Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 519.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qo‘qon xonligida davlat boshqaruvi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI O‘ZBEKISTONNING DAVLAT MUASSASALARI TARIXI FANIDAN MAVZU:QO‘QON XONLIGIDA DAVLAT BOSHQARUVI KURS ISHI TOSHKENT-2025 1 Mundarija Kirish . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 I BOB QO‘QON XONLIGINING SIYOSIY HAYOT VA MA‘MURIY- HUDUDIY BOSHQARUVI 1.1.Qo‘qon xonligi davridagi siyosiy hayot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 1.2.Qo‘qon xonligi ma‘muriy- hududiy boshqaruvi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 II BOB QO‘QON XONLIGINING SAROY HAMDA DINIY MANSABLARI 2.1 Qo‘qon xonligida saroy mansablari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 2.2 Qo‘qon xonligida diniy mansablar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 Xulosa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxati . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Qo‘qon xonligida davlat boshqaruvi tizimi O‘rta Osiyo tarixining muhim jihatlaridan biri bo'lib, uning dolzarbligi bugungi kunda bir qancha sabablarga ko‘ra dolzarbdir. Qo‘qon xonligi XIX asrda yirik davlat bo‘lib, uning boshqaruv tizimi o'zining o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi. Bu tizimni o‘rganish, nafaqat tarixiy tadqiqotlar uchun, balki zamonaviy davlat boshqaruvini takomillashtirish uchun ham muhim ahamiyatga ega. Qo‘qon xonligida davlat boshqaruvi markazlashgan edi, bu esa bir tomondan xonning kuchli hokimiyatini, ikkinchi tomondan esa mintaqaviy tuzilmalar va mahalliy boshqaruv organlarini tartibga solish ehtiyojini yuzaga keltirdi. Markazlashgan boshqaruv tizimi davlatning barqarorligini saqlashga yordam bergan. Hozirgi kunda markazlashgan boshqaruvning dolzarbligi, ayniqsa, katta davlatlar uchun muhimdir.Qo‘qon xonligida boshqaruv tizimi nafaqat siyosiy, balki ijtimoiy-iqtisodiy strukturalarni ham o‘z ichiga olgan. Xonlikda amaldorlar, jangchi va fuqaro qatlamlarining o'zaro munosabatlari va boshqaruv tizimi ijtimoiy barqarorlikni ta'minlagan. Bugungi kunda ijtimoiy-iqtisodiy boshqaruvni integratsiyalashgan holda amalga oshirish davlat uchun muhim ahamiyatga ega.Qo‘qon xonligida islom dini va uning jamiyatdagi roli katta edi. Din va davlat boshqaruvi o'rtasidagi aloqalar, jamiyatda tartibni saqlash va axloqiy qadriyatlarni rivojlantirishda muhim o‘rin tutgan. Bugungi kunda ham din va davlat o‘rtasidagi o'zaro munosabatlarni tartibga solish va diniy bag'rikenglikni saqlash dolzarb mavzu bo'lib qolmoqda. Qo‘qon xonligi o‘zining harbiy tizimi bilan ham mashhur edi. Xonlik hududi o'zaro urushlar, bosqinlar va siyosiy qarama-qarshiliklar bilan belgilanar edi, shuning uchun harbiy boshqaruvning o'rni muhim edi. Bugungi kunda davlat xavfsizligi va mudofaa tizimining dolzarbligi, harbiy va fuqarolik boshqaruvining muvozanatiga alohida e‘tibor qaratishni talab qiladi. Qo‘qon xonligi keng hududda joylashgan va turli etnik guruhlar hamda madaniyatlar o‘rtasida uyg‘unlikni ta‘minlashni talab qilgan. Boshqaruv tizimi bu muammolarni hal qilishga qaratilgan edi. Hozirgi kunda ham 3 hududiy boshqaruv va milliy uyg‘unlikni ta'minlash davlat uchun eng muhim vazifalardan biridir. Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishida Qo‘qon xonligi tarixini o‘rganishda quyidagi masalalarni yoritishni o‘z oldimizga vazifa qilib qoydik. Bular: 1.Qo‘qon xonligining tashkil topishi shart-sharoitlarini o‘rganish; 2.Qo‘qon xonligining siyosiy hayotiga baho berish; 3.Xonlikning davlat boshqaruvini tadqiq etish; Kurs ishining obyekti va predment i. Qo‘qon xonligida davlat boshqaruvining obyektlari, asosan, davlatning siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va harbiy tizimlari, shuningdek, jamiyatning barcha qatlamlari bo‘lib, ular boshqaruv tizimi tomonidan boshqarilgan. Bu ob‘ektlar xonlik hududidagi aholi, iqtisodiy resurslar, madaniy qadriyatlar va harbiy kuchlarni o‘z ichiga oladi. Qo‘qon xonligidagi davlat boshqaruvining predmeti, asosan, davlat boshqaruvi tizimi va uning jarayonlarini o‘rganishdir. Bu, xonning siyosiy hokimiyati, amaldorlar, qonunlar va boshqaruv strukturalarini tashkil etish, shuningdek, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy masalalar bilan bog‘liq bo‘lgan boshqaruv jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Predmet, shuningdek, harbiy xavfsizlikni ta‘minlash, ijtimoiy barqarorlikni saqlash va iqtisodiy rivojlanishni boshqarishni ham o‘z ichiga oladi. Kurs ishini o‘rganilish darajasi. O‘rta Osiyo tarixining muhim davrlaridan biri bo‘lib, uning davlat boshqaruvi tizimi o'ziga xos xususiyatlarga ega. Shunga qaramay, bu davrni o‘rganish nisbatan cheklangan va ba‘zi jihatlar hali to‘liq ochilmagan. Ko‘plab manbalar, asosan, rus, fors va boshqa sharqiy tarixiy yozma asarlari orqali mavjud. Shuningdek, ko‘plab arxiv materiallari, xususan, Qo‘qon xonligi va uning hukmdorlari haqida yozilgan tarixiy manbalar hali ham tadqiqotlar uchun ochiq. Qo‘qon xonligi davlat boshqaruvi tizimining o‘rganilishi ilmiy tadqiqotlar orqali amalga oshirilgan, ammo bu borada hali ham ko‘plab o‘zgarishlar va yangilanishlar kerak. Boshqaruv strukturalari, ijtimoiy tizimlar, iqtisodiy rivojlanish, hududiy boshqaruv kabi sohalarda yanada chuqurroq 4 o‘rganishlar talab etiladi. Qo‘qon xonligi davrida davlat boshqaruvi haqida aniq ilmiy ishlar va maqolalar mavjud bo'lsa-da, bu mavzu hali ham keng o‘rganilmaydi. Ko‘pincha, tarixchilar, iqtisodchilar va siyosatshunoslar tomonidan umumiy tarixiy tahlil doirasida qisqacha yoritiladi, lekin qo‘qonlikning aniq boshqaruv tizimiga oid mukammal ilmiy ishlar kam. Qo‘qon xonligi davridagi davlat boshqaruvi tizimining o‘rganilishi zamonaviy davlat boshqaruvi va markazlashtirilgan siyosatni tushunish uchun dolzarbdir. Biroq, bu soha hali ham to'liq o'rganilmagan va ko'proq tarixiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Ushbu kurs ishi Kirish, ikkita bob,xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 5 Qo‘qon xonligi davridagi siyosiy hayot XVIII asrning boshlarida Farg‘ona vodiysida shakllangan yangi davlat Qo‘qon xonligiga mahalliy aholi vakillari bo‘lgan ming urug‘i asos soldi. Chunonchi, XVII asrning oxiri XVIII asr boshlarida ashtarxoniylarning siyosiy va ijtimoiy hayotida yuz bergan tushkunli k, Farg‘ona vodiysi iqtisodi y mustaqilligining o‘sishi hamda 1704-yilda Chodak xo‘jalarining isyon ko‘tarib, Farg‘onaning bir qismini egallashi bunga shart-sharoit yaratib berdi. Ammo, Farg‘onaning shimoli va shimoli g‘arbidagi Koson, Asht, Chodak Cho hududlari xo‘jalar qo‘l ostida bo‘lsa-da, ular mustaqil davlatga asos sola olmadilar. Ma‘lumotlarga ko‘ra, ming urug‘ining boshlig‘i, taxminan 1669- 1670-yillarda tug‘ilgan Shohruhbiy ibn Ashur Muhammad (1709-1721) Chodak xo‘jalari qo‘lida bo‘lgan siyosiy hokimiyatni kuch bilan tortib olib, 1709-1710 yilda Farg‘ona vodiysidagi minglar sulolasi hukmronligiga asos soldi. Ammo, uning hokimiyati hali ashtarxoniylardan to‘la yoki batamom mustaqil emas edi. Chunki manbalarda Shohruhbi yning nomi ashtarxoni y Abulfayzx ondan so‘ng tilga olinib, Shohruhbiyga Buxoro xoni tomonidan otaliq unvoni berilgani eslatiladi. Shohruhbiy Buxoro xonligidan mustaqil ravishda siyosat olib borishga harakat qilib, minglar sulolasi tasarrufidagi yerlarni kengaytira boshladi. Shohruhbiy hukmronligi davrida Qo‘qon, Namangan, Marg‘ilon, Konibodom, Isfara va ularning atroflaridagi qishloqlar minglar sulolasi qo'lida bo'lgan. 1 Shohruhbiyning o‘gli va vorisi Muhammad Abdurahimbiy (1721- 1733) taxtga o‘tirganidan so‘ng minglar tasarrufidagi yerlar yanada kengaya boshladi. Abdurahimbiy 1724-yilda Andijonni, 1725-yilda Xoʻjandni, 1726-yilda O‘ratepani bosib olib, xonlik hududlariga qo‘shib oldi. U qisqa muddat bo‘lsa-da Buxoroga qarashli Samarqand va Kattaqo‘rg‘onni egallab, Shahrisabzga ham tahdid solgan. Abdurahimbiy Qo‘qon (Xo‘qand) qishlog‘i o‘rni va atrofida yangi shaharlarga 1 S. Frederick Star, Ferghana Valley: the he ant of Central Asia-New York: Business Park Drive,2011.P. 55. Scott C. Levi, The Bakhanam Crisis Pitsburgh: University of Pittsburgh Press- 2020.P. 122. I.U. Kuzikulov Qo‘qon xonligi tarixi (o‘quv-uslubiy qo‘llarma) Namangan: “Namangan”-2014. Β. 7. 6 (dastlab Qal‘ai Rahimbiy deb nomlangan, keyin esa Qo’qon) asos soladi va bu shahar xonlikning poytaxtiga aylantiriladi. 1733-1750-yillarda hukmronlik qilgan Muhammad Abdulkarimbiy ibn Shohruhbiy asosiy e‘tiborini mudofaa ishlariga qaratdi. U xonlikning poytaxti Qo‘qonda Isfara, Qatag‘on, Marg‘ilon, Haydarbek nomli darvozalar qurdirib, shahar atrofini mustahkam devor bilan o‘ratib oldi. Shu bilan birga u 1741-1745-yillardagi qalmoqlar (jung‘orlar) ning Farg‘onaga qilgan hujumlariga zarba berdi. Abdulkarimbiy qalmoqlarga qarshi kurashda qirg‘iz-qipchoqlar va O‘ratepa hokimi Fozilbiy yuz yordamiga tayandi hamda xonlik mustaqilligini saqlab qoldi. Abdulkarimbiy 1750-yilda vafot etganidan so‘ng, xonlik taxtiga uning o‘g‘li Abdurahmon o‘tirdi. Ammo, u taxtga to‘qqiz oy o‘tirib, so‘ng Marg‘ilonga hokim etib jo‘natildi hamda taxtga Abdurahimbiyning ikkinchi o‘g‘li Erdonabiy o‘tirdi. 1753-yilda qalmoqlarning tazyiqi va talabi bilan ularning qo‘lida garov sifatida ushlab turilgan Bobobek xonlik taxtiga ko‘tarildi. Lekin, oradan bir yil ham o‘tmay O‘ratepa yurishi vaqtida Bobobek Beshariqda o‘ldirildi hamda Erdonabiy qayta Qo‘qon taxtini egalladi. Xitoylik geograflarning ma‘lumotlariga ko‘ra, uning hukmronligi davrida, 1759-1760-yillarda Farg‘ona to‘rtta mulk: Andijon, Namangan, Marg‘ilon va Qo‘qonga bo‘lingan bo'lib, ular ichida Qo‘qon yetakchilik qilgan. Erdonabiydan so‘ng taxtga Shohruhbiyning uchinchi o‘g‘li Shodibekning farzandi Sulaymonbek o‘tiradi. Uning taxni egallashida urug‘ oqsoqollarining ko‘magi katta bo‘lgan bo‘lsa-da u atigi 6 oy hukmdorlik qildi. 2 1770-yilda yilda Qo‘qon taxtiga Abdurahmonbiyning o‘g‘li Norbo‘tabiy (1770-1801) o‘tiradi. Norbo‘tabiy Markaziy hokimiyatni mustahkamlashda, bo‘ysunmas hokimlar qarshiligini bostirishda nisbatan muvaffaqiyat qozonadi. U Chust va Namangandagi g‘alayonlarni bostirganidan so‘ng, bu shaharlarga o‘z odamlarini hokim etib tayinlaydi. Norbo‘tabiy bir qancha urinishlardan so‘ng Andijon, O‘sh, Xo‘jand va yaqin atrofdagi qo‘shni hududlarni bosib oladi. U 1799- 2 R.X.Akbarov, Qo‘qon xonligi tarxi - Farg‘ona: Farg‘ona davlat universiteti - 2016. B. 11. 7 yilda Toshkentni ham bosib olishga harakat qildi, ammo, uning yuborgan qo‘shinlari mag‘lubiyatga uchradi.Norbo‘tabiydan so'ng uning o‘g‘li Olimxon (1801-1810) taxtga o‘tirib, Qo‘qon xonligining siyosiy qudratini mustahkamlash, mamlakat hududlarini kengaytirishga alohida e‘tibor berdi. Natijada Qo‘qon xonligining siyosiy mavqeyi oshib bordi. Olimxon davriga kelib Qo‘qon xonligidagi davlat boshqaruvi oldingi davlatlar boshqaruv tizimidan deyarli farq qilmas edi.Uning davrida Qo‘qon davlati kuchayib borishi bilan davlatning siyosiy maqomi ham o'zgaradi. Agar Qo‘qonning dastlabki hukmd dastlabki hukmdorlari “biy” va “bek” unvoni bilan mamlakatni idora qilgan bolsalar, olimkon davridan boshlab (1805) hukmdorla rasman “xon” deb yuritila boshlandi. 3 Olimxonning siyosatidan norozi bo‘lgan ayrim zodagonlar guruhi unga qarshi fitna tayyorlay boshladilar. Olimxon o‘z hokimiyatini mustahkamlash maqsadida ukasi Rustambekni, bir nechta sarkardalarni, din peshvolarini o‘ldirtirib yuboradi. Manbalarning ma‘lumot berishicha, bu voqealardan so‘ng kuchayib ketgan fitnachilarga Olimxonning ukasi Umarbek boshchilik qilgan. Natijada, 1810-yilda Olimxon Toshkentdan Qo'qonga qaytayotganda, Oltiqush mavzesida o‘g‘li Shohruhbek bilan birga Qambar Mirzo tomonidan otib o‘ldiriladi. Umarxon (1810-1822) hukmdorligi davrida yirik yer egalari, harbiy sarkardalar va ruhoniylarning mavqeyi yanada oshadi. U davlat boshqaruvi ishlarida izchil tartib, qonun qoidalar o'rnatdi va diniy ishlarni tartibga soldi. Natijada, 1818-yilda Umarxon ruhoniylarnng roziligi bilan “amir al-muslimin” unvonini olib ham diniy, ham dunyoviy hokimiyatga ega bo'ladi, Muhammad Hakimxon ma‘lumotlariga ko‘ra, Umarxon davrida Amir Temur va Sulton Husayn Boyqaro zamoniga taqlidan unvon va lavozimlar joriy etilib, ularga hokimiyatga yaqin shaxslar tayinlanadi. Shuningdek, Olimxon zulmidan qochib ketgan ayrim amaldorlar Umarxon xizmatiga qaytib kelib, lavozimlarni egallaydilar. 3 Frederick Star, Ferghana Valley the heart of Central Asia-New York: Business Park Drive, 2011. P. 122. 8 Qo‘qon xonligining O‘rta Osiyo mintaqasidagi siyosiy jarayonlar va o‘zaro munosabatlarga faol aralashuvi ham Umarxon davridan boshlanadi. O‘z darvida Umarxonning elchilari Xiva, Xitoy va Turkiya davlatlariga jo‘natilganligi ma‘lum. N.Petrovskiy Umarxon hukmronligi davri haqida quyidagi ma‘lumotlarni beradi: “Umarning xonligi ham oldingi xonlarnikidek davom etdi, ya‘ni, u o‘z yerlarini kengaytirdi. Bu xon davrida Turkiston viloyati musulmonlarning Hazrat (Sulton al-orifin Ahmad Yassaviy dafn etilgan Turkiston) shahri bilan birga zabt etildi. Umarxon xalq sevib ardoqlagan xonlardan biri bo‘ldi. Qo‘qonda ikki qator she‘r tarqalgan bo‘lib, unda Umarxon haqida juda iliq va yaxshi so‘zlar aytilar edi”. 1822-yilda Umarxon kasallanib vafot etganidan so‘ng, taxtga uning o‘g‘li Muhammadalixon o‘tiradi. Uning hukmronligi davrida Qo‘qon xonligining hududi yanada kengayib, qirg‘izlarning ba‘zi tumanlari xonlikka qo‘shib olinadi hamda Ko‘lob, Hisor, Badaxshon, Darvoz, Maschoh kabi viloyatlar Muhammad Alixon hukmronligini tan oladilar. Muhammad Alixon hukmronligining dastlabki yillari yaxshi va odilona kechgan. U 1826-1831-yillar davomida Qashg‘arga yurishlar qilib, bu yerdagi musulmonlarni xitoyliklar zulmidan ozod qildi hamda 70 ming uyg‘ur musulmonlarini Andijon viloyatiga ko‘chirib keltirdi. Natijada din peshvorla ri Muhamm adalixong “G‘oziy” (“din homiysi”, “din yo‘lida kurashuvchi”) unvonini berdilar. 1840-yilda Muhammad Alixonning bosh maslahatchisi, davlatni boshqaruv ishlarida katta tajribaga ega bo‘lgan Haqquli mingboshining tuhmatga uchrab xon tomonidan qatl etilishi shusiz ham qaltis bo‘lib turgan vaziyatni yanada keskinlashtirib yubordi. Undan tashqari xon davlat ishlariga loqayd bo‘lib, asosiy vaqtini haramida o‘tkaza boshladi. Natijada davlatni boshqaruv ishlarida suiste‘molliklardan umumiy noroziliklar boshlanib, xonni ag‘darish uchun fitna tayyorlana boshladi. Lekin o‘z kuchlari bilan fitnani amalga oshirishga ko‘zi yetmagan bir guruh Qo‘qon amaldorlari boshqa xon saylash maqsadida Buxoro amiri Nasrulloga noma yozib, undan yordam so‘rashdi. Qo‘qon yurishi uchun bahona topolmay turgan Amir Nasrullo bu taklifni tezda qabul qilib, 1842-yil 9 aprelda Qo‘qonni bosib oldi. Qo‘qondan oilasi bilan Namangan tomonga qochgan Muhammadalixon tutib keltirilib, oilasining bir qismi bilan qatl ettirildi. Amir Nasrullo Qo‘qon xonligining Buxoroga qo‘shib olinganligini e‘lon qilib, Qo‘qonda o‘z noibi Ibrohim dodhoh Mangitni qoldiradi. Ammo, Ibroxim dodhohning Qo‘qon xalqiga o‘tkazgan jabr-zulmi, soliqlarning haddan tashqari oshib ketishi natijasida aholi qo‘zg‘olon ko‘tarib, Buxoro hukmronligidan ozod qilish uchun qipchoqlarni yordamga taklif etadilar. Qipchoqlar Muhammadalixonning qarindoshi Sherali boshchiligida Qo‘qonga kelib, buxoroliklarni tor-mor etdilar hamda Sheralixon (1842- 1845) taxtni egalladi. Qipchoqlar esa shu vaqtdan boshlab uzoq vaqt xonlikda etakchi mavqega ega bo‘ldilar. Umuman olganda, asrning o‘rtalariga kelib Qo‘qon XIX asrning o‘rtalariga kelib Qo‘qon xonligidagi siyosiy jarayonlar hamda ichki ahvol yanada og‘irlashgan edi. So‘nggi tadqiqotlarga ko‘ra, buning sababi birinchidan, o‘troq aholi ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi bo‘lgan qipchoqlar hokimiyatni tan olmaganlar. Xonlik hududlaridagi bazi viloyat hukmdorlari Musulmonqulga qarshi chiqdilar. Ikkinchidan, hokimiyatda yuqori mavqeni egallash hamda xonga ta‘sir o'tkazish uchun qipchoqlar orasida ham o‘zaro kurashlar borardi. Bu kurashlarda qipchoqlarning qulon urug‘idan bo‘lgan Musulmonquli ham faol ishtirok etgan. Uchinchi sabab esa, qipchoqlarning o‘troq aholiga nisbatan yuritgan siyosati edi. Qipchoqlar o‘troq aholiga nisbatan bepisandlik nazari bilan qarab, boshqa elat va etnik guruhlarni kamsitganlar. To‘rtinchidan esa, tashqi omil Rossiya imperiyasining asta-sekinlik bilan xonlik hududlariga bostirib kirishi siyosiy jarayonlarning yanada keskinlashuviga sabab bo‘lgan edi. 1 1.2 Qo‘qon xonligi ma‘muriy-hududiy boshqaruvi Xonlik ma‘muriy-hududiy boshqaruv tizimini o‘rganishda tarixan ma‘muriy tuzilish qanday bo‘lganligiga, xonlik tashkil topgandan keyin uning qay darajada o‘zgarga nligiga, ma‘muriy- hududiy tuzilish tarixini o‘rganishda mahalliy muarrixlar asarlaridagi ma‘lumotlarga tayanish va uni xolislik tamoyiliga asoslangan holda o‘rganish kerakligi, ma‘muriy-hududiy tuzilishni o‘rganishda uning boshqa xonliklardagi tizimga o‘xshash va farqli jihatlariga e‘tibor berish kerakligi tavsiya etiladi. 1709-yilda asos solingan Qoʻqon xonligi hukmdorlari XVIII asr mobaynida sayosiy mavqelarini kuchaytirib, boshqaruv tizımini shakllantirib bordilar. Farg‘ona vodiysining markaziy qismida tashkil topgan yangi davlat hududiga uning birinchi hukmdon Shohruhbiy (1709-1721) tomonidan Namangan, Marg‘ilon va Andijon to‘liq kiritilgan edi. Shohrubiy vafotidan so‘ng taxtga o‘tirgan Abdurahimbiy (1721-1733) Xo‘jand viloyatini to‘liq xonlik tarkibiga kiritishga muvaffaq bo‘ldi. Vaqtincha bo‘lsa-da, Buxoro xonligining viloyatlari bo‘lgan Jizzax, Samarqand va Kattaqo‘rg‘on ham Qo‘qon hukmdori tomonidan egallandi. 1753-yil taxt tepasiga kelgan Erdonabiy davlatning sharqiy qisimidagi O‘sh va O‘zganni o‘z davlati tarkibiga kiritdi. Norboʻtabiy hukmronligiga kelib esa Andijon, Marg‘ilon va Farg‘ona vodiysining deyarli barcha qismi Qo‘qon xonligi hududi hisoblandi. 4 XIX asr boshlariga qadar xonlik tarkibida Marg‘ilon, Andijon, Namangan, Xo‘jand kabi yirik viloyatlar bilan bir qatorda Chust, Isfara, Konibodom singan hududiy jihatdan kichik viloyatlar ham bo‘lgan va ularni ham viloyatlar kabi hokimlar boshqargan. Buni Norbo‘tabiy hukmronligi davrida Olimxonning To‘raning malumoti ham tasdiqlaydi. Norbo‘tabiyning o‘g‘li Olimxon (1798-1810) tomonidan mustaqil Toshkent bekligining bosib olinishi xonlik hududining yanada kengayishiga, tashqi savdo aloqalarining rivojlanib, davlatning siyosiy mavqei ko‘tanlishiga keng imkoniyatlar 4 Frederick Star, Ferghana Valley the heart of Central Asia-New York: Business Park Drive, 2011. P. 66. 11 ochdi. Bu imkoniyatlardan Olimxondan so‘ng taxtga o‘tirgan Umarxon (1810-1822) to‘liq foydalanishga erishdi. U Rossiya bilan savdo aloqalarini yo‘lga qo‘yib, Turkiya davlati bilan ham diplomatik munosabatlar olib bordi. Umarxon davrida Qo‘qon xonligining davlat tuzumi, davlat ishlarini yurgizish qonun-qoidalari, diniy ishlar tartibga keltirilib, mamlakat chegaralari aniqlab olinadi. Endi Qo‘qon davlatining chegarasi shimolda Turkiston va Dashti Qipchoqqacha, g‘arbda Samarqandgacha, janubda Ko‘histon hamda Ko‘lob, Hisor va Shahrisabzgacha, sharqda esa Sharqiy Turkistongacha yetardi. Muhammad Alixon (1822-1842) ham amakisi Olimxon va otasi Umarxon singan faoliyat yuritib, qisqa muddat bo‘lsa-da, Qorategin, Koʻlob, Darvozni Qo‘qonga bo‘ysundirishga muvaffaq bo‘ldi. 5 XIX asrning 40-yillariga kelganda xonlik tarkibiga quyidagi viloyatlar kirgan. Marg‘ilon, Andijon, Shahrizon, Namangan, Xo‘jand, Chust, Isfara, O‘ratepa, Qurama, Toshkent va Turkiston Muhammad Alizon davrida Qo‘qon xonligining maydoni 250 ming kv km ga, aholisi esa 2 million kishiga yetgan. 6 XIX asrning 50-yillariga qadar Qo‘qon xonligi shimolda Rossiyaning Sibir okrugi, sharqda Sharqiy Turkiston, g‘arbda Buxoro amirligi va Xiva xonligi. janubda esa Qorategin, Darvoz, Kolob viloyatlari bilan chegaradosh edi. Xonlik tarixini yoritishga xizmat qiluvchi manba va hujjatlarda davlatning ma‘muriy bo‘linishi haqida ko'plab ma‘lumotlar uchraydi. Ularda xonlik ma‘muriy jihatdan viloyatlarga ajratilib, idora etilganligini tasdiqlovchi ma‘lumotlar talaygina. Biroq bu ma‘lumotlarning ko‘pligiga qaramasdan, XX asr ikkinchi yarmida olib borilgan tadqiqotlarda xonlik bekliklarga ajratilgan va idora etilgan, deb ko‘rsatiladi. Jumladan, A.Hasanov Qo‘qon xonligi davnda Qirg‘izistondagi xalq harakatlanga bag‘ishlangan asarida Qo‘qon xonligini ma‘muriy jihatdan bekliklarga bo‘lingan, deb qayd etadi. A.Qosimov ham o‘z tadqiqotida shunday fikmi tarafdori bo‘lib, xonlik “ma‘muriy jihatdan bekliklarga bo‘lib idora etilgan” 5 R.X Akbarov, Qo‘qon xonligi tarixi Farg‘ona: Farg'ona davlat universiteti 2016. В. 22. 6 Yuri Bregel, An historical atlas of Central Asia-Boston: Brill Academic Publishers 2003. P. 163. 12 deb yozadi. Bu o‘rnida mazkur tadqiqotchilaming yuqoridagi fikrlarini inkor qilmagan holda uning Qo‘qon xonligining barcha davrlari uchun to‘g‘ri kelmasligini ta‘kidlab o‘tish lozim. Fikrimizcha, bu tadqiqotchilar xonlikning bekliklarga bo‘lib idora qilinganligi xususidagı fikrlanni XIX asming 70-yillarida Qo‘qonda bo‘lgan A.Kunning ma‘lumotlariga asoslangan holda ilgari surishgan. Shuni alohida ta‘kidlash kerakki, A Kunning xonlikning ma‘muriy bo‘linishi va uning bekliklarga bo‘lib boshqarish to‘g‘risidagi ma‘lumotlari davlatning 1872-1875-yillardagi holatiga to‘g‘i keladi. XIX asrning 40-yillariga oid manbalarni o‘rganish natijasida xonlikning asosiy ma‘muriy-hududiy bo‘linishi viloyatlar bo‘lganligini tasdiqlaydi. Viloyatlar sarkorliklar, oqsoqollıklar va aminliklarga bo‘lingan. XIX asrning ikkinchi yarmida chop etilgan asarlarda ham xonlikning ma‘muriy bo‘linishi va uni tashkil etgan ma‘muriy birlik turli viloyatlar haqida ma‘lumotlar qayd etilgan. Xususan, ularda yuqorida ko‘rsatilgan viloyatlarning faqat yorliqlari va ularning joylashgan o‘rni haqida muhim ma‘lumotlar beriladi. Qo‘qon xonligi monarxiya davlat edi, ya‘ni davlat boshida xon turar edi. Xonning roli eng yuqori darajadagi siyosiy va harbiy hokimiyatni o‘zida mujassamlashtirish edi. Xonlar avloddan avlodga o‘tgan hukmronlik huquqiga ega bo‘lib, hukumatning asosiy vakillari va boshqaruv tuzilmasining rahbari sanalgan. Qo‘qon xonligida xon o‘z hokimiyatini kuchaytirish uchun qabila boshliqlari, zodagonlar va diniy rahbarlar bilan ittifoq tuzgan. Qo‘qon xonligidagi boshqaruv tizimi qat‘iy markazlashgan iyerarxiya tuzilishga ega edi. Davlat boshqaruvining asosiy lavozimlari quyidagilar edi; ⚫ Devonbegi - davlat ma‘muriyatining eng yuqori mansabdon bo‘lib, davlat ishlari, soliq yig‘ish va boshqa moliyaviy masalalarni nazorat qilgan. Devonbegi xonga bevosita hisobot berardi. ⚫ Qushbegi - xonlikdagi harbiy ishlarga mas‘ul bo'lgan eng muhim shaxs edi. Qushbegi xonning harbiy kuchlarini boshqargan va janglar vaqtida xonning 13 o‘ng qo‘li bo‘lib xizmat qilgan. Harbiy tashkilot xonlikning muhim qismi bo‘lib, qo‘shinning qudrati davlat barqarorligini ta‘minlashda asosiy omil edi. ⚫ Dodhoh - sud ishlari bilan shug‘ullangan mas‘ul lavozim egasi bo‘lib, adolat va qonun tartibini ta‘minlash uchun javobgari. Dodhoh shariat asosida sud hukmlarini chiqarish va jazo berish vakolatiga ega vakolatiga ega edi. ⚫ Amaldorlar va Qo‘rg‘onbegilar - viloyat va shaharlarni boshqarish uchun xon tomonidan tayinlangan mahalliy hokımlar edi. Bu amaldorlar o‘z hududida soliqlar yig‘ish, ichki tartibni saqlash, va boshqa ma‘muriy vazifalarni bajarish uchun javobgar bo‘lgan. Qo‘qon xonligi ma‘muriy jihatdan bir qancha viloyatlarga bo‘lingan bo‘lib, har bir viloyatning boshqaruvini xon tomonidan tayinlangan hokimlar boshqargan. Bu viloyatlar beklik deb atalgan va ularning boshlig‘i bek yoki xoqon deb yuritilgan. Beklar o‘z hududidagi soliq yig‘ish, adolatni ta‘minlash va harbiy boshqaruvni amalga oshirish uchun javobgar bo‘lganlar Qo‘qon xonligida soliq yig‘ish tizimi muhim ahamiyatga ega edi. Soliqlar davlat moliyasining asosiy manbai bo‘lgan. Asosiy soliqlar quyidagilar edi: ⚫ Zakot - musulmonlardan yig‘iladigan diniy soliq bo‘lib, odatda mol- mulkning ma‘lum bir qismidan olinardi. ⚫ Xiroj - dehqonlardan yer soliqlari sifatida yig‘ilgan soliq bo‘lib, u yer unumdorligiga qarab belgilangan. ⚫ Bojlar va bojxonalar - Qo‘qon xonligi savdo yo‘llari kesishgan joyda joylashgani sababli bojlar muhim iqtisodiy manba bo‘lib, karvonlardan va savdogarlardan yig‘iladigan boj to‘lovlari davlat byudjetiga katta hissa qo‘shgan. ⚫ Diniy boshqaruv Qo‘qon xonligida diniy rahbarlarning roli juda katta bo‘lgan. Qozilar va muftilar shanat qonunlarini qo‘llashda va diniy masalalarni hal qilishda muhim vazifalarni bajargan. Shayxulislom diniy rahbarlaming boshlig‘i bo‘lib, shariatga asoslangan qonunlar va tartiblarning amal qilinishini nazorat qilgan. Qo‘qon 14 xonligi harbiy jihatdan kuchli davlat edi va uning asosiy qo‘shini ko‘chmanchi va dehqonlardan tashkil topgan edi. Harbiy xizmat asosan qabila va urug‘ a‘zolari tomonidan bajarilgan, xon esa ularni muayyan huquq va imtiyozlar bilan ta‘minlagan. Xonlikning qo‘shinlari mudofaa va hududiy kengaytirish uchun xizmat qilgan. Qo‘qon xonligi o‘zining mavjud davrida atrofdagı qo‘shni davlatlar bilan murakkab diplomatik aloqalami olib borgan. Buxoro va Xiva xonliklan bilan munosabatlar raqobat va harbiy to‘qnashuvlar bilan kechgan. Shuningdek, Qo‘qon xonligi bilan Xitoyning Shinjon (Sintszyan) viloyati, Qoshg‘ar va boshqa Sharqiy Turkiston hududlari o‘rtasida savdo va siyosiy aloqalar mavjud bo‘lgan. Qo‘qon xonlari madaniy hayotga ham katta e‘tibor qaratgan. Qo‘qon xonligida bir qancha madrasalar, masjidlar va madaniy inshootlar qurilgan. Xonlikda ilm-fan va adabiyot rivojlanishiga katta ahamiyat berilgan, bu esa Qo‘qonning ilmiy va madaniy markaz sifatida tanilishiga sabab bo‘lgan. Qo‘qon xonligida ijodkorlar va olimlar faoliyat ko‘rsatgan bo‘lib, bu davrda ko‘plab yozma asarlar va ilmiy ishlanmalar yaratilgan. Sirdaryoning o‘ng qirg‘og‘ida joylashgan Namangan va boshqa shaharlar Dod hududini qamrab olgan yerlar xonlikning yana bir yirik viloyatini tashkil qilgan. Shuningdek, ayrim ma‘lumotlar bu davrda xonlik tarkibida Xo‘jand va O‘ratepa alohida-alohida viloyat bo‘lganligini tasdiqlaydi. Sirdaryoning o‘ng qirg‘og‘idagi Xo‘jand va Toshkent o‘rtasida joylashgan yerlar, alohida Qurama viloyati hududini tashkil etganligi ko‘rsatib o'tiladi. Bu davrda xonlikning yirik ma‘muriy birligi Toshkent viloyati bo‘lib, bu viloyat ham rus manbalanda qayd etib o‘tiladi. Bedbaq dala cho‘lida joylashgan Turkiston xonlikning shimoliy viloyati hisoblangan. Billur tog‘ining sharqiy etaklarida yashovchi qozoqlar, Billur tog‘ining Dog‘arbiy etaklarida joylashgan Qorategin, Hisor, Badaxshon, Darvoz, Kolob va Sho‘g‘non ham 1833-1834-yillarda vaqtincha xonlik tarkibiga kiritilgan. 15 Qo‘qon xonligining eng katta hududini Toshkent viloyati qamrab olgan bo‘lib, mazkur viloyat tarkibiga bir nechta yirik shaharlar, qal‘alar, ma‘muriy birliklar biriktirilgan edi. Ushbu viloyatga tegishli bo‘lgan ma‘muriy birliklar jumlasiga asosan xonlikning shimoliy hududida joylashgan qal‘alar Avliyo Ota, Soliqo‘rg‘on, Marki, Itkechuv, Oqsuv, Pishpak va To‘qmoq hamda Issiqko‘lning atrofidagi hududlarni kiritish mumkin. 7 Xonlikning hududiy jihatdan katta viloyatlari Andijon va Namangan bo‘lib, qirg‘izlar yashagan juda katta yerlar ularga bo‘ysungan. Jumladan, A Hasanovning ko‘rsatishicha, Nonn daryosining o‘rta oqimidagi Kurtka va o‘rta oqimining shimoliy qismida joylashgan asosan qirg‘izlar yashaydigan Jumg‘ol, To‘g‘uz To‘ra hududlari Andijon viloyatining tarkibida bo‘lgan Qirg‘izlarning janubiy o‘lkalar bo‘lgan Bo‘stonterak va Toshqo‘rg‘on Marg‘ilon viloyati tarkibiga kirgan bo'lsa, Ketmontepa va Talas hududi Namangan viloyatiga tegishli bo‘lgan. V Ploskiz va A. Hasanovning tadqiqotlaridan ma‘lum bo‘ladiki, Farg‘ona vodiysi ichida joylashgan viloyatlarga vodiyning tashqarisida joylashgan ma‘muriy hududlami ham idora etish huquqi berilgan edi. Xonlik hududining bu tarzda ma‘muriy birliklarga bo‘linishi boshqaruv tizimida bir qator qiyinchiliklarni tug‘dirishi tabuy edi. Chunki yuqorida ko‘rsatilgan hududlar viloyatlar markazidan ancha olisda bo‘lganligi bois viloyat boshqaruvchilarining bu hududlardagi siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy holatni nazorat etishlarini qiyinlashtirgan. Bundan tashqari, Qo‘qon xonlarining ma‘muriy hududiy bo‘linishni shunday tarzda tashkil etish, mamlakatdagi boshqa etnik guruh vakillarining markaziy hokimiyat tobeligini saqlab turishni ko‘zlagan, deyish mumkin Qo‘qon xonligi ma‘muriyati xalqaro savdo yo‘llarida o‘z mavqeini mustahkamlash uchun bojxona tizimi va soliq yig‘ish jarayonlarini rivojlantirdi, bu esa davlat byudjetining barqaror bo‘lishini ta‘minladi. Shuningdek, diniy boshqaruvning ham davlat hayotida muhim ahamiyati bo‘lib, shariat asosida adolatni ta‘minlash va diniy birdalikni saqlash orqali davlat barqarorligini kuchaytirishda katta hissasi bo‘lgan Harbiy boshqaruv 7 U. Kumkulov Qo‘qon xonligi tarixi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma) Namangan: “Namangan” 2014. B. 36. 16 va qo‘shinlarning yaxshi tashkil etilganligi xonlikning hududiy kengayishi va qo‘shni davlatlar bilan muvaffaqiyatli harbiy aloqalarni o‘rnatishiga xizmat qilgan. 