Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 85.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qo‘qon xonligida harbiy qo‘shin va tarkibi

Купить
MUNDARIJA KIRISH …………………………………………………………………………….3 I BOB. QO QON XONLIGIDA HARBIY QO‘SHIN VA TARKIBI ʻ 1.1. Xonlikning harbiy salohiyati va qoʻshin turlari………………………………..8 1.2. Harbiy boshqaruv tizimi……………………...……………………………....15 II. BOB. HARBIY TA MINOT, QUROLLANISH VA MUDOFAA ʼ INSHOOTLARI 2.1. Qoʻshinning moddiy taʼminoti…………………………………………….…29 2.2. Xonlikning harbiy qurol aslaha salohiyati va uning ishlab chiqarilishi……...31 XULOSA ………………………………………………………………………...37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ʻ ………………………….40 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Bugungi kunda Yangi O‘zbekiston - Uchinchi Renessans poydevorini barpo etish, inson manfaati va erkinliklarini ta’minlash maqsadida keng miqyosli islohotlar izchil davom ettirilmoqda. Ana shu islohotlar va o‘zgarishlar bilan bir qatorda el-yurt, xalqning porloq kelajagining kafolati bo‘lgan barkamol avlod tarbiyasiga katta e’tibor qaratilgan. Shu bilan birga, mamlakatimiz xalqining ko‘p ming yillik madaniyati, milliy qadriyatlari va urf-odatlarini tiklash hamda fuqarolarda o‘zlikni anglash xalqimizning boy moddiy va ma’naviy merosini tiklash hamda asrab-avaylash bo‘yicha ulkan ishlar amalga oshirilmoqda 1 . “Milliy o‘zligimizni anglash, Vatanimizning qadimiy va boy tarixini o‘rganish, bu borada ilmiy-tadqiqot ishlarini kuchaytirish, gumanitar soha olimlari faoliyatini har tomonlama qo‘llab- quvvatlashimiz lozim”. Tarix ilmi umuminsoniy qadriyatlar ichida eng asosiysidir. Vatanimiz tarixi va madaniyatida katta o‘rin tutuvchi Qo‘qon xonligi davri voqea-hodisalarini, davlat negizini tashkil etgan harbiy boshqaruv tizimini haqqoniy o‘rganish bugungi tarix fanining dolzarb mavzularidan hisoblanadi. Zero, ajdodlarimizning harbiy merosini o‘rganish yoshlarda harbiy-vatanparvarlik ruhini shakllantirishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi 2 . O‘zbekiston davlatchiligi tarixining ajralmas qismi bo‘lgan Qo‘qon xonligi (1709–1876) davrida Movarounnahr davlatchiligi tarixi masalalarini o‘rganish alohida ahamiyat kasb etadi. Mazkur davr O‘rta Osiyo hududida o‘zaro siyosiy kurashlar nihoyatda kuchaygan, mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy hayotida keskin o‘zgarishlar yuz bergan murakkab tarixiy davr hisoblanadi. Xonlikning tashqi dushmanlardan himoyalanishi va ichki siyosiy barqarorligini ta’minlash bevosita uning harbiy qudrati hamda qo‘shin tarkibining mukammalligiga bog‘liq bo‘lgan 3 . Shu bois, o‘zbek xalqi davlatchiligi tarixida harbiy qo‘shinning tashkiliy tuzilishi, 1 Мирзиёев Ш. М. 2018 йил – фаол тадбиркорлик, инновацион ғоялар ва технологияларни қўллаб-қувватлаш йили. // Халқ сўзи. 2017 йил 23 декабрь. № 258 (6952). 2 Ўзбекистонда харбий иш тарихидан (кадимги даврдан хозиргача) / Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси; масъул мухаррир: Д.Х. Зияева / - Т.: «Шарк», 2012. 125-130 b. 3 Axmedshina F.A., Choriev SH.X., Allaberganov O.A. Qadimgi sharq davlatlari urushlari va harbiy san’ati tarixi. O’quv-uslubiy qo’llanma. Jizzax oliy harbiy bilim yurti nashriyoti, 2015. - 67 b. 3 sarbozlar, sipohiylar va navkarlarning o‘rni, harbiy unvonlar tizimi hamda xonlikning qurollanish darajasini chuqur tahlil etish lozim. Mazkur mavzuni ilmiy jihatdan tadqiq etish, xonlikning harbiy salohiyatini o‘sha davrdagi mintaqaviy va global jarayonlar bilan qiyosiy o‘rganish, tariximizning xolis va haqqoniy manzarasini yaratishda dolzarb ahamiyatga ega. Bu esa o'z navbatida, milliy armiyamizning tarixiy ildizlarini anglash va davlatchilik an'analarimizning uzviyligini ko'rsatish imkonini beradi 4 . Tadqiqotning obyekti: Markaziy Osiyo xonliklari davri davlatchiligi kontekstida Qo‘qon xonligining ijtimoiy-siyosiy hayoti va uning mudofaa tizimini tashkil etgan harbiy tuzilmalar majmuasi hisoblanadi 5 . Tadqiqotning predmeti: Qo‘qon xonligida qo‘shinning shakllanishi, uning tarkibiy tuzilishi (sipohiylar, sarbozlar, navkarlar), harbiy unvonlar ierarxiyasi, qurollanish darajasi hamda harbiy san’atning o‘ziga xos xususiyatlari va evolyutsiyasi bilan bog‘liq jarayonlarni qamrab oladi. Tadqiqotning maqsadi: Qo‘qon xonligi harbiy qo‘shini va uning tarkibini tarixiy manbalar hamda ilmiy tadqiqotlar asosida tahlil qilish, xonlikning harbiy salohiyatini yoritish hamda mudofaa tizimining davlat mustahkamligini ta’minlashdagi o‘rnini ko‘rsatib berishdan iborat. Tadqiqotning vazifalari: Qo‘qon xonligi harbiy tizimini turli ilmiy tadqiqot metodlari asosida o‘rganish maqsadida quyidagi vazifalar belgilab olindi: —Xonlik qo‘shinining tashkiliy-huquqiy asoslari va shakllanish tarixini yoritish; —Qo‘shin turlari va harbiy unvonlar tizimini tasniflash; —Qo‘shindagi intizom, ta’minot va qurollanishning o‘ziga xos jihatlarini ochib berish; —Xonlikning harbiy strategiyasi va taktikasi samaradorligini tarixiy janglar misolida tahlil qilish; —Rossiya imperiyasi istilosi davridagi harbiy inqiroz sabablarini ilmiy asoslash. 4 ИЛҲОМОВ Зиёвутдин Адҳамович. Амирлашкар тарихи 1-sahifa 5 Mahmudov F. O‘rta asrlar O‘rta Osiyosidagi feodal tizimi va boshqaruv tuzilmalari. – Samarqand: Samarqand universiteti nashriyoti.200114-18 b 4 Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi(tahlili). Kurs ishi mavzusining tarixshunoslik masalalariga bag‘ishlangan tadqiqotlarni shartli ravishda uch guruhga: —XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlaridagi xorijiy va chor Rossiyasi adabiyotlari; —Sovet davrida olib borilgan tadqiqotlar; —Mustaqillik yillarida amalga oshirilgan zamonaviy tadqiqotlarga ajratib o‘rganildi 6 . Birinchi guruhga oid tadqiqotlar asosan Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoni istilo qilish jarayoni va undan keyingi davrlarda yaratilgan bo‘lib, ular ko‘proq harbiy-strategik xarakterga ega. Ushbu davrda V.P. Nalivkin, N.N. Pantusov, M.A. Terentyev va A.P. Xorosxin kabi harbiylar va sharqshunoslarning asarlarida Qo‘qon xonligining harbiy salohiyati, askarlar soni, qurollanishi va qal’a devorlarining holati haqida qimmatli ma’lumotlar keltirilgan. Shuningdek, xonlikka elchi sifatida kelgan F. Nazarov va P.I. Demezonlarning qaydnomalarida qo‘shinning tashkil etilishi va intizomi bo‘yicha ilk kuzatishlar bayon etilgan. Ikkinchi guruh, ya’ni sovet davri adabiyotlarida xonlikning harbiy tizimi ko‘proq sinfiy kurash va feodalizm prizmasi orqali o‘rganilgan. Bu davrda S.V. Jukovskiy, P.P. Ivanov va A.L. Troitskaya kabi olimlar xonlikning ijtimoiy-siyosiy hayotini tahlil qila turib, harbiy boshqaruv va qo‘shin turlariga ham to‘xtalib o‘tganlar. Biroq, bu davr adabiyotlarida xonlik qo‘shini ko‘pincha "eskirgan" va “samarasiz” sifatida biryoqlama baholangan bo‘lsa-da, arxiv hujjatlari bilan ishlash jarayonida ko‘plab faktik ma’lumotlar ilmiy muomalaga kiritilgan 7 . 6 Haydarbek Nazirbekovich Bobobekov “Qo ‘qon tarixi”, Toshkent “Fan”-1996 I. U. Kuzikulov Qo‘qon xonligi tarixi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma). - “Namangan” nashriyoti, 2014.Axmedshina F.A., Choriev SH.X., Allaberganov O.A. Qadimgi sharq davlatlari urushlari va harbiy san’ati tarixi. O’quv-uslubiy qo’llanma. Jizzax oliy harbiy bilim yurti nashriyoti, 2015. - 67 bet, 36 rasm.Ўзбекистонда харбий иш тарихидан (кадимги даврдан хозиргача) / Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси; масъул мухаррир: Д.Х. Зияева / - Т.: «Шарк», 2012. - 256 б.ИЛҲОМОВ Зиёвутдин Адҳамович. Амирлашкар тарихи A’zamov A. O‘rta Osiyo davlatlari tarixidan – Toshkent: O‘qituvchi. 2000 7 Batirov M. Qo‘qon Xonligi va uning siyosiy-harbiy tarixi. – Toshkent: Sharq. 2015 4 Ибрат Исхокхон Жунайдуллохожа Фаргона тарихи. — Т., 1991. Б. 297. Ustozlar uchun pedagoglar.org 83-son 2– to’plam Noyabr-2025 Sahifa: 12 Berdimuratov S. O‘rta asrlar O‘rta Osiyo: siyosat, iqtisod, ijtimoiy tuzilma. – Buxoro: Buxoro universiteti nashriyoti. 2010 5 Uchinchi guruh tadqiqotlari mustaqillik yillarida o‘zbek tarixchilari tomonidan xolis va milliy manfaatlar nuqtayi nazaridan olib borilgan ishlar bilan ajralib turadi. Xususan, H. Bobobekov, Sh. Vohidov, T. Fayziyev, R. Shamsutdinov va D. Bobojonova kabi olimlarning tadqiqotlarida Qo‘qon xonligining mudofaa tizimi, harbiy mansab va unvonlar (pansatboshi, to‘qsabo, mingboshi va b.), shuningdek, o‘tsochar qurollar ishlab chiqarish markazlari batafsil tahlil qilingan. Bu davrda xonlik qo‘shinining nafaqat soni, balki uning tarkibi (sarbozlar, sipohiylar, merganlar) va harbiy san’ati yangicha qarashlar asosida yoritilgan 8 . Tadqiqotning usullari: Mavzuni yoritishda tarixiylik, xolislik, tizimli yondashuv, qiyosiy-mantiqiy tahlil hamda statistik ma’lumotlarni umumlashtirish kabi ilmiy tadqiqot usullaridan foydalanildi. Xususan, xonlikning harbiy tuzilishi davr nuqtayi nazaridan (tarixiylik) va boshqa qo‘shni xonliklar (Buxoro va Xiva) harbiy tizimi bilan solishtirma (qiyosiy) ravishda o‘rganildi. Shuningdek, harbiy unvonlar va qo‘shin turlarining ierarxik bog‘liqligini ochib berishda tizimlashtirish usuli qo‘llanildi 9 . Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati: Nazariy ahamiyati: Mavzu doirasida olib borilgan tadqiqotlar va natijalar, Qo‘qon xonligi davri harbiy tarixini, xususan, xonlikning mudofaa quvvati, harbiy boshqaruv apparati, qo‘shinning ijtimoiy tarkibi va qurollanish tarixini o‘rganishda muhim nazariy 8 Jo‘raev M. Qo‘qon Xonligi: tarixiy tahlil. – Toshkent: Fan.2002 Mahmudov F. O‘rta asrlar O‘rta Osiyosidagi feodal tizimi va boshqaruv tuzilmalari. – Samarqand: Samarqand universiteti nashriyoti.2001 Rasulov N. Qo‘qon Xonligining siyosiy tizimi: tarixiy o‘rganishlar – Toshkent: Akademnashr. 2017 Yuldashev S. O‘rta Osiyoda feodalizm va uning rivojlanish bosqichlari. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti. 2008 Isomiddinov A. Xonliklar davri: O‘rta Osiyo tarixining yangi sahifalari. Toshkent: O‘rta Osiyo tarixining muammolari. 2013 . Muhamedov E. O‘rta asrlar shaharlarida boshqaruv tizimi va ijtimoiy tuzilma. – Toshkent: Sharq. 2010 Hakimov A. Xonliklarning siyosiy va ijtimoiy-huquqiy tuzilmalari. – Samarqand: Universitet nashriyoti. 2011 Хакимхон ибн Саййид Маъсумхон. Мунтахаб — ут —таворих. —. У́зР ФА ШИ. ку́лёзма N°_594. 281б — варак. Ибрат Исхокхон Жунайдуллохожа Фаргона тарихи. — Т., 1991. Б. 297. Кокандское ханство (по новейшим известями) // Туркестанский сборник. Т. 23. Спб., 1870. Абулғозий Баҳодирхон. Шажараи турк. – Т.: “Чўлпон”, 1990. 