Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 82.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qo‘qon xonligida arxiv ishi tarixi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKA SI OLIY TA ’LIM, FA N VA IN N OVA TSIY A LA R VA ZIRLI GI MIRZO ULUG‘BEK N OMIDA GI O‘ZBEKISTON MILLIY UN IVERSITETI TA RIX FA KULTETI A RX IVSHUN OSLIK Y O‘N A LISHI 3-BOSQICH TA LA BA SI - “ J A HON A RX IVLA RI TA RIX I” FAN IDA N “ QO’QON X ON LI GIDA A RX IV ISHI TA RIX I” MA VZUSIDA TA Y Y ORLA GA N KURS ISHI Toshk ent – 2023 1 MUN DRIJ A KIRISH… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .3 I. BOB. Qo’qon xonligi t arixi v a uning ahamiy at i… … … … … … … … … … … .… 5 1.1Qo’qon xonligi paydo bo’lishi …………………………………………………..5 1.2 Qo’qon xonligi arxivi………………………………………………………….11 II.BOB. Qo’qon xonligini arxiv lasht irish nat ijalari …………..………………21 1.1Chor Rossiyasi davrida Qo’qon xonligi arxivlari……………………………..21 1.2O’zbekiston uchun Qo’qon xonligi arxivning ahamiyati……………………..28 X ulosa… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .38 Foy dalanilgan adabiy ot lar ro’y hat i… … … … … … … … … … … … … … … … … .39 2 Kirish Qo’qon xonligi arxivini o’rganishda uni tarixni bilish muhim ahamiyat kasb etadi. Birinchi Yurt boshimiz Islom Abdug’aniyevich Karimov “Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q” asarlarida avvalo o’zbeklar kimlar o’zi degan fikrni ilgari suradi va uni tagiga yetishga ya’ni o’rganishga buyruq beradi. Shu jumladan I.A.Karimov Birinchi Prеzidеnt I.A. Karimovning bir guruh tarixchi olimlar va ommaviy axborot xodimlari bilan uchrashuvidan so`ng uning «Tarixiy xotirasiz kеlajak yo`q» nomli asari chop etildi. Bu asar tarix fani rivojida yangidan-yangi ilmiy yo`nalishlar, tarixga munosabat masalasida yangi qarashlarning paydo bo`lishiga asos bo`ldi. I.A. Karimov o`zbеk xalqining tarixiy o`tmishini, uning davlatchiligi tarixini o`rganishda yagona ilmiy konsеpsiyaning yo`qligi xususida gapirib, tarixchi olimlarni bu sohaga diqqat-e'tiborini yanada kuchaytirishga chaqirdi. Asarda ta'kidlanishicha, «o`zlikni anglash tarixni bilishdan boshlanadi. Isbot talab bo`lmagan ushbu haqiqat davlat siyosati darajasiga ko`tarilishi zarur». Tarixni yoritishda biryoqlamalikka, sub'еktiv fikrlarga yo`l qo`ymaslik zarur, «faqat bahs, munozara, tahlil mеvasi bo`lgan xulosalargina bizga to`g`ri yo`l ko`rsatadi» Qo’qon xonligi arxivi hujjatlarni ham qaytadan ko’rishga chaqiradi. Chinki mustamlaka paytidagi ma’lumotlarga tayanib ish tutib bo’lmaydi aslo. Arxiv hujjatlari haqida gap umuman to’g’ri kelmaydi. Arxivlar juda aniqlik va xolislik talab qiladi bir tarafni hukmi ila qaror qabul qilib bo’lmaydi. Qo’qon xonligi va boshqa xonliklar arxivni o’rganish to’g’irlash zarur va shartdir. Kurs ishi mav zusining dolzarbligi. Arxiv muassasalarida hujjatlarni yangilash ya’ni moslash juda muhim ahamiyat kasb etadi. Bu kurs ishida tarixiy jihatdan juda katta ahamiyatga ega bo’lgan davlat haqida so’z yuritamiz. Shu jumladan hozirgi mavzu Qo’qon xonligi arxiv ishi tarixi ham o’rganilish jihatdan juda chuqur ma’nolarni qamrab oladi. Tarixini o’z holida hujjatlarga to’g’ri saqlash Qo’qon xonligi uchun muhimdir. Mav zuning o’rganilganlik darajasi. Bu Qo’qon xonligi arxivi tarixi o’rganilganlik jihatdan ham ko’p o’rganilgan muhokamalarga sabab bo’ladi. 196 2- 3 yilga qadar M.Ye.Saltikov-Shedrin nomidagi Davlat jamoat kutubxonasida saqlangan XIX asr Qo’qon xonlarining arxivi, imperator Jamoat kutubxonasiga 1876-yilda kelib tushgan edi. Ular Qo’qon xonligi Rossiya imperiyasi tarkibiga qo’shib olinishi bilan sharqshunos olim A.L.Kun tomonidan Turkiston general gubernatori K.P.fon Kaufmanga topshirilgan. Arxiv Peterburgga jo’natilishidan oldin Qo’qonda va Toshkentda uni tadqiq qilish bilan bu vaqtda O’rta Osiyoda bo’lgan N.N. Pantusov shug’ullangan edi. U tomonidan Qo’qon xonlari arxivi tarkibining qisqacha sharhi tayyorlangan bo’lib, “Qo’qon xonlarining arxivi” sarlavhasi ostida “Turkistanskiy vedomosti” gazetasining 1876-yil 12-sonida nashr etilgan edi. Kurs ishining oby ek t i. – O’zbekistondagi arxiv muassalari , “O’zarxiv” agentligi, Chor Rossiyasi turli obyekt va manbalari, qo’shni va Eron, Turkiyadagi arxiv ma’lumotlari. Kurs ishi predment i – arxiv muassasalarida mavjud arxiv hujjatlari, arxiv fondlari, ularning ro‘yxat va yig‘majildlari, davrlashtirishga oid qonunlar va standartlar, davrlashtirishda qo‘llaniladigan dasturiy ta’minotlar, shuningdek, zamonaviy axborot texnologiyalari. Kurs ishining maqsadi v a v azifalari: Qo’qon xonligi arxivi haqida ma’lumotlar to’plash. Ularni aniqlarni sarala olish o’rganilgan ma’lumotlar asosida hulosa chiqarish va bu bilimlarni imkon qadar tarqatish yoyish. Kurs ishining ahamiy at i . Boshida takidlanganidek bu mavzu juda muhim hisoblanadi. Ya’ni tarixiy jihatdan paydo bo’lishi va bosib olinishida. Arxivlarni o’rni ajralib turadi ularni o’rganish natijasida esa biz kenyingi paydo bo’luvchi savollarga labay deb javob berishimiz mumkin. Kurs ishining t uzilishi v a hajmi. Kurs ishi kirish, ikkita bob, to‘rtta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kurs ishining umumiy hajmi – 40 bet 4 I.Bob. Arxiv larda hujjat larni dav rlasht irish t ushunchasi. Qo’qon xonilgi t arixi o’rganish uni boshqarish hususiy at lar. 1.1 Qo’qon xonligi t arixi v a t ut gan o’rni 1875-yilda Qo‘qon protektoratida Xudoyorxon tomonidan o‘limga hukm qilingan Musulmonqulning o‘g‘li Abdurahmon oftobachi tomonidan katta qo‘zg‘olon uyushtirildi. Xudoyorxon Farg‘ona vodiysi va uning atrofida Rossiyaga qarshi bo‘lgan g‘azovotga qarshi chiqolmay qochib ketgach uning o‘rnini katta o‘g‘li Nasriddin egalladi. M.D. Skobelov (1843-82) Mahram qalasida bo‘lgan 50000 qo‘qonliklarni yengdi. Farg‘ona vodiysining Sharqiy qismida uyushtirilgan qipchoq va qirg‘iz qo‘zg‘olonlarini ham bostirda va Andijon, Namangan, Marg‘ilon va Qo‘qon ustidan Rossiya nazoratini mustahkamladi. 1876-yil 19- fevralda xonlik tugatilib, uning o‘rniga Farg‘ona viloyati tuzildi. XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoda olib borgan istilochilik yurishlari natijasida Qo‘qon xonligi 1876-yil bosib olindi hamda Buxoro va Xiva davlatlaridan farqli ravishda davlat sifatida butunlay tugatildi. Rossiyaga qarshi bo‘lgan g‘azovotga qarshi chiqolmay qochib ketgach uning o‘rnini katta o‘g‘li Nasriddin egalladi. M.D. Skobelov (1843-82) Mahram qalasida bo‘lgan 50000 qo‘qonliklarni yengadi. Farg‘ona vodiysining Sharqiy qismida uyushtirilgan qipchoq va qirg‘iz qo‘zg‘olonlarini ham bostiriladi va Andijon, Namangan, Marg‘ilon va Qo‘qon ustidan Rossiya nazoratini mustahkamlaydi. 1876-yil 19-fevralda xonlik tugatilib, uning o‘rniga Farg‘ona viloyati tuziladi. XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoda olib borgan istilochilik yurishlari natijasida Qo‘qon xonligi 1876-yil bosib olinadi hamda Buxoro va Xiva davlatlaridan farqli ravishda davlat sifatida butunlay tugatildi. Shundan so‘ng mustamlakachi ma’murlar xonlikdagi barcha boyliklar, asori-atiqalar qatorida noyob asarlar, arxiv hujjatlarini markazga jo‘natish chorasini ko‘radilar. Qo‘qon xonlari arxivi ham 1876- yil noyabr oyida general-gubernator K.P. Kaufman buyrug‘i bilan sharqshunos A. Kun tomonidan Peterburg shahridagi Imperator kutubxonasiga jo‘natilgan. 5 Temuriylar davridan so‘ng O‘rta Osiyo hududida tashkil topgan xonliklar davrida ham ushbu soha rivojida ma’lum yutuqlarga erishilgan. Temuriy hukmdorlar an’anasi davom ettirilib, o‘z saroylarida muhtasham kutubxonalar, kitobat san’ati ijodkorlari uchun munosib sharoitlar tashkil etilgan. XVIII asrning birinchi choragida Farg‘ona vodiysida ming urug‘i vakillari tomonidan tashkil etilgan Qo‘qon xonligida ham kutubxonachilik va kitobat san’ati taraqqiy etib, hukmdorlarning doimiy e’tibori va rag‘batida bo‘lgan. Qo‘qon xonligi saroyida kitobdor mansabidagi shaxsning faoliyat yuritganligi ham hukmdorlar tomonidan o‘z saroylarida xos kutubxona bo‘lganligidan dalolat beradi. Manbalarda qayd etilishicha, ushbu mansab dastlab Umarxon tomonidan joriy qilinib, unga Mirzo Qalandar Mushrif Isfaragiy tayinlangan. Mirzo Qalandar ushbu lavozimda vafotidan (1840-yil) ikki yil oldingacha bo‘lgan muddatda shug‘ullanib, undan so‘ng bir g‘orga kirib, to vafotiga qadar toat-ibodat bilan mashg‘ul bo‘lganligi qayd etiladi. Mirzo Qalandardan so‘ng kitobdorlik lavozimiga uning o‘g‘li Mirzo Ayub Behjat tayinlanadi. Qo‘qon xoni Umarxon davridagi mamlakatning har tomonlama yuksalishi, ayniqsa, kitobat san’atida ham ko‘zga tashlanadi. Xon saroyida xattotlar tomonidan turli xil mavzudagi kitoblar nafis bezaklar bilan ko‘chirilib, ularning chet el hukmdorlariga sovg‘a tariqasida yuborish an’anasi shakllanib borgan. Misol uchun, Umarxonning Usmonli davlatiga Hoji Mir Qurbon boshchiligidagi ilk elchilik missiyasida turli qimmatbaho sovg‘alar qatori uning turkiy tildagi she’rlar jamlangan “Muhabbatnoma” asari ham bo‘lgan. Ushbu antologiya Umarxonning topshirig‘i bilan 1818—1819-yillarda sulton Mahmud II ga taqdim etish uchun tuzilganligi qayd etiladi. Shuningdek, 1813-yilda xattot Muhammad Latif tomonidan Alisher Navoiyning “Chor devon”i ham ko‘chirilgan, u g‘oyatda xushxat 1 , jadvallari ziynatli, zarhal lavhali bo‘lgan. Amir Umarxondan keyin taxtga 1 1. Абдурасулов У.А. К истории судебно-административной практике в Хивинском ханстве в конце ХIХ – начале ХХ столетия: коллекция йасаулбаши // O’zbekiston tarixi. 2012.№1.С.64-80. 42 6 kelgan Muhammad Alixon davrida ham kitobat san’ati, xattotlik va saroyda kitoblarni ko‘plab nusxalarda ko‘chirish va tarqatish ishlari davom ettirilgan. Muhammad Alixonning o‘zi ham mohir xattot bo‘lganligi ma’lum. Muhammad Alixon onasi Nodirabegimning maslahati asosida 1838- yilda Muhammad Siddiq Tunqotar zimmasiga Alisher Navoiy “Chor devon”idan 300 nusxa ko‘chirtirish vazifasini yuklaydi. Olti oy ichida “Chor devon”dan 300 nusxa tayyorlanib, lavvoh va musavvirlar tomonidan kitob holiga keltiriladi. Shuningdek, Muhammad Alixon topshirig‘i bilan xattot Mirzo Sharif Dabir 1836-yilda Fuzuliyning devonini nasta’liq xatida, 1837-yilda esa saylangan g‘azallarini alohida go‘zal xat bilan ko‘chirgan. Muhammad Alixon davrida kitobat va xattotlik ishlariga bunday katta e’tibor qaratilishida uning onasi – shoira Nodirabegimning hissasi bor, albatta. Saroy kitobdori Buxoro istilosining so‘nggi vaqtiga qadar hukmdor Muhammad Alixon bilan birga bo‘lgan. Buxoro qo‘shinlari ta’qibidan qochib, Kafantepa degan mavzeda qo‘lga olingan Muhammad Alixon va uning yaqinlari orasida kitobdor Muhammad Ayub Behjatning ham bo‘lishi, shubhasiz, uning saroydagi xonga eng yaqin va sadoqatli kishilardan biri ekanligi haqidagi yuqorida bildirilgan fikrlarimizni tasdiqlaydi. Qo‘qonning tez orada qipchoqlar yordamida Buxoro qo‘shinidan ozod bo‘lishi va undan keyingi hukmdorlar davrlardagi saroy kutubxonasi, uning faoliyati haqida manbalarda ma’lumotlar deyarli uchramaydi. Buxoro amiri tutqunligidan qochib chiqishga muvaffaq bo‘lgan Mirzo Ayubning ham keyinchalik yana kitobdorlik vazifasida faoliyat yuritganligi haqida ma’lumotlar mavjud emas. Faqatgina arxiv hujjatlarida Qo‘qon xoni Mallaxon (1858-1862) tomonidan 1860-yil aprelida Hoja kitobdor boshliq elchilarning Sibir orqali Peterburgga yuborilganligi va ushbu davrlarda xonlik xattotlari tomonidan ko‘chirilgan asarlar 7 orqaligina saroy kutubxonasi bu davrlarda ham faoliyat yuritganini bilib olishimiz mumkin. Xudoyorxonning uchinchi hukmronlik yillari (1865—1875)ni tahlil qilish bilan saroy kutubxonasining so‘nggi yillardagi taqdiri haqida ham birmuncha mufassal ma’lumotlarga ega bo‘lamiz. Ma’lumki, Xudoyorxon tomonidan eski o‘rda – Zarrinsaroy o‘rnida yangi xon saroyi bunyod etiladi (1863—1870). Yangi o‘rdada davlat boshqaruvi uchun xos mahkamalar bilan birga, kutubxona ham faoliyat yuritgan. Qo‘qon madaniyati tarixi davlat muzeyining katta ilmiy xodimi Yahyoxon domla Dadaboyevning ma’lumotlariga qaraganda, kutubxona O‘rdaning tashqi saroy qismidagi madrasa hovlisida joylashgan. Xudoyorxon O‘rdasi tashqi va o‘rta saroylarining keyinchalik buzib yuborilishi natijasida ushbu saroy kutubxonasi bizgacha yetib kelmagan. Bu davrda Qo‘qon xonlari saroy kutubxonasidagi kitoblar miqdori va ularning tavsifi haqida rus tadqiqotchilarining ma’lumotlari asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Chor qo‘shinlari tomonidan Qo‘qon xonligining bosib olinishi oqibatida xonlikning butun boyliklari, shu jumladan, xonlik arxiv hujjatlari va saroydagi 130 ta qo‘lyozma kitoblar ham Peterburgga olib ketilgan va Imperator xalq kutubxonasiga topshirilgan. Ular orasida “Tavorixi Muqimxoniy”, “Jahonnoma”, “Rashahot”, “Rashonax ul-funun” va boshqa ko‘plab noyob asarlar bor edi. Bunday noyob sharq qo‘lyozma asarlari kutubxonasi Andijon begi Nasriddinxonning saroyida ham bo‘lgan. Shuning uchun ham Qo‘qon yurishlarida ishtirok etgan A.L.Kun 1875-yil mumkin qadar ko‘proq qo‘lyozmalar to‘plash maqsadida Andijonga ham kelgan. K.P.Kaufman topshirig‘i bilan A.L.Kun tomonidan xonlik arxivi va qayd etilgan 130 ta noyob qo‘lyozma asar Qo‘qon xonligi saroy kutubxonasi xazinasining umumiy miqdorini belgilamaydi, albatta. O‘sha paytda A.L.Kun tomonidan saroy kutubxonasining ma’lum miqdorigina olib ketilgan bo‘lib, 1897-yil Farg‘ona vodiysida ilmiy safar bilan bo‘lgan sharqshunos K.G.Zaleman xonlik kutubxonasining qolgan qismi 8 Qo‘qon shahar uyezd boshqarmasida saqlanganligini ta’kidlaydi. Bundan tashqari, 1875-yilning yozida Xudoyorxonning mamlakatdagi beqarorlik oqibatida poytaxtni tashlab Toshkentga chiqib ketishida o‘zi bilan xazina va kutubxonadagi noyob asarlarning bir qismini ham olib ketgan. Shundan so‘ng xonlik taxtiga Nasriddinbek va soxta Po‘latxonlarning kelishi davomida saroy ham bir necha marta talangan. Bundan tashqari, rus qo‘shinlari tomonidan poytaxt egallangach, xon o‘rdasiga harbiy kazarma joylashtirilgan bo‘lib, K.G.Zalemanning ta’kidlashicha, saroyning ko‘p qismlari kazarmaga moslashtirilib, faqat uning tashqi ko‘rinish qismigina ma’lum o‘zgarishlarsiz qoladi. Shulardan kelib chiqib aytish mumkinki, rus qo‘shinlarining xonlikni egallashi davomida A.Kun tomonidan Peterburgga yuborilgan 130 ta noyob qo‘lyozma Qo‘qon xonligi saroy kutubxonasining umumiy miqdori bo‘lmay, balki saroy kutubxonasi o‘z davri uchun muhtasham va manbalarga boy bo‘lgan. O‘sha davrda xonlikka qarashli beklik markazlarida, madrasa-masjidlar qoshida, aholining ziyoli qismida ham ko‘plab noyob kitoblar jamlanmasi bo‘lgan. Shu o‘rinda Qo‘qon hukmdorlarining beqaror davrlarda, jumladan, Xudoyorxonning mamlakatni tark etayotganida saroy kutubxonasiga, undagi noyob qo‘lyozma boyliklarga nisbatan bepisand munosabatda bo‘lgan, deb aytish ham noto‘g‘ri bo‘ladi. Manbalarda qayd etilishicha, Xudoyorxon Toshkentda fon Kaufman bilan muzokar alardan so‘ng, o‘zi uchun alohida qimmat li bo‘lgan Sharafuddin Ali Yazdiy “Zafarnomasi”ning jahonda yagona mukammal nusxasini Toshkentning Sebzor daha qozisi Muhiddinxo‘ja ibn Hakimxo‘ja Eshonga topshirib, Turkiston shahriga yo‘l olgan. 1913- yilda Ahmad Zakiy Validiy Turkistonga ilmiy safari davomida ushbu asar bilan ham tanishadi. Akademik Bartoldning ta’kidlashicha, o‘sha paytda qozi Muhiddinxo‘janing qo‘lida bu qo‘lyozma vaqtinchalik bo‘lib, aslida Xudoyorxonning o‘g‘li ibn Yaminbekka tegishli bo‘lgan ekan. 9 Qay holatda bo‘lmasin, Muhiddinxo‘ja o‘ziga ishonib topshirilgan bu qimmatbaho omonatga hech ham xiyonat qilmaydi. Professor Sharif Yusupov Muhiddinxo‘ja qo‘lida bo‘lgan bu qo‘lyozma bilan bog‘liq qiziq bir voqeani keltirib o‘tgan. 1899-yil mustamlakachi hukumat Sebzor dahasi qozisi Muhiddinxo‘ja bilan adovatlashib, uni katta miqdorda pora olganlikda ayblaydi. Keyinchalik shahar qozilarining qurultoyida uning ishi ko‘rilib, katta miqdordagi tuhmat qilingan mablag‘ni to‘lashga majbur etiladi. Shu voqealardan bir necha oy o‘tib, 1900-yilgi Parij xalqaro ko‘rgazmasidan unga telegramma keladi. Unda ilgariroq qozi ko‘rgazmaga yuborgan “Zafarnoma”ning noyob nusxasini katta mablag‘ to‘lab, sotib olishga rozilik so‘ralgan edi. Biroq Muhiddinxo‘ja qozi yuksak vatanparvarlik hissi va o‘ziga ishonib topshirilgan omonat haqqi ularga rad javobini berib, qo‘lyozmani qaytarishlarini so‘raydi. O‘ziga tuhmat qilingan katta miqdordagi mablag‘ni esa ota-bobolaridan qolgan bog‘ni sotib to‘laydi. “Zafarnoma”ning xonlik kutubxonasi muhri bosilgan bu noyob nusxasi 1940-yilda O‘zFA ShI ga Muhiddinxo‘ja qozining amakivachchasi tomonidan topshirilgan va hozirda ham shu yerda saqlanadi. Xudoyorxon Toshkentdan Turkiston shahriga ketish oldidan yana Mirzo Abdulqodir Bedil va Alisher Navoiy devonlarini qarindoshi Mir Orif ismli shaxsga qoldirgan. Keyinchalik Orenburgdalik vaqtida Toshkentga odam yuborib, bu ikki kitobni oldirib ketadi. Xudoyorxonga tegishli bu kitoblarning keyingi taqdiri esa noma’lumligicha qolmoqda. Shuningdek, Sharif Yusupov manbashunos olim Fuzail Islomov shaxsiy kutubxonasida saqlanayotgan Fuzuliy devoni haqida ma’lumot 2 berib, bu devon Xudoyorxonning o‘g‘li Fansurullobekka tegishli bo‘lganligi, kitobning ayrim joylarida shoir Muhyining o‘z qo‘li bilan yozgan muxammaslari borligini qayd etib o‘tadi. Shundan kelib chiqib aytish mumkinki, Xudoyorxon Qo‘qon taxtini tashlab chiqib ketish oldidan o‘z kutubxonasiga tegishli bo‘lgan 2 2. Alimov I, Ergashev F, Bo`tayev A, Arxivshunoslik// O`quv qo`llanma. – Toshkent: Sharq, 1997.06.-1 10 ayrim noyob, ajdodlardan meros bo‘lib kelayotgan qo‘lyozma asarlarni o‘zi bilan olib, bir nechtasini o‘zi uchun ishonchli bo‘lgan shaxslarga saqlash uchun bergan. Shu o‘rinda, Xudoyorx on hukmronli gining so‘nggi yillarida saroy kutubxonasining kitobdori shaxsi ham noma’lumligicha qolmoqda. Xudoyorxon saroyi kitobdori haqida tadqiqotchilar tomonidan bir necha xil fikrlar yuritilib kelinadi. Ba’zi tadqiqotchilar xonlik kutubxonasining Rossiya bosqinidan so‘ng shahar uyezdida saqlovchisi bo‘lib ishlagan mulla Sarimsoqxo‘jani so‘nggi saroy kutubxon asi rahbari (kitobdori) deb belgilaydil ar. Lekin sharqshu nos K.G.Zalemanning ma’lumoticha, mulla Sarimsoqxo‘ja xonlik kutubxonasi Qo‘qon shahar uyezd boshqarmasida saqlangan vaqtda uning vaqtinchalik saqlovchisi bo‘lgan. 1.2 Qo’qon xonligi arxiv i XVIII – XIX asrlarda Qo‘qon xonligining ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayotini yoritishda tarixiy asarlar, manbalar bilan bir qatorda arxiv hujjatlari: kirim-chiqim daftarlari, muboraknomalar, vaqfnomalar, pattalar, nasabnomalarning o‘rni beqiyosdir. XIX asrda Qo‘qon xonligida keng tarqalgan hujjatlardan biri “patta”lardir. Pattada ma’lum kishiga muayyan miqdordagi pul, maxsulot, urug‘ (don) yoki boshqa narsalarni berish lozimligi haqida ma’lumot aks ettirilgan. Patta matnlarida ham o‘ziga xos doimiy va muayyan tarkib va nutqiy qolib borki, bu ham o‘zbek (turkiy) hujjatchiligi uzoq tarixiy tajriba va tadrijiy takomil maxsuli ekanligining dalilidir. Qo‘qon xonlari arxivi P.P.Ivanov tomonidan Xiva xonlari arxivi bilan bir vaqtda topilgan bo‘lishiga qaramay, ilmiy jihatdan o‘rganilmagan edi. Hujjatlarning dastlabki tafsiloti 1968-yilda sharqshunos olim A.L. Troitskaya tomonidan “Qo‘qon xonlari arxivi katalogi” nomi bilan chop qilingan. N.N.Pantus yozishicha, arxivda muhim hisoblanga statistik ma’lumotlar, ya’ni masjid va madrasalarning vaqf yer egaligi, soliqqa tortish soliq solish, soliqdan ozod shaxslar, harbiy ishlar 11 (quro’l turlarining ro‘yxati, quro’l quyish xarajatlarining ro‘yxati, harbiy xizmatdan qochganlarning ro‘yxati), harbiylarning va boshliqlarning ismlari yozilgan edi. arajatlari va daromadlarining ro‘yxati, xon qabul qilgan sovg‘alarning ro‘yxati va boshqalar mingga yaqin saqla qolg N.N.Pantuso yana shuni ta’kidlaydiki, 1875- Qo‘qo xonligi bo‘lib o‘tgan g‘alayon tufayli arxivning ko‘pgina qismi Qo‘qonning so- biq amaldorlari tomonidan o‘g‘irlangan, hujjatlar aralashib, ayrim qism- lari shikastlangan, buzilgan, ko‘p o‘ramlarning boshi va oxiri yo‘qolgan. Markaziy davlat kutubxonasida bor yo‘g‘i 151 o‘ram bo‘lgan. Ehtimol o‘ramlarning to‘liq qismi Sankt Peterburgga ularnin ko‘p qismi muhim material sifatida Toshke qoldiril bo‘lish mumkin. Qo‘qon xonlarining arxivi uzoq vaqtg tadqiqotchilarg ma’lu bo‘lmagan. Nihoy 1939-yil Qo‘qon arxivini saralas paytida P.P.Ivanov hujjatlarning muhim miqdori tojik tilidaligi, kelib chiqishi Qo‘qon arxividan bo‘lganligini eslatib o‘tadi. 1951-yilda esa M.Yu.Yuldashe ta’kidlaydiki: “Arxiv saralash paytida Markaziy kutubxonada shuni aniqladikki, Xiva xonlarining arxivi qatori- da Qo‘qon xonlarining mashhur arxivi ham bor edi Qo‘qon xonligi tugatilib, Chor imperiyasi mustamlakasiga aylantirilganidan so‘ng ham turli sharqshunos olimlar tomonidan ilmiy safarlar uyushtirilib, ko‘plab qo‘lyozma boyliklarning tashib ketilishi davom etgan. Misol uchun, 1897-yili sharqshunos K.G.Zaleman Turkistonga qilgan safari davomida ma’lum vaqt shahar uyezd boshqarmasida saqlangan kutubxonaning qo‘riqlovchisi bo‘lgan mulla Sarimsoqxo‘jadan 3 ta qo‘lyozmani olishga muvaffaq bo‘lib, bular Husayn Injuning “Farhangi Jahongiri”, “Tarixi Roqim”, “Folnoma”, “Ruboiyoti Umar Xayyom” asarlaridan iborat to‘plam, “Sharh al- maqosidi Taftazoni” asarlaridir. Bundan tashqari, K.G.Zaleman O‘sh shahrida uyezd sudyasi D.M.Grameniskiy bilan ham uchrashib, undan 24 ta noyob qo‘lyozmani qabul qilib oladi. Zaleman Farg‘ona 12 vodiysidan tashqari Samarqand, Toshkent va Buxoro shaharlarida ham bo‘lib, Turkistonga safari davomida jami 98 ta qo‘lyozma to‘plashga muvaffaq bo‘ladi. Zaleman o‘z hisobotlarida bildirishicha, bu qo‘lyozmalarni sotib olish uchun jami 500 rubl sarflagan. Farg‘ona vodiysi va Qo‘qon xonligining boshqa hududlarida ilmiy safarda bo‘lgan tadqiqotchilarning asarlaridan ma’lum bo‘ladiki, Qo‘qon xonlari saroy kutubxonasining Xudoyorxon davriga oid bir qismi va xonlik arxiv hujjatlari imperiya poytaxtiga olib ketilgan bo‘lsa-da, uning yana bir qismi o‘zini mana shu noyob ma’naviy merosga daxldor biluvchi ziyolilar, Qo‘qon xonlariga yaqin bo‘lgan kishilar qo‘lida saqlanib qolgan. Tadqiqotchilarimiz tomonidan mahalliy aholi qo‘l ostida bo‘lgan sharq qo‘lyozma manbalari, yurtimiz va jahonning boshqa mamlakatlarida saqlanayotgan tariximizga oid manbalarni o‘rganish va tadqiq etish esa O‘rta Osiyo xonliklarida kitobat ishi, kutubxonalar, ayniqsa, xonlik saroy kutubxonalar faoliyatini yoritishda asosiy mezonlardan bo‘lib xizmat qiladi. Fargʻona viloyati - Chor Rossiyasining Turkiston general- gubernatorligi tarkibidagi viloyatlardan biri bo`lib, 1876-yil 19-fevralda Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingan Qoʻqon xonligi hududida tashkil qilingan. Tarkibiga: Margʻilon, Andijon, Qoʻqon, Namangan, Oʻsh uyezdlari va Pomir kirgan. Maydoni taxminan 160,1 ming kmni tashkil qilgan. Maʼmuriy markazi — Yangi Margʻilon shahri (1907-1924 yillarda Skobelev shahri) bo`lgan. Fargʻona viloyati (Rossiya imperiyasi) aholisi 1897-yilgi aholi roʻyxatiga koʻra, 1560411 kishidan iborat boʻlgan. Aholisining asosiy mashgʻuloti - dehqonchilik va chorvachilik bo`lib, viloyatda ekin ekiladigan yerlar 860000 desyatinani tashkil qilgan. Dehqonchilikda, asosan, bugʻdoy, kunjut, paxta, tamaki, beda, joʻxori, arpa, tariq va boshqalar ekilgan. Ayniqsa, paxtachilikka eʼtibor berilgan, 1901-yil viloyatning 232500 desyatina yeriga paxta ekilgan. Bogʻdorchilik rivojlangan. Fargʻona viloyati (Rossiya imperiyasi)dan chetga paxta, ipak, jun, poyabzal, teri, gilam, sholi chiqarilgan. Mahalliy maktab va oʻquv yurtlari 2246 ta, masjidlar 13 6554 boʻlgan. Fargʻona viloyati (Rossiya imperiyasi) aholisi Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosatiga karshi koʻplab chiqishlar qilgan. Ayniqsa, 1898-yildagi Andijon qoʻztloni va 1916-yildagi Oʻrta Osiyo qoʻzgʻolonida faol qatnashgan. 1924- yil Oʻrta Osiyo respublikalarida milliy davlat chegaralanishi oʻtkazilishi munosabati bilan Fargʻona viloyati (Rossiya imperiyasi) tugatilgan. 1876-yil 19-fevralda xonlik tugatilib, uning o‘rniga Farg‘ona viloyati tuziladi. XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoda olib borgan istilochilik yurishlari natijasida Qo‘qon xonligi 1876-yil bosib olinadi hamda Buxoro va Xiva davlatlaridan farqli ravishda davlat sifatida butunlay tugatildi. Shundan so‘ng mustamlakachi ma’murlar xonlikdagi barcha boyliklar, asori-atiqalar qatorida noyob asarlar, arxiv hujjatlarini markazga jo‘natish chorasini ko‘radilar. Qo‘qon xonlari arxivi ham 1876- yil noyabr oyida general-gubernator K.P. Kaufman buyrug‘i bilan sharqshunos A. Kun tomonidan Peterburg shahridagi Imperator kutubxonasiga jo‘natilgan. Arxivdagi hujjatlarning asosiy qismi 1866- 1875 yillarga oid bo‘lib, umumiy hajmi 5026 varaq va 151 daftardan iborat qo‘lyozma hujjatlar topilgan. Ularda xonlikning inoyatnomalari – soliqlardan ozod qilish yoki imtiyoz berish; muboraknomalari – xon xizmatchilarini tayinlash, aholini hashar ishlariga jalb qilish va bir qancha ijtimoiy-iqtisodiy ma’lumotlar mavjud bo`lgan. Saqlanib qolgan 151 ta daftarda soliq yig‘uvchilarning yozuvlari, hisobotlari, xon saroyidagi sarf- xarajatlar va boshqa yozuvlar o‘z aksini topgan bo‘lib, xonlikning iqtisodiy tarixini yoritishda muhim manba hisoblanadi. XVIII – XIX asrlarda Qo‘qon xonligining ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayotini yoritishda tarixiy asarlar, manbalar bilan bir qatorda arxiv hujjatlari: kirim-chiqim daftarlari, muboraknomalar, vaqfnomalar, pattalar, nasabnomalarning o‘rni beqiyosdir. XIX asrda Qo‘qon xonligida, xususan, Farg`ona viloyatida keng tarqalgan hujjatlardan biri “patta”lardir. Pattada ma’lum kishiga muayyan miqdordagi pul, maxsulot, urug‘ (don) yoki boshqa narsalarni berish lozimligi haqida ma’lumot aks ettirilgan. Patta matnlarida ham o‘ziga xos doimiy va muayyan tarkib va nutqiy qolib borki, bu ham o‘zbek (turkiy) hujjatchiligi uzoq tarixiy tajriba va tadrijiy takomil maxsuli ekanligining dalilidir. Qo‘qon xonlari arxivi P.P.Ivanov tomonidan Xiva xonlari arxivi bilan bir vaqtda topilgan bo‘lishiga 14 qaramay, ilmiy jihatdan o‘rganilmagan edi. Hujjatlarning dastlabki tafsiloti 1968-yilda sharqshunos olim A.L. Troitskaya tomonidan “Qo‘qon xonlari arxivi katalogi” 3 nomi bilan chop qilingan. Qo‘qon xonlari arxivi ham 1962-yilda 3800 yig‘ma jild tartibida mamlakatimizga olib kelingan va hozirda O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Davlat arxivida saqlanmoqda. Qo‘qon va Xiva xonligiga oid hujjatlarni to‘plagan sharqshunos olim A.L. Kunning kolleksiyasi ham diqqatga sazovordir. Bugungi kunda A.L. Kunning hayoti va faoliyatiga oid hujjatlar SanktPeterburgda, Sharq qo‘yozmalari institudagi shaxsiy arxivida saqlanadi. 33-raqam ostidagi mazkur jamg‘armada 300 dan ortiq yig‘ma jild mavjud bo‘lib, ularning aksariyati A. Kun tarafidan yig‘ilgan Markaziy Osiyo xalqlari, xususan, Farg`ona viloyatining ijtimoiy-iqtisodiy tarixi hamda etnografiyasiga oid materiallardan iborat. A.L.Kun kolleksiyasidagi hujjatlar tarkibi haqida kengroq tasavvurga ega bo‘lish uchun quyida hujjatlar mazmuniga qisqacha to‘xtalib o‘tamiz. Yorliqlar. Kun kolleksiyasida esa bu turdagi hujjatlar taxminan 1 ta chala ko‘chirilgani bilan birga 60 tani (ular matnda Yorliq, nishon, inoyatnoma shaklida 41 tilga olingan) tashkil etadi. Eng qadimgisi 938/1531-32 yilda shayboniy Abu Sa’idxon (1531- 1534) tarafidan, eng oxirgi 2 ta hujjat 1280 yil rabi’ ul-avvalda (1863 yil avg- sent.) Qo‘qon xoni Sulton Sayidxon (1863-1865) va uning vaziri Alimquli amirlashkar tarafidan berilgan. Quyidagi tayanch so‘z va iboralar keng qo`llanilgan: qo‘shbegi, amir yozishmalari va uning farmonlari, qo‘shbegi nomiga kelgan iltimos va xabarlar, siyosiy agentlik, biletlar, pattalar, Yorliqlar, inoyatnomalar, muboraknomalar, ma’lumotnomalar, guvohnomalar, telegrammalar, gazetalar va jurnallar. Rossiyasi imperiyasi boshqaruvi davrida Turkistonda arxiv ishi. 1867- yida Turkiston general – gubernatorligi tashkil topgan bo‘lsa, 1886-yilda Turkiston o‘lkasi deb qayta nomlandi. U o‘z ichiga Xiva xonligi va Buxoro amirligining bir qismini, Qo‘qon va qirg‘iz xonliklari, Katta O‘rda (Janubiy Qozog‘iston) hududlarini qamrab olgan. 1882-yilda Rossiya imperiyasining Orenburg va G‘arbiy Sibir hududlari Steppe general – gubernatorligiga ko‘chirildi va Qozog‘istonning 3 3. Alimov.I.A. Arxivshunoslik/ O`quv qo`llanma. – Andijon: ADU, 2005. 15 shimoliy va markaziy hududlarini ham o‘z tarkibiga kiritdi. Podsho hokimiyati tomonidan tayinlangan harbiy boshliqlar mahalliy boshqaruvni rad yetib, viloyatlarni boshqarib keldilar. Rossiya hukmronligida g‘arbiy Turkistonning mahalliy aholisi vakillari boshqaruvda eng past mavqe’ga ega edi. Bilimli mahalliy aholining soni haligacha 43 noma’lum edi. Chunki, Rossiya statistiklari ona tilida yozishni biladigan, maktab va madrasalarda ta’lim olgan musulmonlarni butunlay e’tiborsiz qoldirib, faqatgina krill yozuvini o‘qiy oladiganlarni savodli hisoblagan. Turkiston o‘lkasida mustamlaka boshqaruvi davrida turli xil idoralar faoliyat ko‘rsatib, ularning hujjatlari joylarda saqlangan. Chunki maxsus arxivlar tashkil etilmagan edi. Aksariyat idoralarda hujjatlarni saqlash uchun yetarli sharoit va hatto maxsus xona ham ajratilmagan. 