17 II BOB. QO‘QON XONLIGINING DAVLAT BOSHQARUVI VA MANSABLAR 2.1. Qo‘qon xonligida saroy mansablari Qo‘qon xonligi XVIII asming boshlarida bo‘linib ketgan ashtarxoniylar saltanatiga qarashli bir hududa tashkil topib, 1876-yilning fevral oyigacha mavjud edi. Bu davlat XVIII-XIX asrlarda Turkistonning tarixiy-siyosiy, xo‘jalik va madaniy hayotida katta o‘rin tutgan Qo‘qon xonligining asoschisi ming qabilasining boshlig‘i Shohrubiy hisoblanadi. Xonlikda Buxoro amirligiga o‘xshab Amir Temur davrida saltanat davlat boshqaruv tartibi va tuzumi mavjud edi. Qo‘qon xonligida joriy qilingan har xil unvon va mansablar, vazifa amallarni o‘rganish davlatchilik tarixini o‘rganish ishda katta ahamiyat kasb etadi. Ma‘lumki, Turkiston davlat boshqaruv tartibining tarixi qadimiy zamonlarga borib taqaladi. Sharq davlatchilik tuzumi Ahmoniylar davridan boshlab to soxibqiron Amir Temur davrigacha muayyan bir tartibda bo‘lib keldi. Amir Temur davrida davlat boshqaruvi ana shu bir nizom asosida o‘rnatilgan edi. Keyinchalik bu nizom davr va zamon taqozosiga ko‘ra ba‘zi o‘zgarishlarga uchrab, XX asr boshlarigacha yashadi. Turkiston davlatida joriy bo‘lgan vazifa, unvonlar va, mansablar, ular sohiblarining vazifalari haqidagi ba‘zi ma‘lumotlar olimlardan A.Kun, Ch.Valixonov, VV.Bartold, A.Semyonov, B.Axmedov, BA.Vildanova, A.J.Troisskaya, R. Nabiev asarlarida uchraydi. Markaziy Osiyo davlatlarining “tarixini o‘rganish tarixchi va xuquqshunos olimlar oldida turgan muhim va aslo kechiktirib bo‘lmaydigan vazifadir, chunki bunday ilmiy izlanishlaming ilmiy va nazariy ahamiyati benixoya kattadir”, deb yozadi. Bo‘riboy Ahmedov. Shu kabi mulohazalarga tayanib va o‘nlab mahalliy tarixchilarning XIX asrda yozib qoldirilgan tarixiy asarlarining ma‘lumotlari asosida bizni qiziqtirayotgan masalalari yoritish yo‘li bugungi kunga kelib yuzaga keldi. Ayi paytda Qo‘qon tarixiga oid adabiyotlar soni ellikdan oshdi, ammo ulardagi muhim ma‘lumotlar ilmiy izlanishlar doirasiga to‘liq jalb etilmagan. Bu ma‘lumotlar tarqoq holda bo‘lishiga qaramay muayyan bir tadqiqotm talab qiladi. Qo‘qon xonligidagi unvon, mansab va amallar haqida mahalliy mualliflardan “Turkiston viloyatining 18 gazetasi” muharriri Mullo Olim Mahdum Hoji “Tarra Turkiston” nomli asarida to‘xtalib o‘tgan. U xonlikdagi amaldorlarni 24 darajaga bo‘lib, bu haqda quyidagilarni yozadi. “Xoʻqand xonliklari asarda joriy bo‘lib turgan har xil mansablar, chunonchi Mingboshi va Aminlashkarlik mansabi. Bu mansab harbiy vazirlik qatorida bo‘lib, ondin boshqa hukumatning hamma ishiga mudoxalasi, chunonchi, xorsiya ishlariga tamom daxli bo‘ladur.” Davlat boshqaruvi. Mansablar va unvonlar . O‘zbeklarning ming qabilasi (urug‘i) boshliqlaridan biri Shohruhbiy asos solgan. Qo‘qon xonligidagi davlat boshqaruv tizimi o‘rta asrlarda Movarounnahrda hukm surgan musulmon davlatlari boshqaruv tizimidan farq qilmas edi. Xonlikda Buxoro amirligida bo‘lgani kabi Amir Temur davrida shakllangan hamda Shayboniylar davrida qisman islohot qilgan davlat boshqaruvi va tizimi mavjud bo‘lgan. Xonlikda eng oliy va markaziy unvon xon unvoni bo‘lib, uning hukumati cheklanmagan. Farmon berish va uning bajarilishini nazorat etish salohiyatlari xonning qo‘lida bo‘lgan. Xonlikning ming qabilasidan bo‘lgan hokimlar turli yıllarda Shahrisabz, Urgut, Mog‘iyon, Urmitan viloyatlari va bekliklarida ham hukm surganlar. Olimxon davrigacha (1798y) ming urug‘i boshliqlari XIX asrning boshlarida biy unvoni bilan hokimiyati boshqarganlar. Olimxon 1805 yilda o‘zini rasman xon deb e‘lon qildi. Xon unvoni bilan hokimiyatni boshqargan. Umarxon (1810-1822yy) 1818 yilda o‘zini “ amir ul-muslimin” deb e‘lon qildi. 1822 yilda Muhammad Alixon ham xon unvoni bilan taxtga o‘tirgan. Xonlikning ming qabilasidan bo‘lgan hokimlar turli yillarda Shahrisabz, Urgut, Mog‘iyon, Urmitan viloyatlan va bekliklarida ham hukm surganlar. Olimxon davrigacha (1798y) ming urug‘i boshliqlari XIX asrning boshlarida biy unvoni bilan hokumiyati boshqarganlar. Olimxon 1805 yilda o‘zini rasman xon deb e‘lon qildi. Xon unvoni bilan hokimiyatni boshqargan Umarxon (1810-1822yy) 1818 yilda o‘zini “amir ul-muslimin” deb e‘lon qildi. 1822 yilda Muhammad Alixon ham xon unvoni bilan taxga o‘tirgan. Xon avlodlari xorzoda, amirzoda , mirzoda, shahzoda, to‘ra deb atalganlar. 19 Xonlikdagi davlat nizomi mutlaq yakka hokimlik bo‘lib, xonning o‘zi cheklanmagan hokimiyatga ega bo‘lsa-da, ma‘lum tarixiy davrilarda uning salohiyati va hokimiyati cheklanib, saroy amaldorlari hamda qo‘shin boshliqlarining xonga ta‘siri kuchli bo‘lgan. Bunga Musulmonqulining mingboshi va otaliq boʻlgan davrini (Xudoyorxon davrida, 1844-1852 yy) yoki Aliqulining amirlashkarlik va vazirlik davrini (Sulton Sayidxon, 1863-1865 yy) misol qilib keltirish mumkin. Bu holat xonning siyosiy kuch qudrati ma‘lum iqtisodiy asoslarga hamda ma‘lum ijtimoiy guruhlar faoliyatiga bog‘liq bo‘lgan deyishga asos bo‘ladi. Mamlakatda xon eng katta va yink mulkdor bo‘lib, xonlik hududidagi barcha boyliklarga, yer, suv, qo‘riq yerlar, ko‘li anhorlarga egalik qilgan. Ulardan keladigan zakot, xiroj, tanobona va boshqa soliqlar shaklidagi daromadlar xon xazinasini muntazam ravishda to‘ldirib turgan. Xon va uning qarindoshlari, saroy ahli va ma‘muriyat, qo‘shinlar va qo‘shin boshliqlari asosan soliqlar hisobidan rag‘batlantirilgan. ⚫ Dahboshi - o‘n kishilik harbiy guruh boshlig‘i. ⚫ Qorovulbegi - soqchilar va qorovullar boshlig‘i. Harbiylar qatoriga askar, sarboz, navkar, sipohi, mergan, mahram, botur, to‘pchi, zanbarchi, qo‘rchi, qorovul kabilar ham kirib, qo‘shin safida, nog‘orachi, sumaychi, to‘g‘chi (bayroqdor) kabilar ham xizmat qilganlar. Bu harbiy unvonlar orasida mingboshidan ponsadboshigacha bo‘lganlan oliy unvonlar, qo‘rboshidan qorovulboshigacha bo‘lganlar o‘rta unvonli mansablar, qolganlari esa past unvonlar hisoblangan. Elikboshidan mingboshigacha bo‘lgan harbiy lavozimdagi amaldorlar o‘z xizmatlariga mulozimlar olganlar. Ponsadboshidan yuqori mansabdor harbiylarga yana mirzolar va munshaylar ham hizmat qilgan. Manbalarda harbiylarga saroydan yiliga turli hajmdagi maosh berilganligi qayd etilgan. Qo‘qon xoligidagi saroy unvon va mansablari quyidagilar edi: ⚫ Otaliq - xon yoki xonzodaning murabbiysi, ularning homiylari. Ular tarbiyalagan xonzoda taxtga o‘tirganidan so‘ng, otaliqlar ham yuqori mansab va unvonlarni egallaganlar. 20 ⚫ Beklarbegi - beklarning begi. Bu unvon xonning vorisiga yoki ba‘zi viloyatlarning hokimiga berilgan. ⚫ Biy - turkiy qabilalarning boshliqlari. ⚫ Devonbegi - xon devonining boshlig‘i, Qo‘qon xonligi viloyatlaridan Toshkent va Dashti qipchoq mulkida ham devonbegi mansabi bo‘lgan. ⚫ Xazinachi - davlat xazinasining hisob-kitobiga javobgar shaxs. Xazinachilar viloyat markazlarida ham faoliyat yuritgan. ⚫ Inoq - xonning xos va sirdosh mulozimi. ⚫ Eshikog‘asi yoki chehraog‘asi - eshik oldidagi soqchi, posbon. Xon mahramlari va soqchi-mulozimlarining boshlig‘i. Notanish kishilarni xon ijozatsiz qo‘ymaslikka javobgar shaxs. ⚫ Parvonachi - bu unvon egasi xon nomiga kelgan xat va arizalarni saroyga olib kirib, javobini olib chiqqan. Bu unvon boshqa unvon sohiblariga ham berilgan. ⚫ Dodxoh - xon oldiga fuqarolarning xohish-istak hamda maqsadlarini bayon etish huquqiga ega mansab, saroy unvoni. ⚫ Dasturxonchixon - dasturxoniga, umuman, oshxonasiga javobgar saroy mansabi. ⚫ Saroy qorovulbegisi - xon o‘rdasining soqchilanga boshliq bo‘lgan saroy amaldori. ⚫ Tunqator - tun bo‘yi uyg‘oq bo‘ladigan soqchi. Xonning dam olishi va yurishlari vaqtida qo‘riqchilik qilib, xonning yaqin kıshilandan tayinlanadigan amaldor. ⚫ Oftobachi - xonning xos milozimlandan bo‘lib, uning yuvinishi va tahorati vaqtida xizmat qiladigan amaldor. ⚫ Sharbatdor - eng oliy va faxriy unvonlardan bo‘lib, xonning xos majlislari va safarlarida xizmatda bo‘lgan. ⚫ Hidoyatchi - xon saroyiga yuborilgan tortiq va sovg‘alarni qabul qilib olib, xon nazaridan o‘tkazuvchi amaldor. 21 ⚫ Shig‘ovul - saroyga tashrif buyurgan elchilar va choparlarni xon huzuriga boshlab kiruvchi amaldor. Manbalarga ko‘ra, bu mansabdagi amaldorning vazifalari keng bo‘lgan. ⚫ Sarkor - saroydagi xon amaldorlarining boshlig‘i. Bu mansabdagi shaxs xonga tegishli shifoxonalar, korxonalar hamda qurilishishlariga ham boshchilik qilgan. ⚫ Qushbegi (mirishkor) - ov paytida xonga hamrohlik qiladigan mansab egasi. Qushbegining ovchi itlari, lochin va burgutlari bo‘lib, ov paytidagi xonning dam olish jarayonlariga ham bu shaxs javobgar bo‘lgan. ⚫ Salomog‘asi - xon nomidan xalqqa salom beruvchi. ⚫ Kitobdor- saroy kitobxonasi uchun javob beradigan amaldor. ⚫ Risolachi - elchilar va ularning zat-zabarlariga javob berish uchun mas‘ul bo‘lgan saroy amaldori. ⚫ Jam‘og‘a - xonning suhbat, qabuli hamda bazmlariga ishtirok etuvchilarga xabar berib, chaqirib keladigan saroy amaldori. ⚫ Jarchi - xalq yig‘iladigan ommaviy joylarda xonning farmon va buyruqlarini jar solib (baland ovoz bilan) e‘lon qiladigan shaxs. ⚫ Chop quchi - pichoq yasovchi, xon saroyidagilar uchun qurollar (pichoq, zanjar qilich) yasab, qo‘rchi vazifasini ham bajargan. ⚫ Shotir - xon rikobi oldida yuradigan hizmatchi, odamlarni xon kelishidan xabardor etib, ulami ta‘zimga chorlab turgan. ⚫ Udaychi - xon rikobi oldida yurib, uning sha‘niga baland ovoz bilan maqtovli so‘zlar va hamdu sanolar aytib boruvchi hizmatchi. Yuqoridagi amal va mansab egalari o‘z hizmatlari evaziga yillik maosh (pul, ot qo‘y, g‘alla ko‘rinishida) olganlar Bundan tashqari, ularga tegishli yer-mulklar ham berilgan. Butun o‘rta asrlar musulmon davlatlanda bo‘lgani kabi Qo‘qon xonligidagi musulmon ruhoniylan ham alohida imtiyozlarga ega bo‘lgan ijtimoiy tabaqa 22 hisoblangan. Xonlikdagi davlat boshqaruvida, ta‘lim tarbiyada, sud ishlarida hamda jamiyat hayotining turli sohalanda ularning fikri katta ahamiyat kasb etgan. Qo‘qon xonligida qo‘yidagı diniy va qozixona mansab, unvon hamda amallari mavjud bo‘lgan. ⚫ Shayx ul-islom - dindorlarning eng oliy unvom bo‘lib, 1818 yılda Umarxon tomonidan joriy etilgan. ⚫ Xoja kalon - fiqh olimi (huquqshunos) ning faxriy unvoni. ⚫ Xalifa - o‘rinbosar Qo‘qondagi naqshbandiya, qalandariya, yassaviya taraqqiyotlarining rahbarlari. ⚫ A‘lam -faqih, olim hamda shariat qonun-qoidalarning bilimdoni. ⚫ Oxund - bilimli va madrasada o‘qiydigan kishi. ⚫ Sudur - vaqf mulklarining daromadlari hamda hisob - kitobiga javobgar mansabdor. ⚫ O‘roq - vaqf yerlarining xiroj va soliqlariga ma‘sul shaxs. O‘roq shaklidagi nishonni sallasiga taqib yurgan. ⚫ Mudarris - Madrasada ta‘lim beruvchi ustoz. ⚫ Imom va imom xatib - masid imomi hamda juma nomozlarida xutha o‘qib xizmat qiladigan imom. ⚫ Muazzin - musulmonlarni namozga chaqiruvchi, azon aytuvchi. ⚫ Qozi ul-qo‘zzot - qozilar qozisi (adliya vaziri). ⚫ Qozi kalon - xonlik poytaxti hamda viloyatlar markazlaridagi qozilar va qozixonalar ustida nazorat qiluvchi amaldor. ⚫ Qozi askar - qo‘shin qozisi. ⚫ Tarakachi - meros qolgan mol-mulklarni merosxo‘rlarga taqsimlab (taraka) beruvchi shaxs. Xonlikdagi diniy va qozalik lavozimida bo‘lganlar davlat tomonidan belgilangan maosh hamda turli ehsonlar hisobidan kun ko‘rganlar Madrasa, masjid, mozorlar o‘zlarining vaqf mulklariga ega bo‘lib, shu mulk daromadidan o‘z 23 xizmatchilariga maosh berganlar. Vaqf mulklariga muttavali mutasaddi - boshliq edi. Yer egaligi munosabatlari va soliqlar. Qo‘qon xonligi xo‘jalik hayotining asosini tashkil qiladigan soha dehqonchilik edi. Chunki xonlikning asosini tashkil etgan Farg‘ona vodiysida suv manbalarining yetarli darajada bo‘lganligi dehqonchilik xo‘jaligida mo‘l hosil bo‘lishni ta‘minlagan Xonlikda XVIII asrga qadar yerlarni sug‘orish uchun soylar va jilg‘alarning suvlaridan ham unumli foydalanilgan. Xonlikdagi taxt uchun o‘zaro kurashlar hamda siyosiy tarqoqlık davom etayotgan bo‘lishiga qaramay XVIII asr ikkinchi yarmidan boshlab ayrim tumanlaming sug‘orish tarmoqlari ta‘mirlangan va yangilari qazilgan. Chunki, xonlikda ip va gazlama ishlab chiqarish hajmining ortib borishi, bu mahsulotlami Rossiya va u orqali Sharqiy Yevropa mamlakatları bozorlarida ko‘plab sotila boshlashi, ularga bo‘lgan talabning tobora kuchayib borishi sug‘orma dehqonchilik yerlarini kengaytirish hamda yangi yerlarni o‘zlashtirishni taqozo qilar edi. Shuning uchun ham XIX asr Qo‘qon xonligida, xususan, Farg‘ona vodiysining sug‘orilishi tarixida yangı davomidan boshlab berdiki, aynan shu davrdan boshlab, vodiyda yirik sug‘orish inshootlari, ariqlar, kanallar, to‘g‘onlar qurila boshlangan. Masalan, Sirdaryoning asosiy irmoqlaridan bo‘lgan Norin va Qoradaryolardan suv oladigan Shahrixonsoy kanali, Namangan Yangi arig‘i, Chinobod arig‘i, Ulug‘nahr, Andijonsoy kanali, Oltiariq, Mutagan arig‘i va boshqa sug‘orish tarmoqlanning ko‘payishi, sug‘oriladigan dalalarning sezilarli darajada kengayishi hamda dehqonchilik va bog‘dorchilikning rivojlanishiga olib kelgan. Qo‘qon xonligida sug‘orish inshootlarini barpo etishning ma‘lum tartib - qoidalari mavjud bo‘lgan. Chunonchi, sug‘orish tarmoqlari va ularni barpo etish ishlari ikki guruhga ajratilgan. Birinchi guruhga hajm jihatdan kichik sug‘orish inshootlaridan foydalanuvchi qishloq aholisi ishtirok etgan. Ularga mahalliy mutasaddi kishilar, mirobboshilar boshchilik qilgan. Ikkinchi guruh sug‘orish inshootlariga hajm turli viloyatlaridan qazuvchi hasharchilar jalb etilgan. Bunday inshootlar qurilishiga bevosita xon yoki joylardan uning vakili boshchilik qilgan. Xonlikda dehqonchilik ekinlanning 24 aksariyati O‘rta Osiyo xonliklanga xos bo‘lib, g‘allachilik, bog‘dorchilik, sabzavot va poliz mahsulotlari yetishtirish hamda ipakchilik yaxshi rivojlangan. Donli ekinlardan makkajo‘xori yetishtirish keng tarqalgan bo‘lib, u shahar va qishloqlarda kambag‘allarning asosiy iste‘mol mahsuloti hisoblangan. Shuningdek, XIX asrga kelib xonlikda paxtachilik sohanga katta e‘tibor berila boshlangan. Xonlik g‘arbiy qismining tabiiy sharoitida g‘arbiy Xo‘jand, Konibodom, Isfara, So‘z, Chimyon, Rishton hududlari asosan o‘rik yetishtirishga to‘la ixtisoslashgan. Bu davrda butun Farg‘ona vodiysida tut daraxti keng tarqalib, u tog‘ oldi va qadimgi dehqonchilik vohalarıdan hisoblangan So‘x, Isfara, Namangan, Ashtda ipakchilik uchun qadimdan o‘stirib kelinardi.Xonlikda yer va suv hukmron tabaqalariniki hisoblanib, yerga egalik qilishning to‘rtta turi mavjud bo‘lib ular quyidagilar edi; 1. Xiroj yerlar - yer egalarining xususiy yerlari. 2. Davlat yoki amloq yerlari - xonga qarashi yerlar o‘rmonlar, to‘qaylar yo‘lu - ko‘priklar. 3. Xususiy yerlar - xonning maxsus farmoyishi bilan yirik amaldorlarga berilgan. 4. Vaqf yerlari - diniy muassasalar, ya‘ni masjid, madrasa va mozorlarga qarashli yerlar. Manbalarga ko‘ra, amloq xon ixtiyondagi yer bo‘lib, u “zamini xos” , deb atalgan. Bunday yerlar xon tomonidan ayrim guruh va mansabdor shaxslarga berilgan.Yerni olgan kishi unga o‘z hisobidan ishlov benb, sug‘organ. Olgan hosilidan esa xonga soliq to‘lagan va bu soliq miqdori xiroj ( xiroj - hosilning1/5 dan 1/8 qismigacha tashkil etgan) dan ko‘proq bo‘lgan. Yerga egalik qilishda mulk, ijara, urg‘u, tanho shakllaridan ham foydalanilgan. Mulk boylarga qarashi xususiy yerlar bo‘lib, ular dehqonlarga ijaraga berilgan. Ma‘lumotlarga ko‘ra, ijara muayyan shartlar asosida benladigan barcha ko‘chmas va ko‘chadigan mulk-yer, ariq, tegirmon, tim, rasta, ulov av boshqalarni o'z ichiga olgan mulk shaklı bo'lsa, urg'u musodara qilish yo‘li bilan xon mulkiga 25 aylantirilgan yoki gunohkorni qo‘lga olishda jonbozlik qilgan shaxslarga berilgan yer va mol-mulkdir. Tanho-hukmdor tomonidan alohida xizmat ko‘rsatgan kishilarga amloq yerlardan ba‘zilan in‘ om etilishi tufayli paydo bo‘lgan mulk shakli bo‘lib, bunday yerlarda soliq yig‘ish huquqi tanho egalan tanhodorlarga berilgan. U o‘ziga berilgan yer, bir nechta qishloq, hatto, katta mullning yillik yoki yarim yıilik daromadini hadya sifatida olgan. Ba‘zan, amaldorlar bir umr tanhodor bo‘lgan va o‘g‘li xon marhamatiga sazovor bo‘lsa, tanhodorlik meros sifatida davom etgan. Harbiylarga tanho yokli saroj taqdim etilsa, u tarxon deb atalgan. Bu davrda xonlikning daromadi mahsulot va puldan iborat bo'lib, ular asosan soliqlar undirish yo‘li bilan hosil qilingan Soliq va majburiyatlar xonlikning barcha shahar va qishloqlarida deyarli bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo'lgan. Mamlakatda mavjud soliqlar joriy etilishiga ko‘ra, to‘rt turga shariat qonun-qoidalariga binoan belgilangan asosiy soliqlar, rammiy soliqlar, an'anaviy soliqlar, favqulodda jony etilgan soliqlar Manbalarga ko'ra, shariat qonun-qoidalari asosida joriy etilgan asosiy soliqlar ziroj, ushr va zakot hisoblangan. Dehqonchilikda donli ekinlar ekiladigan yerlardan olinadigan soliq - zakot deb atalgan. Bu soliq hosilning beshdan bir qismini tashkil etib, 5 qop g‘allaning bir qop miqdonda undirilgan. Soliqning bir qismi mahsulot, bir qismi esa pul bilan to‘langan. Ushr yerlari “zamini ushr” deb yuntilgan yerlardan hosilning undan bir qismi miqdorida ushr solig‘i ruhoniylar foydasiga undirilgan. Zakot mahsulot dan olinadigan savdo solig‘i yoki chorva mollari hisobidan olinadigan soliq bo‘lib, daromadning qirqdan bir qismini tashkil etgan. Xonlikning savdogarlik sarmoyalan aniq bo‘lmaganligi sababli, sharoitga qarab daromaddan zakot olingan. Shuningdek, chorva mollaridan ham qirqdan bir ulush hisobida zakot olingan. Arzav hujjatlarıda an'anaviy zakotdan tashqanı sarkarda zakoti kabilar haqida ma‘lumotlar bor. Xonlikda joriy etilgan tanobona, xonsoliq, karvonlardan chegara yoki maxsus belgilangan shaharlarda, Sirdaryo kechuvidan olinadigan boj to‘lovlari, tuz boji, bozorlarda savdogarlardan, xon mablag‘iga qurilgan barcha inshootlardan olinadigan 26 soliq kabilar rasmiy soliqlarga kirgan. Bog‘dorchilik, sabzavotchilik, polizchilikda ekan ekiladigan yer maydonining hajmiga qarab tanob solig‘i olingan. Soliq yig'uvchi amaldor tanobchi (har bir tanob yerdan soliq oluvchi), zakot solig‘ini yig‘uvchi amaldorlar zakotchi deb atalgan. An‘anaviy soliqlarga to‘y marosimlarıdan, meros bo‘linishidan, tarozidan, daryodan o‘tish uchun sollardan, qirg‘iz va qozoqlarning chorvasidan olinadigan va shunga o‘xshash soliqlar kirgan. Xonlikda bulardan tashqari yana turli xal favqulodda soliqlar mavjud bo‘lib, u tilla puli va mis puli, ulov puh, alaf puli, nafsona, mushtak, kafsan, yaksara va boshqalardır Soliqlar qat‘iy belgilangan miqdorda hamda o‘z vaqtida yig‘ilishi shart bo‘lsada, xon va amaldorlarning ixtiyoti bilan bu holat o‘zgarib turgan. Harbiy harakatlar paytida, ayniqsa, soliqlarning turi va miqdori oshirilgan. Xon xazinasiga kelib tushgan soliqlar - xossachi , bek xazanasiga tushgan soliqlar - beklik deb atalgan. Manbalarga ko‘ra, xon ixtiyoridagi yerlar “zamani xos” deb atalib, undan keladigan barcha daromad xonning ixtiyorida bo‘lgan. Xon xazinasiga tushadigan soliqlarning deyarli barchasi Qo‘qon shahri va uning shahri atrofidagı qishloqlardan yig‘ilgan. Chetdan xon ixtiyoriga mahsulot va chorvadan yig‘iladigan zakot, Sirdaryo kechuvdan olinadigan boj tuzdan, xossachi joylardan, xon mablag‘i ga qurilgan barcha inshootla rdan olinadiga n soliq, to‘y marosaımlaridan va meros bo‘lishdan yig‘iladigan soliqlar tushgan. Qo‘qon xoligida soliqlardan ozod qilingan, ya‘ni, “mulki xur” yerlar ham mavjud bo‘lib, ularning egalari bo‘lgan sayyid, xo‘jalar, shayxlar va eshonlar xonning maxsus inoyatnomalari asosida barcha soliqlardan ozod qilinganlar. Shuningdek, xonzoda va to‘ralar, ba‘zi qozi, rais, amin, darvesh va so‘filar ham tanob solig‘idan ozod qilingan. Soliqlardan tashqan aholi majbury ravishda turli ishlarga - kanallar qazish, ariqlarni tozalash, obodonchilik ishlari, turli qurilishlarga, ayniqsa, hukmron tabaqalaming xizmatlariga jalb etilgan. Soliq, to‘lov va majburiyatlarning yildan yilga oshib borishi natijasida Qo‘qon xonligida xalqning noroziligi ortib borib, 27 xonlikdag ijtimoiy-ayosiy vaziyatning keskinlashuvi davlatning siyosiy inqirozini ta‘minlab bergan edi. Ikkinchi Qo‘shbegilik mansabi. Bu mansabdagi odamlar doimo xon huzurida maslahatchi qatorida turib va yoki biror katta shaharga hokimi bilan istiqlol nasib qiladur. Uchinchi Parvonachi. Bu mansabdagi zot ham qo‘shbegi lavozimini ado qiladur. To‘rtinchi Shig‘ovul. Bu odam vaziri ilmiydek bo‘lub, qoza, mudarris, a‘lam, shayx ul-mashoyixlar uning ko‘rsatgani bo‘yicha tayin qilinib, bularning taftishlari hamanga oiddir. Beshinchi Hudaychi (udaychi, hidoyachi) Bu zot xonga adyutant hukmida bo‘lub, zonga maxsus belgilanurgon arizaga va bo‘lak ishlarga vosita bo‘ladur. Oltinchi Tunqator. Bu mansabdagi odam xonning maxsus yotadurgon joyiga posbondek, kechasi doimo uxlamay, xonning amriga muntazir bo‘lub turadur. Yettinchi Noib. Tamomi sarbozlar aning ixtiyorida bo‘ladur. Sakkizinchi Otaliq. To‘qqizinchi Dodxoh. O‘ninchi Mehtarboshi. O‘n birinchi Sharbatdor. O‘n ikkinchi Dasturxonchi. O‘n uchinchi Xazinachi. O‘n to‘rtinchi Maxramboshi. O‘n beshinchi Eshikog'aboshi O‘n oltinchi Ponsadboshi. O‘n ettinchi To‘qsabo. O‘n sakkizinchi Devonbegi. O‘n to‘qqizinchi Mirzaboshi. Yigirmanchi Sarkor. Yigirma birinchi Miroxurboshi. 28 Yigirma ikkinchi Yuzboshi. Yigirma uchunchi Bekovulboshi. Yigirma to‘rtinchi Dahboshi. Ushbu mansabdorlaming hech qaysilarida muqarrar vazifa bo‘lmay, qo‘shbegilarga biror katta shahar va andin kichiklarga qishloq va yo biror arig‘ berib, boshqa mansabdorlarga podshohlikdan ot, libos, aslaha, bir yilda ikki-uch marotaba g‘alla, sarupo berar edilar Mundin boshqa bir necha mayda mansablar ham bo‘lur edi, ilmiya va huquq mansablarıdan qozi ul-quzot, qoziyi kalon, qozayi askar, qozayi maxsus, a‘lam, muftiy, mudarris. Bularning har kayularining o‘zlariga maxsus lavozimlan bo‘ladur. Yana shayx ul-islom, shayx ul-mashoyix mansablari ham bor edi” 8 Mullo Olimning bu qaydlarida ma‘lum ziddiyatlar uchrashidan qat‘i nazar, bu masalaga bag‘ishlangan birinchi izlanishlardan bo‘ldi. U mavjud mansab va unvonlarini tasnif qilib, ulamı darajabandlik qilib, tartibga tushirgan. Qo‘qon xonligida unvon va mansablar ularning ijrochilarining vazifalari va martabalariga qarab harbiy, harbiy-ma‘muriy, saroyning unvon va mansablari, ma‘muriy vazifalariga hamda diniy va diniy qozixona amallariga bo‘linar edi. Xonlikda eng oliy va markaziy unvon “xon” unvoni bo‘lib, uning hukumati cheklanmagan Farmon berish va uning bajarilishini nazorat etish salohiyatlari uning qo‘lida edi. Ming qabilasidan bo‘lmish hokimlar Shaxrisabz, Urgut, Mog‘iyon, Urmetan viloyatlari va bekliklarida ham hukm surganlar. 9 Olimxon davrigacha Ming qabilasidan rahbarlarining unvoni “biy” edi. Olimxon 1805-yili birinchi bo‘lib o‘zini rasman “xon” deb e‘lon qildi. Umarxon o‘zini 1818-yili “amar al-mu‘minin” Muhammad Alixon esa 1822-yil yana “xon” unvonida taxtga ko‘tariladi. Xon avlodlarini xonzoda, amirzoda, mirzoda, shahzoda, tura deb aytardilar. Xonlikdagı davlat nizom mutlaq yakka-hokimlik bo‘lib, faqat ma’lum tarixiy davrlarda uning 8 Margot Ovom Mojux xojin “Taraki Turkiston” Zoir Choriyev Sh. Vokidov.R. Xoliqova.T “Yangi asr avlodi”, 2009. 29 saloxiyati va qudrati cheklab qo‘yilgan edi. Bunday xol Musulmonqulning mingboshi va otaliq bo‘lgan davrida. Aliquling amirlashkarlik va vazirlik davrida, ro‘y bergan. Xonning kuchi va qudrati ma‘lum iqtisodiy asoslarga va ijtimoiy guruhlarga tayanardi. Xon eng katta mulkdor sifatida xonlikdagi xamma yer, suv, qo‘riq yerlar egalik qilib, ulardan zakot, xiroj, tanobona va boshqa soliqlar shaklida daromad olib, xazinasini to‘ldirardi. Shuning xisobidan hamda boshqa soliqlardan u o‘zining saroyi, qo‘shini va ma‘muriyat amaldorlarini tutardi. Qo‘qon xonligi asosan Olimxon, Umarzon, va Muhammad Alixon davrlarida ancha barqaror va tinch rivojlangan. Lekin XIX asming o‘rtalariga kelib bu davlat tanazzulga duch kela boshladi. Bu tanazzulning asosiy sabablari sifatida oʻtroq xalq va ko‘chmanchi axoli g‘alayoni o‘rtasidagi qarama-qarshiliklarni, o‘zaro nizo va urushlarni, xon taxti uchun olib borilgan janglarmi, Buxoro amiri bilan o‘rtadagi nizo va dushmanliklar, muhoribları ko‘rsata bo‘ladi. Bular natijasida xo‘jalik hayotida pasayib, ijtimoiy tarqoqlık boshlandi, davlat to‘la ma‘noda inqirozga duch kelib, zaif bo‘ldi. Oxir oqibat Qo‘qon mamlakati Rossiya imperiyası tomonidan bosib olindi. Xon mutlaq hokim sifatida saroy-o‘rdasiga solib bo‘lib, quyidagi unvon va mansablar joriy etilgan edi. Amir ul-umaro, amırlar amari. Qo‘qon xonligida Aliquli Hasanbiy o‘g‘li Sulton Sa‘idson tomonidan rasman amir ul-umaro mansabiga ko‘tarib amirlashkar ham etib tayinlandi. Aliquli tarixda shu oxirgi harbiy unvoni bilan qolgan. 1230-yil safar oyi, 1883-iyul avgustida Qo‘qon xoni Aliquli nomiga yorliq berib, unga “amır ul-umaro” mansabini berib, uning vakolatlarini belgilaydi. Yorliqda jumladan shunday yozilgan” chun zohiriy va ma‘naviy axvolning egasi amiri sohib ul-fikr va tadbir Mullo Aliquli lutfu shafqat va qahru gazab ko‘zani do‘stu dushman langa ochibdur , shuning uchun uning cheksiz shohon a marhamatimizga sazovor etib “amir ul-umaro” mansabiga mansub etib sarafroz va arjumand etdik-Tamomi ulamo, fuzalo va sayidlar, fuqaro va ra‘iyatning hammalan mashoroalayx (Aliquli) ni “amiri nofiz-ul-hukm bilistiqlol” (hukm chiqarishda 30 mustaqil amir) deb bilib, uning madhi va hurmati, e‘zozlash va ehtiromida qilgacha g‘aflat va Dog‘ofillikda qolmasinlar. Saltanat va kashvaratonlikdek muhun ishlarini, ya‘ni qo‘shin va askarlarni jihozlash, hokimlar va aksar amaldorlarni amalga qo‘yish va olish, ko‘cha ko‘ylami tartibga keltirish, fasodchi va buzg‘unchi kishilarning qatli, jazosi va shunga o‘xshagan ishlarni sohibi amr va tafakkur bo'lgan amir (Aliquli) ga berdik. Hech bir kishi bir qarich ham uning hukmi farmoyishidan chiqmasin, uning har bir va har qanday farmonini bajarishi lozim va itoat etishi vojib deb bilsinlar. Uning nomu nasabii amru farmonlarda “amir” sifatisiz ziki qilmasinlar…” 10 Hujjatdan ma‘lum bo‘ladiki, Sulton Sa‘idxon o‘z homiysi Aliquliga (muayyan kuchlar tazyiqi ham bu erda mustamo emas) keng vakolatlarni bergan va amir ul-umaro xondan keyin eng yuqori mansab hisoblangan. 2. Amirlashkar - bu mansabda yuqorida ko‘rganimizdek Aliquli tayinlangan edi. Qo‘qon xonligida mingboshi harbiy unvonining vazifalari, darajasi amirlashkarlikka teng bo‘lgan. 3. Mingboshi - mo‘g‘ullar istilosi davridan mavjud, ming nafar askarning boshlig‘i Ma‘mur sifatida ming nafar otliq askar beradigan mulkning hokimi. Harbiy yurishlar vaqtida qo‘shinnı boshqarib, lashkarboshi unvonini olardi Bu unvonning egasi vazirlikka da‘vo qilardi. Qo‘qon xonligida mingboshi amali Sheralixon davrida yuqori darajadagi vazifaga aylanib ketgan Mashhur mingboshilar Muhammad yusuf, Shodiboy, Musulmonquli qipchoq, Muhammad Diyor, Mullo Xolbek, Mirzo Ahmad, Niyoz Muhammad, Aliquli, Abdurahmon Musulmonquli o‘g‘li va boshqalar bo‘lganlar. 4.Botirboshi - botir va bahodirlar boshlig‘i Besh yuz nafardan ko‘p dasta yoki to‘pga boshchilik qilardi. Viloyatlarda botirboshi harbiy va qo‘shin ishlanga mas‘ul edi. Botir-boshi ba‘zan qurilish hamda sug‘orish (ariq qazish) ishlanga xam 10 Кудрирхонтода, Анжум ит-таворної (Тернос видолари) ХБобобеков, И Сулаймонов, Ш. Вохидов - Бала tromologiya 2014.8 206 31 boshchilik qilgan. Xonlikdagi Ulug‘ naxr arig‘i Otabek botirboshi sarkorlig ostida amalga oshirilgan edi. 11 5.Qo‘shbegi - harbiy qo‘shinning boshlig‘i yurish va jang vaqtlarida berilib, uning egasi mingboshilik unvonini olishga da‘vo qilardi. Qo‘shbegi mansabiga ko‘tarilgan zot alohida viloyatga ham hokim bo‘lishi mumkin bo‘lgan. Umarхоn davrida Rajab qo‘shbegi, Muhammad Alixon zamonida Muhammad Sharif qo‘shbegi (mingboshi), Mirzo Ahmad qo‘shbegi (keyinchalik mingboshi mansabiga ko‘tarilgan) ma‘lum o‘rin egallaganlar. 6.Voli - viloyat va tumanlarda xonning o‘rinbosari. Viloyatlarda lashkar unga itoat etardi va u viloyatning harbiy va ma‘muriy ishlariga boshchilik qilardi. 7.Qalabon, ba‘zan qutvol - Qo‘qon xonligining chegaralan joylashgan qal‘a va istehkomlarning hokimi bo‘lib, shu tumanlarning harbiy-ma‘muny, xiroj va boj olish ishlariga, chegarani muhofaza qilish ishlariga javob beradi. Harbiy maqsadga ko‘ra, qal‘abon vazifasiga dodxohdan qo‘shbegigacha bo‘lgan shaxslar tayinlanardi. Lekin mahalliy manbalar ma‘lumotiga qaraganda, ba‘zan xon nomaqbul kishim o‘zidan chetlatish uchun ham uzoqdagi qal‘alarga ulari hokim qilib yuborardı. Qanoat otaliq Mallaxon davrida Turkiston o‘lkasida shunday surgunda bo‘lib qaytgan edi. 8. Qo‘rboshi - qorxona, ya‘ni, qurol-aslaha, yaroq, to‘p yasash ishxonalanning boshlig‘i. Xon va mingboshiga itoat qilardi. Xudoyorxon so‘nggi xonlik davrida (1866-1875) qo‘rboshi qorxona, miltiqxona, to‘pxona (ishxonai to‘pxona) larga boshchilik qilib, xomashyo topib kelishdan tortib, to tayyor mahsulot ishlab chiqarish va ularm xon qaroriga binoan tarqatib berish jarayonigacha javobgar edi. Masalan Baxtli Muhammad qo‘rboshi boshchiligida yevropacha qurollar (miltiqi farangi), to‘plar, jazoillar va ularning o‘qlari, o‘q qutilari (jildsandiqi to‘p va tirkash), tup aroblari va qurol aslahalarning ehtiyot qismlari ishlab chiqilardi. 9.Yovar soqchilarning boshlig‘i Dastasi yuz nafar askardan iborat edi. Yovar o‘z dastası yoki tubining hisob-kitobi, yillik xarajatini askarlari uchun 11 Тарасови Азасаий (Фаргона чер мустанювала си да цагда) Сўзбоши ва бозлар мукклиф парах. Ш. Воздидох, Д Сангарова, Масзуп мухаррир: А. Қанмов Т «Мезняаният», 1000 Б. 32 xazinadan olib berardi. Yovarlar xon devonining hujjatlarıda g‘allagir (g‘alla oluvchi), javgir (bug‘doy oluvchi) va sarpo oluvchi sifatida qayd etilgan. Ba‘zan yovar biror ariq (juy) yoki anhorga ham sohib bo‘lib, xizmati uchun “mirobona” haq olgan. 12 Ba‘zi hujjatlarda yovar to‘pchilar dastasining boshlig‘i hamda qurol yasovchilar ustaxonasining sardori sifatida tasvirlangan. 10.Toʻpchiboshi - to‘pchilar boshlig‘i. 11.Tuksabo - o‘zlarining tug‘iga ega bo‘lgan harbiy dastasining boshlig‘i. 12. Ponsadboshi - besh yuz nafar askardan iborat guruhini rahbari. 13. Yuzboshi - yuz kishilik dastasining boshlig‘i. 14. Panjohboshi (ellikboshi) ellik nafarlik harbiy tubning sardori. 15. Daxboshi (o‘nboshi) o‘n nafarlik jangiy dastasining sardori. 16. Qoravulbegi - soqchilar va qoravullarni boshlig‘i. Harbiylar qatoriga askar, sarboz, nuqar, sipohi, mergan, maxram, (mulozam ma‘nosida), botur, jazoilchi, to‘pchi, zanbarchi, (toʻpchi va jazoilchining yordamchisi), qo‘rchi, qoravul (soqchi) kiradilar Qo‘shinda yana nog‘orachilar, sumaychi, dafchi (katta nog‘oralarni chaluvchi), ko‘s va duhulchilar, tug‘chi (bayroqbardor) zam xizmat qiladilar. 11.Bu unvonlar o‘rtasida mingboshidan ponsadboshigacha oliy unvonlar hisoblanardi, yuzboshidan qoravulbegigacha o‘rtanvonli mansabli, qolganlari past unvonlar hisoblanardı Harbiylar o‘rtasida ellikboshidan mingb uoshigacha lavozimdagi amaldorlar xizmatlariga mulozimlani oladilar. Ponsadboshidan yuqori lavozimdagi harbiylarga yana mirzo va munshi ham xizmat qilardi. Ma‘lumotlarga qaraganda, bu unvonlar sohiblari saroydan yiliga quyidagi miqdorda maosh olganlar yuzboshi yiliga 80 pud bug‘doy, 240 pud jo‘xori (otlari uchun), kimxob chopon, salla, to‘shak (yoki 3 tillo), etik, pustin, tun, chakmon, 2 qo'y, cheprak, choy, (ikki kadok), ok choy va xar oyi 1 tilloyu 4 tanga pul, ya‘ni, bir yilda jami 36 tillog‘a teng maosh olardi. Qurboshi 400 tanga, qo‘ravulbegi 200 tanga, 12 Qo‘qon xonligi.R.X Akbarov,- Farg‘ona: Farg‘ona davlat universiteti 2016. B. 36. 33 qo‘shbegi 1500 tanga, to‘qsabo 300 tanga, kurchi 70 tanga va bahodurlar 20 bot-mon (1 botmon-7,8 pud) bug‘doy bilan 50 tanga yillik maosh olardilar. 13 Harbiylarga xizmatlari evaziga xon tomonidan muayyan mulk (yer, ariq yoki anhor) berilardi. Bunday mulk “tanxo” bo‘lib, mulkdor “tanxodor” nomini olardi. Tanxodorlik hukumi muayyam muddatga berilib, bir umrga ham berilishi ham mumkin edi. “Tanzo” to‘g‘ridan-to‘g‘i meros qolmasdi. Tanxodorning o‘g‘li vorisi otasining vazifasiga o‘tsagina bu mulk o‘g‘liga o‘tardi. Ba‘zan muayyan mulkning yer, ariq, anhor, qishloq xiroji yoki tanobona solig‘i harbiy kishiga xizmati evaziga berilardi. Bu mulkning shakli “tarzon” bo‘lib, egasi shu soloqlarni olgan. Harbiylarda o‘z shaxsiy mulklari bo‘lsa, xizmatlari evaziga ular soliq to‘lashlardan ozod etilardi. Muayyan mulkdan xiroj olish xuquqi (muayyan muddat uchun ham) tarxon yoki vaqf shaklida harbiylar va ruhoniylarga berilgan. Xudoyorxon davnda mulkni “urgu” (musodara) qilish yo‘li ham qo‘llanib xazina to‘ldirilib turgan. Biror bir ayb bilan, hatto kuchli sarkardalar, qabilalarming ashroflari va qo‘shin amirlanning mol- mulklari ham musodara qilınib, o‘zlariga jazo berilardi. Bulardan tashqari, harbiy yurishlar natijasida qo‘lga kiritiladigan o‘lja harbiylarning qo‘shimcha daromadları hisoblanardi. Bunday yo‘l bilan to‘plangan mol-mulk yurish qatnashchilari o‘rtasida teng taqsimlanardi. 1842-yil Buxoro faqihlari bergan fatvo asosida Farg‘ona zamini talon-taroj bo‘lganini Avaz Muhammad Attor maxsus qayd qilgan edi. Agarda Buxoro amirlandan faqat amir Muzaffarming Qo‘qonga qarshi yurishlarini xisobga olsak xam, bu urush natijasida egallangan “o‘lja” larning miqdonni aniqlash qiyin bo‘ladi. Olimxon davrida 1809-yil Toshkentga yurish qilindi va xon farmonni bilan Qo‘qon lashkari Chimkent va Sayramga zakot olishga yuborildi. Lekin Olimxon bu yurishdan kelgan boy “o‘lja” ga bir o‘zi sohiblik qilmoqchi edi, lashkar nonzo bo‘lib, undan yuz o‘girdi va amir Umarxon tarafiga o‘tib oldi. Qo‘qon xonligi bilan Buxoro o‘rtasida joylashgan Jizzax, O‘ratepa ikki tarafdan ham harbiy yurishlarning doimiyni shoniga aylanib qolgan edilar. Birgina Amir Umarxon 13 Qo‘qon xonligi tarixi (o‘quv - uslubiy qo‘llanma) - NamanganI.U. Kuzikulov . “ Namangan” - 2014. B. 47 34 davrida O‘ratepaga qarshi “o‘lja” niyati uchun 16 marta qo‘shin tortilgani manbalardan ma‘lum. 14 Oliy darajadagi unvon va mansablar otaliq, beklarbegi, biy, devonbegi. xazinachi, inoq, eshikogasi, parvonachi, dodxoh, dasturxonchi, sarkor, sharbatdor, oftobachi, qoravulbegi (saroyda), tunkator, qushbegi. O‘rta darajali unvonlar va anallar kitobdor, risolachi, bakovul, mirzaboshi, sarmunshi, mehtan zakotxona, miroxur, shig‘ovul. Past darajadagi mansablar salomog‘asi, mirzo, fayzi, munshi, surnaychi, karmaychi, dafchi, chovkuvchi, jarchi (boshi), shotir, zinbardor (egarchi), jilovdor. Otaliqxon yoki xonzodaning murabbiysi, ularning homiylari. Ular tarbiyat bergan xonzoda taxtga solib bo‘lganidan so‘ng o‘zlari ham yuqori mansab va amallarga soxib bo‘lar edilar. Buxoro amirligida ham eng oliy unvon xisoblanardi. Xonning riqob (o‘zang) ahliga kirardi Otaliqlardan Musulmonquli (taxminan 1792-yih tug‘ilgan bo‘lib, 1852-yili noyabr oyida qatl etilgan), Aliquli (1830-31-1865 yillari), Qanoatshox otaliq (1862-yili amir Muzaffar tomonidan qatl etilgan.) Qo‘qon xonligi tarixida katta o‘rin egallaganlar. Ayniqsa, Musulmonquli va Aliquli otaliqlar davrida xon nomidan oliy hukumat sohibi bo‘lib qolib, davlat boshqaruv ishlari to‘liq shu zotlarning qo‘llarida edi. Beklarbegi - ya‘ni, beklarning begi. Bu unvon xonning vorisiga yoki ba‘zi viloyatning hokimiga berilgan. Beklarbegilardan Isfara va Chorjoy hokimi Sotiboldi va Toshkant xokimi Lashkar beklarbegilar mashhur bo‘lgan. Bulardan Lashkar (qo‘shbegi) beklarbegi Toshkent va Dashti qipchoq mulkida 1810-yildan 1842-yilgacha hokim bo‘lib juda oqil va odil sanalgan. 15 14 Мунтяний ит-таворює (Мухакдла Бухоро тапет, свезит ва хотиралар) / Муциированное тіра, форс тожик тилидантари музадимя, тозир и курсевасхлар мужалифах Ш Вохидов Т. Янын асрадиоди, 2010 716-6 Tr в орасида муаллиф: Мухаммадливимитира. Б. 15 Худриравнода, Ааснути кт-таворах (Траскололацак) Х.Бабабеков, И Сулайманов, III Волхадоя - Fan va texnalogiyalar vazirligi 2014. Б. 299. 35 Mirzoligini uning davrida boshlagan. “Xulosat ut- axvol” asarining muallif Abu Ubaylulo Muhammad biri Sultonxo‘ja (Eshonxo‘ja Qori Toshkandiy) Lashkar beklarbegini samimiyat bilan eslaydi. Biy - turkiy qabilalarning peshvolari. Devonbegi - xon devonining sardori. Qo‘qon xonligi viloyatlaridan Toshkent va Dashti qipchoq mulkida xam devonbegi amali bo‘lgan. Lashkar beklarbegi davrida bu o‘lkada xatto ikki nafar Hakim devonbegi va Xudoyberdi devonbegilar bu vazifani bajarganlar. Ular xiroj va zakot ishlari, viloyatining zasob-kitob ishlarini olib borganlar. Hakim devonbegi Toshkent, Turkiston, Chimkent va Sayram yerlarida, Xudoyberdi esa Pishpekkacha bo‘lgan hududlarda devonbegi edi. Xazinachi - davlat xazinaaning hisob-kitobiga javobgar shaxs. Viloyat markazida ham xazinachi bo‘lgan. Inoq - xonning xos va sardosh mulozimi. Eshikogasi - eshik oldidagi soqchi, posbon. Xon mahramlarining va soqchi mulozimlarining sardori. Notanish kishilarni xon huzuniga ijozatsiz qo‘ymaslikka javob beradi. Parvonachi - bu unvon boshqa unvonlarning egalariga xam berilardi. Uning egasi o‘zining xonga yaqinligidan foydalanib, xat va arizalarini saroyga olib kirib, u yerdan ketma-ket parvonadek javobini olib chiqardi. Dodxoh - saroy unvonlaridan. Xon oldiga boshqalarning istak va maqsadlarini bayon etish huquqiga ega mansab. Dasturxonchi - xon dasturxoniga, umuman, oshxonasiga javobgar mansab. Saroy qorovulbegisi - xon o‘rdasining soqchilarga boshliq. Tunqator - ya‘ni, tungacha uyg‘oq soqchi. Xonning istirohati va yurishlari vaqtida muhofazat qilardi. Xonga yaqin kishilardan tayinlanardi. Oftobachi - xonning xos mulozimlaridan uning yuvinishi va tahorati vaqtida xizmat qilardi. Qo‘qon xonligida Abdurahmon oftobachi ibn Musulmonquli 1873- 36 yili Ma‘mur ko‘targan qo‘zg‘olonni bostirish uchun yuborilgan lashkarga boshchilik qilgan. 16 Sharbatdor - eng oliy va faxriy unvonlardan. Xonga xos majlislarda va safarlarida xizmat qilardi. Hidoyatchi - tortiq va sovg‘alarni qabul qilib, xon nazaridan o‘tkazardi. Shig‘ovul - elchilar va choparlarni xon huzuriga boshlab kirardi. Manbalar ma‘lumotiga qaraganda, shig‘ovul mansabida bo‘lgan zotning vazifalari juda keng ekan. Muhammad yunus mirzaboshi shig‘ovullik mansabini Aliquli amirlashkar tomonidan olishi voqeasini quydagicha bayon qiladi “Bir kuni salomga yig‘ilgan vaqtida Badavlat qo‘lida bir kimxob to‘ni kaydurub, tosh o‘qqog‘an tillo asoni “siz shig‘ovul” deb qo‘limga topshirdi. Mirza Ahmad qo‘shbegi to‘nni Ahrorxon turaga kiydirib, yana bir tillo asoni “siz udaychi” deb aniqliga topshurdi”. Bu mansabga o‘tmasdan oldin Muhammad yunus dodxox unvonida bo‘lib, mirzaboshi vazifasida bo‘lgan. Mirzaboshi bo‘lganida unga Aliquli amirlashkar “bir katta tillo kimxob tun kiydurub Farg‘onani xirojini va tanobini va zakot pullari, askariyaning qishloq va galloti, qishloqlar xarojoti, sarkoru amloklar tahqiqi va hisobi, askariya yarogu aslaha daftari” ni unga taalluq qilgan ekan. Sarkorxon - amaldorlarning boshig‘i, xonga tegishli ishxonalar, korxonalar hamda qurilishishlariga boshchilik qilardi. Kitobdor - saroy kitobxonasining mudiri. Risolachi - devondagi vazifalardan bo'lib, elchilar va ularning xat- xabarlariga javob berardi. Mirzaboshi - mirzalarning boshlig‘i. Muhammad yunus shig‘ovul mirzaboshi etib tayinlanganida, quyidagı saloxiyatlarni ham qo‘lga kiritgan edi. “(Aliquli)” Do‘satga mehtarlik ya‘ni, zakotchilik sarposi, Muhammad Ibrohimga inoqlik sarposi, Tursun Muhammadga sarkorlik, ya‘ni, nikohona, 16 Исховулок тўра Ибрит, Таисах Фариза Тер. Улуғбек Доломов, Нурбай Жабборов Тошит «МАЪНАВИЯТ»- 2005. Б. 172 37 tarakona va kema ijaralarini oluvchi sarposi, Mirzo G‘afurga sarrofona, ya‘ni, zarb urg‘uchila r boshligini ng sarposini berib, alarni mushofih at kaminag a tobe‘ bolunglar, deb amr qildilar”. Bu ma‘lumotlardan ma‘lum bo‘ladiki, ba‘zi amaldorlarning vazifalari sohibining saloxiyati, aqlu zakovati va sadoqatiga qarab o‘zgarar ekan. Sarmunshi - munshilarning sardori. Qo‘qon manbalaridan “Muntazab at-tavoriz” hamda Tojiming “G‘aroyibi sipoh” asarida bu istilox uchraydi. Masalan, Muhammad Hakimzon quyidagi ma‘lumotni keltirgan. “Jahongirxo‘jaro va Sayid G‘ozixo‘ja ba amali fayzi sarafroz kard” (Jahongirxo‘jani va Said G‘ozixo‘jani fayzilik amali bilan sarafroz etdi) imtiyoziga, nazru niyoz olish huquqiga ega bo‘lganlar. 17 Misol tariqasida Marg‘ilonning Zalilon, Bo‘nliq, Oqtepa va Soykenddagi eshon Muhammad Baxi va uning avlodlariga Qo‘qon xonlari tomonidan turli davrlarda berilgan noyatnom alarni misol keltirish mumkin. XVIII asrning boshlarid an Xudoyorxonning uchinchi xonligi davrigacha (1865-1876 sentyabr) inoyatnoma orqali mazkur ruhoniy mulkdorlanrini hukmdorlar “jamii taklifoti ismi va rasmi,oligot va soligot, mardikor va aroba, zakot, pillajot, molu kafsang va moyakna min hazal-qabil (nimaiki shunga o‘xshash bo‘lsa) ma‘ of va marfu ul-qalam qilduq. Ulardan bir diram, bir dinor, bir somon donachasiga teng narsa tama va talab qilinmasin”, deb imtiyozlar bergan. Qo‘qon xonligining davlat boshqaruvi tizimining tahlili shuni ko‘rsatadiki, kuchli markazlashgan boshqaruv, harbiy qudrat va savdo- iqtisodiy rivojlanish davlatning yuksalishiga xizmat qilgan bo‘lsa-da, o‘z ichidagi qabila nizolari va hokimiyat uchun kurash bu davlatning zaiflashishiga va oxir-oqibatda Rossaya imperiyan tomonidan bosib olnishi bilan yakun topgan. Shu sababli Qo‘qon xonligining tarixi davlat boshqaruvi 17 Мунталаб ит-таворих. (Хадид ва Бухоро тарпош, свелат ва хотиралар) / Музичкадионин гра, форс толисполицаитарж, музадия, илохир за курскпасслар мукитефан Ш Позаидов Т. Мази сразподи, 2010. 716-6. Thema орасида мумиолор Мукаммадхиленнхитура. Б. 356 38 tizimlarning samaradorligi va ular oradagi o‘zaro muvozanatning naqadar muhimligini ko‘rsatadi. Bu kurs ishida yontilgan tahlillar orqali Qo‘qon xonligining davlat boshqaruvi tizimining murakkabligi va uning tarixiy taqdiriga qanday ta‘sir ko‘rsatgani haqida kengroq tasavvur hosil qilish mumkun. Xonlikning qudratli va murakkab boshqaruv tizimi uni uzoq yillar davomida mustaqil davlat sifatida saqlab qolgan bo‘lsa-da, ichki ziddiyatlar va tashqi bosimlar natijasida uning qulashiga sabab bo‘lgan. Shunday qilib, Qo‘qon xonligining tarixi va boshqaruv tizimi hozirgi zamon davlatlari uchun muhim saboqlar beradi va davlat barqarorligini ta‘minlash uchun qanday chora-tadbirlar zarurligini ko‘rsatib turibdi. 39 2.2. Qo‘qon xonligida diniy mansablar Shayx ul-islom - dindorlarning eng oliy unvonlaridan bo‘lib,Umarxon tomonidan 1818-yili joriy etildi. Birinchi shayx ul-islom Ma‘sumxon to‘ra, keyinchalik Zokirxo‘ja eshon, Sulaymonxo‘ja eshonlarning bu unvonga sohib bo‘lganliklari bizga ma lumdir. 18 Xoja kalon - fiqh olimining faxriy unvoni. Xalifa - o‘rinbosar. Qo‘qonda naqshbandiya, qalandariya, Yassaviya tanqatlanning rahbarları Mashhur xalifalardan Muhammad Karim, Domullo Safo, Xaziati Soxabzoda, Hazrati Eshonxo‘jani tilga olish mumkindir. A‘lam - faqih olim va shariat qoidalarining bilimdoni. Oxund-bilimli va madrasada o‘qiydigan kishi. Sudur - vaqf mulkianning daromadlariga va hisob-kitobiga javobgar kishi. Muftiy arkar - qo‘shin muftisi. Taraqachi - meros qolgan mol-mulkdami meroschilarga taraqa qilib (bo‘lib) borardi. Mirshabxona sadri - mirshablarning sardori. Mirshab - qozixonaning askari va tungi soqchi. Mulozim qozixona va mahkamaning oddiy xizmatchisi, poniya chato. Ma‘lumotlarga qaraganda, masalan, qozi kalon yilda 800 botmon g‘alla va 1200 tanga pul, naqib (bu mansabda 2 kishi bo‘lardi.) yilida 500 botmon g‘alla va 400 tanga, o‘roq esa (100 kishi) yilida 50 botmon g‘alla va 200 tangadan pul daromadlari bor edi. Diniy va qozalik lavozimlarda bo‘lganlar davlat tomonidan belgilangan maosh va turli exsonlar hisobidan kun ko‘rardilar. Bunday daromadlarga nikohona, tarakona, meros hali va boshqa xil to‘lovlar kirardi. Madrasa, masjid, mozorlar o'zlarining vaqf mulklariga sohib bo‘lib, shu vaqf daromadidan o‘z xizmatchilariga haq berardilar. Vaqf mulklariga muttavali mutasaddiy-boshlik edi. Bu mansabga vaqf qiluvchi zot o‘z nomzodini ko‘rsatish 18 Qo‘qon xonligi tarixi.R.X Akbarov, Farg‘ona: Farg‘ona davlat unversiteti 2016. B. 45. 40 yoki mutavalilik qilishi mumkin bo‘lardi. Vaqflar oq vaqf va qora vaqflarga bo‘linardi. Oq vaqf xaroj va soliqlardan ozod qilingan bo‘lib, qora vaqf zazanaga saroj va boshqa joriy soliqlani to‘lashi kerak edi. Xonlikdagi toifalardan ruhoniylar mulkdorlar sifatida maxsus imtiyozlarga ega bo‘lganlar. Ma‘lumotlarga qaraganda musulmon aristokratiyasi xonlar tomonidan berilgan (tasdiqlangan) inoyatnomalar orqali soliq to‘lamaslik huquqiga ega bo‘lgan. Qo‘qon xonligi Markaziy Osiyo tarixida o‘ziga xos o‘rin tutgan yirik davlatlardan biri bo‘lgan. Xonlikning davlat boshqaruvi qat‘iy markazlashgan iyerarxiyalik tuzilishga asoslangan bo‘lib, bu tizimning muvaffaqiyatli faoliyati davlatning barqarorligini ta‘minlash va uning qudratini mustahkamlashda muhim rol o‘ynagan. Xonlikda boshqaruv tizimi qat‘iy iyerarxiyaga asoslangan bo‘lib, bu tizim davlatning har bir sohasini, Jumladan, soliq, harbiy va ma‘muriy sohalarni samarali boshqarishga imkon yaratgan. Markaziy hokimiyatning kuchli bo‘lishi va mahalliy hokimlarning vakolatlarini mohirona nazorat qilish davlatning ichki va tashqi siyosatdagi muvaffaqiyatlarini ta‘minlagan. Qo‘qon xonigi ma‘muriyati xalqaro savdo yo‘llarida o‘z mavqeni mustahkamlash uchun bojxona tizimi va soliq yig‘ish jarayonlarini rivojlantirdi, bu esa davlat byudjetining barqaror bo‘lishini ta‘minladi. Shuningdek, diniy boshqaruvning ham davlat hayotida muhim ahamayati bo‘lib, shariat asosida adolatni ta‘minlash va diniy birdamlikni saqlash. orqali davlat barqarorligini kuchaytirishda katta hissasi bo‘lgan. Harbiy boshqaruv va qo‘shinlarning yaxshi tashkil etilganligi xonlikning hududiy kengayishi va qo‘shni davlatlar bilan muvaffaqiyatli harbiy aloqalarni o‘rnatishiga xizmat qilgan. Qo‘qon xonligining davlat boshqaruvi tizimining tahlili shuni ko‘rsatadiki, kuchli markazlashgan boshqaruv, harbiy qudrat va savdo-iqtisodiy rivojlanish davlatning yuksalishiga xizmat qilgan bo‘lsa- da, o‘z ichidagi qabila nizolari va hokimiyat uchun kurash bu davlatning zaiflashishiga va oxir-oqibatda Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi bilan yakun topgan. Shu sababli Qo‘qon xonligining tarixi davlat boshqaruvi tizimlarining samaradorligi va ular orasidagi o‘zaro muvozanatning naqadar muhimligini ko‘rsatadi. 41 Xulosa Qo‘qon xonligi Markaziy Osiyo tarixida o‘ziga xos o‘rin tutgan yirik davlatlardan biri bo‘lgan. Xonlikning davlat boshqaruvi qat‘iy markazlashgan iyerarxiya tuzilishga asoslangan bo‘lib, bu tizimning muvaffaqiyatli faoliyati davlatning barqarorligini ta‘minlash va uning qudratini mustahkamlashda muhim rol o‘ynagan. Xonlikda boshqaruv tizimi qat‘iy iyerarxiyaga asoslangan bo‘lib, bu tizim davlatning har bir sohasini, jumladan, soliq, harbiy va ma‘muriy sohalarini samarali boshqarishga imkon yaratgan. Markaziy hokimiyatning kuchli bo‘lishi va mahalliy hokimlarning vakolatlarini mohirona nazorat qilish davlatning ichki va tashqi sayosatdagi muvaffaqiyatlarini ta‘minlagan. Qo‘qon xonligi ma‘muriyati xalqaro savdo yo‘llarida o‘z mavqeini mustahkamlash uchun bojxona tızimi va soliq yıg‘ish jarayonlarini rivojlantırdi, bu esa davlat byudjetinuing barqaror bo‘lishini ta‘minladi. Shuningdek, diniy boshqaquvning ham davlat hayotida muhim ahamiyati bo‘lib, shariat asosida adolatni ta‘minlash va diniy birdamlikni saqlash orqali davlat barqarorligini kuchaytirishda katta hissasi bo‘lgan. Harbiy boshqaruv va qo‘shinlarning yaxshi tashkil etilganligi xonlikning hududiy kengayishi va qo‘shni davlatlar bilan muvaffaqiyatli harbiy aloqalarni o‘rnatishiga xizmat qilgan. Qo‘qon xonligining davlat boshqaruvi tizimining tahlili shuni ko‘rsatadiki, kuchli markazlashgan boshqaruv, harbiy qudrat va savdo- iqtisodiy rivojlanish davlatning yuksalishiga xizmat qilgan bo‘lsa-da, o‘z ichidagi qabila nizolari va hokimiyat uchun kurash bu davlatning zaiflashishiga va oxir-oqibatda Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi bilan yakun topgan. Shu sababli Qo‘qon o‘zaro muvozanatning naqadar muhimligini ko‘rsatadi. Bu kurs ishida yontilgan tahlillar orqali Qo‘qon xonligining davlat boshqaruvi tizimining murakkabligi va uning tarixiy taqdiriga qanday ta‘sir ko‘rsatgani haqida kengroq tasavvur hosil qilish mumkun. Xonlikning qudratli va murakkab boshqaruv tizami uni uzoq yillar davomida mustaqil davlat sifatida saqlab qolgan bo‘lsa-da, ichki ziddiyatlar va tashqi bosimlar natijasida uning qulashiga sabab 42 bo‘lgan. Shunday qilib, Qo‘qon xonligining tarixi va boshqaruv tizimi hozirgi zamon davlatlari uchun muhim saboqlar beradi va davlat barqarorligini ta‘minlash uchun qanday chora-tadbirlar zarurligini ko‘rsatib turibdi. Mustaqillika erishganimizdan so‘ng, barcha sohalar qatori ilm- fanga ham alohida e‘tibor berila boshlandi. Xususan Vatanimiz tarixini o‘rganish, tadqiq etish, ochilmagan qirralarni kashf etish asosiy masalalardan biri sifatida ko‘tarildi. Jumladan xonliklar tarixini o‘rganish ham dolzarb masalalardan bo‘lib qolgan edi. Yangi davrga kelib Yevropa mamlakatlari ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va siyosiy jihatdan yuksalish jarayonini boshdan kechirdilar. O‘rta Osiyo xonliklari esa aksincha chuqur tanglik holatiga tushib qoldilar. XVII-XIX asrlarda O‘rta Osiyo va undagi davlatlar jahon sivilizatsiyasi jarayonidan tobora chetda qolaverdi, ilg‘or davlatlardan orqada qoldi. Bu jarayonlardan Qo‘qon xonligi ham chetda qolmagan. To‘g‘ri, xonlik dastlabki davrlarda ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy jihatdan bir muncha yuksalish jarayonini boshdan kechirdi. Bunga yuqoridagi ma‘lumotlarning ba‘zilarini keltirib o‘tishimiz mumkin. Mamlakatda savdo-sotiq, hunarmandchilik, yer egaligi munosabatlari rivojlangan edi. Bundan tashqari qishloq xo‘jaligida ham birmuncha yuksalish bor edi. Ammo bu yuksalishlar yuqori darajada emasdi. Buni xonlikning ko‘p jihatdan Rus imperiyasiga bog‘lanib qolganligidan bilib olishimiz mumkin. Bu esa oxir-oqibat xonliklarning, jumladan Qo‘qon xonligining imperiya tomonidan zabt etilishiga sabab bo‘lgandi. Bunday jarayonni faqatgina Qo‘qon xonligi emas, balki O‘rta Osiyodagi qolgan xonliklar ham boshdan kechirganlar. Shuning uchu ham xonliklar davri Vatanimiz tarixida chuqur tushkinlik davri sifatida e‘tirof etiladi. Xulosa sifatida yana shuni qo‘shimcha qilish mumkinki, bu davr xalqimizning bir muncha xatolari bilan esda qolarli desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Buni bugungi davr ham ko‘rsatib turibdi. 43 FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI I.Raxbariy adabiyotlar 1.A Karimov. O‘zbekiston iqtisodiy islohatlarni chuqurlashtirish yo‘lida. Toshkent.”O‘zbekiston” 1995, 206 b. 2. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent “O‘zbekiston” nashriyoti, 2021 553. b. II.Manbalar 1.Ishoqxon to‘ra Ibrat, Tarixi Farg‘ona Ulug‘bek Dolimov, Nurboy Jabborov - Toshkent “MA‘NAVIYAT” - 2005 37 p. 2. Muntazab at-tavorix (Xuqand va Buxoro tarixi, sayohat va xotiralar) Muhammadxakimxon to‘ra, fors-tojik tilidan tarjima, muqaddima, izohlar va ko‘rsatkichlar muallifi Sh. Vohidov T Yangi asr avlodi, 2010. 716-6. -Tit. v orqasida muallif Muhammadhakimxon to‘ra. 3. Muzo Olim Maxmud hoji “Tarixi Turkiston” G‘ Zoir Choriyev, Sh. Vohidov va R. Xoliqova Toshkent “Yangi asr avlodi”, 2009. 292. b 4. Tanxi Aziziy (Farg‘ona chor mustamlakasi davrida) G‘G‘So‘zboshi va kitoblar mualliflar i: Sh. Vohidov, D. Sangirov a, Mas‘ul muharrir . A. QayumovG‘ “Ma‘naviyat”, 1999-112. 5. Xudoyorxonzoda, Anjun at-tavoriz (Tarix yulduzlari)G‘ Xolbabekov. I. Sulaymonov, Sh Voxidov Fan va texnologiya 2014. 452 b. III.Ilmiy tadqiqotlar va adabiyotlar 1. Ikrom Kuzikulov Qo‘qon xonligi tarixi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma) - Namangan “Namangan” 2014. 87 b 2. Ravshan Akbarov, Qo‘qon xonligi tarixi. Farg‘ona, Farg‘ona davlat universiteti 2016. 300 b. 3. Haydarbek Bobabekov, Qo‘qon tarixi Toshkent “Fan” 1996. 240 4. S. Frederik Star, Farg‘ona vodiysi Markaziy Osiyoning yuragi Nyu-York: Business Park Dnve, 2011 5. Skott C. Levi, Xoqondning yuksalishi va qulashi 1709-1876 Pittsburg universiteti Pitsburg Press-2017. 289 b 6 Skott C. Levi, Buxoro inqirozi Pitsburg universiteti Pitsburg matbuoti 7.Yun Bregel, Markaziy Ama tarixiy atlasi - Boston Brill Academic Publishers 2003 465.b 45 46

MUNDARIJA

Kirish

I BOB QO‘QON XONLIGINING SIYOSIY HAYOT VA MA‘MURIY-HUDUDIY BOSHQARUVI

1.1.Qo‘qon xonligi davridagi siyosiy hayot

1.2.Qo‘qon xonligi ma‘muriy-hududiy boshqaruvi

II BOB QO‘QON XONLIGINING SAROY HAMDA DINIY MANSABLARI

2.1 Qo‘qon xonligida saroy mansablari

2.2 Qo‘qon xonligida diniy mansablar

Xulosa

Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxati

Купить