2. Биноий К. Шайбонийнома // Ўзбекистон тарихи. Хрестоматия. XVIXIX асрлар. – T.: – Fan va texnologiya, 2014. – Б. 9, 10, 11. 3. Ғиёсиддин Хондамир. Ҳабиб ус-сийар фи ахбори афроди башар (тўлиқ вариантда) / Форс тилидан таржима, муқаддима муаллифи Ж.Ҳазратқулов, И.Бекжонов. – Т.: Ўзбекистон, 2013; 9 Мулло Олим Махмуд Хожи. Тарихи Туркистон. –Т.: Туркистон генерал губернаторлиги нашриёти, 1995, 164-165 бетлар Мулло Олим Махмуд Хожи. Тарихи Туркистон. –Т.: Туркистон генерал губернаторлиги нашриёти, 1995, 164-165 бетлар Аваз Муҳаммад Аттор Хўқандий. Тарихий жаҳонномайи. 2-жилд. 331 бет Фазлий Фарғоний. Умарнома. 296 бет Аҳмедов Б. Амир Темурнинг давлатни идхора қилиш сиёсати //Мулоқат, 1994 № 3-4, № 4-5 6 manba bo‘lib xizmat qiladi. Tadqiqotda keltirilgan xulosalar xonlikdagi harbiy islohotlar va ularning davlat barqarorligiga ta’siri haqidagi ilmiy qarashlarni boyitadi. Amaliy ahamiyati: Kurs ishida jamlangan ma’lumotlar va ilmiy xulosalardan: —O‘zbekiston tarixining “Xonliklar davri” bo‘limini chuqurroq o‘qitishda; —Oliy o‘quv yurtlari va maktab darsliklari uchun qo‘shimcha o‘quv materiallari tayyorlashda; —Harbiy oliy bilim yurtlarida “O‘zbekiston harbiy san’ati tarixi” fanidan ma’ruzalar tayyorlashda; —Mavzuga doir ilmiy maqolalar va ma’ruza matnlarini shakllantirishda keng foydalanish mumkin 10 . Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi: Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, jami 30 betni tashkil etadi. Birinchi bobda: Qo‘qon xonligining tashkil topishi va harbiy siyosatining shakllanishi, qo‘shin turlari (otliq, piyoda, to‘pchilar) hamda ularning komplektlanish tartibi ko‘rib chiqilgan 11 . Ikkinchi bobda: Xonlikdagi harbiy unvonlar va lavozimlar (mingboshi, dodxoh, pansatboshi va h.k.), qo‘shinning qurollanishi, qal’a va istehkomlarning mudofaa ahamiyati hamda harbiy san’atning o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilingan. 10 Axmedshina F.A., Choriev SH.X., Allaberganov O.A. Qadimgi sharq davlatlari urushlari va harbiy san’ati tarixi. O’quv-uslubiy qo’llanma. Jizzax oliy harbiy bilim yurti nashriyoti, 2015. – 5- b. 11 Haydarbek Nazirbekovich Bobobekov “Qo ‘qon tarixi”, Toshkent “Fan”- 1996 26-b. 7 I BOB. QO QON XONLIGIDA HARBIY QO‘SHIN VA TARKIBI ʻ 1.1. Xonlikning harbiy salohiyati va qo shin turlari ʻ Fargʻona vodiysidagi koʻp shaharlar qadimdan mavjud boʻlgan. Lekin ularning iqtisodiy jihatdan taraqqiy qilishi halokatli urushlar natijasida juda sekinlik bilan oʻtgan, baʼzan toʻxtab ham qolgan. Ularni asliday qilib tiklash esa boʻsh joylarda yangitdan shahar qurishga oʻxshab ketardi. Bunday qadimiy shaharlardan biri Qoʻqon hisoblanib, u 2000-yildan ortiqroq yoshda. 1830-yil yanvar oyida shaharga kelgan G. N. Potanin shu sababdan bunday deb yozgan edi: “...shaharda vaqt oʻtishi bilan putur yetgan, buzilgan qadimgi yodgorliklar turibdi”. 1849- yilda esa “Rus imperatorining Geografiya jamiyati axborotlari” (“Zapiski Imperatorskogo russkogo geograficheskogo obshchestva”) da chop etilgan “Qoʻqon xonligining hozirgi ahvolini tahlil qilish” (“Obozreniye Kokandskogo xanstva v nineshnem ego sostoyanii”) maqolasida bu yerda qadimda shimoliy davlatlarning qoʻshinlari bostirib kirishi tajovuzida mahv etilgan, qirib tashlangan shahar boʻlganligiga Qoʻqon tevarak-atrofidagi xarobalar guvohdir deb taʼkidlanadi 12 . Shaharga qatnovchi sayyohlarning soʻzlariga qaraganda, Qoʻqon bogʻlarida koʻpining yoshi bir necha asrni tashkil etgan daraxtlar oʻsmoqda edi. Abu al-Karimbiy Qoʻqonga koʻchib kelib, uni qayta qurdi, deb eslatib oʻtadi. Faqat shu paytdan boshlab Qoʻqon oʻz nomiga ega boʻldi. Shu yerlik mahalliy kishilar esa shaharga asos solinish vaqtini 1153-1740- yillar deb hisoblaydilar. Bizning fikrimizcha, V. P. Nalivkin xatolikka yoʻl qoʻygan. Shaharning mavjud boʻlishi haqida yana 1718-yilda Rossiyadan Buxoroga yuborilgan Oriyental Komissiyasining kotibi Florio Beneveni ham eslatib oʻtadi. Uning esdaliklarida quyidagilarni oʻqiymiz: “Butun Buxoro oʻlkasida hozirgi va ilgari vaqtda 23 ta shahar hisoblanardi, chunonchi, Buxorodan sharqqa: Azora, Karmana, Toshkend, Qoʻqon, Margʻilon, Namdan, Andijon va Qashqar” Qoʻqon haqidagi maʼlumot X asr arab mualliflarining geografiyaga oid asarlarida ham uchraydi 13 . Masalan, Abu Isʼhoq Ibrohim ibn Muhammad al-Istaxriy “Kitob masalik” asarida bunday deb yozgan edi: “Kimki Xoʻjanddan Fargʻonaning asosiy 12 . Ибрат Исхокхон Жунайдуллохожа Фаргона тарихи. — Т., 1991. Б. 297-b. 13 Haydarbek Nazirbekovich Bobobekov “Qo ‘qon tarixi”, Toshkent “Fan”-1996 27-b. 8 shahri boʻlgan Axshiketga borishni istasa, u Kenddan Soʻxga bitta manzil va Soʻxdan Xuvakandgacha-bitta katta manzil, Xuvakanddan Axshikentgacha bir manzil yuradi” “Hudud al-alam” asarida (983-yilda yozilgan) “Xuvakand, Rishton va Zendaram shaharlarining aholisi zich joylashgan boʻlib, ekin ekiladigan yerlari koʻp boʻlgan” deb yozilgan.Demak, bizgacha yetib kelgan qoʻlyozmalarga koʻra, Qoʻqon shahri tarixda arab olimlariga X asrdayoq yaxshi maʼlum boʻlgan.Bizning davrimizgacha shahar nomining kelib chiqishi haqida ancha rivoyatlar saqlanib qolgan. Ulardan birida shaharning nomi Xukkan (toʻngʻiz, xoʻklar manzili, qarorgohi, toʻngʻizlar yashaydigan joy) soʻzidan kelib chiqqanligi haqida hikoya qilinadi. Shahar barpo boʻlmasdan oldin bu joy botqoqlik boʻlgan, bu yerda koʻp toʻngʻiz (xoʻk)lar yashagani uchun uni “Xoʻk kon”, yaʼni toʻngʻizlar makoni, toʻngʻizlar joyi deb ataganlar. Sha-harni qurishda botqoqlik quritilgan, toʻngʻizlar esa qirib tashlangan. Bu haqda tarixiy asarlarda ham maʼlumot beriladi 14 . Chunonchi, “Tarix-i Fargʻona” asarining muallifi Isʼhoqxon toʻra bunday deb yozgan edi: “...shahar boʻlmagan vaqtda Xoʻkand oʻrni toʻqay va kamishzor yerlar boʻlib, ul vaqtda Chodak xoʻjalari tojiklar suvoralari ekanlar. Bul toʻqaylarda har xil xoʻk va toʻngʻizlar yurar ekan. Yerlarni kavlab, har xil ovqat topib yer ekanlar. Bu jihatdan tojik xoʻjalari kelganda necha yerlar kavlangan ekan. Ular bu chuqurlarda nima, kimlar kovlagan deganlarida, tojik javob berib, “xoʻk kand” deganda, yaʼni toʻngʻiz kovlagan deganda ul yerning ismi “xoʻk kand” boʻlib, xoʻk kand etmoqqa qiyin boʻlib, bizni turkiyda “qof” harfi qavi uchun Xoʻqand boʻlgan, “qof”ni turkiy “qof”ga badal qilganlar turkiylar lafzidir. Mana, endi yana bir badal boʻldi, ruscha aytmoqda “qof” yoʻq “Kokand” boʻldi 15 . Shunga oʻxshash har vaqtda har qabila insonlari tabodul ulub, maʼnolar oʻzgargan, muni baʼzi xoʻqandliklar yaxshi taʼvil ila Xuyqand derlar, yaʼni fathli-xush qayd degan emish”. Boshqa rivoyatlarga qaraganda, shaharning nomi Havokent (shamollar shahri) soʻzidan kelib chiqqan. Shahar qurilgan paytda istiqomat qiluvchilar (afsuski, qaysi qabilaligi aytilmaydi) bu yerda shamolning tez-tez boʻlishini, poyalar, daraxt tanalarining doimiy kuchli 14 Haydarbek Nazirbekovich Bobobekov “Qo ‘qon tarixi”, Toshkent “Fan”- 1996 27-b 15 Ибрат Исхокхон Жунайдуллохожа Фаргона тарихи. — Т., 1991. Б. 297. 9 shamollar taʼsirida bir tomonga egilganligini taʼkidlashadi. Yoshi ulgʻayib, keksayib qolgan odamlar, agar shamol koʻp vaqt mobaynida yoʻq boʻlsa, ular oʻzlarini yomon his qilganliklarini, nafas olish qiyin boʻlganligini, yuraklari sanchganini eslaydilar. Shuning uchun shahar Havokent (shamollar shahri, tez-tez havoni oʻzgartiruvchi, iqlimni salqin qiluvchi, baxridilni ochadigan, sof boʻlishini taʼminlovchi maʼnosida) deb atalgan. Xonlik qo‘shinining asosiy qismini otliq askarlar tashkil etgan. Bundan tashqari, piyoda askarlar bo‘linmasi mavjud bo‘lgan. Vaqt o‘tishi bilan Qo‘qon xonligida miltiq, ayniqsa, to’plar asosiy o‘rin tuta boshlagan. Qo‘qon xonligida to‘plar XIX asrning 30-yillarida ham mavjud bo‘lgan bo‘lsa-da, to‘pchilar bo‘linmasi ilk marotaba Xudoyorxonning birinchi hukmronligi yillarida rasmiy jihatdan tashkil topgan (1845). To‘p va to‘pchilar, odatda, chegara punktlaridagi qal’alarda saqlangan. Qo‘shindagi muhim bo‘linmalardan biri merganlar bo‘lib, unga jangchilar tanlov asosida yig‘ib olingan. Qo‘qon xonligida harbiy safarbarlikka barcha yaroqli erkaklar jalb qilingan. Qaysi hududdan qancha askar safarbar qilinishi hukumat tomonidan belgilab qo‘yilgan edi. Ushbu qoida muntazam qo‘shinga ham daxldor bo‘lgan. Shuni ta’kidlash lozimki, askarlikka, ya’ni, muntazam qo‘shin tarkibiga, XIX asr rus sayyohlari va zobitlari qayd etganidek, fuqarolar orasidan saralab olingan 16 . Qo‘qon xonligida muntazam qo'shin tarkibiga xizmatga olish ayrim vaziyatlarda merosiy bo‘lib, harbiy xizmat qilish otadan o‘g‘ilga o‘tganligini ko‘rish mumkin. Agar sarboz jang vaqtida halok bo‘lsa, qurol-yarog‘i va o‘rni uning o‘g‘liga, agar o‘g‘li bo‘lmasa, yaqin qarindoshlariga berilgan 17 . Xonlikdagi harbiy mansab va unvonlar uch toifaga bo‘lingan: 1. Oliy darajadagi mansablarga: mingboshi, amirilashkar, qushbegi, botirboshi, vali (noib), qal’abon, qo‘rboshi, yovar, to‘pchiboshi, to‘qsoba, ponsodboshi kirgan. 2. O‘rta darajali harbiy mansab va unvonlarga yuzboshi, ellikboshi, dahboshi, qorovulbegi kiritilgan. 3. Quyi darajadagi harbiy mansab va unvonlarga askar, sarboz, navkar, mergan, mahram, 16 Ўзбекистонда харбий иш тарихидан (кадимги даврдан хозиргача) / Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси; масъул мухаррир: Д.Х. Зияева / - Т.: «Шарк», 2012. 132- 136 б. 17 . ИЛҲОМОВ Зиёвутдин Адҳамович. Амирлашкар тарихи 45-48 b. 10 botur, jazoilchi, to‘pchi, qo‘rchi, qorovullar kiritilgan. Harbiy mansab va unvonga tayinlanishda aksariyat hollarda tabaqa va millat muhim rol o‘ynamagan. Eng yuqori harbiy mansab mingboshi - ming nafar askaming boshlig‘i bo‘lgan (ma’muriy jihatdan ming nafar askar bera oladigan mulk hokimi). Qo‘qon xonligida mingboshi lavozimi Olimxon davrida joriy qilingan bo‘lib, xondan keyingi asosiy shaxs bo‘lgan. U oliy bosh qo'mondon vazifasini ham bajarib, harbiy yurishlarda unga amirilashkar unvoni berilgan. Keyingi mansab qushbegi - viloyatlar harbiy kuchlariga bosh bo‘lib shu hudud muhofazasi ham unga topshirilgan. Qo‘qon xonligida ulaming soni 4 ta bo‘lgan. Botirboshi besh yuz nafardan ko‘p dasta yoki to‘pga boshchilik qilgan, viloyatdagi harbiy qo‘shin ishlariga mas’ul bo‘lgan 18 . Xonlikda noib mansabi ham bo‘lib, poytaxtda artilleriyaga javob bergan. U harakatdagi qo‘shinning to‘plari, ulaming saqlanishi va manzilga yetkazilishiga ma’sul bo‘lgan. Qutvol mansabidagi shaxs qal’abon bo‘lib (komendant), qal’aga javobgar bo‘lgan. Xon tomonidan tayinlangan qal’abonlaming qo‘lida harbiy muhandissarxang kabi bir necha lavozimlar bo‘lgan. Qo‘rboshi xonlik qo‘shinidagi qurol-aslaha ishlab chiqarish, saqlash va kerakli joyga yetkazish ishlariga ma’sul bo‘lgan. Qurol-aslaha ombori boshligi jibachi deb atalgan. Qo‘qon xonligida eng muhim harbiy mansablardan biri yovar bo‘lib, u xon va uning oilasi xavfsizligini ta’minlovchi soqchilar, xon gvardiyasi boshlig‘i hisoblangan. Xos soqchilar chet ellik elchilar xavfsizligini ham ta’minlaganlar. Shuning uchun yovar mansabiga eng ishonchli odamlar tayinlangan. Yovar qo‘l ostiga to‘plangan xos soqchilar tanlab olingan. Ularning aksariyati bolalikdan tarbiya qilingan. Soqchilar Xudoyorxon davrida 400 tadan iborat bo‘lganligi haqida ma’lumotlar bor 19 . To‘pchiboshilar artilleriyaning jangdagi xatti-harakati uchun javobgar bo‘lgan. To‘pchiboshilarning aksariyati chet ellik muraxassislardan tayinlangan. To‘qsoba – o‘z tug‘iga ega bo‘lgan bo‘linma boshlig‘i. Ponsodboshi 500 kishilik qo‘shin qo‘mondoni. Ponsodboshi va undan yuqoridagi mansab egalari o‘z mirzalariga ega bo‘lgan. 18 I. U. Kuzikulov Qo‘qon xonligi tarixi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma). - “Namangan” nashriyoti, 2014 42-b . 19 . ИЛҲОМОВ Зиёвутдин Адҳамович. Амирлашкар тарихи. – T.2014 49-b. 11 Qo‘shin 500, ular o‘z navbatida yuzlarga bo‘lingan. Piyoda qo‘shin boshlig‘i sarbozboshi deyilgan. Ellikboshi va o‘nboshi oliy harbiy unvon (zobit) jumlasiga kirmagan. Ular askarlar orasidan tayinlangan. Xon qarorgohini tunda qo‘riqlovchi soqchilar boshlig‘i qorovulbegi deb nomlangan. Qo‘qon xonligi qo‘shinida huquqiy masalalar bilan qoziaskar shug‘ullangan. U “jihod” e’lon qilgan, o‘ljani baholagan va to‘g‘ri taqsimlanishini nazorat qilgan. Ular harbiy huquqni yaxshi bilishlari shart bo‘lgan. Harbiy harakatlar paytida qo‘shin joylashgan hudud qozisi o‘z vakolatlarini qoziaskarga topshirgan. Qoziaskar qozikalonga bo‘ysungan. Qozi - rais unvonidaga shaxs muftiy bergan fatvoning to‘g‘ri bajarilishini nazorat qilgan. Muftiy esa qozi chiqargan qonun va buyruqlaming sha’riy ekanligini sharhlagan, amalda qo'llanishiga ruxsat bergan 20 . Xonlikdagi harbiy mansablaming aksariyati ma’muriy mansablar bilan aralash bo‘lgan. Harbiylar tayyorlash uchun maxsus o‘quv yurtlari bo‘lmagan. Aksariyat hollarda harbiy mansablar merosiy bo‘lgan, lekin o‘g‘il quyi mansabdan boshlab xizmat qilgan. Qo‘shin ta’minoti. Qo‘qon xonligida lashkarlar davlat tomonidan ta’minlangan. Yuqori harbiy mansablarga alohida e’tibor berilgan. Tarixchi H. Bobobekovning yozishicha, har bir kishi xon xizmatiga kirayotganida ot, ot abzali bilan ta’minlangan. Safarga chiqish oldidan yuzboshi 2 tilla, ellikboshi 1,5 tilla, askarlar 1 tilladan pul olganlar. Harbiy xizmatdagilarga yil davomida davlat pul yoki natura tarzida mahsulot berib turgan. Jumladan, yuzboshi 175 so‘m, ellikboshi 98 so‘m, o‘nboshi 68 so‘m, oddiy askarlar 43 so‘m kumush tanga olgan. Y. Qosimov Qo‘qon yuzboshilari 1851-yilda 80 pud bug‘doy, 240 pud jo‘xori, chopon, salla, belbog‘ va boshqa kiyim-kechaklar, 2 ta qo‘y, choy va 1 tillayu 4 tanga maosh olgan, deb yozgan. H. Bobobekovning yozishicha: “Quyi mansabdagi xizmatchilar hukumatdan bir-yilda ikki qopdan arpa, oyiga 1 tilladan pul olardilar 21 . Bundan tashqari, ayrim zamonlarda ularga bahorda 4 tadan yozlik to‘n, ko‘ylak, etik, salla, do‘ppi, belbog‘, qishda esa issiq chopon, oshlangan po‘stin, etik, issiq telpak va ot berilardi”. Xukumat qo‘shinni qurol-aslaha bilan ta’minlagan. Qilich, nayza, 20 Мулло Олим Махмуд Хожи. Тарихи Туркистон. –Т.: Туркистон генерал губернаторлиги нашриёти, 1995, 164-165 б. 21 Haydarbek Nazirbekovich Bobobekov “Qo ‘qon tarixi”, Toshkent “Fan”-1996 84-b. 12 miltiq berilgan. Lekin, miltiq kamligi uchun ayrimlargagina berilgan, xolos. Artilleriyada to‘plar soni juda oz bo'lgan (100 ga yaqin). 1842- yildagi Buxoro-Qo‘qon urushida Qo‘qon mag‘lubiyatdan so‘ng to‘plaming va qurollaming bir qismidan ayrilgan. Zambaraklar harbiy harakatlar paytida otlarda qoshib tortilgan. G‘ildirakli zambaraklarning har biriga 6 tadan ot qo‘shilgan. O‘q-dorilar, maxsus portlovchi moddalar ham sandiqlarga solinib aravalarda tashilgan 22 . Shohruhbiy davridan boshlab Qo‘qon xonligi o‘z chegaralarini kengaytirishda qo‘shinga tayangan. Abdurahimbiy davrida qo‘shin soni 20 ming kishiga yetgan. Abdurahimbiyning 1725-yil Xo‘jand qal’asini qo‘lga kiritishda 20 ming askari bo‘lganligi ma’lum. Qo‘shindagi katta o‘zgarishlar Olimxon (1798- 1810-y.y.) davrida bo‘lgan. U tog‘li tojiklar va boshqa millat vakillaridan iborat muntazam qo‘shin tuzgan. 1805-yili o‘qotar qurollar bilan qurollangan 10 ming kishilik muntazam qo‘shin mavjud bo‘lgan. Ular keyinchalik xonlik qo‘shinining zarbdor kuchiga aylandi. Umarxon davrida ham harbiy ishga yaxshi e’tibor berildi. Madalixon davrida ham bir qator ishlar amalga oshirilgan. Buxoro amirligiga qarashli Qorategin, Darvoz, Ko‘lob kabi bekliklar bo‘ysundirilgan, Sharqiy Turkistonda faol harakatlar olib borildi. Buxoro-Qo'qon urushi xonlik qo‘shiniga putur yetkazgan bo‘lsa-da, Sheralixon davrida harbiy qudratni tiklashga erishgan 23 . U yordamchi harbiy bo‘linmalar sonini ko‘paytirdi. Shulardan biri “qil quyriq” edi. Manbalarda Sheralixonning Toshkent yurishida “qil quyriq”dan foydalanganligi yozilgan. Xudoyorxon hokimiyat tepasida turgan paytida qo‘shinda askarlar sonini ko‘paytirgan. Istambuldan miltiqlami sotib olingan, to'plar sonini ko'paytirilgan. U q‘shinga boshqa millat vakillarmi jamlashga harakat qilgan. Bundan tashqari, boshqa millat vakillari bo'lgan qul va g‘ulomlar hisobiga qo‘shinni to‘ldirilgan. Qo‘qon xonligida xonlardan tashqari turli amaldorlar va lashkarboshilar ham qo‘shin qudratining yuksalishiga o‘z hissasini qo‘shganlar. Masalan, Toshkent 22 Axmedshina F.A., Choriev SH.X., Allaberganov O.A. Qadimgi sharq davlatlari urushlari va harbiy san’ati tarixi. O’quv-uslubiy qo’llanma. Jizzax oliy harbiy bilim yurti nashriyoti, 2015. 42-b. 23 Batirov M. Qo‘qon Xonligi va uning siyosiy-harbiy tarixi. – Toshkent: Sharq. 2015 4 Ибрат Исхокхон Жунайдуллохожа Фаргона тарихи. — Т., 1991. Б. 297. Ustozlar uchun pedagoglar.org 83-son 2– to’plam Noyabr-2025 89-b. 13 hokimi Mirza Ahmad parvonachi, lashkarboshi Alimquli (Aliquli) kabilar qo‘shin rivoji, ta’minoti bilan astoydil shug‘ullanganlar.XIX asrda Qoʻqon xonligida ham qoʻshinni takomillashtirish borasida bir qator tadbirlar amalga oshirilgan. Jumladan, XIX asr muarrixlarining maʼlumotlariga koʻra, Qoʻqon xoni Xudoyorxon qoʻshinni mustahkamlash maqsadida askarlar sonini koʻpaytirishga harakat qildi. Shuningdek, bu hukmdor yangi toʻplar tayyorlatgan, Istanbuldan yangi miltiqlarni keltirtirgan, qurolsoz ustalarni toptirib, ular mehnatidan unumli foydalangan. Xon tomonidan taklif etilgan ingliz, afgʻon va turk zobitlari Qoʻqon askarlari bilan harbiy mashqlar oʻtkazganlar 24 .Qoʻqon xoni Xudoyorxon qoʻshinni mustahkamlash uchun boy xonadonlarning farzandlarini harbiy ishga jalb etish maqsadida ularni otliq askarlar safiga qabul qilish tadbirini qoʻllagan. Boyvachchalarning roʻyxati keltirilgan daftarda ular “yosh, oʻziga toʻq va oti bor” kishilar sifatida qayd etiladi. Ularning roʻyxati asosan qishloq yerlarda tuzilgan. Bunday roʻyxatlarning birida Chorboq, Oq tut, Navkand, Qoʻshqoʻnoq, Beshariq, Yangi qishloq, Xoʻqand qishloq kabi 78 ta qishloqning boyvachchalari sanab oʻtilgan boʻlsa, boshqa birida esa Yangi qishloq, Kalla-mush, Arovon, Paxlavon-tosh, Qiyali kabi 85 ta qishloqning boyvachchalari koʻrsatiladi 25 . XIX asrning birinchi yarmida Buxoro va Qoʻqonda kuzatilgani kabi, Xiva xonligida ham muntazam harbiy kuchlarni tashkil etish borasida bir qator ishlar amalga oshirildi. Xonlikda umumiy soni 2 ming kishilik muntazam qoʻshin tuzishga erishildi. “Xon navkarlari” deb atalgan bu qoʻshinning zimmasiga mamlakatda tinchlik hukm surgan davrlarda xon va uning oilasini qoʻriqlash vazifasi topshirilgan edi. Xon tomonidan bu qoʻshinga bir qator imtiyozlar berilgan edi. Xususan, bu qoʻshin navkarlarini oliy hukmdor Xiva atrofidan maʼlum miqdordagi yer maydoni va maosh bilan taʼminlab turgan. Xuddi shunday taʼminotga qoʻshinning yuqori mansabdorlari ham sazovor boʻlganlar.Xiva xonligida Buxoro va Qoʻqon davlatlarida boʻlgani kabi, muntazam qoʻshin bilan bir qatorda, harbiy harakatlar avj 24 Ўзбекистонда харбий иш тарихидан (кадимги даврдан хозиргача) / Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси; масъул мухаррир: Д.Х. Зияева / - Т.: «Шарк», 2012. 138-b. 25 Rasulov N. Qo‘qon Xonligining siyosiy tizimi: tarixiy o‘rganishlar – Toshkent: Akademnashr. 2017 64- b. 14 olgan davrlarda toʻplanadigan xalq lashkari ham mavjud edi. Bunday lashkarning asosini otliq askarlar va piyoda askarlar tashkil etardi. XIX asr oʻrtalariga oid arxiv maʼlumotlaridan ayon boʻlishicha, xonlikda bunday askarlarning soni 9–10 ming atrofida boʻlgan 26 . Ularga xon tomonidan yerlar inʼom qilinar hamda ular turli soliq va majburiyatlardan ozod qilingan edilar. 1.2. Harbiy boshqaruv tizimi Oʻrta Osiyo xonliklarida harbiy kuchlarni boshqarishning muayyan tizimi shakllangan edi. Bu tizimning eng yuqori pogʻonasida tabiiy ravishda oliy hukmdor turar edi. Uqoʻshinning rasman oliy qoʻmondoni sanalsa-da, koʻp hollarda amalda qoʻshinga boshchilik qilish boshqa amaldorlar orqali amalga oshirilgan. Buxoro amirligida qoʻshin parvonachi tomonidan boshqarilgan boʻlib, u bosh qoʻmondon mavqeiga ega boʻlgan hollarni tasdiqlovchi holatlar ham tarixiy adabiyotlarda koʻplab topiladi. Xiva xonligida esa muntazam qoʻshin yasavulboshi tomonidan boshqarilar edi. Qoʻqon xonligida qoʻshinni boshqarish mingboshi zimmasiga yuklatilgan edi 27 .Xonliklarda boshqa harbiy unvonlar deyarli bir xil boʻlgan. Buxoro va Qoʻqon xonligiga oid maʼlumotlar tahlili shundan darak beradiki, XIX asr birinchi yarmida har ikki davlatda ham besh yuz askardan iborat boʻlinmaga pansodboshi, yuz askarga-yuzboshi, ellik askarga-panjaboshi, oʻnlikka-dahboshi rahbarlik qilgan. Xiva xonligida ham harbiy kuchlar tarkiban shunday tuzilgan edi. Bu yerda ham qoʻshin yuzliklar va oʻnliklarga boʻlingan. XIX asrga oid Xiva davlat arxiviga mansub hujjatlardan ayon boʻlishicha, bu boʻlinmalarni yuzboshi va oʻnboshilar boshqargan. Ularning tepasida mingboshi turib, u oʻz navbatida, yuqorida qayd etganimiz qoʻshin qoʻmondoni-yasavulboshiga boʻysungan edi.Xonliklarning markaziy boshqaruv tizimida muhim oʻrinni egallagan koʻpgina mansab egalari harbiy sohada ham muayyan unvonlarga ega edilar. Jumladan, XIX asrning 20-yillarida Buxoroda boʻlgan E.K. Meyendorfning iborasi bilan aytganda, amirlikda “polk komandiri” mavqeiga ega-toʻqsoba, “bir necha polklar komandiri” 26 Berdimuratov S. O‘rta asrlar O‘rta Osiyo: siyosat, iqtisod, ijtimoiy tuzilma. – Buxoro: Buxoro universiteti nashriyoti. 2010 62-b 27 Hakimov A. Xonliklarning siyosiy va ijtimoiy-huquqiy tuzilmalari. – Samarqand: Universitet nashriyoti. 201148-b 15 -dodxoh, qoʻshin qoʻmondoni yoki marshali mavqeiga ega parvonachi kabilar mavjud edi. Xonlikdagi bunday harbiy unvonlar va mansablar egalari umumiy nom bilan “sarkarda” deb ham atalgan. Oʻrta Osiyo xonliklarida harbiy harakatlarni rejalashtirish, harbiy kuchlarni jang maydonida toʻgʻri taqsimlash ishi naqiblar zimmasiga yuklatilgan edi. Oʻziga xos shtabboshligʻi sifatidagi bu shaxs XVIII asr oxirida Buxoroda bitilgan manba maʼlumotlariga koʻra, harbiy yurishlar paytida qoʻshinning tuzilishi, qurollanishi va joylashuvi, uning harakatlanishi va urush olib borish borasida yetarli darajada bilimga ega boʻlib, u qoʻshinning avangardi va aryergardi, uning oʻng va soʻl qanoti, markazi va pistirmalari haqida yetarlicha maʼlumotga ega boʻlgan 28 . Mamlakatda tartib oʻrnatishga va shariat hukmlari asosida huquqiy masalalarni hal qilishga masʼul boʻlgan mansabdor shaxslar - qozilar, muftiylar, muhtasiblar kabi mansab egalari xonliklarning harbiy tizimida ham faoliyat koʻrsatganlar. XVIII asr oxiriga oid Buxoro amirligiga mansub tarixiy maʼlumotlarga asoslangan holda ularning ayrimlariga toʻxtab oʻtamiz.Qozi-askar. Bu mansab egalari qoʻshinda sudlov ishlari uchun masʼul boʻlganlar. Harbiy sohada vujudga kelgan huquqiy masalalar yechimi shu shaxsning hukmi bilan belgilanar edi.Muftiy-askarlar esa harbiy sohada qozilar chiqargan hukmlarning toʻgʻriligini shariat asosida tekshirib chiqqanlar. Xonliklarda muntazam ravishda harbiy kuchlar koʻrikdan oʻtkazib turilgan. Bu koʻriklardan birini XIX asr boshlariga oid manba maʼlumotlariga koʻra, Buxoroda oliy hukmdor boʻlgan amir poytaxt yaqinidagi Baxovuddinda oʻtkazgan. Ushbu tadbir ikki hafta davom etgan 29 . Koʻrikda hukmdorning shaxsan oʻzi ishtirok eta olmaganida, uni bosh vazir-qushbegi oʻtkazgan. Viloyatlarda esa harbiylar koʻrigini oʻsha viloyat hokimlari oʻtkazganlar. Buxoro xonligida yilda bir marotaba oʻtkaziladigan bunday koʻriklarda askarlar faol qatnashishga harakat qilganlar. Bunday koʻriklarda harkuni bir necha yuz kishi oʻtgan. Bu oʻrinda qayd etib oʻtmoq lozimki, askarlarning aksariyati juda nochor ahvolda edi. Markaziy hokimiyat tomonidan toʻlanadigan maosh ularning kundalik 28 Аҳмедов Б. Амир Темурнинг давлатни идхора қилиш сиёсати //Мулоқат, 1994 3-4 b 29 Berdimuratov S. O‘rta asrlar O‘rta Osiyo: siyosat, iqtisod, ijtimoiy tuzilma. – Buxoro: Buxoro universiteti nashriyoti. 2010 64-b. 16 ehtiyojlariga doim ham yetavermas edi. Quyidagi tarixiy maʼlumot buning yorqin isbotidir. “Askarlar xon va hokimlar oʻtkazadigan koʻriklarga ozoda va chiroyli kiyimlarda kelishga harakat qilishgan. Butun va ozoda kiyimi yoʻq askarlar esa, eskilar bilan savdo qiluvchi lattafurushlardan bir necha soatga kiyim-boshni ijaraga olib, koʻrikka kiyib borardilar, koʻrik tugagandan soʻng esa yana oʻzlarining eski- tuskilariga oʻranib olardilar”, deb yozadi shu davr muallifi 30 . Harbiylarning oliy hukmdor- xon tomonidan koʻrikdan oʻtkazib turilganini Qoʻqon xonligiga oid arxiv hujjatlarida ham kuzatishimiz mumkin. 1873-yilga oid bir hujjatdan ayon boʻladiki, koʻrikdan oʻtkazilgan qoʻshin maxsus koʻrik daftarlari -“daftar-i koʻrik”ka qayd etib borilgan. Bunday tadbirlarda harbiylarning qurol-aslahasi, otlari koʻzdan kechirilgan. Jumladan, shu yilning may oyiga oid bir hujjatda qayd etilishicha, Mulla Umarbek dodxoh ismli shaxs qoʻl ostidagi harbiylar koʻrikdan oʻtkazilib, asosiy eʼtibor ularning qurol-yarogʻlari va otlariga qaratilgan 31 . “Muntaxab at-tavorix” qoʻlyozmasida Qoʻqon tarixi bilan bogʻliq bitta qiziq voqea keltiriladi. Buxoro xonligi bilan boʻlgan harbiy ixtiloflar natijasida 1841-yil oktyabrda Muhammad Alixon oʻzining magʻlubiyatini tan oladi va Buxoro amiri Nasrullohni xotirjam qilish va yana uning ishonchini qozonish uchun oʻgʻli Muhammad Amindan amirga Xoʻqand va shahar xazinasining kalitini berib yuboradi. Muhammad Amin besh kundan keyin Buxoro vakillari bilan Qoʻqonga qaytib kelib, amir, agar xonning shaxsan oʻzi uning oldiga peshvoz chiqsa, unga shaharni qaytarib berishini aytib qoʻyishini topshirganligini xonga aytadi. Muhammad Alixon oʻz yaqin kishilari bilan maslahatlashishga qaror qiladi. Bu vaqtda uning oldiga Qoʻqonda mashhur boʻlgan oʻyma naqsh soluvchi usta Xoʻja Qalandar nomli miroxor kelib, unga bir kun hokimlik, yaʼni xonlik huquqini bersa, u Nasrullohni haydab yuborishini aytadi. Muhammad Alixon bunga rozi boʻladi. Bu haqda xabar ishni tezligida tarqaladi. Qoʻqonning barcha mehnatkash xalqi Xoʻja Qalandar boshchiligida birlashadilar. 30 Кокандское ханство (по новейшим известями) // Туркестанский сборник. Т. 23. Спб., 1870 45- b76-b. 31 Isomiddinov A. Xonliklar davri: O‘rta Osiyo tarixining yangi sahifalari. Toshkent: O‘rta Osiyo tarixining muammolari. 2013 76-b 17 “Muntaxab at-tavorix” qoʻlyozmasining muallifi Qalandar tarafdorlarini “oʻgʻrilar va jon-jahdi bilan oʻynovchi qimorbozlar” deb ataydi 32 .Oʻz- oʻzidan koʻrinib turibdiki, bu davrda u Qoʻqon xonligi chegaralaridan uzoqda turgan va boʻlib oʻtgan voqea va hodisalar haqida Qoʻqon feodallarining xonlari boʻyicha bayon qilgan. Bunda aholining kambagʻal tabaqasi nomiga oʻziga xos minnatdorchilik izhor qilinadi. “Muntaxab at-tavorix”da tasvirlanishicha, ikki soat davomida 18 ta nadimning uyi vayron qilinadi. Aniq koʻrinib turibdiki, bu esa xalq nafratini keltirgan, xalqqa dushman Mahmud dasturxonchi oʻldiriladi, u Muhammad Alixonning topshirigʻi bilan Buxoro amiri Nasrullohning oldiga ish borishi kerak edi. Bunda u amirning oldida boʻlgan vaqtida unga yordam berishni vaʼda qilib, xalq harakatiga qarshilik koʻrsatadi, deb taxmin qilish mumkin. U bilan birga Buxoro amirining elchisi ham oʻldiriladi. Qoʻzgʻolonchilar xon haramini, uni shaharning goʻzal ayollari bilan taʼminlab turuvchi xonning ikkita qoʻshmachisining uy-joyini ham vayron qiladilar, lekin ularning oʻzlarini topa olmaydilar, chunki ular yashirinishga ulgurgan edilar 33 .Yuqoridagi voqealardan koʻrinib turibdiki, Qoʻqonda manfur feodallar va ularning zolim laganbardor malaylariga, xonning taslim boʻlish maqsadiga, amirga ham boʻysunishga qarshi xalq qoʻzgʻoloni haqiqatan ham sodir boʻlgan. Qoʻqonliklar buxoroliklarga taslim boʻlishni oʻzlari uchun haqorat deb hisoblab, ezuvchilardan, amir tarafdorlaridan qutulish va dushmanni daf qilish fikriga keladilar. Darhaqiqat, ularning harakati ommaviy xalq qoʻzgʻoloniga aylanib ketadi.Feodallar xalqning qasosidan qoʻrqib, Muhammad Alixonni oʻz fikrini oʻzgartirishga koʻndiradilar. Buning oqibatida xon Qoʻqonning eng obroʻli va hurmatli kishilaridan boʻlgan Azimboy va Asqar dodxohga xalqni tinchlantirish va Xoʻja Qalandarni qamashni buyuradi. Bu buyruq bajariladi. Bu paytda Nasrullo Qaroqchi- qumga yaqinlashib kelayotgani, Sulton Mahmudning esa allaqachon Fatir qishlogʻida ekanligi haqida xabar keladi. Qoʻqon xoni qoʻrqib, shoshilinch ravishda amirga Sulaymonxoʻja Shayxulislom va amakisi Xolbek 32 Хакимхон ибн Саййид Маъсумхон. Мунтахаб — ут —таворих. —. У́зР ФА ШИ. ку́лёзма N°_594. 281-b. 33 Мулоқат, 1994, № 3-4 37-b 18 qushbegi orqali qimmatbaho sovgʻalar yuboradi. Amir Nasrullo sovgʻalarni qabul qiladi. Sulton Mahmudni Xoʻjand va Oʻratepaning hokimi qilib tayinlaydi, oʻzi Buxoroga qaytib ketadi. Xoʻja Qalandar tarixi kamdan-kam uchraydi: xon boshchiligidagi feodallar tashqi dushman oldida oʻzlarining nochorliklarini koʻrsatib, qisqa muddatga boʻlsa ham, hokimiyatni mehnatkashlar qoʻliga topshirdilar. Bunda ular oʻz navbatida uyushqoqliklarini hamda ozodlik, hurlik, istiqlol uchun oʻz hayotini fido qilishga tayyorliklarini koʻrsatadilar. Shu bilan birga, Xoʻja Qalandar boshchiligidagi qoʻzgʻolon rahbarlari tashkilotchilik ishlarida yetarli ravishda tajribaga ega boʻlmaganliklari va yaratilgan sharoitni toʻgʻri baholay olmaganliklari bois xalq talab-ehtiyoji uchun qonuniy huquq (vakolat)dan toʻliq ravishda foydalana olmaydilar.Bu harakatni taraqqiyparvar hodisa tarzida tavsiflash mumkinki, u xalqqa xon va boshqa feodallarning vaʼdalari yolgʻonchilikdan iboratligini aniq, ishonarli qilib koʻrsatdi va isbotladi. Shunday qilib, Qoʻqon xalqining siyosiy ongi bora-bora asta-sekin yetiladi 34 . “Ansob as-salotin va tavorix-il al-xavoqin”, “Muntaxab ut-tavorix”, “Tarix-i Fargʻona” va boshqa koʻpgina qoʻlyozma manbalarda Muhammad Alixonning hukmronlik davri shunday tavsiflanadiki, xonlikning aholisi, jumladan, Qoʻqon shahrining aholisi ham ayovsiz ekspluatatsiya qilinadi, cheksiz ravishda oʻzaro urushlar boʻlib, minglab odamlarni hayotdan olib ketadi, dala va ekinzorlar vayron qilinadi, xonning oʻzi esa ichkilikbozlik va axloqsizlikka beriladi 35 . Bularning hammasi va haddan tashqari solingan soliqlar Qoʻqon aholisining hamma tabaqalari orasida norozilik yuz berishiga sabab boʻladi«Muntaxab ut-tavorix»da yozilishicha, Muhammad Alixon ukasi Sulton Mahmud bilan bitim tuzgandan keyin Qoʻqon xoni yana axloqsiz hayot tarziga kiradi. Bunda unga atrofidagi yuqori mansabdagi amaldorlar, xususan Said Qushbegi nojoʻya harakat qilishga yoʻl berib qoʻyadi. 1841-yilda u Shohista nomli balogʻatga yetmagan qizni zoʻrlaydi. Bu hodisa 34 Jo‘raev M. Qo‘qon Xonligi: tarixiy tahlil. – Toshkent: Fan.2002 121-b 35 Isomiddinov A. Xonliklar davri: O‘rta Osiyo tarixining yangi sahifalari. Toshkent: O‘rta Osiyo tarixining muammolari. 2013 82-b. 19 qoʻqonliklarning sabr-kosasini toʻldirib yuboradi. Ular xon oʻrdasining darvozasi oldiga yigʻilib, gunohkorlarni jazolashni talab qiladilar 36 . Muhammad Alixon bu gal xalqning nafrat va gʻazabidan qochib qutulishga muvaffaq boʻla olmasligini tushunadi. Xuddi shu kuni xonning oldida Toshkentdan kelgan lashkar-qushbegi ham bor edi. Muhammad Alixon uni Gadoyboy parvonachi bilan birga xalqni har qanday usul bilan tinchlantirishga yuboradi va xon nomidan farmon berish huquqini beradi. Norozilik haqiqiy qoʻzgʻolonga aylanib ketishidan, xalqning oʻrdani egallab olishidan va uni oʻldirishi mumkinligidan qoʻrqib ketgan xon boshqa darvoza orqali nomaʼlum joyga yashirinadi 37 . Qushbegi va Gadoyboy parvonachi xalq oldiga chiqadilar va norozilik sabablarini soʻraydilar. Odamlarbungacha hech qachon bunday jabr- zulm va beboshlikni boshidan kechirmaganliklarini, boshqa xalqlar ham oʻz hukmdorlaridan bunday jabr-zulm koʻrmaganliklarini aytadilar. Amaldor toʻralar gʻazablangan xalqni aldash yoʻli bilan tinchlantiradilar, barcha talablarini bajarishga vaʼda beradilar. Oradan bir oz vaqt oʻtgach, Buxoro amiri Qoʻqonga urush boshlaydi. Shu bilan butun kuch va oʻy-fikrlar tashqi dushmandan Vatanni himoya qilishga qaratiladi, boshlangan qoʻzgʻolon toʻxtatiladi. Qoʻzgʻolon taraqqiyparvar tavsifga ega boʻladi. Qoʻzgʻolonchilar oʻz talablarini qoʻya oladilar, oqibat natijada ularning hammasi ham bajarilmaydi. Shunday boʻlsa-da, bunga oshkora ravishda vaʼda bergan, baʼzi bir niyati buzuq amaldorlar qatl etiladilar. Bizning fikrimizcha, bu qoʻzgʻolon Muhammad Alixonning ukasi Sulton Mahmud foydasiga taxtdan voz kechishining asosiy sabablaridan biri boʻladi. U Qoʻqon aholisi muayyan sharoitlarda uni amir Nasrullohga qarshi kurashda qoʻllab-quvvatlashini dargumonligini tushungan edi.Bu qoʻzgʻolon toʻgʻrisida maʼlumotlar kam boʻlsa-da, shu narsa aniqki qoʻzgʻolonchilar oʻz oldilariga xonning ichki siyosatini boʻshashtirish yoki hokimiyatni Sulton Mahmudga topshirishdek siyosiy maqsadlarni ham qoʻyganlar. Ijobiy, xolisona jihatlardan biri shu boʻldiki, bu qoʻzgʻolon Qoʻqon aholisining 36 Мулло Олим Махмуд Хожи. Тарихи Туркистон. –Т.: Туркистон генерал губернаторлиги нашриёти, 1995, 164-165 б 37 . Ибрат Исхокхон Жунайдуллохожа Фаргона тарихи. — Т., 1991. Б. 297. 20 birlashishiga yordam berdi va uning oʻz kuch va imkoniyatlariga ishonchini oshirdi. Bu 1842-yilgi Buxoro amiriga qarshi boʻlgan qoʻzgʻolonda yaqqol namoyon boʻldi.Buxoroliklarga qarshi mazkur xalq qoʻzgʻoloni haqidagi muhim maʼlumot “Ansob as-salotin va tavorix-il al- xavoqin” qoʻlyozmasida mavjud 38 . Bu qoʻlyozmaga muvofiq, 1842-yilda Buxoro amiri Nasrulloh Qoʻqonni oson zabt etadi, Sulton Mahmudxonni, Muhammad Alini va ularning qarindosh-urugʻlarini, jumladan, mashhur oʻzbek shoirasi Nodirani, shuningdek, koʻpgina harbiy boshliqlarni qatl qiladi. Shundan keyin amir Nasrullo Qoʻqon taxtiga Ibrohim xayolni noib qilib belgilaydi, shaharni talon-toroj qiladi, xazinani egallaydi...di va Buxoroga joʻnab ketadi. Ibrohim Xayol shaharda qolgan Buxoro garnizoni bilan aholiga nihoyat darajada zulm qiladi.Qoʻqonliklar buxoroliklarning zulmidan gʻazablanib, bosqinchilarga qarshi kurashishga qaror qiladilar. Shu maqsadda ular Sheralixonni Toʻraqoʻrgʻonga taklif qiladilar va ilgarigi odatga koʻra, uni oq kigizda koʻtarib, tantanali suratda Qoʻqon xoni deb eʼlon qiladilar 39 . Qul Yusuf qirgʻizni- mingboshi, Muhammad Nazar bekni -amir lashkar, Kuchiboyni esa botirboshi qilib tayinlaydilar. Shuningdek xudaychi, dasturxonchi, ponsadboshi, yuzboshi, yasovulboshilar tayinlanadi. Ular qoʻshinlarni yigʻib, Qoʻqonga kiradilar va Buxoro garnizonini barbod qiladilar. Ibrohim Xayol Buxoroga qochib ketadi.Sheralixon Buxoro amiri yangi yurish qilish uchun kirishishi va qoʻqonliklar qoʻzgʻolonini bostirish uchun intilishini bilib, qabila boshliqlari, harbiy boshliqlar, aminlar, oqsoqollar va obroʻli, nufuzli arboblar kengashini yigʻib, unda shoshilinch ravishda miltiq, qilich, toʻsiqlar tayyorlashga qaror qilinadi, mahallalar boʻyicha aholiga miltiq olish uchun yov puli soligʻi solinadi. Qoʻqon atrofida toʻsiq va qoʻrgʻonlar barpo qilishga qaror qilinadi. Lekin qurilish hali tugatilmagan ham ediki, Buxoro amiri katta sonli qoʻshin bilan Qoʻqonga hujum bilan yaqinlashib keladi. “Ansob as-salotin va tavorix-il al- xavoqin”da tasvirlanishicha, buxorolik va qoʻqonliklar oʻrtasida har kuni qattiq janglar boʻlib oʻtadi. Bu janglarda koʻp odam oʻladi. Buxoro 38 Isomiddinov A. Xonliklar davri: O‘rta Osiyo tarixining yangi sahifalari. Toshkent: O‘rta Osiyo tarixining muammolari. 2013 87-b 39 . A’zamov A. O‘rta Osiyo davlatlari tarixidan – Toshkent: O‘qituvchi. 2000 52-b 21 amiri Qoʻqonni bosib olish va yondirib yuborishga harakat qiladi, uning qoʻshinlari tevarak-atrofdagi qishloqlarni vayron qiladilar, lekin hamma urinishlar kutilgan natijani bermaydi 40 . Ayniqsa, Qoʻqon xonining xazinasi tugagan, oziq-ovqatlar tamom boʻlay deb qolgan edi.Qoʻqonliklar toʻsiqlar qurish va mavjudlarining qulagan, agʻdarilgan qismini bitirishga qaror qiladilar. Lekin shuning uchun ular shahar chegarasidan tashqariga chiqa olmaydilar, ichkaridan, yaʼni shahar tomonidan chuqur (xandaq) qazishga ahd qiladilar. Natijada qazilgan yer toʻsiqlar ostida ajralib turardi, u qamalni yaxshi tashkil qilishga imkon berardi. Shunday boʻlsa-da, buxoroliklar Togʻadoq tomondan kuchli joyini tanlab olib, koʻp sonli qoʻshin bilan shaharga bostirib kiradilar.Qoʻqonliklar vujudga kelgan mushkul ahvolga tezda oʻz yoʻnalishini belgilaydilar va toʻntarilgan aravalardan barrikadalar qurishga kirishadilar: bu yerga tezlikda bor boʻlgan qurollarini olib keladilar va tor koʻchalardan ildam yurib ketayotgan buxoroliklarni yaqindan turib otadilar. Bu jangda buxoroliklar tor-mor qilinadi. Qoʻqon mudofaasida ayollar ham faol ishtirok etadilar.Keyingi hujum Navbahor tarafdan qilinadi. U yoqqa mudofaa uchun togli mergan (snayper)lar yuboriladi, ular (buxoroliklar) katta talafot koʻrib, chekinishga majbur boʻladilar 41 . Buxoroliklar hujumining sababi shundaki, shu yerli Muhammad Yusuf va saxxob amirga mudofaaning boʻsh, zaif joyini koʻrsatib, maktub yozadilar. Qoʻqonliklar sotqinlarni topadilar va ularni oʻldiradilar. Bunday magʻlubiyatdan keyin buxoroliklarning sarosimaga tushishidan foydalanib, ilgari garov tariqasida ushlanganlar — Shodi dodxoh, Musulmonqul qipchoq va boshqa qator aslzoda, mashhur boshliqlar Qoʻqonga qochib ketadilar.Jang va urushlar, shuningdek yongʻin vaqtida ham qoʻqonliklar koʻp galla va chorva uchun tayyorlangan pichanlarni qoʻldan boy beradilar. Qoʻqon shahar aholisi ochlik chegarasida turardi. Bu vaqtda Asht va Chadak tarafdan qipchoq Begimquli jarchiboshi boshchiligida un va joʻxori ortilgan ikki yuztaga yaqin ot va eshak karvoni bir necha yuz qoʻy bilan yetib keladi. Bu Qoʻqon aholisining hammasini ruhlantirib, gʻayratini oshirib 40 Isomiddinov A. Xonliklar davri: O‘rta Osiyo tarixining yangi sahifalari. Toshkent: O‘rta Osiyo tarixining muammolari. 2013 91-b 41 Axmedshina F.A., Choriev SH.X., Allaberganov O.A. Qadimgi sharq davlatlari urushlari va harbiy san’ati tarixi. O’quv-uslubiy qo’llanma. Jizzax oliy harbiy bilim yurti nashriyoti, 2015. – 44-b. 22 yuboradi. Shu kunlarda Margʻilonning mashhur eshoni Azimxoʻja Oʻsh va Andijonga yordam uchun qoʻshin yuborishni talab qilib, maktub yozadi. Amin va oqsoqollar bu xatga javoban ikki mingta oʻqchi nayzabozlar toʻplab, qoʻzgʻolonchilarga yordam berish uchun Qoʻqonga keladilar. “Ansob as-salotin va tavorix-il al-xavoqin”da Qoʻqonga Buxoro elchisining kelishi, uning hurmat bilan yaxshi kutib olinishi, lekin Sheralixonga koʻrsatib, uning biror narsa deyishiga yoʻl qoʻymay, shahar tashqarisiga quvib chiqarganliklari haqidagi maʼlumot gʻoyat qiziqarlidir. Bu elchi amirga hamma koʻrgan-bilganlarini gapirib beradi va qoʻqonliklar, erkaklar ham, ayollar ham har qanday jangga tayyorligini taʼkidlaydi. Hattoki, agar amir bundan keyingi qamalga qarash-ri qirq kunlik qamaldan keyin Buxoroga qaytib keladi. U Xoʻjand yoʻlida qolgan barcha garovga ushlangan (qamab qoʻyilgan)larni ozodlikka chiqarib yuboradi, ular ham Qoʻqonga qaytib keladilar. Qoʻqonliklarning 1842-yilgi qoʻzgʻoloni haqida “Tarix-i Turkiston”da ham shunga oʻxshash maʼlumot bor 42 . Bu tarixiy asarda voqealar sodir boʻlganiga yaqinroq qilib tasvirlansa-da, muallif baʼzi bir xronologik noaniqliklarga yoʻl qoʻygan. Masalan, u Qoʻqon qamali ikki oy davom etgan deb yozadi.Arxiv hujjatlarida qoʻzgʻolonning 20-iyuldan 9- oktyabrgacha, 2 oy-u 10 kun davom etganligi taʼkidlanadi. Lekin, bizning fikrimizcha, bu kunlar ovozalardan, mish-mish gaplardan olingan, shubhasiz, bunga amirning Buxorodan joʻnashi va uning oʻz poytaxtiga qaytish kuni, yaʼni Buxorodan Qoʻqonga boʻlgan va orqaga qaytish safari vaqtida barcha sarf qilgan kunlari ham kiritilgani oʻz- oʻzidan koʻrinib turibdi 43 . Masalan, arxiv hujjatlaridan birida “Amir Nasrulloh Qoʻqonliklarning qoʻzgʻolonini bilib qolib koʻp sonli qoʻshin bilan 29-iyulda Buxorodan chiqib, Konibodom va Mahramni egallab olgani aniq qilib bayon qilinadi, hali amir Qoʻqon qoʻzgʻolonini tinchitmasdan xivaliklar 26-sentyabrga yaqin (ramazon oyining 2- kunida) uning ega boʻlib olgan yerlariga bostirib kiradilar amir bu haqda xabardor boʻlib Qoʻqonni 42 Мулло Олим Махмуд Хожи. Тарихи Туркистон. –Т.: Туркистон генерал губернаторлиги нашриёти, 1995, 165-b 43 Batirov M. Qo‘qon Xonligi va uning siyosiy-harbiy tarixi. – Toshkent: Sharq. 2015 4 Ибрат Исхокхон Жунайдуллохожа Фаргона тарихи. — Т., 1991. Б. 297. Ustozlar uchun pedagoglar.org 83-son 2– to’plam Noyabr-2025 112-b. 23 tashlab ketadi: 9-oktyabr (ramazonning 15-kuni)da Buxoroga keladi”. “Muntaxab at-tavorix”ning muallifi Sheralixon dastlab Sirdaryo bilan tutashib turgan Namangan viloyatini, Toʻraqorgʻon, Koson, Axsi, Chortoq va Gurumsaroy shaharlarini zabt etadi, deb yozadi 44 . Bundan keyin u koʻp sonli qoʻshin bilan daryoni kechib oʻtadi va Sulton Bayezidda toʻxtaydi. Bu yerda Sheralixon bir necha kun toʻxtab qoladi va faqat keyin katta shon-shuhrat bilan Qoʻqonga yoʻl oladi. Ibrohim parvonachi esa urushsiz Qoʻqondan qochib ketadi, aholi Sheralixonni xursandchilik bilan kutib oladi. Qoʻlyozmada tasvirlanishicha, shaharda uch mingga yaqin buxoroliklar boʻlib, ular qarshilik koʻrsatishga harakat qiladilar, lekin ulardan koʻpchiligi oʻldiriladi.Mahmudxoʻja bahodir boshi ayollar koʻylagini kiyib olib, paranjida yashirinishga harakat qilmoqchi boʻladi, ammo u ushlab olinadi va mayda-mayda qilib chopib tashlanadi. Ammo Nasrullo Qoʻqondagi voqealardan voqif boʻlib, qoʻshin bilan Oʻratepaga keladi va urushga tayyorgarlik koʻradi. Bu vaqtda Muhammad Sharif parvonachi va Gadoyboy parvonachi toshkentliklar qoʻshini bilan Sirdaryo sohiliga joylashib oladilar.Qoʻqon hokimi Sheralixon Muhammad Nazarbek dodxoh rahbarligida otryad tuzib Chust va Gurumsaroyga, boshqa otryadni esa Chamanli rahbarligida Abdurahmonbek lashkar qipchoq bilan Konibodomga yuboradi 45 . Ular kelishi bilanoq, Buxoro qoʻshinlari ularga qarshi chiqadilar va gʻalaba qozondilar. Gurumsaroyda olib borilayotgan qonli janglarda toshkentliklar gʻalaba qozonadilar va aholi yashaydigan barcha punktlar bosib olinadi. Bundan keyin ular Sheralixon bilan hal qiluvchi jangga tayyorgarlik koʻradilar. Toshkentliklar shu maqsadda Buxoro amirining qoʻshinlari bilan birlashadilar.Muhammad Nazarbek magʻlubiyatga uchrab, qolgan qoʻshini bilan toqqa qochadi va u yerda oʻz tarafiga tevarak-atrofdagi qishloq va qirgʻizlarni jalb qiladi. Ular bilan birga u Toʻraqoʻrgʻonga keladi. U favqulodda bu qalʼani qurshab oladi va Muhammad Sharifning oʻgʻlini asir olib, Qoʻqonga Sheralixon huzuriga yuboradi. Shundan keyin Muhammad Nazarbek Sirdaryoning sohillarini oʻz 44 I. U. Kuzikulov Qo‘qon xonligi tarixi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma). - “Namangan” nashriyoti, 2014 45-b. 45 . ИЛҲОМОВ Зиёвутдин Адҳамович. Амирлашкар тарихи. – T.2014 58-b. 24 nazorati ostiga oladi. Bu vaqtda amir Nasrullo Konibodomga keladi va 50 ta qoʻqonlikni soʻyib tashlashni buyuradi. Buni bilib qolgan Sheralixon ham Qoʻqondagi buxoroliklarni soʻyib tashlashni buyuradi. “Muntaxab ut-tavorix” muallifining taʼkidlashicha, har ikki tomondan aybsiz boʻlgan koʻpchilik kishilar oʻldirib yuboriladi 46 . Qoʻlyozmada yana keyinroq yozilishicha, Qoʻqonni qamal qilish qirq kun davom etgan. Qurama aholisi qoʻzgʻolon qiladi va Buxoro amiri Qirovchi qalʼasini bosib oldi, hokimiyat Isʼhoqbiy qoʻliga oʻtdi. Abdurahmonbek Nasrulloga xoinlik qildi va Sheralixonning yoniga ketib qolib, dabdabali uchrashuv tashkil qildi, degan boycha xabar oladi. Shundan keyin Buxoro amiri Oʻratepa hokimi qilib Xudoyorboyning oʻgʻli Asir bekni tayinlaydi. Muntaxab ut-tavorix»da Sheralixonning qoʻshin tuzib unga oʻz oʻgʻli Abdurahmonbekni amir lashkar qilib tayinlab, uni Toshkentni zabt etish uchun yuborgani qisqacha tavsiflanadi. Qoʻshinlar Sirdaryodan oʻtib, Kuramaga kelganda Xoʻjand hokimi Xudoyorboy ahvolni aniqlab, amir Nasrulloga xoinlik qiladi va Sheralixonning oliy hokimiyatini tan oladi hamda unga boʻysunish uchun oldingi lavozimi — Xoʻjand viloyatining hokimligini tortiq qiladi. Lekin Muhammad Sharif otaliq hali boʻysunmagan edi, u qirgʻizlar orasida boʻysunmaslik bayrogʻini koʻtaradi. Sheralixon buni koʻrib katta qoʻshindan iborat boʻlgan otryad tuzadi va otaliqqa qarshi yuboradi 47 . Bu paytda ular oʻzlari uchun oziq-ovqat va mollarni boqish uchun em-xashak yetishmovchiligini boshidan kechirayotgan edi. Otaliq xonga elchi yuborib, unga oziq-ovqat va mollari uchun em-xashak bersa boʻysunishini ifodalaydi. Sheralixon va uning yaqin kishilari bu xabarni olgach, otaliqning ayyorligiga, hiylakorligiga shubha qilmay, uning shartiga rozi boʻladilar. Otaliq zarur miqdordagi oziq-ovqatlarni olgach, Sheralixonga qarshi chiqadi. Xon bunday makr-hiylani bilib qolib, otaliqni jazolash uchun qoʻshin yuboradi. U magʻlubiyatga uchraydi va qochib ketishga majbur boʻladi.Bundan keyin Qoʻqon qoʻshinlari Boʻkaga keladi va garnizonga taslim boʻlishni taklif qiladi. Lekin ular rad qiladi. Natijada ertasiga ertalab urush 46 Мулло Олим Махмуд Хожи. Тарихи Туркистон. –Т.: Туркистон генерал губернаторлиги нашриёти, 1995, 167-b 47 Rasulov N. Qo‘qon Xonligining siyosiy tizimi: tarixiy o‘rganishlar – Toshkent: Akademnashr. 2017 84-b. 25 boshlanadi. Qoʻqonliklar tezda qalʼani egallaydi, uning mudofaasiga Gadoyboy rahbarlik qiladi. U yarador boʻladi va Toshkentga qochib ketadi. Qoʻqon qoʻshinlari muvaffaqiyat qozonganliklaridan ruhlanib, Toshkentga yoʻl oladi. Muhammad Sharif, Gadoyboy, Abdurahmon metin va boshqalar buni bilib qolgach, oʻzlarini mudofaa qilishga ahd qiladilar. Qoʻqon va Toshkent qoʻshinlari oʻrtasida katta jang boʻladi.Toshkentliklar magʻlubiyatga uchraydilar. Toshkent va Dashti Qipchoq zabt etiladi va boshqatdan Qoʻqon xonligiga qoʻshiladi. Abdurahmon metin, Gadoyboy unga yaqin kishilar bilan Sirdaryo orqali kechib oʻtadi va Buxoroga qochadi.1842-yilgi Qoʻqon qoʻzgʻoloni haqida arxiv materiallarida qimmatli, muhim ahamiyatga ega boʻlgan maʼlumotlar mavjud boʻlib, ular asosan Sharq qoʻlyozmalarida tasvirlangan voqealarni tasdiqlaydi va toʻldiradi 48 . Masalan, arxiv materiallariga muvofiq, qoʻqonliklar, buxoroliklarining qoʻygan odamidan norozi boʻlib, Sheralixonni Qoʻqon taxtini egallashga koʻndiradilar. Bu taklifga u rozilik berib, koʻp sonli qirgʻizlar bilan poytaxtga keladi. Buxoroliklarining odami Hakim Ibrohim dodxoh Xoʻjandga qochib ketadi, qoʻqonliklar shaharni “tuproq devor bilan mustahkamlaydilar, qirgʻizlar, qalmiqlar, qipchoqlar va qirgʻiz-qaysoqlar (qozoqlar -X. B.) dan kuchaytirilgan qoʻshin yigʻib, Oʻratepaga yetib boradi” 49 . Mavjud arxiv materiali ham amirning zoʻravonligini aniq koʻrsatadi. Maʼlumotlarga muvofiq, amir oʻz yoʻlidagi galla sepib qoʻyilgan yerlarni vayron qiladi... shaharlarni talon-toroj qiladi, Margʻilon, Shahrixon, Namanganni vayron qiladi, Isfara va Chorchuni esa talon- toroj qiladi hamda istiqomat qiluvchilarni Samarqand va [Mat-]Sherozga yuboradi. 1842-yilgi qoʻzgʻolon taraqqiyparvar xarakterga ega. Unda aholining barcha tabaqalari ishtirok etdi. Qoʻzgʻolonning natijasi Qoʻqon xonligini bosqinchil ardan qutqarish va mustaqilli kni tiklashdan iborat boʻldi 50 . Qoʻzgʻolonchilar gʻalabasining sababi Qoʻqonda yashovchilarning uyushqoqligi, shuningdek birdamligida edi. “Oʻzbekiston SSR tarixi”ning 1967-yilgi nashrida 48 Isomiddinov A. Xonliklar davri: O‘rta Osiyo tarixining yangi sahifalari. Toshkent: O‘rta Osiyo tarixining muammolari. 2013 98-b 49 Ўзбекистонда харбий иш тарихидан (кадимги даврдан хозиргача) / Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси; масъул мухаррир: Д.Х. Зияева / - Т.: «Шарк», 2012. – 142-b. 50 Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. - Т.: Шарқ. 1998 12-b.. 26 Musulmonqulning Toshkent, Oʻratepa va Xoʻjand hokimlaridan magʻlubiyatga uchragandan keyin Xudoyorxonning oʻtroq yashovchi xalqlarga suyanib, Musulmonqul va qipchoqlarni yoʻqotishga ahd qilgani bayon etiladi 51 . Keyinroq, yaʼni 1852-yil 9-oktyabrda ertalab Toshkent qoʻshinlari oldidan Xudoyorxon tomonidan chaqirilgan qipchoqlarni qirgʻin qiladilar, ularga qurollangan shaharliklar qoʻshiladi. Oʻlimdan qochganlar Qoʻqon qirgʻini haqida xabar tarqatib, Fargʻonaning har tomoniga yugurdilar.rib ketadi, lekin ular qarshilik koʻrsatishga muvaffaq boʻla olmaydi. Musulmonqul tutib olinib Qoʻqonga keltiriladi va oʻldiriladi 52 . 51 Jo‘raev M. Qo‘qon Xonligi: tarixiy tahlil. – Toshkent: Fan.2002 145-b. 52 Кокандское ханство (по новейшим известями) // Туркестанский сборник. Т. 23. Спб., 1870 49-53 b. 27 I BOB YUZASIDAN XULOSA Harbiy salohiyatning shakllanishi: Qo‘qon xonligining harbiy salohiyati bevosita davlatning siyosiy barqarorligi va hududiy kengayishi bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan. Xonlik qo‘shini o‘z davrining murakkab ijtimoiy-siyosiy sharoitida shakllanib, u nafaqat ichki nizolarni bostirish, balki tashqi tahdidlardan himoyalanishning asosiy kafolati bo‘lib xizmat qilgan. Qo‘shin turlarining ixtisoslashuvi: Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, xonlik qo‘shini tarkibiy jihatdan doimiy (sarbozlar), mavsumiy (sipohiylar) va ko'ngillilar (navkarlar) kabi guruhlarga bo‘lingan. Ayniqsa, piyoda qo‘shin — sarbozlar tizimining joriy etilishi xonlik harbiy salohiyatida burilish yasadi va uni Markaziy Osiyodagi boshqa davlatlar qo‘shinidan ajratib turuvchi muhim jihatga aylandi. Ierarxik boshqaruv tizimi: Harbiy boshqaruv tizimi qat’iy markazlashgan ierarxiyaga asoslangan bo‘lib, oliy qo‘mondonlik bevosita xon va Amiri lashkar (yoki Mingboshi) qo‘lida jamlangan. Tadqiqot davomida aniqlanganidek, dodxoh, to‘qsabo, pansatboshi, yuzboshi va o'nboshi kabi harbiy unvonlar zanjiri qo‘shinning jangovar shayligini va buyruqlarning tezkor ijrosini ta’minlashda muhim mexanizm vazifasini o‘tagan. Ma’muriy-harbiy uyg‘unlik: Xonlikda harbiy boshqaruv faqatgina jang maydoni bilan cheklanib qolmay, davlat boshqaruvi bilan ham uyg‘unlashgan edi. Ko‘plab harbiy amaldorlar ma’muriy hududlarni (viloyat va tumanlarni) boshqarishda ham ishtirok etganlar, bu esa harbiy safarbarlik jarayonining tezkorligini ta’minlagan. 28 II. BOB. HARBIY TA MINOT, QUROLLANISH VA MUDOFAAʼ INSHOOTLARI. 2.1. Qo shinning moddiy ta minoti. ʻ ʼ Oʻrta Osiyoda harbiy ishni tashkil etish borasida bir qator anʼanalar mavjud edi. Chunonchi, harakatlanayotgan qoʻshin bilan birga, aniqrogʻi, ular ketidan turli hunarmandlar, savdogarlarning yurishi va oʻz faoliyatlari bilan qoʻshin ehtiyojlarini qondirib borish anʼanasi shular jumlasidan edi. Masalan, qoʻshin bilan birga yurgan novvoylar askarlar uchun non yopib berganlar, kosiblar toʻzigan oyoq kiyimini taʼmirlaganlar. Takachilar esa otlarni yangitdan takalab berganlar 53 . Harbiy taʼminot. Manbalar tahlilining koʻrsatishicha, Buxoro amirligida XIX asrning birinchi yarmida qoʻshin taʼminotida pulva oziq-ovqat taʼminoti yoʻlga qoʻyilgan. Buxoroda sipohlar yoki qora olamon deb ataladigan nomuntazam qoʻshin askarlari yiliga 6 tilla maosh olganlar. Ularga pichan sotib olish uchun 1 tilla pul, shuningdek, 5 botmondan joʻxori va bugʻdoy berilgan 54 . Ana shu mablagʻ hisobidan u yashashi, harbiy yurishlarda ishtirok etishi lozim edi. Harbiy yurishlarning boshlanishi va eʼlon qilinishi bilan askarlar oʻzlari uchun ijaraga ot olar edilar. Bunday qoʻshinda harbiy intizomga har doim ham rioya qilinavermas edi. Manbalarda oziq-ovqati tugagan va oti oʻlgan askarlarning qoʻshinni tark etib, ketib qolishi hollari koʻp uchrashi qayd etib oʻtiladi. XIX asr muallifi Buxorodagi qoʻshinning ahvoli haqida yozar ekan, “Olamon juda kam hollardagina oʻz otiga egadir. Harbiy yurishning boshlanishi haqidagi buyruqni olganlaridan keyin ular harbiy yurishlar uchun otni ijaraga oladilar”, deb yozar ekan, bunday yurishlarda qatnashgan askarlar oziq-ovqat zaxirasining tugab qolishi oqibatida tezda tarqab ketishini ham koʻrsatib oʻtadi 55 . Uzoq davom etgan yurishlar vaqtida esa oziq-ovqati tugagan, oʻzi ham, oti ham holdan toygan askarlar egar-jabdugʻi, kiyim-boshini, qurol-aslahasini non va oti uchun emga almashtirish hollari ham sodir boʻlib turgan.Askarlarning oziq-ovqat 53 Axmedshina F.A., Choriev SH.X., Allaberganov O.A. Qadimgi sharq davlatlari urushlari va harbiy san’ati tarixi. O’quv-uslubiy qo’llanma. Jizzax oliy harbiy bilim yurti nashriyoti, 2015. 51-b. 54 Berdimuratov S. O‘rta asrlar O‘rta Osiyo: siyosat, iqtisod, ijtimoiy tuzilma. – Buxoro: Buxoro universiteti nashriyoti. 2010 68-b. 55 Кокандское ханство (по новейшим известями) // Туркестанский сборник. Т. 23. Спб., 1870 48-b. 29 zaxirasi tugab, uyiga ketib qolishi hollari jangning eng qizgin pallasida ham sodir boʻlishi mumkin edi. Bu esa harbiy toʻqnashuvlarning muvaffaqiyatsizlik bilan yakunlanishiga olib kelar edi. Faqat ayrim hollardagina, askarlarning baʼzi birlariga xon tomonidan ot berilar edi. Xususan, askarga xala etilgan ot jangda halok boʻlsa, bu haqida unga maxsus yorliq berilib, imkoni boʻlganda oʻlgan ot uchun haq toʻlanar edi.Oʻrta Osiyo xonliklarida muntazam qoʻshinning xizmat muddati cheklanmagan edi. Askarlar mamlakatda tinchlik hukm surgan paytlarda oʻz oilalarida yashab, hunarmandchilik va savdo bilan shugʻullanganlar, yerga ishlov berganlar 56 . Masalan, XIX asr oʻrtalariga oid maʼlumotlarga koʻra Buxoroda muntazam qoʻshinning asosini tashkil etgan sarbozlar vatoʻpchilar oʻzlari uchun ajratilgan yer-sarbozxonada qurilgan uylarda yashab, turli hunarlar va savdo-sotiq bilan mashgʻul boʻlganlar.Xonliklardagi hukmdorlar qoʻshinning harbiy va shaxsiy ehtiyojlarini qondirishda oziq-ovqatga alohida eʼtibor qaratishgan 57 . Bunda moddiy neʼmatlar- don-dun, goʻsht, yogʻ va boshqalar bilan taʼminlashga eʼtibor berilgan. Masalan, Qoʻqon xonligida mamlakatdagi viloyatlar turli harbiy qismlarning taʼminoti uchun javobgar edilar. Xususan, Shahrixondagi qishloqlar Umarxon (1810–1822) davridagi Qoʻqon okrugi harbiylarining ehtiyojini qondirish uchun galla yetkazib berganlar 58 . XIX asr 60-70-yillariga kelib esa, Rossiya bilan boʻlgan harbiy harakatlar oqibatida soni va talabi oshgan qoʻshinning bugʻdoyga boʻlgan ehtiyojlarini qondirish uchun birgina Shahrixonning imkoniyatlari yetmas edi. XIX asr muallifi N. Pantusovning koʻrsatishicha, bu davrga kelib, birgina Qoʻqon okrugining ehtiyojlarini qondirish 210 ta qishloq ahli zimmasiga yuklatilgan edi. Shu davrga oid arxiv hujjatlarining birida qoʻshin-“askariya” ehtiyojlari uchun Qora-tepa, Navkand, Eyilma, Uchqoʻrgʻonda yetishtirilgan bugʻdoyning beshdan bir qismi berilishi qayd etiladi. Harbiy mansabdorlar (yuzboshi, panjaboshi, dahboshi, qorovulbegi, yasovul)ga, alohida eʼtiborli mergan, botirlarning kundalik 56 Yuldashev S. O‘rta Osiyoda feodalizm va uning rivojlanish bosqichlari. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti. 2008 86-b. 57 Berdimuratov S. O‘rta asrlar O‘rta Osiyo: siyosat, iqtisod, ijtimoiy tuzilma. – Buxoro: Buxoro universiteti nashriyoti. 2010 72-b 58 A’zamov A. O‘rta Osiyo davlatlari tarixidan – Toshkent: O‘qituvchi. 2000 61-b. 30 ehtiyojlari uchun zarur boʻlgan galla berish haqidagi hujjat-pattalar Qoʻqon xonlarining arxivida koʻplab saqlanib qolgan. Ularda qoʻshin dastasi va boshqa qismlarda xizmat qiluvchi harbiylarga bugʻdoy ajratilgani qayd etilgan. Shunday hujjatlardan biri 1871/1872-yillarda dodxoh sarkorga berilgan boʻlib, unda muntazam qoʻshin “askariya” va toʻpchilarning yashashi uchun kerakli miqdorda bugʻdoy ajratilgani bildirilgan. Hujjatlardan ayon boʻlishicha, harbiylarga bugʻdoy bilan birga oqshox, joʻxori arpa, tariq ham berilgan 59 . Ayrim hollarda harbiylarga bugʻdoy oʻrniga un sotib olish uchun pul ham berilar edi.Qoʻqon qoʻshinining boshqa vakillariga ham xon xazinasidan maosh toʻlangan, kiyim-bosh va oziq-ovqatlar berilgan. Yuqorida nomi zikr etilgan V. Velyaminov-Zernovning koʻrsatishicha, ellik harbiy askar ustidan rahbarlik qilgan panjaboshi daromadi yuzboshi daromadining uchdan ikki qismini tashkil etgan, oʻnboshi- dahboshining daromadi esa panjaboshi daromadining uchdan bir qismini tashkil etgan. Oddiy askar esa xon xazinasidan dahboshi daromadining uchdan bir qismi miqdorida pul, kiyim-bosh va oziq-ovqat olganlar. Shu muallifning koʻrsatishicha, buni biz Buxoro amirligi misolida kuzatganimizdek, harbiy yurishlar oldidan askarlarga sarpoy ham berilar edi 60 . 2.2. Harbiy sanoat va qurol-aslaha ishlab chiqarish XIX asrning 60–70-yillariga oid hujjatlarda qayd etilishicha, Qoʻqonda miltiqsozlik ustaxonasi -“kamonxona” uchun poʻlat, qalay, mayda koʻmir, yelim, choʻyan, temir, boʻyoqlar ajratilgan 61 . Qoʻqonlik ustalar hatto yevropacha miltiq “kamon-i firangi” ishlab chiqarishga harakat qilganlar. 1872–73-yillarga oid hujjatlardan birida yevropacha miltiqlari “kamon-i firangi”ni ishlab chiqarish uchun ustaxonaga temir, poʻlat, choʻyan va koʻmir ajratish lozimligi koʻrsatib oʻtilgan. Bunday ustaxonalarga miltiqlarning qayishi “band-i kamon” uchun xom teri ham 59 Isomiddinov A. Xonliklar davri: O‘rta Osiyo tarixining yangi sahifalari. Toshkent: O‘rta Osiyo tarixining muammolari. 2013 102-b 60 Ўзбекистонда харбий иш тарихидан (кадимги даврдан хозиргача) / Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси; масъул мухаррир: Д.Х. Зияева / - Т.: «Шарк», 2012. 146-b 61 I. U. Kuzikulov Qo‘qon xonligi tarixi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma). - “Namangan” nashriyoti, 2014 48-b. 31 yetkazib berilar edi. Xuddi shu tarzda toʻp ishlab chiqaruvchi ustaxonalar va toʻplarning yadrosi ishlab chiqaruvchi ustaxonalar-“korxona-i tir-i tubrizan” ham davlatning tasarrufida boʻlgan 62 . Bu ustaxonalarga davlat tomonidan toʻp quyish uchun koʻmir, poʻlat, aravalarga toʻplarni oʻrnatish uchun kerakli moslamalarni yasash uchun esa, temir va charm, porox solish uchun esa, qop, kigiz bulardan tashqari ip galtaklari, lazur, yelim va boshqalar yetkazib turilgan. Shuningdek, toʻplarni boʻyash uchun mum, zigʻir yogʻi, oʻsimlik yelimi, havo rang boʻyoq (lazur), toʻplarning ustiga yopish uchun charm va boshqalar yetkazib berilgan. Toʻplarni tashi-ladigan maxsus aravalar tayyorlash uchun zarur xomashyolar - charm, kigiz, boʻyoqlar, aravalarning gildiragini moylash uchun turli yogʻlar yetkazib turilgan.Oʻrta Osiyo xonliklarida qoʻshinning turli qurol- aslahalarga boʻlgan ehtiyojini qondirishga xizmat qiluvchi turli hunar turlari mavjud edi. Ulardan biri miltiq ishlab chiqarish boʻlib, bu hunar bilan shugʻullangan hunarmandlar “kamonsoz”, “miltiqsoz” deb atalgan. Miltiq ishlab chiqaruvchi ustaxonalarda mehnat qilgan bunday hunarmandlarga katta eʼtibor qaratilgan 63 . Qoʻqon xonligiga oid maʼlumotlardan ayon boʻlishicha, bunday ustalarga askarlarga berilgani kabi bugʻdoy berilgan. Ular ham turli soliqlardan ozod etilgan. 1870– 1871-yillarga oid hujjatlardan birida Usta Yunus ismli shaxsning oʻgʻli, miltiqsoz ustaning yerida oʻstirilgan uzumzori uchun tanabona soligʻidan ozod etilgani koʻrsatib oʻtiladi 64 . Shuningdek, miltiq va toʻp ishlab chiqarishga ixtisoslashgan bunday ustaxonalarda faoliyat koʻrsatgan hunarmandlarning kundalik ehtiyojlari uchun quruq choy, shu jumladan, unning oq-kuyruk navi, zigʻir yogʻi, guruch, goʻsht, dumba yogʻi, sabzi, piyoz, qovun va boshqalar yetkazib berilar edi.Harbiy qurollar ishlab chiqarish bilan bogʻliq hunar turlaridan biri porox ishlab chiqarish bilan bogʻliq edi. Poroxni mahalliy xalq tomonidan “dori” deb atalgani uchun, bu hunar turi bilan bogʻliq hunarmandlar “dorukash” deb atalgan. Ular ham miltiqsozlar kabi 62 Axmedshina F.A., Choriev SH.X., Allaberganov O.A. Qadimgi sharq davlatlari urushlari va harbiy san’ati tarixi. O’quv-uslubiy qo’llanma. Jizzax oliy harbiy bilim yurti nashriyoti, 2015. 53-b. 63 Ўзбекистонда харбий иш тарихидан (кадимги даврдан хозиргача) / Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси; масъул мухаррир: Д.Х. Зияева / - Т.: «Шарк», 2012. 147-b 64 ИЛҲОМОВ Зиёвутдин Адҳамович. Амирлашкар тарихи. – T.2014 68-b. 32 davlat tomonidan maʼlum turdagi moddiy neʼmatlar, shu jumladan, bugʻdoy bilan ham taʼminlanganlar.Oʻrta Osiyo hududida turli harbiy uskunalar, qurol-yarogʻlar ishlab chiqarish uchun zarur xomashyolar yetarli edi. Masalan, Buxoro amirligi Qoʻqon va Xiva xonliklari kabi, porox ishlab chiqarishda zarur boʻlgan oltingugurt va selitragaga juda boy hudud edi. Qoʻqon xonligida esa ayrim shaharlargina himoya devorlari bilan oʻrab olingan edi. 1735-yil Nur Muhammad Alimov degan shaxsning Toshkentga oid maʼlumotlaridan shu narsa ayon boʻladiki, “shahar toʻrtburchak gishtin devor bilan oʻralgan” boʻlib, “shahar devori shunday kengdirki, unda ikki otliq kishi bemalol yura oladi; qorovullar hujum qilib kelayotgan dushmanni koʻrishlari bilan otda chopib, himoyaga tayyorgarlikka chaqiradilar”,-deb qayd etadi. Shaharda 1800-yilda boʻlgan togʻ muhandislari M. Pospelov va T. Burnashevlar uning devorining “balandligi 26 fut, qalinligi tepasida 3 fut, pastda esa 6 futga yetuvchi devor bilan oʻralgan; uning aylanasi 18 chaqirimga ega”,-deb koʻrsatganlar 65 . Xonlikning poytaxti Qoʻqon dastlab devor bilan oʻrab olinmagan edi. Poytaxt shahar faqat 1842-yilga kelib devor bilan oʻraldi.O‘rta Osiyo shaharlarida qal’alar ham mavjud bo‘lib, ular turli nomlar bilan ark, o‘rda, qo‘rg‘on, qal’a nomlari bilan atalgan. Bunday inshootlar shaharlar himoyasida muhim o‘rin tutgan. Masalan, Qo‘qon xonligida “O‘rda” deb atalgan bunday inshootlar tinchlik davrida oliy hukmdor yoki shahar hokimi yashaydigan va turli harbiy anjomlar, qurol-aslahalar saqlanadigan joy vazifasini ham o‘tagan 66 . 1860-yil avgust oyida imperiya qo‘shinlari Qo‘qon xonligiga qarashli To‘qmoq va Pishpek harbiy istehkomlariga hujum boshlaydilar. Pishpek istehkomi mudofaasida ayollar va bolalar ham ishtirok etadilar. Uzoq davom etgan o‘zaro otishmalardan so‘ng dushman bu hududlarni egallaydi.1864-yilda Avliyoota shahri (hozirgi Jambul shahri) kamal qilinib, to‘plardan o‘qqa tutiladi. Bu shahar mudofaasida nafaqat erkaklar, balki ayollar, hattoki yosh bolalar ham har bir ko‘cha uchun jang qiladilar. Uch kun davom etgan janglardan so‘ng, 65 Haydarbek Nazirbekovich Bobobekov “Qo ‘qon tarixi”, Toshkent “Fan”-1996 45-b 66 Muhamedov E. O‘rta asrlar shaharlarida boshqaruv tizimi va ijtimoiy tuzilma. – Toshkent: Sharq. 2010 88-b 33 dushman shaharni egallaydi. Shahar aholisi sulh tuzishga majbur bo‘ladi.1864-yil iyunda imperiya qo‘shinlari Turkiston shahriga yurish boshlaydi. Shahar mudofaa chilari qarshi hujumga o‘tib, dushmanni gangitib qo‘ydi. Shundan so‘ng ular to‘plarni shahardagi Axmad Yassaviy maqbarasiga to‘g‘rilab, taslim bo‘lishni talab qiladilar, aks holda maqbarani vayronaga aylantirishni tahdid qiladilar. Shahar aholisi muqaddas ziyoratgohni saqlab qolish uchun taslim bo‘lishga majbur bo‘ladi. Avliyoota va Turkistonning qo‘ldan ketishi butun xonlik aholisini tashvishga solib, dushmanga qarshi ommaviy kurashlar boshlanishiga sabab bo‘ladi 67 . Toshkentda xonlikdagi barchashahar va qishloqlardan ixtiyoriy qo‘shin to‘planadi. Chimkent yaqinida Qo‘qon xoni Sulton Said xon va Alimqul lashkarboshisi boshchiligida bir necha ming kishilik qo‘shin to‘planadi. Iyul oyida Qo‘qon xonligi qo‘shinlari dushmanni karnay sadolari ostida o‘rab oladilar. 3 kun davom etgan shiddatli jangdan so‘ng dushman mag‘lubiyatga uchrab, Avliyootaga chekinadi 68 . O‘zaro sulh imzolanadi va unga ko‘ra dushman tovon (kontributsiya) to‘lash hamda Turkiston shahrini qaytarish majburiyatini o‘z zimmasiga oladi. G‘alabadan ruhlangan Qo‘qon xonligi lashkari orqaga qaytadi, bu esa dushmanga qayta hujum uchun kuch to‘plashga imkon beradi.1864-yil sentabrda imperiya qo‘shinlari Chimkentga yana hujum boshlaydi. Kun bo‘yi to‘plardan o‘qqa tutib, shaharga bostirib kirib, uni egallaydi.Chimkentdan so‘ng dushman zarbasi Toshkent shahriga yo‘naltiriladi 69 . Toshkent balandligi 5-7 metr, poydevori 2-3 metr kenglikdagi minorali mudofaa devori bilan o‘ralgan. 12 ta darvozasi bor edi. Shahar devori suv to‘ldirilgan chuqur zovur bilan o‘ralgan edi. Chernyayev boshchiligidagi dushman qo‘shinining 1864-yil 2-oktabrda shaharga qilgan hujumi muvaffaqiyatsiz tugagach, u Chimkentga qaytishga majbur bo‘ladi.1865-yil 28-aprelda dushman qo‘shinlari Chirchiqning chap qirg‘og‘idagi Niyozbek qal’asini jang bilan egallab, shahardagi Anhor suvining Chirchiqdagi to‘g‘onini buzib tashlaydi. Natijada shahar aholisi 67 Haydarbek Nazirbekovich Bobobekov “Qo ‘qon tarixi”, Toshkent “Fan”-1996 128-b 68 ИЛҲОМОВ Зиёвутдин Адҳамович. Амирлашкар тарихи. – T.2014 114-b 69 Batirov M. Qo‘qon Xonligi va uning siyosiy-harbiy tarixi. – Toshkent: Sharq. 2015 4 Ибрат Исхокхон Жунайдуллохожа Фаргона тарихи. — Т., 1991. Б. 297. Ustozlar uchun pedagoglar.org 83-son 2– to’plam Noyabr-2025 132-b 34 suvsiz qoladi. Qo‘qon lashkarboshisi Mulla Alimqul dushman hujumini kutib o‘tirmay, u bilan shahardan tashqarida to‘qnashuv uchun qarshi hujumga o‘tadi. Dastlab sarbozlar, so‘ngra navkarlar, keyin esa miltiq bilan qurollangan otliqlar 36 ta zambarak bilan dushmanga qarshi tashlanadilar 70 . Shiddatli janglardan dushman chekinishga majbur bo‘ladi. Shahar kamal qilinib, suvsiz, oziq-ovqatsizovqatsiz, tashqaridan yordamsiz qoladi, shunga qaramay shahar aholisi taslim bo‘lmaydi. Harbiy to‘qnashuvlardan birida bosh qo‘mondon Alimqul yaralanib, halok bo‘ladi va shahar mudofaachilari sardorsiz qoladilar, ammo ular o‘z kuch va irodalariga tayangan holda jang qilishni davom ettiradilar 71 . Uzoq kamaldan so‘ng, dushman shaharning Kamolon darvozasi orqali yorib kiradi. Shahar aholisi har bir ko‘cha, xonadon va masjid uchun kurashib, katta talafot ko‘radi va chetdan hech qanday yordam kelmagach, sulh tuzishga majbur bo‘ladi 72 . Shu tariqa 1860-yillarning birinchi yarmida Qo‘qon xonligiga qarshi olib borilgan harbiy yurishlar natijasida mahalliy aholining keskin qarshiligi va fidokorona janglariga qaramay, qator shaharlar, xususan, Toshkent shahri imperiya qo‘shinlari tomonidan bosib olinadi. Qo‘qon hududining bosib olingan yerlarida 1865-yilda Rossiya imperiyasi Turkiston viloyatini tashkil qiladi. Qo‘qon xonligi qo‘shinlari Rossiya imperiyasi tajovuziga qarshi kurash jarayonlarida qo‘llagan harbiy taktikada shaharga bostirib kelgan dushmanga qarshi hujumga o‘tish, dushman bilan shahar tashqarisida to‘qnashuv kabi usullar yaxshi natija berganligi, ayniqsa, Toshkent mudofaasida yaqqol namoyon bo‘ladi. Ayniqsa, ko‘ngilli xalq lashkarining qisqa fursatda to‘planib, jangga kirishi, ular bilan bir qatorda dushmanga qarshi yosh-u qari, ayollarning bir safda turib jang qilishi yoki yordamlashishi xalqning vatanparvarlik tuyg‘ulari yuqori darajada ekanligidan dalolat berar edi 73 . 70 Axmedshina F.A., Choriev SH.X., Allaberganov O.A. Qadimgi sharq davlatlari urushlari va harbiy san’ati tarixi. O’quv-uslubiy qo’llanma. Jizzax oliy harbiy bilim yurti nashriyoti, 2015. 54-b 71 ИЛҲОМОВ Зиёвутдин Адҳамович. Амирлашкар тарихи. – T.2014 121-b 72 Haydarbek Nazirbekovich Bobobekov “Qo ‘qon tarixi”, Toshkent “Fan”-1996 134-b. 73 . Ўзбекистонда харбий иш тарихидан (кадимги даврдан хозиргача) / Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси; масъул мухаррир: Д.Х. Зияева / - Т.: «Шарк», 2012. 154-b 35 II BOB YUZASIDAN XULOSA Moddiy ta’minotning davlat iqtisodiyoti bilan bog‘liqligi: Xonlik qo‘shinining moddiy ta’minoti mukammal ishlab chiqilgan soliq va vaqf tizimiga tayangan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, harbiy xarajatlar davlat xazinasining asosiy qismini tashkil etgan hamda askarlarni oziq- ovqat, ot-ulov va kiyim-kechak bilan ta’minlashda nafaqat markaziy hokimiyat, balki mahalliy hokimliklarning ham mas’uliyati aniq belgilab qo‘yilgan. Bu esa uzoq muddatli harbiy yurishlarni amalga oshirish imkonini bergan. Mahalliy qurolsozlik sanoatining rivoji: Qo‘qon xonligi Markaziy Osiyoda o‘zining qurol-aslaha ishlab chiqarish markazlari bilan ajralib turgan. Xususan, Qo‘qon va Marg‘ilon kabi shaharlarda to‘p quyish, miltiq va shamshirlar yasash ustaxonalari faoliyat yuritgani, xonlikning harbiy jihatdan tashqi importga bog‘liqligini kamaytirgan. Tadqiqot davomida aniqlanganidek, xonlik ustalari tomonidan yasalgan "likcha" (pilitali miltiq) va misdan quyilgan to‘plar o‘z davri uchun raqobatbardosh qurollar hisoblangan. Strategik mudofaa tizimi va qal’ashunoslik: Xonlikning xavfsizligi faqatgina jonli kuchga emas, balki murakkab mudofaa inshootlari tizimiga ham asoslangan. Chegara hududlarida va strategik nuqtalarda (masalan, Oqmachit, Avliyoota, Pishpak kabi qal’alar) barpo etilgan istehkomlar dushman hujumini qaytarishda asosiy to‘siq vazifasini o‘tagan. Ushbu inshootlarning me’moriy tuzilishi, devorlarning qalinligi va mudofaa minoralari xonlikda harbiy muhandislik san’ati yuqori darajada bo‘lganidan dalolat beradi. Qurollanishdagi an’anaviylik va yangilanish: Bob doirasidagi tahlillar shuni ko‘rsatdiki, xonlik qo‘shini XIX asr o‘rtalariga kelib an’anaviy sovuq qurollar (qilich, nayza, o‘q-yoy) bilan bir qatorda, o‘tsochar qurollarni ham keng qo‘llay boshlagan. Biroq, texnologik jihatdan Yevropa va chor Rossiyasi armiyasidan ortda qolish kuzatilgan bo‘lib, bu keyinchalik strategik mag‘lubiyatlarning texnik sabablaridan biriga aylangan. 36 XULOSA Qoʻqon xonligi (1709–1876) Markaziy Osiyo tarixida oʻziga xos murakkab, ijtimoiy-siyosiy ziddiyatlarga boy va ayni paytda harbiy jihatdan ancha dinamik rivojlang an davlat boʻlgan. Xonlikni ng harbiy tizimi faqatgin a tashqi dushmanlardan mudofaa boʻlish yoki qoʻshni hududlarni bosib olish vositasi emas, balki ichki separatizm (tarqoqlik)ni jilovlash, markaziy hokimiyatni mustahkamlash va koʻchmanchi hamda oʻtroq aholi oʻrtasidagi muvozanatni saqlab turuvchi asosiy siyosiy-iqtisodiy ustun hisoblangan. Xonlik harbiy tizimining evolutsiyasi anʼanaviy feodal oʻgʻiz-moʻgʻul harbiy anʼanalari, islomiy gʻozilik gʻoyalari va XIX asr oʻrtalariga kelib qisman Yevropa uslubidagi yangilanish (islohotlar) toʻqnashuvi jarayonida kechdi. Qoʻqon xonligi armiyasi ijtimoiy kelib chiqishi va xizmat qilish shakliga koʻra monolit (yaxlit) emas edi. Muntazam qoʻshin (Sipohiylar va Sarbozlar): Bu toifa bevosita xon xazinasidan maosh yoki maʼlum yer mulki (tanho) olib xizmat qiluvchi professional harbiylar edi. Ular poytaxt Qoʻqonda va strategik ahamiyatga ega boʻlgan yirik bekliklarda (Toshkent, Andijon, Namangan, Xoʻjand) joylashtirilgan. Ayniqsa, turgʻun hayot kechiruvchi oʻzbeklar va tojiklar orasidan doimiy askarlar yollangan. Xonlik harbiy qudratining eng faol, jangovar va harakatchan qismini qipchoqlar, qirgʻizlar va qoraqalpoqlar tashkil etgan. Bu ittifoqchi qabilalar urush paytida oʻz biylari (yoʻlboshchilari) boshchiligida minglab otliq askar (navkarlar) bilan yetib kelishgan. Ular evaziga xonlikdan soliq imtiyozlari yoki yaylovlar olishgan. Viloyat cheriklari va Koʻngillilar (Gʻoziylar): Yirik harbiy yurishlar yoki mudofaa paytida har bir beklik oʻz hududidan aholini (hunarmandlar, dehqonlar) majburiy safarbar qilgan. Shuningdek, diniy ulamolar daʼvati bilan “gʻazovot” shiori ostida jihodga otlangan koʻngilli dindorlar jamoasi ham qoʻshinning son jihatdan oʻsishini taʼminlagan. Suvoriylar (Otliq qoʻshin): Qoʻshinning asosiy zarbdor kuchi. Ular anʼanaviy ravishda qilich, nayza, yoy va keyinchalik piltali miltiqlar (mushketlar) bilan qurollangan. Tezkor manyovrlar qilish va toʻsatdan hujumga oʻtishda beqiyos boʻlgan. Sarbozlar (Piyoda qoʻshin): Qoʻqon xonligida piyoda qoʻshin tashkil etishga ehtiyoj qalʼalarni himoya qilish va oʻqotar qurollardan 37 foydalanish zarurati tufayli tugʻilgan. Sarbozlar maxsus kiyim (koʻpincha qizil nimcha yoki mundir) kiyishgan, kazarmalarda yashab, har kuni harbiy mashqlar oʻtashgan. Qoʻqon xonligi Markaziy Osiyoda artilleriyani rivojlantirishga jiddiy eʼtibor qaratgan davlatlardan biri edi. Qoʻqonda, Toshkentda maxsus toʻp quyish ustaxonalari (arsenallar) boʻlgan. Mis va choʻyandan toʻplar (zambaraklar), shuningdek, tuyalar ustiga oʻrnatib otiladigan yengil zambaraklar — zanburaklar yasalgan. Toʻpchilar korpusi urush taqdirini hal qiluvchi elita qism hisoblangan. Oliy bosh qoʻmondon: Odatda xonning oʻzi yoki eng ishonchli shaxs — Amirlashkar (Mingboshi) qoʻshinga umumiy rahbarlik qilgan.Oʻrta va quyi boʻgʻin: Harbiy boʻlinmalar oʻnlik, yuzlik va minglik tizimiga asoslangan boʻlib, ularni muvofiq ravishda dahboshi, yuzboshi, panjoboshi, toʻqsoba, dadxoh va parvonachi kabi unvondagi harbiylar boshqargan.Taʼminot va qurol-yarogʻ: Xonlik armiyasining eng zaif nuqtalaridan biri harbiy logistika (taʼminot) boʻlgan. Doimiy oziq-ovqat zaxirasi boʻlmagani sababli, uzoq yurishlarda qoʻshin koʻpincha mahalliy aholini talon-toroj qilish (olamon) hisobiga kun kechirgan. Qurol-yarogʻ mahalliy temirchilar tomonidan yasalgan boʻlsa-da, porox va qoʻrgʻoshin yetishmovchiligi doimiy muammo boʻlib kelgan. Keyinchalik qurollar kontrabanda yoʻli bilan Angliya va Rossiyadan ham olib kelingan. Qoʻqon armiyasining tashqi kuchlar (ayniqsa, Rossiya imperiyasining nizomiy qoʻshini) qarshisida tezda magʻlubiyatga uchrashining fundamental sabablari quyidagi nazariy omillar bilan izohlanadi: Qoʻshin tarkibidagi etnik guruhlar (oʻzbek-qipchoq-qirgʻiz) oʻrtasidagi muttasil nizolar harbiy birlikni yoʻqotgan. Koʻp hollarda qoʻshin jang maydonida emas, saroy fitnalari sababli tarqab ketgan. Garchi zambaraklar va silliq stvolli miltiqlar boