kelganligi hamda bu maktabga mansub b о ’lgan muarrixlar asarlarining Q о ’qon xonligi tarixini о ’rganishda g’oyat muhim о ’rin tutganligi haqida aniq tasavvurlar shakllandi. Istiqlol yillarida tajribali olimlar bilan bir qator yosh olimlar ham Q о ’qon tarixnavislik maktabida yaratilgan asarlarni tadqiq etish va nashr qilishga о ’z hissalarini q о ’shdilar. Ulardan biri D.Sangirova 1999 yilda “Muhammad Aziz Marg’iloniyning “Tarixi Aziziy” asari muhim tarixiy manba” mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasida ushbu asarning Qо’qon xonligi tarixini о’rganishdagi ahamiyatini kо’rsatib о’tdi. Jumladan, bu asar Xudoyorxonning oxirgi boshqaruvi davrida xonlikdagi ijtimoiy-iqtisodiy ahvol, “mahrumi meros” va boshqa yangi soliqlarning joriy etilishi, Pо’latxon qо’zg’oloni va Farg’onaning chor Rossiyasi tomonidan bosib olinishi tо’g’risida qimmatli ma’lumotlar berilishi qayd etiladi 2 . Ayni vaqtda D.Sangirova SH.H.Vohidov bilan hamkorlikda Muhammad Aziz Marg’iloniy asarining original qismi bо’lgan beshinchi bobini izohlar bilan nashr etdi. Muhammad Solih Toshkandiyning “Tarixi jadidayi Toshkand” asarini boshqa yosh tadqiqotchi – О’.A.Sultonov о’rgandi. О’z izlanishlari yakunida u nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi hamda “Muhammad Solihxо’ja va uning “Tarixi 1 Ш.Воҳидов. Қўқон хонлигида тарихнавислик. Т.Академнашр, 2010. 2 Муҳаммад Азиз Марғилоний. Тарихи Азизий. Т.Маънавият. 1999. 19 jadidayi Toshkand” asari nomli monografiyasini e’lon qildi” 1 . K о ’rsatib о ’tilgan manba muallif tomonidan asosan unda Toshkent shahri tarixining yoritilishi nuqtai nazaridan о ’rganilgan. О ’.A.Sultonov Toshkent shahri topografiyasi, shaharning mashhur kishilari, aholining mashg’ulotlari kabi masalalarga asosiy e’tiborni qaratdi. Istiqlol yillarida Q о ’qon xonligi tarixiga oid mahalliy tarixnavislar asarlarining nashr etilishi ijobiy hodisa b о ’ldi. Dastlab q о ’qonlik tarixnavislarning eski о ’zbek tilida bitilgan asarlari, jumladan, Ibratning “Farg’ona tarixi”, Mirza Olim maxdum hojining “Tarixi Turkiston”, Mirza Olim Mushrifning “Ansob ussalotin va tavorix ul-xavoqin” kitoblari nashr etildi. Ushbu nashrlar keng kitobxonlar ommasini ajdodlarimizning ma’naviy merosi b о ’lmish bu asarlar bilan yaqindan tanishtirish jihatidan ahamiyatli edi. Ammo tarixchilar uchun bu asarlarning batafsil sharh va izohlar bilan boyitilgan ilmiy-tanqidiy nashri zarur edi. Shu boisdan keyinchalik “Ansob us-salotin” va “Tarixi Turkiston” SH.H.Vohidova va S.Y о ’ldoshevlar tomonidan qayta nashr etildi. Tarixning mukammal va atroflicha о ’rganishning eng muhim asoslaridan biri manbalardir. Manbalar asosida о ’rganilgan tarix о ’zining tarixiyligi, ishonchliligi, voqelarning bor tafsilotlari bilan yoritib berilishi bilan alohida ahamiyat kasb etadi. Shunday ekan, tarixni о ’rganishda manbalarga tayanish ham eng muhim omillardan biridir. Bunda nafaqat milliy tarixnavislik maktablarida yaratilgan ma’lumotlardan va asarlardan, balki mamlakatimiz tarixinining turli jihatlari qayd etib о ’tilgan horijiy mamlakatlar tarixchilari tomonidan yozib qoldirilgan manbalar va rasmiy hujjatlarni ham ilmiy jihatdan о ’rganish va ularni ilmiy muomalaga jalb qilish tariximizni о ’rganishni mazmun jihatdan yanada boyitishi mumkin. Manbashunos olimlar Q о ’qon tarixnavislik maktabida fors-tojik tilida yozilgan asarlarni о ’zbekchaga tarjima qilish va nashr etishga e’tibor qaratdilar. 1 Султонов У.А. Муҳаммад Солиххўжа ва унинг "Тарихи жадидайи Тошканд асари" мухим тарихий манба сифатида. Тарих фан номз ...дисс. - Тошкент: 2007. 20 SH.H.Vohidov tomonidan Muhammad Yunus Toibning “Tarixi Aliquli amirlashkar”, Muhammad Hakimxon t о ’raning “Muntaxab at-tavorix” asarlari nashr etildi 1 . Shuni ham qayd etish lozimki, Q о ’qon tarixnavislik maktabida yaratilgan asarlar nafaqat О ’zbekistonda, balki xorijiy mamlakatlarda ham о ’rganilib, nashr etila boshlandi. Jumladan, 1991 yilda Tohir X о ’jandiyning “G’aroyibi sipoh” asari Tojikiston Respublikasining X о ’jand shahrida nashr etildi. О ’zbek va yapon olimlarining hamkorligi tufayli 2002 yilda Muhammad Yunusx о ’ja Toibning “Tuhfai Toib” asari chop etildi 2 . Muhammad Hakimxon t о ’raning “Muntaxab attavorix” asari fors-tojik tilida arab imlosida Tokioda bosmadan chiqdi. Ushbu nashr asarning oldingi nashrlaridan о ’zining mukammalligi va bir necha q о ’lyozma nusxalarning qiyosiy tahlili asosida yaratilganligi bilan ajralib turadi. Q о ’qon xonligi manbashunosligi b о ’yicha taniqli mutaxassis, qozog’istonlik olim T.K.Beysembiyev esa “Tarixi Aliquli amirlashkar” 2 asarining inglizcha tarjimasi va unga ilova qilingan matnini Londonda nashr ettirdi. Q о ’qon xonligi tarixiga oid yozma manbalarning tarjima va nashr etilishi tarixiy tadqiqotlar bazasini kengaytirishga xizmat qildi hamda ilmiy izlanishlarni jonlantirishga turtki b о ’ldi. О ’zbekiston mustaqillikka erishgandan s о ’ng Q о ’qon xonligi tarixini retrospektiv tarzda yoritib bergan dastlabki asar – bu “ О ’zbekiston tarixi”ning uchinchi jildidir. Ushbu kitobning “Q о ’qon xonligi” deb atalgan qismida xonlikning tashkil topishi, hududi, aholisi, x о ’jalik hayoti haqida batafsil ma’lumotlar beriladi. Ammo ushbu nashrda sovet tarixshunosligiga xos b о ’lgan ayrim jihatlar k о ’zga tashlanadi. Q о ’qon xonligi “tipik feodal davlat” b о ’lganligi haqidagi da’volar, xonlik tarixining ijtimoiy-iqtisodiy nuqtai-nazarlariga k о ’proq urg’u berilishi shular jumlasidandir. Milliy istiqlol davrida taniqli olim H.N.Bobobekov Q о ’qon xonligi 1 Кавахара Я. Мухаммад Хакимхоннннг "Мунтахаб ат таворих'" асари тарихий манба сифатида // Тарихий манбашуносликнинг долзарб муаммолари. Республика илмий-амалий анжуман материаллари. Т., 2001. 2 Муҳаммад Йунус Хаджа б. Муҳаммад Амин-Хаджа. Туҳфа - йи Таиб // Islamic Area Studies Project Central Asian research Series – Ташкент - Токио . 2002 2 Илҳомов З. Амирлашкар жангномаси. // Материалы республиканской научной конференции “Тарихий манбашунослик муаммолари” ЎзМУ, 25 апреля 2003г. 21 tarixi bilan bog’liq bir necha kitob va maqolalar e’lon qildi. Ulardan biri “Q о ’qon tarixi” deb atalsa-da, aslida unda Q о ’qon shahrining xonlik davri tarixi yoritilgan. Muallif xonlikning qisqacha tarixini bayon etib, asosiy e’tiborni “xalq harakatlari”ga, shuningdek xonlikning ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotiga qaratadi. Ammo kitobda ayrim bahsli fikrlar ham uchraydi. Masalan, muallifning Q о ’qon xonligida muntazam q о ’shin b о ’lmaganligi haqidagi fikri munozaralidir. Muallif tomonidan xonlikda r о ’y bergan ayrim qabilaviy va etnik mojarolarni “xalq harakati” yoki “sinfiy kurash” sifatida talqin etilishida sh о ’rolar davridagi tarix fanida ustuvor b о ’lgan metodologiyaning ta’siri sezilib turadi. О ’rta Osiyo davlatlari, jumladan, Q о ’qon xonligining Rossiya bilan diplomatik aloqalari tarixi X.G’.G’ulomovning monografiyasi va doktorlik dissertatsiyasida о ’z aksini topdi. Muallif asosan rus tilidagi manbalarga tayangan holda ushbu aloqalarni atroflicha va obyektiv tarzda yoritishga erishdi. Qayta qurish va xususan mustaqillik davrida Q о ’qon xonligining tugatilishi tarixchilarimiz tomonidan yangicha talqin etila boshlandi. Sovet adabiyotlarida о ’zbek xonliklarining Rossiyaga “q о ’shib olinishi” va uning “progressiv ahamiyati” t о ’g’risidagi tezis ustuvor b о ’lsa, endilikda tarixiy faktlar asosida ularning, jumladan, Q о ’qon xonligining Rossiya imperiyasi tomonidan zabt etilganligi asoslab berildi. Bu borada H.Z.Ziyoyevning xizmatlarini ta’kidlab о ’tish joiz. U о ’zining ilmiy maqolalari va xususan “Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash” nomli kitobida hujjatli materiallar asosida Q о ’qon xonligining chor q о ’shinlari tomonidan bosib olinganligini k о ’rsatib berdi. Bosqinchilarga qarshi olib borilgan jangu jadallar tafsilotlarining bayon etilishi, bu janglarda jasorat va qahramonlik namunalarini k о ’rsatgan vatanparvarlar ismi-shariflarining keltirilishini asarning muhim ahamiyatli jihatlari deb hisoblash kerak. Chor istilosi masalasi “ О ’zbekistonning yangi tarixi” nomli nashrning birinchi kitobida ham о ’z aksini topgan. Bu nashr mualliflari ham Q о ’qon xonligining chor mustamlakachilari tomonidan bosib olinishi tarixini obyektiv tarzda yoritib berishga harakat qilganlar. 22 Mustaqillik davrida yaratilib, Q о ’qon xonligi tarixini turli jabhalarini о ’zida mujassam etgan yirik asar – bu B.M.Bobojonovning “Q о ’qon xonligi: hokimiyat, siyosat, din” nomli monografiyasidir. Ushbu asarning mavjud adabiyotlardan farqli tomoni shundaki, muallif Q о ’qon xonligining siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy tarixini islom dini ta’limlari va y о ’l-y о ’riqlari bilan bog’liq holda tadqiq etadi. Asar Q о ’qon xonligi tarixiga oid manbalar va adabiyotning batafsil tahlilidan boshlanadi. Muallif xonlik tarixiga oid adabiyotlarning ijobiy tomonlarini ta’kidlab о ’tgan holda, ularning aksariyati, xususan sovet davri adabiyotlari, jiddiy nuqson va kamchiliklardan holi emasligini qayd etadi. Monografiyada ilk bora Q о ’qon xonligining siyosiy tarixi batafsil bayon etilib, Minglar davlatining shakllanishi va faoliyatida islomiy omillar ta’siri k о ’rsatib beriladi. Muallif Minglar sulolasi hokimiyatini “legitimlashtirish”, ya’ni qonuniylashtirilishi masalasiga e’tibor qaratadi. Asarning keyingi boblarida xonlar о ’z hokimiyati, ichki va tashqi urushlar, axloq va odob kabi hodisalarni qay tazda diniy-islomiy qoida va normalar bilan uyg’unlashtirib borganliklarini q о ’qonlik tarixnavislar asarlaridan olingan k о ’p sonli faktik materiallar asosida tadqiq etadi. Umuman olganda, B.M.Bobojonovning mazkur monografiyasi Q о ’qon xonligi tarixshunosligida ham mavzu jihatidan, ham tadqiqot usullari jihatidan alohida ajralib turadi. Bu asar Q о ’qon xonligi tarixini chuqur idrok etish y о ’lida q о ’yilgan muhim qadam, deb hisoblash mumkin. Mustaqillik yillarida Q о ’qon xonligi tarixining turli qirralari qator dissertatsiyalarda о ’z aksini topdi. Z.A.Ilhomov tomonidan Q о ’qon xonligining XIX asr 50-60 yillaridagi siyosiy tarixi, xususan, xonlikning chor Rossiyasiga qarshi kurashlarining tarixi yoritilgan va unda shuningdek Q о ’qon xonligi sarkardasi Aliquli Amirlashkar va uning xonlik siyosiy tarixida tutgan о ’rni yoritib berilishi bilan birga, xonlikning tashqi davlatlar bilan diplomatik aloqalari tarixi, xonlikda amalga oshirilgan harbiy va davlat boshqaruvi sohasidagi islohotlar jarayonlari yoritib berilgan 1 . 1 Илҳомов З. Амирлашкар жангномаси. // Материалы республиканской научной конференции “Тарихий манбашунослик муаммолари” ЎзМУ, 25 апреля 2003г. 23 V.Ishquvvatov tomonidan amalga oshirilgan tadqiqotda esa xonlikning XIX asr birinchi yarmida amalga oshirgan diplomatik aloqalari tarixining tarixshunoslik masalalari yoritib berilgan. Mazkur tajqiqotda xonlikning siyosiy tarixiy jarayonlarini о ’qish bilan bir qatorda xonlik tomonidan Rossiya imperiyasiga va о ’z navbatida imperiya tomonidan Q о ’qon xonligiga yuborilgan bir qator elchilar, ularning faoliyati, amalga oshirgan ishlari, elchiliklar haqidagi yozib qoldirgan xotiralari va ularning manbaviy jihatlari haqida ham bir qator qimmatli ma’lumotlarni о ’qish mumkin. S.Tillaboyev tomonidan amalga oshirilgan tadqiqotning bir qismi ham Q о ’qon xonligi tarixiga bag’ishlangan b о ’lib, unda xonlikning boshqaruvigna oid bir qator ma’lumotlar keltirib о ’tilgan. Shunday xususiyatlarni о ’zida k о ’rsatib bera olgan va mazmun jihatdan ancha mukammal b о ’lgan tadqiqotlardan biri SH.Q о ’ldoshev tomonidan amalga oshirilgan «Q о ’qon xonligi va Sharqiy Turkiston о ’rtasidagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalar (XVIII-XIX asrning о ’rtalari)” mavzusidagi tadqiqotdir. О ’zbek davlatchiligi tarixida muhim о ’rinlardan birini egallagan Q о ’qon xonligi va uning tashqi siyosati hamda diplomatik aloqalari tarixini yoritib berishga bag’ishlangan mazkur tadqiqot ishida juda k о ’plab yangi ma’lumotlar keltirilgan va turli tillarda yozib qoldirilgan manbalar ishga jalb etilgan. Buni tadqiqotchining eng katta yutuqlaridan biri sifatida e’tirof etib о ’tish о ’rinlidir. Tadqiqotning kirish qismida mavzuning dolzarbligi k о ’rsatib berilgan va bunda Sharqiy Turkistonning tarixiy jarayonlardagi о ’zbek xonliklari bilan aloqalari, xususan Q о ’qon xonligi bilan savdo, iqtisodiy va siyosiy, madaniy sohalardagi aloqalari tarixini manbalar asosida yoritib berish va ilmiy jihatdan tahlil etilishiga alohida e’tibor qaratilgan. Shuningdek, bu qismda ishning nazariy metodologik asoslari, о ’rganilishi darajasi va tarixshunoslik masalalari, tadqiqot chegaralari hamda ishning ilmiy yangiliklari va amaliy ahamiyati k о ’rsatib berilgan. SH.Q о ’ldoshevning bu tadqiqot ishida Markaziy Osiyoda kechgan ijtimoiy siyosiy jarayonlar va ularda Sharqiy Turkiston xalqlari hamda Q о ’qon xonligining ma’lum 24 darajadagi ishtiroki, о ’zaro munosabatlari va о ’zaro ta’siri jarayonlarini ochib berishga y о ’naltirilgan. Bunda tadqiqotchi tomonidan Q о ’qon xonligining nafaqat Sharqiy Turkiston bilan, balki Xitoy bilan munosabatlari va о ’zaro aloqalarini yoritib berishga ham katta e’tibor qaratilgan. Shuningdek har ikki hudud о ’rtasidagi munosabatlarni tartibga solish borasida ayrim vaqtlarda Xitoy imperatorlari va Q о ’qon hukmdorlari о ’rtasidagi elchilik munosabatlari va holatlari ham yoritib berilgan. Bu bobda shuningdek, bugungi kunda tarix kitoblarida k о ’zga tashlanmagan bir qator yangi ma’lumotlar k о ’rish mumkin va tadqiqotchi bu ma’lumotlarni ilmiy jihatdan turli manbalar va mualliflarning xulosalariga asoslangan holda isbotlashga harakat qilgan. Shuningdek faoliyati ma’lum darajada ilmiy adabiyotlarda о ’z aksini topgan bir qator tarixiy shaxslar (Umarxon, Erdonabiy, Muhammad Alixon, Jahongirxont о ’ra, Valixont о ’ra, Yoqubbek Badavlat va boshq) bilan bir qatorda nomlari kam uchragan yoki bizga noma’lum b о ’lgan tarixiy shaxslar (amaldorlar, elchilar, savdogarlar va boshq) va ularning ikki hudud о ’rtasidagi о ’zaro munosabatlardagi ishtiroki va о ’rni masalalari yoritib berilgan. Dissertatsiyada Q о ’qon xonligi va Sharqiy Turkiston о ’rtasidagi iqtisodiy aloqalar masalalariga bag’ishlangan b о ’lib, bunda tadqiqotchi tomonidan har ikki tomondan amalga oshirilgan savdo karvonlari va ularning harakatlari y о ’nalishlari, Q о ’qon xonligi hududlarida faoliyat k о ’rsatgan Sharqiy Turkiston savdogarlari va aksincha Sharqiy Turkistondagi q о ’qonlik savdogarlar va ularning faoliyatidagi turli davrlarda r о ’y berib turgan turli о ’zgarishlar, imtiyozlar va cheklanishlar, turli tarixiy vaziyatlarning iqtisodiy munosabatlarga ta’siriga qaramasdan bunday aloqalarning t о ’xtab qolmaganligi va har ikki tomonga keltirgan ijobiy tomonlari masalalariga t о ’xtalib о ’tgan. Shuningdek, har ikki hudud xalqlari о ’rtasidagi madaniy sohadagi о ’zaro yaqinlik va ijod namunalari hamda madaniy aloqalar masalalariga t о ’xtalib о ’tilgan. Mustaqillik yillarida Q о ’qon xonligi tarixiga oid amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlardan yanak biri Z.Madraximov tomonidan amalga oshirilgan “Q о ’qon 25 xonligida savdo munosabatlari” 1 nomli dissertatsiya ishidir. Tadqiqot о ’zbek xonliklari orasida muhim о ’rin tutgan Q о ’qon xonligining ichki va tashqi savdo munosabatlaridagi ishtiroki, о ’rni va savdo munosabatlarining xususiyatlari, iqtisodiy sohaning о ’ziga xos jihatlarini manbalarga va statistik hujjatlarga asoslangan holda yoritib berilganligi bilan alohida ahamiyat kasb etadi. Mazkur tadqiqotda Q о ’qon xonligining savdo markazlari va iqtisodiy jihatdan muhim ahamiyatga ega b о ’lgan ayrim viloyatlari va hududlarining xonlik iqtisodiy hayotidagi о ’rnini k о ’rsatib berilgan. Shuningdek, muallif tomonidan Q о ’qon xonligi siyosiy tarixini t о ’rt bosqichga b о ’lib о ’rganishning tavsiya etilganligi va bu jarayonlarning iqtisodiy hamda siyosiy jarayonlar bilan bog’liqligi xususida ayrim fikrlarning berilishi ham ishning yutug’idir. Dissertatsiyaning keyingi qismlarida xonlikdagi savdo munosabatlari va pul muomalasiga oid juda muhim ma’lumotlar keltirilgan b о ’lib, iqtisodiy munosabatlarda amalda q о ’llanilgan ayirboshlash vositalari, xususan tangalarning turlari, ularning turli darajadagi og’irlik о ’lchovlari va qiymatlari, pul zarb etish jarayoni va uning turli о ’ziga xos amaliyotlari haqida manbalarga asoslanilgan ma’lumotlar keltirib о ’tilgan. Shuningdek, ayrim tovarlarning tarixiy nomlari ham (masalan atlas - jiba arqoq) tilga olingan. Har bir qism s о ’nggida keltirib о ’tilgan ma’lumotlar yuzasidan umumiy xulosalar va taxliliy ma’lumotlar berib о ’tilgan va bu shubhasiz dissertantning masalaga ilmiy-tahliliy jihatdan jiddiy yondashganligini k о ’rsatib beradi. Bu tadqiqot ishida Q о ’qon xonligining q о ’shni mamlakatlar bilan tashqi savdo munosabatlaridagi о ’rni, savdo y о ’llari va ularning muhim y о ’nalishlari, turli savdo y о ’nalishlari b о ’yicha bozorlarga keltirilgan va olib ketilgan tovarlar va ularning turlari, miqdorlari haqida ham qimmatli ma’lumotlar keltirib о ’tilgan. Shuningdek, xonlikning tashqi savdo munosabatlarida yaqin q о ’shnilari – Buxoro amirligi hamda Xiva xonligi bilan olib borgan savdo-iqtisodiy aloqalari haqida 1 Қўлдошев Ш. «Қўқон хонлиги ва Шарқий Туркистон ўртасидаги сиеnсий, иқтисодий ва маданий алоқалар (XVIII-XIX асрнинг ўрталари)” Тарих фан. номз. дисс - Тошкент, 2010. 26 ham s о ’z yuritilib, bunday aloqalarning har uchala davlat uchun ahamiyati va muhim jihatlarini k о ’rsatib berilgan. Dissertatsiyaning e’tiborga molik qismlaridan biri - savdo-iqtisodiy munosabatlarning etno-integratsion sohadagi о ’rni va ahamiyatini ochib berishga ham alohida t о ’xtalib о ’tilganligidir. Bunda q о ’shni mamlakatlar va olis horijiy davlatlardan kelgan savdogarlar va ularning xonlik savdosidagi ishtiroki, ularga xonlik hokimiyati va mahalliy hokimiyatlar tomonidan yaratib berilgan sharoitlar, savdo bilan bir vaqtda turli millatlar о ’rtasidagi о ’zaro munosabatlar ham ham qimmatli ma’lumotlar keltirib о ’tilganki, bular Q о ’qon xonligi tashqi davlatlar uchun nafaqat teng xuquqli iqtisodiy hamkor b о ’lganligi, balki siyosiy va milliy masalalarda ham davlatning qat’iy siyosati mavjud b о ’lganligini k о ’rsatib beradi. Dissertatsiyaning “Bozor infrastrukturasi, uning ichki va tashqi savdoda tutgan о ’rni” deb nomlangan qismida Q о ’qon xonligida nafaqat savdo aloqalari, balki savdoni amalga oshirish uchun barcha sharoitlarning yaratilganligi, bozorlar, rastalar, bozorlarning mavqelari, karvonsaroylar va ularning savdo ishlaridagi xizmati va axamiyati va boshqa shu kabi ma’lumotlar keltirib о ’tilgan. Bunda yuqorida k о ’rsatib о ’tilgan joylarning umumiy iqtisodiy munosabatlarning amalga oshirilishi va iqtisodiy taraqqiyotning muhim omillaridan biri ekanligi alohida ta’kidlab о ’tiladi. Bundan tashqari mazkur bobda bojxona ishlari va soliqlar, ularning turlari, t о ’lov ishlarining amalga oshirilishi va t о ’lovlarning miqdorlari, bojxona bilan bog’liq ayrim qimmatli ma’lumotlar ham keltirib о ’tilgan va tahlil qilingan. Q о ’qon xonligi tarixini о ’rganishda mustaqillik davrida о ’tkazilgan turli ilmiy- nazariy konferensiyalar muhim о ’rin tutadi. Xususan, 2004 yilda Q о ’qon va Farg’ona shaharlarida b о ’lib о ’tgan anjumanlar materiallarida ham xonlik tarixining ayrim muammolari xususida bahr yuritildi. Ushbu kitoblarning tahlili shuni k о ’rsatadiki, eslatib о ’tilgan anjumanlarda xonlik tarixining ba’zi masalalariga doir jiddiy mulohazalar bayon qilingan. Ammo aksariyat ma’ruzalar mavzuning torligi, yangilikning y о ’qligi, ilmiy apparatning talab darajasida 27 emasligi yoki umuman y о ’qligi bilan ajralib turadi. Bunday ma’ruzalarni xonlik tarixshunosligiga q о ’shilgan hissa, deb aytish amri maholdir. Yuqorida keltirib о ’tilgan asarlar, xonlik siyosiy tarixini yoritibberuvchi ilmiy tadqiqotlar, ularda k о ’tarilgan muammolar va tadqiqot obyektini tashkil qiluvchi masalalarning mazmuni va mohiyatidan anglash mumkinki, mustaqillik yillarida Q о ’qon xonligi tarixini о ’rganish b о ’yicha salmoqli ishlar amalga oshirildi. Xususan xonlik tarixiga oid yozma manbalarni tadqiq etish, tarjima va nashr qilish bobida talay ijobiy ishlar amalga oshirildi. Xonlik tarixining kam о ’rganilgan jihatlari, jumladan, Rossiya bilan diplomatik aloqalari, uni chor q о ’shinlari tomonidan istilo qilinishi masalalari yangicha yondashuvlar asosida yoritib berildi. Shu bilan birga s о ’nggi paytlarda Q о ’qon xonligi tarixini yangi metodologik asoslarda о ’rganish tomon jiddiy burilish kuzatilmoqda. Bularning barchasi tarixchilarimiz Q о ’qon xonligi tarixi yangi konsepsiyasini yaratishga kirishganliklaridan darak beradi. 28 2.2 Xorij tarixchilar tomonidan xonlik tarixiga oid asarlarni o’rganilishi Jahon tarixining ajralmas b о ’lagi va tarkibiy qismi hisoblangan Vatanimiz tarixi о ’zining nafaqat qadimiyligi, balki uzoq davom etgan tarixiy jarayonlarining jahon tarixiy taraqqiyoti jarayonlariga juda katta ta’sir etganligi bilan ham jahon ilm ahli e’tiborini о ’ziga tortib kelmoqda. Aytish mumkinki, О ’zbekiston s о ’zi tilga olinganda jahonning turli iqlimlarida yashovchi har qanday insonning k о ’z о ’ngida qadimiy tarix gavdalanadi. Bugungi kunda tarixni nafaqat о ’rganish, balki uni ilmiy jihatdan asoslangan dalillarga tayangan holda, tarixiy jarayonlarning mohiyatini ochib berishda xaqqoniylik tamoyillariga asoslangan holda chuqur va atroflicha tadqiq etish hamda eng t о ’g’ri ilmiy xuloslarni taqdim etish har bir tarix tadqiqotchisi oldida turgan eng muhim vazifalardan biridir. Q о ’qon xonligi tarixshunosligining horijiy tarixchilar tomonidan о ’rganilgan va tadqiq etilgan ilmiy ishlarini aks ettirgan bir qator tadqiqotlar xonlik tarixini atroflicha о ’rganishda va ayniqsa tarixiylik hamda ilmiylikka asoslanilgan fikrlarning yuzaga kelishida ma’lum darajada о ’rin tutadi. Garchi bu asarlar xonlik tarixini mukammal va manviy ma’lumotlarga asoslanilgan holda batafsil yoritib berish darajasida talqin etilmagan b о ’lsada, xzonlik tarixining ma’lum darajada obyektiv ravishda yoritib berilganligi bilan xususiyatlanadi. Horij tadqiqotchilarining asarlarida sovet tadqiqotchilari uchun mumkin b о ’lmagan tarixiy tahlilga keng о ’rin berilgan hamda tarixiy jarayonlarning asl mohiyati ochiq oydin yoritib berilgan. Bunday tadqiqotchilar va ularning asarlari orasida D.Bergxorn, E.Bekon, R.Konnuest, E.Ollvort, T.Rakovski–Xarmstoun, L.Tillet, D.Uiler, D.Xuson, S.Bekker, Kavaxara YA, M.Oldsvort va boshqalarni alohida k о ’rsatib о ’tish mumkin. Yuqorida ta’kidlab о ’tilganidek, Q о ’qon xonligi tarixi, ayniqsa xonlikning elchilik masalalari bilan bog’liq siyosati haqida qimmatli ma’lumotlarni jamlagan M.Saray va Inalchiklarning asarlari ham muhim ahamiyatga ega b о ’lgan 29 horij tadqiqotlari sanaladi. Bu asarlar Q о ’qon xonligi tomonidan Turk sultoniga yuborgan elchilik masalalarining batafsil yoritib berilganligi bilan ahamiyatlidir. Yaponiyaning Tokio universiteti (X.Komatsu) va О ’zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (B.M.Bobojonov, SH.X.Vohidov) hamkorligida Yaponiyada chop etilgan «Tuhfa-yi Taib» asarida mualliflar manbalarga asoslangan holda Q о ’qon xonligining chor Rossiyasiga qarshi kurashlari hamda xonlikning ichki siyosati masalalari bir qator ma’lumotlarni keltiradilar. Mustaqillik yillarida Q о ’qon xonligi tarixining horijlik tarixchilarning tadqiqotlarida yoritib berilishi va uning tarixshunoslik masalalari tadqiq etilganligini bir qator tadqiqotlarda qisman kuzatish mumkin b о ’lsada, biroq bu borada amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlar orasida tarixchi O.Masaliyevaning “Buxoro, Xiva va Q о ’qon xonligi tarixini XX asr Angliya va Amerika tarixshunosligida о ’rganilishi” 1 nomli dissertatsiyasi alohida о ’rin tutadi. Tadqiqotchi O.Masaliyevaning tadqiqotlarida Q о ’qon xonligi va uning siyosiy tarixi, xonlikning tashkil topishi, hukmdorlarining taxtga о ’tirishlari va hukmronligi sanalari va bu haqdagi bir qator ma’lumotlarning turli horij tarixchilari tadqiqotlarini tahlil qilgan holda yoritib berganligini alohida k о ’rsatib о ’tish о ’rinlidir. Bu borada mazkur tadqiqotda bir qator ma’lumotlarni о ’qish mumkin. Jumladan tadqiqotchining alohida ta’kidlab о ’tishicha, Q о ’qon xonligi masalalarini yoritishda horijliklar asosan Rossiya imperiyasining о ’zbek xonliklarini, xususan Q о ’qon xonligini bosib olishi masalalariga alohida e’tibor qaratganlari holda, xonlikning tashkil topishidan Rossiya imperiyasi bosqiniga qadar b о ’lgan davri haqida umumiy holda, ya’ni nisbatan kamroq t о ’xtalib о ’tganlar. Tadqiqotchining takidlashicha, XX asr 60-yillaridan boshlab keyingi yillarda AQSH va Angliya tarixshunosligida Q о ’qon xonligi tarixiga oid bir qator asarlar yaratildi. Ular orasida Nettleson Susannaning "Q о ’qon xonligining 1 Масалиева О. Бухоро, Хива ва Қўқон хонлиги тарихини ХХ аср Англия ва Америка тарихшунослигида ўрганилиши. Тарих фан ... номзоди дисс ... – Т ., 1998. 104- б . 30 gullabyashnashi. 1800 - 1820. Turk - Eron madaniy hamkorligi" dissertatsiyasi, Riler Patron Poetning "Turk tadqiqotlari xalqaro jurnali"da nashr etilgan "Q о ’qon xonligining gullab-yashnashida Umarxon. 1800-1820" nomli maqolalarini k о ’rsatib о ’tadi. Tadqiqotchi O.Masaliyevaning k о ’rsatib о ’tishicha, xorij tarixshunosligida XX asr о ’rtalari yoki oxirlarida Q о ’qon xonligi masalalariga berilgan baxo XX asr dastlabki yillarida bildirilgan fikrlardan unchalik keskin farqlanmaydi. Tadqiqotchi bu davrdada horijda yaratilgan ilmiy tadqiqotlarni tahlil qilar ekan, AQSH va Angliyada XX asrda nashr etilgan Q о ’qon xonligi tarixi taxliliga bag’ishlangan asarlarni tadqiqotiga alohida urg’u berib, ulardagi Q о ’qon xonligi tarixining alohida sohalarining yoritilganligiga e’tibor qaratadi va shunday asarlar qatorida M.Xoldsvortning "Turkiston XIX asrda" kitobining tahlilini keltiradi. Mazkur tadqiqotda k о ’rsatib о ’tilishcha, M.Xoldsvortning "Turkiston XIX asrda" kitobini XX asr 50-yillari ikkinchi yarmiga kelib, Q о ’qon xonligi haqida nisbatan batafsilroq ma’lumot beruvchi asarlardan biri sifatida e’tirof etish mumkin b о ’lib, Meri Xoldsvort qalamiga mansub quyidagi jumlani keltirib о ’tadi: - “Q о ’qon xonligi 1798 yildan 1876 yilgacha ming sulolasi xonlari q о ’l ostida b о ’lgan Farg„ona vodiysida mavjud b о ’lgan edi. U Marg’ilon, Q о ’qon va Namangan viloyatlarini о ’z ichiga olgan edi” 1 . Tadqiqotchi xorij tarixshunosligida Q о ’qon xonligining tashkil topganligi sanasining turlicha talqin qilinganligini k о ’rsatib о ’tadi va bu borada bir qator xorijiy tarixchilar asarlarining tahlilini keltirib о ’tadi. Shunday tadqiqotchilardan biri sifatida Mansning fikrlarini keltirib о ’tadi va uning ma’lumotlariga k о ’ra Q о ’qon xonligi 1798 yilda Buxorodan mustaqilikka erishib, shu yili chingiziy va temuriy shajarasidan kelib chiqqan ming urug„i hukmronligigi о ’tganligini k о ’rsatiladi. Yana bu muallifning k о ’rsatishicha, Q о ’qon xonligi Pomirgacha, Toshkentgacha, Sirdaryo va Tyanshangacha b о ’lgan hududlarni о ’z tarkibiga kiritganligini k о ’rsatib о ’tadi. O.Masaliyevaning fikricha, Mans bu 1 Holdsworth М . Turkestan in the nineteenth century. - Oxford. - P. 80. 31 ma’lumotlari bilan M.Xoldsvort malumotlariga yaqin fikrlarni bildirgan. Shu о ’rinda mazkur tadqiqotchi horij tarixchisi Mansning о ’z asarini yaratishda Muhammad Niyoz H о ’qandiyning “Tarixi shohruxiy” asaridan foydalanganligini ta’kidlab о ’tadi. O.Masaliyevaning fikricha, M.Xoldsvort va Manslarning Q о ’qon xonligining tashkil topishi sanasini k о ’rsatganda davlatning rasman Q о ’qon xonligiga aylanganligini nazarda tutgan b о ’lishi mumkinligini k о ’rsatib о ’tadi. Shuningdek, tadqiqotchi O.Masaliyeva amerikalik о ’zbekshunos olim Eduard Ollvortning ham Q о ’qon xonligini "1710 yilda tashkil etilgan" ligini yozib qoldirganligini k о ’rsatib о ’tadi. Biroq biz tadqiqotning avvalgi qismida k о ’rsatib о ’tganimizdek Q о ’qon xonligi bundan ancha avvalroq, ya’ni Buxoro xonligidagi siyosiy boshboshdoqlik natijasida XVIII asr boshlarida Farg„ona vodiysida mustaqil davlat sifatida tashkil topgan. Q о ’qon xonligiga Chodak x о ’jalarining yordami bilan 1709 yilda Ming urug’ining boshlig’i Shohruhbiy ibn Ashur Muhammad (1709 - 1721) asos solgan. Q о ’qon xonligi siyosiy tarixini (1709 - 1876) shartli ravishda t о „rt bosqichga b о ’lish mumkin: 1. Xonlikning shakllanish davri (1709 - XVIII asr 50 - yillari). Bu davrda Q о ’qon xonligi asosan Farg„ona vodiysidan iborat b о ’lib, xonlik hukmdorlari mamlakatni birlashtirish, ichki nizolarga barham berish, tashqi dushmanga qarshi kurashish, mamlakatning mavqeini mustahkamlash bilan mashg’ul b о ’lgan. 2. Taraqqiyot davrining boshlanishi (XVIII asrning 60 - yillaridan shu asr oxirigacha). Bu asosan Norb о ’tabiy (1763 - 1798) hukmronlik qilgan davr b о ’lib, xonlik hududi kengaygan, siyosiy va iqtisodiy jihatdan yuksala boshlagan. Mamlakat О ’rta Osiyoda ham о ’z mavqeiga ega b о ’lib borgan. 3. Taraqqiyot davri (XIX asrning birinchi yarmi). Olimxon (1798 - 1810), Umarxon (1810 - 1822), Muhammadalixon (1822 - 1842) kabi hukmdorlar davrida xonlik hududi kengayib, shimoldan qozoq ch о ’llari va u orqali Rossiya, g’arbdan Buxoro amirligi, ch о ’l zonalari orqali Xiva xonligi hududi, sharqsan Qashqar yerlari bilan chegaradosh b о ’lib, janubiy xududlari Pomir toglariga tutashib 32 ketgan. Xonlik О ’rta Osiyoda siyosiy mavqeini mustahkamlash bilan birga, iqgisodiy jihatdan ham ancha yuksalgan. 4. Tanazzul davri (XIX asrning 50 - 70 - yillari). Bu davrda ichki nizolar va tashqi urushlar avjiga chiqqan. Mamlakat siyosiy va iqtisodiy tanazzulga yuz tutgan. Taxt uchun kurashlar kuchayib, xonlik hukmdorlari tinimsiz almashinib turgan. Xatto, Xudoyorxonning о ’zi uch marta (1845 - 1858, 1862 - 1863, 1865 - 1875) taxtga kelib, ichki nizolar oqibatida uch marotaba undan ketishga majbur b о ’lgan. Tashqi dushmandan xonlik о ’zini mudofaa qila olmagan. Natijada, dastlab 1842 yil Buxoro xonligi xonlikni vaqtincha bosib olgan b о ’lsa, 1876 yil Rossiya imperiyasi unga barham bergan. Keyingi о ’rinlarda O.Masaliyeva Yuriy Bregel tadqiqotlari haqida fikr yuritadi. Uning ta’kidlashicha, Yuriy Bregelning maqolalari ham Q о ’qon xonligi tarixi masalalarini yoritishda muhimdir 1 . Y.Bregel ham Muhammad Niyoz Hо’qandiyning “Tarixi Shoxruxiy” asarining N.N.Pantusov tomonidan 1885 yilda Qozonda chop etilgan asari matnidan foydalanganligini alohida ta’kidlab о’tadi. Bizningcha mazkur manbaga horijlik tarixchilarning alohida e’tibor qaratganlarining sababi bu asar boshqalaridan avvalroq boshqa tillarga tarjima qilinganligi va horij tarixchilarining tanishishlari uchun imkoniyatning mavjudligi bо’lishi mumkin, qolversa, Muhammad Niyoz Hо„qandiy saroy amaldorlari safiga kirganligi uchun Sheralixon hukmronligidan XIX asrning 70-yillarigacha yuz bergan siyosiy jarayonlarda bevosita ishtirok etgan. Muallif о’z asarida xonlik ichki siyosiy hayotining barcha tomonlarini atroflicha yoritish bilan birga, xonlarning tashqi siyosatga munosabati, harbiy ahvolning yomonligi va achinarlisi, harbiy ahvolning shunday qolib ketganligi, xattoki chor Rossiyasining dastlabki harbiy yurishlarida xonlik askarlarining mag’lubiyatga uchrashi va shaharlarning qо’ldan boy berilishini xonlarning beparvoligi oqibatida edi, deya baholaydi. Shuningdek asarda Xudoyorxon va Mallaxon davri siyosiy guruhbozliklarning kuchayishi, bundan avvalroq yuz bergan qipchoqlar voqealari 1 The empire of the steppes. A history of Central Asia. By Rene Qrousset. - Rutgers University press,1970. - P.488. 33 ham batafsil yoritib berilgan. Shu о„rinda ta’kidlab о’tish kerakki, Muhammad Niyoz Xо’qandiyning “Tarixi shoxruhiy” asari Qо’qon xonligi tarixiga bag’ishlab yozilgan dastlabki mukammal asarlardan biri bо’lib, xonlikning XIX asr о’rtalarigacha bо’lgan davri tarixini yoritib bergan muhim manbalardan biri sanaladi 1 . Bu asarning bir necha marta tadqiqot obyekti b о ’lganligi ham fikrimizni tasdiqlaydi. «Tarixiy Shoxruxiy» asari XIX asr oxirlaridayoq tarixchilar tomonidan tadqiqot obyekti sifatida о ’rganila boshlangan asarlardan biri sanaladi. Rus tarixchisi N.N.Pantusov 1876 yildayoq asarning rus tilidagi tarjimalarini nashr qildira boshlagan b о ’lsa, 1885 yilda uning t о „liq nusxasini rus tilidagi tarjima va izohlar bilan nashr qildirdi. Shuningdek, T.K.Beysembiyev ham «Tarixi Shoxruxiy» 2 asarini chuqur о ’rganib, unda yozilgan ma’lumotlar asosida Q о ’qon xonligi va Sharqiy Turkiston tarixiga oid bir qator masalalarni tadqiq etgan. O.Masaliyevaning tadqiqotidan о ’rin olgan horijlik tarixchilar asarlaridan yana biri ingliz tarixshunosligida fransuz muallifi Kraussetning inglizchaga о ’girilgan "Dasht imperiyasi. О ’rta Osiyo tarixi" asaridir. Bu kitob keyinchalik bir qator ingliz tarixchilar tadqiqotlari uchun manba b о ’lib xizmat qilganligi tadqiqotda ta’kidlab о ’tiladi. Tadqiqotda k о ’rsatib о ’tilishicha, Q о ’qon xonligi tashkil etilishi masalasini Krausset – “Farg’ona shayboniylar xukmdorligi davrida Movarounnahr xonligining bir qismi sifatida shakllandi, ammo keyinroq bu birlashish faqat nomigagina b о ’lib qoldi... 1710 yillar atrofida Abulfayzning avlodidan b о ’lgan Shoxrux deb nomlangan shayboniy x о ’jalar ustidan g’olib kelib Farg’onada poytaxti Q о ’qon b о ’lgan mustaqil о ’zbek xonligini tashkil etishda muvaffaqiyatga erishdi”, - deb k о ’rsatganligini keltiradi. Yuqoridagi ma’lumotlar tahlilidan k о ’rinadiki, Q о ’qon xonligi tarixini о ’rganish nafaqat yurtimiz tarixchilarining, balki bir qator horijlik tarixchilarning ham 1 Бесембиев Т.К. «Тарих-и Шохрухи» как исторический источник. Алма-Ата. «Наука», 1987. – C 200; «Тарих– и Шохрухи» о Восточном Туркестане // Из истории Средней Азии и Восточного Туркестана в ХV – ХIХ вв. – Т., 1987. – С. 162-174. 2 Бесембиев Т.К. «Тарих-и Шохрухи» как исторический источник. Алма-Ата. «Наука», 1987. – C 200; «Тарих– и Шохрухи» о Восточном Туркестане // Из истории Средней Азии и Восточного Туркестана в ХV – ХIХ вв. – Т., 1987. – С. 174. 34 tadqiqot obyektlari sifatida bir muncha mukammal о ’rganilganligi va k о ’plab horijlik tarixchilar e’tiborini jalb qilganligi baln ham alohida xususiyatga ega. Biroq bu bilan hoijlik tarixchilarining asarlarida xonlik tarixining yoritilishi mukammal ilmiy yechimini topgan tadqiqotlar ekanligini anglatmaydi. Yuqorida keltirib о ’tilgan va tadqiqotchilar tomonidan ta’kidlab о ’tilgan kamchiliklar va ma’lumotlardagi, sanalardagi, tarixiy voqeliklar va tarixiy jarayonlarning sodir b о ’lishining talqini keltirilgan ma’lumotlarda chalkashliklarning mavjudligi bu tarixchilarning xonlik tarixining manbashunoslik masalalarini bir muncha chetlib о ’tganligi va boshqa tarixchilar tomonidan yozib qoldirilgan chalkash fikrlarning rivojlantirilganligi bilan ham xususitga ega. Garchi horijlik tarixchilarning tadqiqotlarida umumiy kamchiliklarga y о ’l q о ’yilgan b о ’lsada, ularda keltirilgan ma’lumotlarning tahlili va ilmiy jihatdan tadqiq etilishi xonlik tarixi yuzasidan xaqqoniy xulosalar berish uchun ma’lum darajada turki beradi. 35 Xulosa Tarix va tarixiy jarayonlar, siyosiy-tarixiy vaziyat ularning r о ’y berishidagi asosiy sabab va xususiyatlarini ilmiy jihatdan tadqiq etishda har tomonlama tahlil qilish tarixiy haqiqatning yuzaga chiqishida katta omil sanaladi. Ayniqsa, turli davrlarda yaratilgan tarixiy ilmiy asarlarda mualliflarning tadqiqot masalalariga turlicha yondashuvlari va fikrlari, xulosalarning turlichaligi, ularni ilmiy jihatdan chuqur tahlil qilish va tarixiylik, ilmiylik hamda xolislikka asoslanilgan eng t о ’g’ri xulosalarni chiqarish bugungi kun tarixchi mutaxassislari oldida turgan muhim vazifalardan sanaladi. Tarix fani tadqiqotlarida muhim sohalardan biri hisoblangan tarixshunoslik tadqiqotlari tadqiq etilayotgan tadqiqot ob’yektining turli davrlarda о ’rganilishi jarayonlari, tadqiqotchilarning muammoning yechimini ochib berish jarayonida turli nuqtai-nazarlardan yondashganliklari va ilmiy xulosalar va natijalarning turlicha talqinlarini bir-biri bilan qiyoslash, taqqoslash va ularning tahliliy tadqiqoti jarayonida obyektiv xulosalar chiqarish imkoniyatini beroadi. Mazkur tadqiqotda ham Q о ’qon xonligi siyosiy tarixining asosan XX asr s о ’nggi о ’n yilligi va bugungi kungacha b о ’lgan davr oralig„ida amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlar va nashr etilgan ilmiy adabiyotlar hamda e’lon qilingan ilmiy maqolalarning tahlilini 36 amalga oshirish orqali о ’rganib chiqilishi natijasida quyidagi xulosalar yuzaga keldi: Birinchidan, tadqiqotning ilmiy farazi sifatida q о ’yilgan Q о ’qon xonligi siyosiy tarixining asosiy masalalarini s о ’nggi yillarda chop etilgan ilmiy tadqiqotlar asosida umumiy tavsifini keltirib о ’tish va bunda asosiy e’tibor xonlikning tashkil topishi jarayonlaridan boshlab XIX asrning 70-yillarigacha b о ’lgan davr mobaynidagi siyosiy jarayonlar, xonlikning ichki siyosiy hayoti va tashqi siyosiy darayonlardagi ishtiroki, q о ’shni mamlakatlar bilan о ’zaro siyosiy munosabatlarining asosiy xususiyatlarini yoritib berish vazifasidan chiqqan holda quyidagilarni k о ’rsatib о ’tish mumkin: - XX asrning s о ’nggi о ’n yilligi va XXI asrning dastlabki о ’n yilligi mobaynida Q о ’qon xonligi tarixiga oid о ’nlab ilmiy tadqiqot amalga oshirilgan, yuzlab ilmiy va uslubiy ishlar nashr ettirilgan. Amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlarning asosiy tadqiqot obyektlari sifatida xonlikning tashkil topishi jarayonlaridan boshlab XIX asrning 70-yillarigacha b о ’lgan davr mobaynidagi siyosiy jarayonlar, xonlikning ichki siyosiy hayoti va tashqi siyosiy jarayonlardagi ishtiroki, q о ’shni mamlakatlar bilan о ’zaro siyosiy munosabatlarining asosiy xususiyatlarini k о ’rish mumkin. Adabiyotlar tahlili shuni k о ’rsatadiki, asosiy tadqiqotlar Q о ’qon xonligining siyosiy tarixi masalalariga bag’ishlangan, xonlikning tarixshunosligi masalalariga bag’ishlangan ishlar esa umumiy tadqiqotlarning unchalik katta qismini tashkil qilmaydi. IQ о ’qon xonligi tarixshunosligining davrlashtirilishi masalalari, mustaqillik yillarida Q о ’qon xonligi siyosiy tarixining о ’rganilishi va tarixshunoslikning rivojlanishi masalalarining tadqiq etilishi ilmiy tadqiqot ishida k о ’zlangan eng asosiy vazifalardan biri sifatida belgilanib, bunda tadqiqot jarayonida xonlik siyosiy tarixi tarixshunosligining eng muhim jihatlari tahlili etish, mustaqillik yilarida chop etilgan ilmiy adabiyotlar, t о ’plamlar, ilmiy tadqiqot ishlari va ularning natijalari, xulosalarining tahlilini amalga oshirish natijasida quyidagilarni k о ’rsatib о ’tish mumkin. О ’zbekiston Respublikasining mustaqillik yillarida 37 amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlar avvalgi asrda amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlardan Q о ’qon xonligi tarixini, uning ichki va tashqi siyosatini atroflicha va keng yoritib berilganligi, ilmiy tadqiqotlarda va ilmiy nashrlarda xonlik tarixining obyekitv ravishda, tarixiylik va ilmiy asosida yoritilganligini bilan mukammal tadqiqotlar hisoblanadi: - bu davrda amalga oshirilgan tadqiqotlarning asosiy qismini xonlikning tarixshunosligi, manbashunosligi, siyosiy tarixi, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti, savdo va diplomatik aloqalari, madaniy hayoti va boshqa muammolarga qaratilganligini k о ’rish mumkin. - Q о ’qon xonligining xorijiy mamlakatlar tarixshunosligida siyosiy tarixining yoritilishi va tarixshunoslikning asosiy jihatlarining tahlili natijalari shuni k о ’rsatadiki, Mustaqillik yillarida Q о ’qon xonligi tarixining horijlik tarixchilarning tadqiqotlarida yoritib berilishi va uning tarixshunoslik masalalari tadqiq etilganligini bir qator tadqiqotlarda qisman kuzatish mumkin. 38 Foydalanilgan adabiyotlar 1. Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. T. 1998. 2. Урунбаев А. Неизвестная рукопись по истории Кокандского ханства // Известия АН УзССР. Серия общественных наук.–1957. -№3. -С.33-38. 3. Hабиев Р. Из истории Кокандского ханства (Феодальное хозяйство Худоеnрхана). –Т.: Фан, 1973. 4. Бабаджанов. Б.М. Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент: 2010. 5. Болтабоев С.Д. XIX асрнииг 2-ярми - XX аср бошларида Туркистон ўлкасида вақф мулклари. Тарих фан. номз. дисс - Тошкент, 1995. 6. Воҳидов Ш.Ҳ. XIX – ХХ аср бошларида Қўқон хонлигида тарихнависликнинг ривожланиши. Тарих фанлари д-ри илм. 1998. - 240 б 7. Султонов У.А. Муҳаммад Солиххўжа ва унинг "Тарихи жадидайи Тошканд асари" мухим тарихий манба сифатида. Тарих фан номз ...дисс. - Тошкент: 2007. 8. Қўлдошев Ш.Т. Қўқон хонлиги ва Шарқий Туркистон ўртасидаги си еnсий. иқтисодий ва маданий алоқалар (ХУШ-ХIХ асрнииг ўрталари): Тарих фан. номз. ...дисс - Тошкент: УзР ФА ТИ, 2009. 39 9. Худойкулов Т.Д. XIX асрда Қўқон хонлигининг ижтимоий-сиеnсий, иқтисодий ва маданий ҳа еnти:Тарих фан. номз. ...дисс. - Тошкент: Уз МУ, 2009. - 172 б. 10. Исабоева Г.С. XIX аcрда Қўқон хонлигида маданий ҳа еnт: Тарих фан. номз. ...дисс. автореф. - Тошкент: Уз МУ. 2010. - 26 б. 11. Ахмеджанов Г.А. Российская империя в Центральной Азии. – Т.: Фан, 1995. – C. 137. 12. Терентьев М.А. История завоевании Средней Азии. – СПб., 1906. 13. Қўқон хонлиги тарихшунослигининг айрим масалалари. 2007. 14. Toshtemirova. A. S, Ahmadjanov. D.B – Markaziy osiyo xonliklar tarixshunosligi. T. “Zebo-print”. 2022. 15. Юсупов Ш. Хуфия қатламлар. -Т.: Маънавият, 1999. 16. Илҳомов З. Амирлашкар жангномаси. // Материалы республиканской научной конференции “Тарихий манбашунослик муаммолари” ЎзМУ, 25 апреля 2003г. 17. Бесембиев Т.К. «Тарих-и Шохрухи» как исторический источник. АлмаАта. «Наука», 1987. – C 200; «Тарих–и Шохрухи» о Восточном Туркестане // Из истории Средней Азии и Восточного Туркестана в ХV – ХIХ вв. –Т., 1987. 18. The empire of the steppes. A history of Central Asia. By Rene Qrousset. - Rutgers University press,1970. 19. Holdsworth М . Turkestan in the nineteenth century. - Oxford. 40

Qo’qon xonligi tarixini yorituvchi tarixiy asarlarni tarixchi olimlar tomonidan o’rganilishi

Купить