1908 – 1909- yillarda o‘lkada taftish o‘tkazgan senator graf K.K. Palen o‘z hisobotida Turkiston general – gubernatorligi kanselyariyasi (devonxona) uchun yangi bino qurulishida arxiv uchun ajratilgan xonaning kichkinagina ekanligini qayd etadi. Bundan tashqari hujjatlarni saqlash ishiga muassasa rahbarlarining o‘zboshimchalik bilan yig‘majildlarni yo‘q qilishga qaratilgan buyruqlari ham salbiy ta’sir o‘tkazar edi. Mahalliy yozma manbalar asosida Markaziy Osiyoda yangi ilmiy bilimlarning rivojlanish davri bo‘ldi. Podsho Rossiyasining oxirgi o‘n yilligida qo‘lyozma va kitoblar savdo maxsulotlari aylantirilgan. Qimmatbaho qo‘lyozmalar Markaziy Osiyoda sotildi, sotib olindi va o‘g‘irlandi. Shu bilan birgalikda deyarli har bir shaharda ayniqsa Farg`ona, Buxoro va Qarshi shaharlarida XIX asrda savdosotiq gullab yashnadi va ushbu shaharlar bozorlarida qo‘lyozmalar va nashr qilingan kitoblar ochiq tarzda namoyishga qo‘yildi. XIX asr oxiri va XX asr 1-choragida Rossiya sharqshunoslari tomonidan namoyish etilgan kolleksiyalar bunga yorqin dalildir. 1873-yilda Rossiya armiyasi tomonidan poytaxt ishg‘ol qilingach, Xiva xonligi hujjatlarini ilk marotaba tartibga solingan A.L. Kunning kolleksiyasi buning misolidir. Osiyo muzeyi direktori tomonidan yuzaga keladigan har qanday imkoniyatni qo‘ldan boy bermaslik to‘g‘risida ko‘rsatma olgan V.V. Bartoldning bosh maqsadi qo‘lyozmalarni qo‘lga kiritish emas, balki, ularni turgan joyini 16 aniqlab, o‘z o‘rnida o‘rganish bo‘lgan. 1915-yil Buxoroga savdo safari davomida V.A. Ivanov 1057 tomga yaqin arab, fors, turk va yahudiy-fors qo‘lyozmalarni to‘plagan. Turkiston o‘lkasini yanada chuqurroq o‘rganish, uning tabiiy boyliklari to‘g‘risida statistik va tarixiy ma’lumotlarni bir joyga yig‘ish maqsadida 1873-yil oktyabr oyida Turkiston general – gubernatori K. P. Kaufman Toshkent shahrida Markaziy arxiv tuzish loyihasini ilgari surdi. Markaziy arxivga barcha muassasa va idoralarning tugallangan yig‘majildlari kelib tushishi va shu yerda tizimga solinib, tariflanishi ko‘zga tutilgan edi. Bu davrda Farg`ina viloyati arxivlari 4 ta bo‘limdan iborat bo‘lib: - birinchi bo‘limda Turkiston general – gubernatorligi kanselyariyasi hujjatlari; - ikkinchi bo‘limda viloyat, shahar sud boshqarmalari va Toshkent yarmarka qo‘mitasi hujjatlari; - uchinchi bo‘limda Turkiston harbiy okrugi shtabi, harbiy okrug kengashi, topografik va barcha harbiy bo‘linmalar hujjatlari; - to‘rtinchi bo‘limda esa, Sirdaryo viloyat shtabi hujjatlari kelib tushishi rejalashtirilgan edi. Loyihada Toshkent, Farg`ona va Sirdaryo viloyatidan tashqari boshqa hududlarda joylashgan muassasalar arxivlari hujjatlariga e’tibor qaratilmagan edi. Markaziy arxiv loyihasi Fon Kaufman vafotidan so‘ng amalga oshirilmay unitildi. Turkiston o‘lkasida yetakchi muassasa bu Turkiston general – gubernatorlik devonxonasi edi. Rossiya imperiyasi apparatining oliy buyurokratik organi bo‘lmish mazkur devon ko‘p minglab kishilarning taqdirini hal qilgan. 1867- yilda tashkil etilgan va dastlabki vaqtlarda 4 ta, keyinchalik 9 ta bo‘limni o‘z ichiga olgan devon ma’muriy-fuqaroviy va nozirlik tartiblari, yer masalalari va majburiyatlar, yo‘l qurilishi, Xiva, Buxoro va Qo`qonning Rossiya imperiyasiga tobeligi bilan bog‘liq 17 hamda sharqning qo‘shni mamlakatlari bilan aloqalariga oid masalalar bilan shug‘ullangan. Devonxona tarkibida tuzilgan arxiv bo‘limida 1882- yilgacha 9968 ta yig‘majild mujassamlashgan bo‘lib, ular etarli darajada tartibga solinmagan edi. 1904-yilda Turkiston general – gubernatorligi devoni arxivi faoliyatini tekshirgan maxsus komissiya arxivga bo‘limlardan hujjatlar tartibsiz ravishda sarlavha va ro‘yxatsiz topshirilayotganini qayd etgan. Viloyatlar boshqarmalari, xususan, Farg`ona viloyati devonlarida ham arxiv ishi achinarli holatda edi. Xususan Farg`ona viloyati devoni arxivi joylashgan xona umuman talabga javob bermasligi va 1899-yilgacha ushbu arxivning 2 mingdan ortiq yig‘majildi 45 boshqarma “komissiyasi” tomonidan yo‘q qilishga ajratilganligi taftish hisobotlarida qayd etilgan. Umuman olganda, XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkiston o‘lkasida, xususan, Farg`ona viloyatida arxiv muassasalari umumiy boshqaruv tizimiga ega emas edi. Idoraviy arxivlarda hujjatlarni saqlash va ulardan foydalanish uchun zaruriy shart-sharoitlar etishmas, muassasa boshliqlari esa arxiv hujjatlari to‘g‘risida tasavvurga ega emas edilar. O‘zbekistonda hozirgi ko‘rinishdagi arxiv muassasalari sovetlar hukmronligi davrida tashkil etila boshlangan . Ma’lumotlarga ko‘ra, ming urug‘ining boshlig‘i, taxminan 1669- 1670 yillarda tug‘ilgan Shohruhbiy ibn Ashur Muhammad (1709-1721 yy.) Chodak xo‘jalari qo‘lida bo‘lgan siyosiy hokimiyatni kuch bilan tortib olib, 1709/1710 yilda Farg‘ona vodiysidagi minglar sulolasi hukmronligiga asos soldi. Ammo, uning hokimiyati hali ashtarxoniylardan to‘la yoki batamom mustaqil emas edi. Chunki manbalarda Shohruhbiyning nomi ashtarxoniy Abulfayzxondan so‘ng tilga olinib, Shohruhbiyga 4 Buxoro xoni tomonidan otaliq unvoni berilgani eslatiladi. Bu haqda tadqiqotchilarning ham fikrlari munozaralidir. Nima bo‘lganda ham, Shohruhbiy Buxoro xonligidan mustaqil ravishda (nisbatan bo‘lsa ham) siyosat olib borishga harakat qilib, minglar sulolasi tasarrufidagi yerlarni kengaytira boshladi. Shohruhbiy 4 4. Aminov M. va boshqa. Ish yuritish. (amaliy qo`llanma). – Toshkent: O`zME, 2000 18 hukmronligi davrida Qo‘qon, Namangan, Marg‘ilon, Konibodom, Isfara va ularning atroflaridagi qishloqlar minglar sulolasi qo‘lida bo‘lgan. Shohruhbiyning o‘g‘li va vorisi Muhammad Abdurahimbiy (1721- 1733 yy.) taxtga o‘tirganidan so‘ng minglar tasarrufidagi yerlar yana kengaya boshladi. Abdurahimbiy 1724 yilda Andijonni, 1725 yilda Xo‘jandni, 1726 yilda O‘ratepani bosib olib, xonlik hududlariga qo‘shib oldi. U qisqa muddat bo‘lsa-da Buxoroga qarashli Samarqand va Kattaqo‘rg‘onni egallab, Shahrisabzga ham tahdid solgan. Abdurahimbiy Qo‘qon (Xo‘qand) qishlog‘i o‘rni va atrofida yangi shaharga (dastlab Qal’ai Rahimbiy deb nomlangan, keyin esa Qo‘qon) asos soladi va bu shahar xonlikning poytaxtiga aylanadi. 1733-1750 yillarda hukmronlik qilgan Muhammad Abdulkarimbiy ibn Shohruhbiy asosiy etiborini mudofaa ishlariga qaratdi. U xonlikning poytaxti Qo‘qonda Isfara, Qatag‘on, Marg‘ilon, Haydarbek nomli darvozalar qurdirib, shahar atrofini mustahkam devor bilan o‘ratib oldi. Shu bilan birga u 1741-1745 yillardagi qalmoqlar (jung‘orlar) ning Farg‘onaga qilgan hujumlariga zarba berdi. Abdulkarimbiy qalmoqlarga qarshi kurashda qirg‘iz-qipchoqlar va O‘ratepa hokimi Fozilbiy yuz yordamiga tayandi hamda xonlik mustaqilligini saqlab qoldi. O‘z davrida Olimxon harbiy yurishlar qilib o‘ziga yangi viloyatlarni , jumladan Ohangaron vohasi, Toshkent, Chimkent, Turkistonni bo‘ysundirishga muvaffaq bo‘ldi. Qisqa muddat O‘ratepani ham egalladi, Jizzax va Zominga yurishlar qildi. Harbiy islohatlar o‘tkazib, markazlashgan va kuchli davlat tuzish uchun harakat qilayotgan Olimxonning siyosatidan norozi bo‘lgan ayrim zodagonlar guruhi unga qarshi fitna tayyorlay boshladilar. Olimxon o‘z hokimiyatini mustahkamlash maqsadida ukasi Rustambekni, bir nechta sarkardalarni, din peshvolarini o‘ldirtirib yuboradi. Manbalarning ma’lumot berishicha, bu voqyealardan so‘ng kuchayib ketgan fitnachilarga Olimxonning ukasi Umarbek boshchilik qilgan. Natijada, 1810 yilda Olimxon Toshkentdan Qo‘qonga qaytayotganda, Oltiqush mavzesida o‘g‘li Shohruhbek bilan birga Qambar Mirza tomonidan otib o‘ldiriladi. 19 xonligining O‘rta Osiyo mintaqasidagi siyosiy jarayonlar va o‘zaro munosabatlarga faol aralashuvi ham Umarxon davridan boshlanadi. O‘z darvida Umarxonning elchilari Xiva, Xitoy va Turkiya davlatlariga jo‘natilganligi ma’lum. N.Petrovskiy Umarxon hukmronligi davri haqida quyidagi ma’lumotlarni beradi: “Umarning xonligi ham oldingi xonlarnikidek davom etdi, ya’ni, u o‘z yerlarini kengaytirdi. Bu xon davrida Turkiston viloyati musulmonlarning Hazrat (Sulton al-orifin Ahmad Yassaviy davf etilgan Turkiston) shahri bilan birga zabt etildi. Umarxon halq sevib ardoqlagan xonlardan biri bo‘ldi. Qo‘qonda ikki qator she’r tarqalgan bo‘lib, unda Umarxon haqida juda iliq va yaxshi so‘zlar aytilar edi”. 1822 yilda Umarxon kasallanib vafot etganidan so‘ng taxtga uning o‘g‘li Muhammadalixon (Madalixon) (1822-1842 yy.) o‘tiradi. Uning hukmronligi davrida Qo‘qon honligining hududi yanada kengayib, qirg‘izlarning ba’zi tumanlari xonlikka qo‘shib olinadi hamda Ko‘lob, Hisor, Badaxshon, Darvoz, Maschoh kabi viloyatlar Muhammadalixon hukmronligini tan oladilar. Manbalarga ko‘ra, Muhammadalixon hukmronligining dastlabki yillari yaxshi va odilona kechgan. U 1826-1831 yillar davomida Qashg‘arga yurishlar qilib, bu yerdagi musulmonlarni xitoyliklar zulmidan ozod qildi hamda 70 ming uyg‘ur musulmonlarini Andijon viloyatiga ko‘chirib keltirdi. Natijada din peshvorlari Muhammadalixonga “G‘oziy” (“din homiysi”, “din yo‘lida kurashuvchi”) unvonini berdilar. 1840 yilda Muhammadalixonning bosh maslahatchisi, davlatni boshqaruv ishlarida katta tajribaga ega bo‘lgan Haqquli mingboshining tuhmatga uchrab xon tomonidan qatl etilishi shusiz ham qaltis bo‘lib turgan vaziyatni yanada keskinlashtirib yubordi. Undan tashqari xon davlat ishlariga loqayd bo‘lib, asosiy vaqtini haramida o‘tkaza boshladi. Natijada davlatni boshqaruv ishlarida suiste’molliklardan umumiy noroziliklar boshlanib, xonni ag‘darish uchun fitna tayyorlana boshladi. 20 II.BOB. Qo’qon xonligini arxiv lasht irish nat ijalari 2.1 Chor Rossiy asi dav rida Qo’qon xonligi arxiv lari XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoda olib borgan istilochilik yurishlari natijasida Qo‘qon xonligi 1876-yil bosib olindi hamda Buxoro va Xiva davlatlaridan farqli ravishda davlat sifatida butunlay tugatildi. Shundan so‘ng mustamlakachi ma’murlar xonlikdagi barcha boyliklar, asoruatiqalar qatorida noyob asarlar, arxiv hujjatlarini markazga jo‘natish chorasini ko‘rdilar. Qo‘qon xonlari arxivi ham 1876- yil noyabr oyida general-gubernator K.P. Kaufman buyrug‘i bilan sharqshunos A. Kun tomonidan Peterburg shahridagi Imperator kutubxonasiga jo‘natilgan. Arxivdagi hujjatlarning asosiy qismi 1866- 1875 yillarga oid bo‘lib, umumiy hajmi 5026 varaq va 151 daftardan iborat qo‘lyozma hujjatlar topilgan. Ularda xonlikning inoyatnomalari – soliqlardan ozod qilish yoki imtiyoz berish; muboraknomalari – xon xizmatchilarini tayinlash, aholini hashar ishlariga jalb qilish va bir qancha ijtimoiy-iqtisodiy ma’lumotlar mavjud. Saqlanib qolgan 151 ta daftarda soliq yig‘uvchilarning yozuvlari, hisobotlari, xon 40 saroyidagi sarf-xarajatlar va boshqa yozuvlar o‘z aksini topgan bo‘lib, xonlikning iqtisodiy tarixini yoritishda muhim manba hisoblanadi. XVIII – XIX asrlarda Qo‘qon xonligining ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayotini yoritishda tarixiy asarlar, manbalar bilan bir qatorda arxiv hujjatlari: kirim-chiqim daftarlari, muboraknomalar, vaqfnomalar, pattalar, nasabnomalarning o‘rni beqiyosdir. XIX asrda Qo‘qon xonligida keng tarqalgan hujjatlardan biri “patta”lardir. Pattada ma’lum kishiga muayyan miqdordagi pul, maxsulot, urug‘ (don) yoki boshqa narsalarni berish lozimligi haqida ma’lumot aks ettirilgan. Patta matnlarida ham o‘ziga xos doimiy va muayyan tarkib va nutqiy qolib borki, bu ham o‘zbek (turkiy) hujjatchiligi uzoq tarixiy tajriba va tadrijiy takomil maxsuli ekanligining dalilidir. Qo‘qon xonlari arxivi P.P.Ivanov tomonidan Xiva xonlari arxivi bilan bir vaqtda topilgan bo‘lishiga qaramay, ilmiy jihatdan o‘rganilmagan edi. Hujjatlarning dastlabki tafsiloti 1968-yilda sharqshunos olim A.L. Troitskaya tomonidan “Qo‘qon xonlari arxivi katalogi” nomi bilan chop qilingan. Qo‘qon xonlari arxivi ham 1962-yilda 3 800 yig‘majild 21 tartibida mamlakatimizga olib kelingan va hozirda O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Davlat arxivida saqlanmoqda. Qo‘qon va Xiva xonligiga oid hujjatlarni to‘plagan sharqshunos olim A.L. Kunning kolleksiyasi ham diqqatga sazovordir. Bugungi kunda A. Kunning hayoti va faoliyatiga oid hujjatlar Sankt-Peterburgda, Sharq qo‘yozmalari institudagi shaxsiy arxivida saqlanadi. 33-raqam ostidagi mazkur jamg‘armada 300 dan ortiq yig‘ma jild mavjud bo‘lib, ularning aksariyati A. Kun tarafidan yig‘ilgan Markaziy Osiyo xalqlari ijtimoiy-iqtisodiy tarixi hamda etnografiyasiga oid materiallardan iborat. Kun kolleksiyasidagi hujjatlar tarkibi haqida kengroq tasavvurga ega bo‘lish uchun quyida hujjatlar mazmuniga qisqacha to‘xtalib o‘tamiz. Yorliqlar. Kun kolleksiyasida esa bu turdagi hujjatlar taxminan 1 ta chala ko‘chirilgani bilan birga 60 tani (ular matnda Yorliq, nishon, inoyatnoma shaklida 41 tilga olingan) tashkil etadi. Eng qadimgisi 938/1531-32 yilda shayboniy Abu Sa’idxon (1531-1534) tarafidan, eng oxirgi 2 ta hujjat 1280 yil rabi’ ul-avvalda (1863 yil avg-sent.) Qo‘qon xoni Sulton Sayidxon (1863-1865) va uning vaziri Alimquli amirlashkar tarafidan berilgan. Lekin o‘z kuchlari bilan fitnani amalga oshirishga ko‘zi yetmagan bir guruh Qo‘qon amaldorlari boshqa xon saylash maqsadida Buxoro amiri Nasrulloga noma yozib, undan yordam so‘rashdi. Qo‘qon yurishi uchun bahona topolmay turgan Amir Nasrullo bu taklifni tezda qabul qilib, 1842 yil aprelda Qo‘qonni bosib oldi. Qo‘qondan oilasi bilan Namangan tomonga qochgan Muhammadalixon tutib keltirilib, oilasining bir qismi bilan qatl ettirildi. Amir Nasrullo Qo‘qon xonligining Buxoroga qo‘shib olinganligini e’lon qilib, Qo‘qonda o‘z noibi Ibrohim dodhoh Mang‘itni qoldiradi. Ammo, Ibroxim dodhohning Qo‘qon halqiga o‘tkazgan jabr-zulmi, soliqlarning haddan tashqari oshib ketishi natijasida aholi qo‘zg‘olon ko‘tarib, Buxoro hukmronligidan ozod qilish uchun qipchoqlarni yordamga taklif etadilar. Qipchoqlar Muhammadalixonning qarindoshi Sherali boshchiligida Qo‘qonga kelib, buxoroliklarni tor-mor etdilar hamda Sheralixon (1842-1845 yy.) taxtni 22 egalladi. Qipchoqlar esa shu vaqtdan boshlab uzoq vaqt xonlikda yetakchi mavqyega ega bo‘ldilar. Qo‘qonda bo‘lgan voqyealardan xabar topgan amir Nasrullo 1842 yilning kuzida yana Qo‘qonga yurish qildi, ammo bu safar unga omad kulib boqmadi. Muhammadalixon davrida yuzboshi bo‘lgan Musulmonquli qipchoq Nasrulloning ishonchiga kirib Qo‘qonga keladi va qo‘qonliklarni taslim bo‘lishga ko‘ndirish o‘rniga bir tan – bir jon bo‘lib amir Nasrulloga qarshi kurashga chorlaydi. Uning maslahatiga ko‘ra Qo‘qonda himoya vositalari kuchaytirildi. Bir oydan ziyodroq Qo‘qonni qamal qilgan amir Nasrullo o‘ziga qarshi suiqasd uyushtirilayotligi hamda xivaliklar chegaraga joylashgan Buxoro qishloqlariga hujum qilayotganligi haqidagi xabarni olib Buxoroga qaytishga majbur bo‘ldi. Umuman olgan, XIX asrning o‘rtalariga kelib Qo‘qon xonligidagi siyosiy jarayonlar hamda ichki ahvol yanada og‘irlashgan edi. So‘nggi tadqiqotlarga ko‘ra, buning sababi birinchidan, o‘troq aholi ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi bo‘lgan qipchoqlar hokimiyatni tan olmaganlar. Xonlik hududlaridagi ba’zi viloyat hukmdorlari Musulmonqo‘lga qarshi chiqdilar. Ikkinchidan, hokimiyatda yuqori mavqyeni egallash hamda xonga ta’sir o‘tkazish uchun qipchoqlar orasida ham o‘zaro kurashlar borardi. Bu kurashlarda qipchoqlarning qulon urug‘idan bo‘lgan Musulmonquli ham faol ishtirok etgan. Uchinchi sabab esa, qipchoqlarning o‘troq aholiga nisbatan yuritgan siyosati edi. Qipchoqlar o‘troq aholiga nisbatan bepisan dlik nazari bilan qarab, boshqa elat va etnik guruhl arni kamsitganlar. To‘rtinchidan esa, tashqi omil – Rossiya imperiyasining asta-sekinlik bilan xonlik hududlariga bostirib kirishi siyosiy jarayonlarning yanada keskinlashuviga sabab bo‘lgan edi. 1852 yilga kelib, Musulmonquli va qipchoqlarga qarshi kurash uchun o‘troq mulkdorlar va toshkentlik zodagonlar Xudoyorxon atrofida birlashdilar. Bu kuchlar yordamida Xudoyorxon Musulmonqulini 1853 yilda qatl etib, uning tarafdorlarini yo‘q qilgani bilan taxt uchun kurashlarga barham bera olmadi. Bunday vaziyatda xonlikning ichki ahvoli og‘irlashib, u faol tashqi siyosatdan ham ancha orqada qoldi. 23 1858 yilda Sheralixonning ikkinchi xotinidan bo‘lgan o‘g‘li Mallaxon Xudoyorxonni taxtdan ag‘darib, o‘zini xon deb e’lon qildi. Mallaxon va Aliquli qirg‘iz boshchiligida yangidan tiklangan ko‘chmanchilar guruhi uzoq hukm surmadi. Aynan shu guruh a’zolari Mallaxonga qarshi til biriktirib, 1863 yil 25 fevralda uni o‘ldirdilar. Taxtga esa Xudoyorxonning akasi Sarimsoqbekning o‘g‘li Shohmurod o‘tqazildi. Lekin, qo‘shin boshliqlari va saroydagi ko‘pchilik amaldorlar unga qarshi fitna uyushtirib, Xudoyorxonga yana taxtga o‘tirishni taklif etib, odam yuboradilar. Xonlikdagi ichki nizolar tashqi dushmanlarga nihoyatda qo‘l kelgan edi. Bunday vaziyatdan unumli foydalangan chor Rossiyasi qo‘shinlari 1864 yilda Turkiston va Chimkentni bosib oldi. 1865 yil bahorida ular Toshkentga yaqinlashib, Niyozbek qal’asini egalladilar. Uzoq qamaldan so‘ng 17 iyunda Toshkent egallandi. Qo‘qondagi sarosimaliklardan foydalangan Xudoyorxon 1865 yilning yozida amir qo‘shinlari yordamida so‘ngi marta Qo‘qon taxtini qo‘lga kiritdi. Shundan so‘ng u amirning talablariga boshqa itoat etmay qo‘ydi. Xudoyorxon 1867 yil yanvar oyida Rossiya bilan savdo bitimini, 1868 yil 13 fevralda Qo‘qon va Rossiya shartnomasini imzoladi. Xudoyorxon 1868-1873 yillar oralig‘ida Rossiya bilan munosabatlarini yaxshilash maqsadida Toshkentga ko‘plab sovg‘a- salomlar yubordi. Shuningdek, Rossiya savdogarlari uchun qulay shart-sharoitlar yaratib berdi. Natijada Qo‘qon xonligi amalda Rossiyaning vassaliga aylanib qoldi. Xonlik hududida hukm surgan nisbiy osoyishtalik 1873 yilgacha davom etgan bo‘lsa ham, hukmdor, uning yaqinlari va mahalliy hokimlarning jabr-zulmi hamda qirg‘iz-qipqoqlarning qayta bosh ko‘tarishi natijasida bu yerlarda o‘zaro nizolar, xalq chiqishlari boshlandi. Hususan, 1873 yilda Po‘latxon (asli ismi Mulla Ishoq Hasan o‘g‘li) qirg‘izlar tomonidan xon qilib ko‘tarilib, u boshchiligida qo‘zg‘olon ko‘tarildi. Saroydagi nufuzli amaldorlardan biri Abdurahmon oftobachi Xudoyorxonni taxtdan ag‘darish va uning o‘g‘li Sayid Nasriddinbekni xon taxtiga 24 5 o‘tqazish maqsadida Po‘latxon bilan til biriktirdi va O‘rdada isyon ko‘tardi. Sayid Nasriddinbek Abdurahmon oftobachi ko‘magida xon deb (1875-1876yy.) e’lon qilindi. Xudoyorxon Nasriddinbek foydasiga taxtdan voz kechib, avval, Xo‘jandga, undan Toshkentga qochdi. Nasriddinbekning hokimiyat tepasiga kelishi ham mamlakatdagi siyosiy vaziyatning keskinligini bartaraf eta olmadi. Buni tushunib yetgan Abdurahmon oftobachi xonlik aholisini Rossiyaga qarshi kurashga safarbar qilmoqchi bo‘ldi. Ammo, ruslarning qattiq qarshiligiga duch kelib Mahram yaqinidagi jangda ulardan yengildi. Po‘latxon ham ruslarga qarshi kurashish maqsadida Qo‘qonga hujum qilmoqchi bo‘lib turgan vaqtda, ya’ni, 1875 yil 25 sentyabrda Nasriddixon Rossiya imperiyasi hukumati bilan bitim tuzdi. Bu xabar tezda butun Qo‘qonga yoyilib aholi yana isyon ko‘tardi va O‘rdaga hujum qildi. Nasriddinxon taxtni tashlab Xo‘jandga qochdi. Marg‘ilonda Rossiya imperiyasi askarlariga qarshi aholini safarbar qilayotgan Po‘latxon qo‘shiniga shaharliklar, madrasa talabalari va ko‘chmanchi aholi vakillari kelib qo‘shildi. Ularga qo‘zg‘olon vaqtida bosqinchilar bilan hamkorlik qilgan qishilar va xon oilasi vakillarini qatl etish buyurildi. Bu paytda Namanganda bo‘lgan Skobelev Rossiya imperiyasining topshirig‘iga asosan 1876 yil fevralida Qo‘qon xonligini butunlay bosib olishga kirishdi. Abduraxmon oftobachi va Po‘latxon qo‘lga olindi. Abduraxmon oftobachi Rossiyaning Yekaterinos lav guberniyasi ga, Nasriddinxo n esa Vladimir nuberniyasiga surgun qilindi. Shu tariqa, 1876 yil 19 fevralda 150 yildan ko‘proq hukm surgan Qo‘qon xonligi tugatilib, uning hududlari Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olindi va uning o‘rniga Farg‘ona viloyati tashkil etildi. Ma’muriy–hududiy tuzilishi va aholisi. XVIII asr oxirlarida xonlikning hududi faqat Farg‘ona vodiysidan iborat bo‘lib, bu davrda Norbo‘tabiy vodiydagi barcha beklik va viloyatlarni o‘z itoatiga kirgizib, ularni Qo‘qonga bo‘ysundirdi. Uning 5 25 davrida Andijon va Marg‘ilon viloyatlari vodiydagi eng katta mulklar edi. Olimxon davrida xonlik hududlari Toshkent va uning atrofidagi yerlar hisobidan ancha 6 kengaydi. Tarixiy manbalarda Toshkent mulki – viloyat, shahar, Toshkent va Dashti Qipchoq viloyati nomlari bilan tilga olinadi. Uning hududlariga Ohangaron, Chinoz, Toshkent atrofi, Sirdaryo bo‘ylaridagi Turkiston shahri va uning atroflari kirgan. Bu mulkning hokimlari manba va hujjatlarda hokim, hukmdor, voliy, noib atamalari bilan tilga olinadi. Umarxon davrida Xo‘jand, O‘ratepa va Jizzax atrofidagi yerlarga ham ketma-ket yurishlar qilinib, 1817 yilda O‘ratepa bosib olinadi. Muhammadalixon davrida xonlikning hududlari yanada kengayadi. Bu davrda xonlik shimolda Rossiyaga qarashli Tashqi Sibir okrugi bilan, g‘arbda Xiva va Buxoro amirligi bilan, janubda Qorategin, Darvoz va undan uzoqroqdagi yerlar – Shug‘non, Ro‘shon va Vaxon (bu hudud Qo‘qonga nomigagiga qaram bo‘lgan) Ko‘lob bilan, sharqda Qashg‘ar bilan chegaralangan. Xonlik yerlariga Sirdaryo bilan Qorategin O‘rtasida joylashgan Farg‘ona hududlari, Sirdaryoning o‘ng qirg‘og‘ida joylashgan Namangan, Xo‘jand va boshqa shaharlar, Buxoro amirligi va Qo‘qon xonligi o‘rtasida joylashgan Qurama viloyati, Turkiston, Sirdaryoning quyi oqimidagi to Balxash ko‘ligacha bo‘lgan qirg‘izlar yashaydigan yerlar, ko‘chmanchi qirg‘izlar yashaydigan Billur tog‘ining sharqiy etaklari, 1830 yildan boshlab g‘arbiy etaklari ham kirgan. XIX asr manbalari da Qo‘qon xonligi beklik, ba’zan viloyat va sarkorlik sifatida tilga olingan ma’muriy – hududiy qismlarga bo‘lingan hamda ularni xon tomonidan tayinlanadigan beklar, hokimlar va sarkorlar boshqargan. Ayrim manbalar (A. Kun) Qo‘qon xonligidagi 15 ta beklikning nomini keltiradi. Bular: Qo‘qon va uning atrofi, Marg‘ilon, Shahrixon, Andijon, Namangan, So‘x, Mahram, Buloqboshi, Aravon, Baliqchi, Chortoq, Navkat, Koson, Chust va Bobo 6 5. Гулбоев Н.Н. Архив ҳужжатлари // Тарих фани Марказий Осиё интелектуал ривожи контексида. Тарихшунослик ва манбашунослик очерклари. – Тошкент: Yangi nashr, 2014. - Б.266-269. 26 darhon. “Turkestanskiye vedomosti” (1876, №13) to‘plamida esa Asaka, Marg‘ilon, Baliqchi O‘sh, So‘x, Koson va O‘zgan sarkorlik sifatida ham tilga olinadi. Hokimlar va hududiy bo‘linma boshliqlari xon oilasi a’zolari, unga yaqin guruhlar, yuqori tabaqa vakillari hamda yetakchi qabilalar sardorlari orasidan tayinlangan. Misol uchun, Xudoyorxon davrida yettita beklik xonning o‘g‘illari va yaqin qarishdoshlari tomonidan boshqarilgan. O‘z navbatida hokimlar viloyat hududlarini o‘zlarining farzandlari va qarindoshlariga bo‘lib berganlar. Qo‘qon xonligining ma’muriy-hududiy boshqaruv tizimida bek (hokim, voliy) va uning o‘rdasi alohida o‘rin egallagan. Xon tomonidan tayinlangan hokim va qozi ko‘plab vakolatlarga ega bo‘lgan. Bek o‘rdasida ham xon saroyidagidek yuzlab amal va unvonlar joriy etilgan bo‘lib, ular mahalliy aholidan yig‘iladigan soliq hamda to‘lovlar hisobidan kun kechirishgan. Beklar xonning itoatkor vassallari bo‘lib, mamlakatni idora etishida uni qo‘llab-quvvatlashlari, zarur bo‘lganda unga yordam berishlari, uning hurmat-izzatini joyiga qo‘yishlari, kerakli vaqtda o‘z qo‘shinlari bilan harbiy yurishlarda ishtiroq etishlari va sovg‘a-salomlar yuborib turishlari lozim bo‘lgan. Qo‘qon honligida Qo‘qon, Toshkent, Andijon, Namangan, Marg‘ilon, Chimkent, Jizzax, O‘sh, Xo‘jand, O‘ratepa kabi aholisining soni jihatidan katta, hunarmandchilik va savdo rivojlangan, mamlakat ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy hayotida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan o‘nlab shaharlar mavjud bo‘lgan. Xonlikning poytaxti Qo‘qon shahri bo‘lib, u mamlakatning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy markazi edi. XIX asrda xonlikning chegara hududlarini bir necha qal’a va istehkomlar muhofaza qilgan. Ular jumlasiga Oqmasjid, Avliyoota, Pishpak, To‘qmoq, Qurtka, Niyozbek, Mahram kabilarni kiritish mumkin. Chu vodiysi bo‘ylab bunyod etilgan istehkomlar esa nafaqat chegara muhofazasi uchun, balki ularning atrofidagi shahar va qishloqlarni itoatda ushlab turish uchun ham hizmat qilgan. Ushbu shahar va qal’alarda harbiy qism hamda ularga boshliq bo‘lgan botirboshilar bo‘lgan. Mudofaa maqsadlari uchun qurol va aslahalar saqlangan. 27 Xonlik tarkibiga kiruvchi hududlar aholisining joylashuvi va turmush tarzi bir – biridan farq qilgan. Toshkent vohasi va Farg‘ona vodiysining sug‘orilib dehqonchilik qilinadigan qismi aholi joylashuvi jihatidan zich bo‘lib, ular o‘troq hayot kechirganlar. Sahro, tog‘ va tog‘ oldi tekisliklaridan iborat hududlarda ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi aholi yashagan. Xonlikdagi aholi soni haqida manbalar turli ma’lumotlar beradilar. Bu ma’lumotlarga ko‘ra, XIX asrning boshlarida xonlikda (Toshkent va Turkistonni ham qo‘shib hisoblaganda) aholi soni 1 million, XIX asrning o‘rtalarida 1,5-2 million, XIX asrning ikkinchi yarmida 3 million kishi bo‘lgan bo‘lsa, Rossiya imperiyasi tomonidan ko‘plab hududlarning bosib olinishi hamda ularning bosqinchilar ma’muriyati tarkibiga kirishi natijasida xonlik tasarrufidagi Farg‘ona vodiysida 2 mil llionga yaqin aholi qolgani taxmin qilinadi. Manbalarning ma’lumotlariga ko‘ra, XIX asrning boshlarida qirg‘izlar, qalmoqlar, uyg‘urlar, qoraqalpoq, qozoq va qipchoqlar Xitoy hukumati tazyiqi ostida Sharqiy Turkistondan Farg‘ona vodiysigacha ko‘chib kelishga majbur bo‘lganlar. Shuningdek, xonlikning ayrim shaharlarida lo‘lilar, hindlar, afg‘onlar, arablar va boshqa Osiyo xalqlari istiqomat qilganlar. Turkiston general-gubernatorligi tashkil topganidan so‘ng yahudiylar, armanlar va boshqa millat vakillari ham yashaganlar. 2.2 O’zbek ist on uchun Qo’qon xonligi arxiv ning ahamiy at i Qo’qon arxivi O’zbekiston arxivning ham bir bo’lagi bo’lib bu tushunchani juda uzoq tahlil qilish kerak. Ular Qo’qon xonligi Rossiya imperiyasi tarkibiga qo’shib olinishi bilan sharqshunos olim A.L.Kun tomonidan Turkiston general gubernatori K.P.fon Kaufmanga topshirilgan. Ma’lumki, A.L. Kun Qo’qon xonlari arxivini tadqiq qilish bilan shug’ullamagan, balki faqat uni imperiya mas’ullariga yetkazib beruvchi manba vazifasini bajargan xalos. Arxiv Peterburgga jo’natilishidan oldin Qo’qonda va Toshkentda uni tadqiq qilish bilan bu vaqtda O’rta 28 Osiyoda bo’lgan N.N. Pantusov shug’ullangan edi. U tomonidan Qo’qon xonlari arxivi tarkibining qisqacha sharhi tayyorlangan bo’lib, “Qo’qon xonlarining arxivi” sarlavhasi ostida “Turkistanskiy vedomosti” gazetasining 1876-yil 12-sonida nashr etilgan edi. N.N. Pantusovning yozishicha, Qo’qon xonlarining arxivi mingga yaqin “daftarlar”dan iborat bo’lib, ularda statistika, masjid va madrasalarning vaqf mulklari, soliq va o’lponlarning yig’ib olinishi, ulardan ozod etilgan kishilarning ro’yxati, harbiy ish, qurol- yarog’larning turlari, qurollarni yasash bo’yicha xarajatlarning qaydnomalari, harbiy xizmatdan qochgan kishilarning ro’yxati, qo’shinlarni va amaldorlarni saqlash bo’yicha kirim-chiqim qaydnomalari, xonga taqdim etilgan sovg’a-salomlarning ro’yxati bo’yicha muhim ma’lumotlar keltirilgan. N.N.Pantusovning ta’kidlashicha, arxivning ahamiyatli qismi 1875-yil Qo’qon xonligida boshlangan alg’ov-dalgo’vlar paytida talon-taroj qilingan, xon devonxonasining sobiq amaldorlari tomonidan ataylab yo’qotilgan, shuning uchun ko’pchilik daftarlarning boshlanishi va tugashi bilan bog’liq betlar saqlanib Qo’qon xonlarining arxiviga oid hujjatlarni dastlabki saralash va sistemalashtirish davomida uning tor xoronologik doirasi aniqlana boshlanadi. Ma’lum bo’lishicha, arxiv hujjatlarning asosiy qismi Xudoyorxonning uchinchi hukmronligi davri, ya’ni 1866- 1875-yillarga oid ekan (Xudoyorxon Qo’qon xonligini tanaffuslar bilan 1845-1858, 1862-1863, 1866-1875-yillarda boshqargan). Qo’qon xonlarining arxividagi bu xronologik sanalarni N.N. Pantusov ham o’zining yuqorida qayd etilgan maqolasida keltirib o’tgan edi. Arxiv hujjatlari bilan yaqindan tanishish natijasida ularning orasida Xudoyorxonning otasi Sheralixon hukmronligi davri (1842-1845-yy.) va uning o’gay ukasi Mallaxon hukmronligi davriga (1858-1862-yy.) oid bo’lgan ba’zi hujjatlarning tasodifan kirib qolganligi va saqlanib qolganligi aniqlanadi 42 . Hujjatlarning asosiy qismi XIX asr 60-yillari oxiri va 70-yillari boshlariga oid bo’lib, Xudoyorxonning uchinchi hukmronligi davriga to’g’ri keladi. Shuni ta’kidlash lozimki hujjatlarning 1/4 qismi hech qanday sanaga ega emas, shuning 29 uchun ularning hammasini ham Qo’qon xonligining aniq qaysi davriga tegishli ekanligini aniqlashning imkoni bo’lmagan qolmagan edi. Davlat boshqaruvi. Mansablar va unvonlar. O‘zbeklarning ming qabilasi (urug‘i) boshliqlaridan biri Shohruhbiy asos solgan Qo‘qon xonligidagi davlat boshqaruv tizimi o‘rta asrlarda Movarounnahrda hukm surgan musulmon davlatlari boshqaruv tizimidan farq qilmas edi. Xonlikda Buxoro amirligida bo‘lgani kabi Amir Temur davrida shakllangan hamda Shayboniylar davrida qisman islohot qilgan davlat boshqaruvi va tizimi mavjud bo‘lgan. Xonlikda eng oliy va markaziy unvon xon unvoni bo‘lib, uning hukumati cheklanmagan. Farmon berish va uning bajarilishini nazorat etish salohiyatlari xonning qo‘lida bo‘lgan. Xonlikning ming qabilasidan bo‘lgan hokimlar turli yillarda Shahrisabz, Urgut, Mog‘iyon, Urmitan viloyatlari va bekliklarida ham hukm surganlar. Olimxon davrigacha (1798y.) ming urug‘i boshliqlari XIX asrning boshlarida biy unvoni bilan hokimiyatni boshqarganlar. Olimxon 1805 yilda o‘zini rasman xon deb e’lon qildi. Xon unvoni bilan hokimiyatni boshqargan Umarxon (1810-1822yy.) 1818 yilda o‘zini “amir ul-muslimin” deb e’lon qildi. 1822 yilda Muhammad Alixon ham hon unvoni bilan taxga o‘tirgan. Xon avlodlari xonzoda, amirzoda, mirzoda, shahzoda, to‘ra deb atalganlar. Xonlikdagi davlat nizomi mutlaq yakka hokimlik bo‘lib, xonning o‘zi cheklanmagan hokimiyatga ega bo‘lsa-da, ma’lum tarixiy davrlarda uning salohiyati va hokimiyati cheklanib, saroy amaldorlari hamda qo‘shin boshliqlarining xonga ta’siri kuchli bo‘lgan. Bunga Musulmonqulining mingboshi va otaliq bo‘lgan davrini (Xudoyorxon davrida, 1844-1852yy.) yoki Aliqulining amirlashkarlik va vazirlik davrini (Sulton Sayidxon, 1863-1865 yy.) misol qilib keltirish mumkin. Bu holat xonning siyosiy kuch qudrati ma’lum iqtisodiy asoslarga hamda ma’lum ijtimoiy guruhlar faoliyatiga bog‘liq bo‘lgan deyishga asos bo‘ladi. Mamlakatda xon eng katta va yirik mulkdor bo‘lib, xonlik hududidagi barcha boyliklarga, yer, suv, qo‘riq yerlar, ko‘lu anhorlarga egalik qilgan. Ulardan 30 keladigan zakot, xiroj, tanobona va boshqa soliqlar shaklidagi daromadlar xon xazinasini muntazam ravishda to‘ldirib turgan. Xon va uning qarindoshlari, saroy ahli va ma’muriyat, qo‘shinlar va qo‘shin boshliqlari asosan soliqlar hisobidan rag‘batlantirilgan. Manbalar ma’lumotlarig a ko‘ra, xon saroyida mingboshi qiladigan Kengash tuzilgan bo‘lib, bu kengash saroydagi davlat ahamiyatiga molik muhim ishlarni ko‘rib chiqqan. Dasturxonchi, risolachi va boshqa muhim amaldorlar a’zo bo‘lgan ushbu kengash davlat boshqaruvida muhim ahamiyatga ega edi. 7 Qo‘qon xonligida asosan Olimxon, Umarxon va Muhammad Alixonlar davrida (1798-1842 yy.) davlat boshqaruvi va davlatchilik ichki va tashqi siyosat ancha barqaror hamda nisbatan tinch rivojlangan. Ammo XIX asrning o‘rtalariga kelib Qo‘qon xonligi inqirozga uchray boshlaydi. Tadqiqotchilar ushbu inqirozning asosiy sabablari sifatida o‘troq xalq va ko‘chmanchi aholi o‘rtasidagi qarama-qarshiliklarni, o‘zaro nizo va urushlarni, xon taxti uchun olib borilgan kurashlarni, Buxoro amiri bilan bo‘lgan nizolar va dushmanliklar, saroy amaldorlarining xoinliklari kabilarni ko‘rsatadilar. Bularning natijasida iqtisodiy hayotda taraqqiyot pasayib, ijtimoiy tarqoqlik kuchayib bordi va davlat inqirozga yuz tutdi. Shuning uchun ham XIX asr Qo‘qon xonligida, xususan, Farg‘ona vodiysining sug‘orilishi tarixida yangi davrni boshlab berdiki, aynan shu davrdan boshlab, vodiyda yirik sug‘orish inshootlari, ariqlar, kanallar, to‘g‘onlar qurila boshlangan. Masalan, Sirdaryoning asosiy irmoqlaridan bo‘lgan Norin va Qoradaryolardan suv oladigan Shahrixonsoy kanali, Namangan Yangi arig‘i, Chinobod arig‘i, Ulug‘nahr, Andijonsoy kanali, Oltiariq, Mutagan arig‘i va boshqa sug‘orish tarmoqlarining ko‘payishi, sug‘oriladigan dalalarning sezilarli darajada kengayishi hamda dehqonchilik va bog‘dorchilikning rivojlanishiga olib kelgan. Xonlik g‘arbiy qismining tabiiy sharoitida bog‘dorchilik va uzumchilikni rivojlantirish uchun juda qo‘lay bo‘lgan. Janubi-g‘arbiy Xo‘jand, Konibodom, 7 6. Исакова М. Становление и развитие архивного дела в Узбекистане. – Ташкент: Университет, 2012. 31 Isfara, So‘x, Chimyon, Rishton hududlari asosan o‘rik yetishtirishga to‘la ixtisoslashgan. Bu davrda butun Farg‘ona vodiysida tut daraxti keng tarqalib, u tog‘ oldi va qadimgi dehqonchilik vohalaridan hisoblangan So‘x, Isfara, Namangan, Ashtda ipakchilik uchun qadimdan o‘stirib kelinan. Manbalarga ko‘ra, amloq xon ixtiyoridagi yer bo‘lib, u “zamini xos”, deb atalgan. Bunday yerlar xon tomonidan ayrim guruh va mansabdor shaxslarga berilgan. Yerni olgan kishi unga o‘z hisobidan ishlov berib, sug‘organ. Olgan hosilidan esa xonga soliq to‘lagan va bu soliq miqdori xiroj (xiroj – hosilning 1/5 dan 1/8 qismigacha tashkil etgan) dan ko‘proq bo‘lgan. Yerga egalik qilishda mulk, ijara, urg‘u, tanho shakllaridan ham foydalanilgan. Mulk – boylarga qarashli xususiy yerlar bo‘lib, ular dehqonlarga ijaraga berilgan. Ma’lumotlarga ko‘ra, ijara – muayyan shartlar asosida beriladigan barcha ko‘chmas va ko‘chadigan mulk-yer, ariq, tegirmon, tim, rasta, ulov av boshqalarni o‘z ichiga olgan mulk shakli bo‘lsa, urg‘u – musodara qilish yo‘li bilan xon mulkiga aylantirilgan yoki gunohkorni qo‘lga olishda jonbozlik qilgan shaxslarga berilgan yer va mol-mulkdir. Tanho – hukmdor tomonidan alohida xizmat ko‘rsatgan kishilarga amloq yerlardan ba’zilari in’om etilishi tufayli paydo bo‘lgan mulk shakli bo‘lib, bunday yerlarda soliq yig‘ish huquqi tanho egalari – tanhodorlarga berilgan. U o‘ziga berilgan yer, bir nechta qishloq, hatto, katta mulkning yillik yoki yarim yillik daromadini hadya sifatida olgan. Ba’zan, amaldorlar bir umr tanhodor bo‘lgan va o‘g‘li xon marhamatiga sazovor bo‘lsa, tanhodorlik meros sifatida davom etgan. Harbiylarga tanho yoki xiroj taqdim etilsa, u tarxon deb atalgan. Bu davrda xonlikning daromadi mahsulot va puldan iborat bo‘lib, ular asosan soliqlar undirish yo‘li bilan hosil qilingan. Soliq va majburiyatlar xonlikning barcha shahar va qishloqlarida deyarli bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Mamlakatda mavjud soliqlar joriy etilishiga ko‘ra, to‘rt turga: shariat qonun-qoidalariga binoan belgilangan asosiy soliqlar; rasmiy soliqlar; an’anaviy soliqlar; favqulodda joriy etilgan soliqlar. 32 Xonlikning savdogarlari Buxoro va amirlik chegaralaridagi shaharlar bilan muntazam savdo aloqalari olib borganlar. Har ikkala davlatning savdogalari savdo ishlarida faol ishtirok etib, qo‘qonlik savdogarlar Buxoro amirligiga xo‘jalik hayotda zarur bo‘lgan rus temiri, po‘lat va cho‘yandan yasalgan buyumlar, tamaki, ro‘mol, guruch va ba’zi xitoy yoki mahalliy ipak gazlamalari, choy, chinni idishlar olib borishgan bo‘lsa, buxorolik savdogarlar esa Qo‘qonga hind choyi, surp mato, harir, buyoq, afyun (taryok), zardo‘zlik mahsulotlari, ip va gazlama olib kelishgan. Rus chiti Buxoroning Qo‘qon xonligi bilan savdosida alohida o‘rin egallagan. Bu mato Orenburg yoki Petropavlovskdan Kazalinskka, undan Buxoro, Samarqand va Xo‘jand orqali Qo‘qonga olib kelingan. Shuningdek xonlikda Mashhaddan olib kelinadigan ingliz gazlamalari, oz miqdorda bo‘lsa ham Qobulning to‘n va sallalari, hind attorlik mollari ham keltirishgan. Qo‘qon xonligining Qashg‘ar bilan savdo munosabatlari xuddi Buxoro amirligi kabi bo‘lib, Qashg‘ardan Qo‘qonga afyun, chinni idishlar, kumush, xitoy ipak matolari, tola va gilamlar olib kelingan. Qozoq juzlarining Rossiyaga tobe etilishi hukmdor tabaqalar o‘rtasidagi o‘zaro urushlarning to‘xtashiga sabab bo‘ldi va bu holat O‘rta Osiyoning, jumladan, Qo‘qon xonligining Sibir, Ural, Volga bo‘yi bilan savdo aloqlariga keng yo‘l ochdi. Me’morchilik va amaliy san’at. XVIII asrning ikkinchi yarmi – XIX asr boshlarida Qo‘qon xonligi kuchli markaziy hokimiyatga ega bo‘lgan markazlashgan davlat sifatida qaror topishi natijasida iqtisodiyotning birmuncha jonlanishi madaniy 89 hayotga ta’sir etmay qolmadi. Mamlakat poytaxti Qo‘qon va boshqa shaharlarda bir qator me’morchilik obidalari, yo‘llar, ko‘priklar, hammomlar qurildi, amaliy va hattotlik san’ati rivoj topdi. XIX asrning birinchi yarmida xonlikda Umarxon, Muhammadalixon, Nodirabegim, Xudoyorxon, Sulton Murodbek, Sulton Sayidxon, harbiy boshliqlardan Musulmonquli, Aliquli, 9 9.Is’hoqov M.M., Alimova.R.R Arxivshunoslik. - T., 2017 33 Xolmuhammad mingboshilar va zamonasining ilg‘or, ma’rifatli kishilari tomonidan me’moriy obidalar qurdirildi, shaharsozlik tez sur’atlar bilan rivojlandi. Me’morchilikda asosiy e’tibor madrasalar, masjidlar, xonaqolar, darvesh va qalandarlar uchun takyaxonalar, qorixonalar, sardobalar, ko‘priklar, hammomlar, bozor rastalari barpo etish ishlariga qaratilgan. Me’morchilik imoratlarining markazi Qo‘qon shahri bo‘lib, 1842 yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, bu yerda 15 ta madrasa mavjud bo‘lib, eng ko‘zga ko‘ringanlari Hakim to‘ra, Mohlar oyim, Muhammadalixon, Norbo‘tabek, Jomiy, Oliy, Sulton Murodbek, Xo‘ja dodxoh, Ming oyim madarasalari bo‘lgan. Shahar markazi Chorsuda to‘rtta yirik madrasa qad ko‘targan. Ushbu madrasalarning 38 tadan 108 tagacha hujrasi bo‘lgan. Bu davrda Toshkent shahrida ham bir qancha madrasalar barpo etilgan. Jumladan, Umarxon davrida Tinchbof go‘zarida Shukurxon madrasasi, Ko‘kcha dahasida Eshon Bo‘rixo‘ja Sanchiqm oni madrasasi qurilgan. Keyinroq Muhammadalixon farmoni bilan shahar registonida madrasa qad rostlagan va unga Mir Inoyatulloh bosh mudarris etib tayinlangan. Isoxo‘ja madrasasi, Charxchiko‘cha madrasasi, Mahmud dasturxonchi madrasalari ham shu davrda bunyod etilgan. Shuningdek, Marg‘ilonda Saidahmadxo‘ja madrasasi, Andijon shahri atrofida Otaqo‘zi madrasasi, Mirzaquli Bo‘lish madrasasi kabilar qurilgan. Umuman olganda, xonlikning Qo‘qon, Toshkent, Andijon, Xo‘jand, O‘ratepa, Marg‘ilon, Turkiston kabi shaharlarida 200 dan ortiq madrasalar barpo etilgan. Xonlikda Jome (juma va hayit namozlarini o‘qish uchun) va mahalla (besh vaqt namoz o‘qish uchun) masjidlari qurilishiga alohida e’tibor qaratilgan. Jome masjidlari o‘zining salobatligi bilan ajralib turgan. Ular baland gumbazli va tekis shiftli bo‘lib, har ikkala turdagi binoning ichki ko‘rinishidagi shiftiga va tashqi ko‘rinishidagi gumbaz bezagiga alohida e’tibor berilgan. Masjidlar binosining qurilishi va ularning ta’miri asosan vaqflar hisobidan amalga oshirilgan. 34 Qo‘qon xonligida maqbaralar xonlar, sayyid va xo‘jalar qabrlari ustida barpo qilingan va ularning qurilishi hamda ta’mirlanishi savobli ishlardan hisoblangan. Shuningdek maqbaralar qurdirish obro‘ orttirish vositasi ham bo‘lgan. Farg‘ona vodiysida XVIII – XIX asrlarda qurilgan maqbaralarning ichki ko‘rinishida. Xonlik me’morchiligiga yog‘och, temir, pishiq yoki xom g‘isht, yupqa sopol g‘isht, ganch, marmar, xarsang tosh, sog‘ tuproq va ohak asosiy qurilish materiallari bo‘lgan. Temir va yog‘och kam bo‘lganligi bois qurilishda ko‘proq pishiq yoki xom g‘isht, ganch, tosh, loy, somon va ohak ishlatilgan. Binolar poydevoriga xarsangtosh yoki marmartosh yotqizilgan. Qurilishda terak, tol, tut, yong‘oq, qayrag‘och va archa yog‘ochlaridan keng foydalanilgan. Pishiq g‘isht, ganch, yupqa sopol g‘ishtlar maxsus xumdonlarda pishirib tayyorlangan. Xonlikda qurilgan binolarning umumiy tuzilishi va rejalashtirishida an’anaviyli k saqlanib qolgan bo‘lsa-da, Qo‘qon me’morch iligida tashqi aloqalarning ham ta’siri seziladi. Binolarning bezaklarida rang-barang g‘ishtlar ko‘p ishlatilgan. Shiplarga solingan gullar O‘rta Osiyodagi qadimiy yodgorliklardan o‘zining jimjimadorligi, bo‘yog‘ining yorqinligi, ularning ba’zan ko‘zni qamashtiradigan darajada aralash – quralash bo‘lib ketganligi bilan farq qilgan. Qo‘qon xonligida qurilish va me’morchilik bilan birga amaliy san’at ham rivoj topgan. Xususan, amaliy san’atning naqqoshlik, yog‘och va ganch o‘ymakorligi sohalari yuksak darajada taraqqiy etgan bo‘lib, ularda me’morchilikda keng foydalanilgan. Amaliy san’atning yuqori darajasi Xudoyorxon saroyida, Oltiariqda gi Do‘sti Xudo masjida ayvonida ishlangan nashqlar da Andijon atrofidagi Otaqo‘zi madrasasi bezaklaridagi islimiy naqshlarda, Chodak masjidining yog‘och va ganch o‘ymakorligida, Rishtondagi Xo‘ja Ilg‘or masjidining shift bezaklarida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Bu davrda xonlikda hattotlik va kitobat san’ati ham rivoj topgan edi. Qo‘qon xonligining o‘z hattotchilik maktabi bo‘lib, mamlakatda ko‘plab xattotlar yashab, 35 ijod qilganlar. Xattotlarning aksariyati shoir, tarixchi bo‘lgan yoki miniatyura san’ati bilan shug‘ullangan. Qo‘qonlik Muhummad Latif, Abdulg‘ozi Xo‘ja Xo‘qandiy, Mirzo Bobokalon Xo‘qandiy, Ahmadjon kotib, Abdug‘afur xattot, Mirzo Sharif Dabir, toshkentlik Muhammad Yunus Toyib Toshkandiy, Abdulvahobxo‘ja muhrkan, eshon Abdusami’xo‘ja Xatib o‘g‘li kabilar ko‘zga ko‘ringan xattotlardan bo‘lgan. Bu xattotlar nasx, shikasta, nasta’liq kabi yozuv usullarini puxta egallaganlar. Xattotlik san’ati asosan Qo‘qon, Toshkent, Andijon, Xo‘jand, O‘ratepa kabi shaharlarda ko‘proq rivoj topgan. Ilm-fan. Tarixnavislik. So‘nggi o‘rta asrlarga kelib O‘rta Osiyoning deyarli barcha hududlaridagi ilm-fan, ta’lim va ma’rifat sohalarida diniy ta’limotlar hukmronlik qila boshladi. Boshlang‘ich maktablarda ham, madrasalarda ham asosiy e’tibor diniy ta’lim berishga qaratilgan. Diniy fanlarni o‘qitish madrasalarning 10 asosiy vazifasi hisoblanib, dunyoviy fanlar, ayniqsa, tabiiy fanlar taraqqiyotida bir muncha turg‘unlik kuzatiladi. Madaniy hayotda yuzaga kelgan bunday vaziyat Qo‘qon xonligidagi ilm-fanning ahvoliga, ayniqsa, bu soha rovojining biryoqlamalik xususiyatiga sabab bo‘lgan edi. Bu davrda aniq va tabiiy fanlarning xo‘jalik va maishiy hayotda, ya’ni amaliyotda qo‘llaniladigan sohalarigagina e’tibor qaratilgan. Kundalik turmushda tibbiyot, me’morchilikda matematika va handasa, sug‘orma dehqonchilikda o‘simlikshunoslik, gidrologiya va muhandislik ilmidan foydalanilgan. Shunga ko‘ra, xonlikda aniq va tabiiy fanlardan tibbiyot, geografiya, tabiatshunoslik fanlari bilan shug‘ullangan olimlarni ko‘rsatish mumkin. Xo‘jandlik Hoji Yusuf Hay’atiy eski maktabda tahsil olib, o‘zi mustaqil ravishda astronimiya, tabiat, geografiya fanlarini o‘rgangan. Dunyoning ko‘pgina mamlakatlariga sayohat qilgan Hoji Yusuf uzoq yillar davomida o‘zining “Falakiyot”nomli asarini yaratgan. Ammo ushbu asar bizning kunlarimizgacha yetib kelmagan. Qo‘qonlik Muhammad Hakimxonto‘ra o‘zining “Muntaxab ut-tavorix” 10 https://yuz.uz/uz/news 36 (“Saylangan tarixlar”) asarida Turkistonga oid geografik va seysmologik ma’lumotlar berib, 1823 yilda Farg‘onada yuz bergan zilzila haqida batafsil bayon qilgan. Uning geografiyaga oid ma’lumotlari esa O‘rta Osiyo geografik adabiyotining sarguzasht-sayohat janri bo‘la oladi. Garchi bu davrda yaratilgan tarixiy asarlarda maqtov, balandparvoz gaplar, hukmdor shaxsini ulug‘lash kabi xususiyatlar ko‘zga tashlansada, bu asarlar o‘z davrining mahsuli sifatida, o‘sha davr haqida ma’lumot beruvchi muhim manbalar sifatida juda qimmatlidir. Iste’dodli shoir va shoiralar, yozuvchilar, ya’ni o‘z ilmining ustalari tomonidan shakllangan Qo‘qon adabiy muhitining o‘ziga xos xususiyati – unigng vakillari ikki yo‘nalishda ijod qilganliklaridadir. Birinchi yo‘nalishga mansub ijodkorlar saroy shoirlari bo‘lib, ularning asarlarida boy tabaqa vakillari madh etilgan. Ikkinchi yo‘nalish vakillarining asarlarida esa xalqning orzu umidlari, intilishlari, dardu-hasratlari o‘z ifodasini topgan. Har ikkala yo‘nalish vakillarining umumiy jihati ham mavjud bo‘lib, bu ularning asarlarida Vatan timsoli , unga muhabbat hissining ilgari surilganligidir. Qo‘qon adabiy muhitining vakillari va asarlaridan Amiriy taxallusi bilan falsafiy va lirik g‘azallar bitgan Umarxonni, Fazliy va Mushrif tomonidan yozilgan “Majmuat ush-shuaro”(“Shoirlar to‘plami”) tazkirasini, Huvaydoning “Devoni Huvaydo”, “Rohati dil” asarlarini, Gulxaniy va Maxmur asarlarini, Muhammad Yunus Toib, Muhsiniy, Nasimiy, Xo‘qandiy, Nodir, Nozil, Pisandiy, Nodirabegim, Uvaysiy, Anbar otin, Dilshod, Zebuniso kabi ko‘plab shoir va shoiralarnini keltirish mumkin. Tadqiqotchilarning fikricha, Qo‘qon xonligidagi adabiy muhit va madaniy hayotni shakllantirishda temuriylar davriga taqlid yaqqol ko‘zga tashlanadi. Buni hukmdor Umarxon davrida shakllangan, uning boshchiligida faoliyat ko‘rsatgan adabiy muhit va adabiyot namoyondalari misolida, yaratilgan asarlarning shaklidir. 37 X ulosa Bundan men shunday hulosaga kelamanki Qo’qon xonligi ajoyib davlat sifatida hayolimda gavdalanadi. Chunki u yerlarni juda yaxshi ko’raman. Qo’qon xonligi arxivlari o’rganishga qaytsak bu asosan Chor Rossiyasi davriga to’g’ri keladi ya’ni ular Qo’qon xonligni hujjatlarni o’rganib uni istilo qilish uchun eng ma’qbul yo’lni tanlashni maqsad qilishadi ya’ni dushmani chuqur o’rganish. Qo’qon xonligi arxivi ma’lumotlariga to’xtalsak xonlarning ismlari qon-qarindoshlari amaldorlar vazifasi harbiy unvonlar qo’shni millati ummuman olganda barcha kerakli hatto keraksiz detalarni ham o’z ichiga oladi. Qo’qon xonligi arxivlarni o’rganish davomida bu xonlik haqida juda ko’plab ma’lumotlar asoslar to’g’ri va noto’g’ri qarorlar haqida hukm chiqarish emas voqea ya’ni sodir bo’lgan jarayonlarga real ko’z bilan qarashni o’rgatadi. Aziz insonlar men shu kurs ishi davomda hukm surgan o’z qavmmiz Qo’qon xonligi haqida arxiv ma’lumotlariga ega bo’ldim. Sizlarga ham shuni tavsiya qilaman ya’ni qo’qon xonligni arxivi bilan ozgina fursat bo’lsada tanishib chiqing. E’tiboringiz uchun rahmat siz bilan Abbosbek bo’ldi omad siz va bizni aslo tark etmasin. 38 Foy dalanilgan adabiy ot lar ro’y hat i 1. I.A.Karimov “Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q” -2012.№1.С.64-80. 42 2. Alimov I, Ergashev F, Bo`tayev A, Arxivshunoslik// O`quv qo`llanma. – Toshkent: Sharq, 1997.06.-1 3. Alimov.I.A. Arxivshunoslik/ O`quv qo`llanma. – Andijon: ADU, 2005. 4. Aminov M. va boshqa. Ish yuritish. (amaliy qo`llanma). – Toshkent: O`zME, 2000. 5. Гулбоев Н.Н. Архив ҳужжатлари // Тарих фани Марказий Осиё интелектуал ривожи контексида. Тарихшунослик ва манбашунослик очерклари. – Тошкент: Yangi nashr, 2014. - Б.266- 269. 6. I.A.Karimov “Vatan sajdagoh kabi muqqadasdir”- Toshkent :O’zbekiston, 1996 7. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. T: O‘zbekiston, 2016 y 8.X.A.Buriyeva, A.YO.Nazarov, В.В. Abbasov “Arxiv ishi nazariyasi va amaliyoti” Toshkent - «Инновацион ривожланиш нашриёт-матбаа уйи» - 2020 9.Is’hoqov M.M., Alimova.R.R Arxivshunoslik. - T., 2017 10.Алимов И.А Архившунослик.- Андижон -2005 39 Int ernet say t lari 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 40

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Qo‘qon xonligi tarixi va uning ahamiyati

1.1. Qo‘qon xonligi paydo bo‘lishi

1.2. Qo‘qon xonligi arxivi

II bob. Qo‘qon xonligini arxivlashtirish natijalari

2.1. Chor Rossiyasi davrida Qo‘qon xonligi arxivlari

2.2. O‘zbekiston uchun Qo‘qon xonligi arxivining ahamiyati

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить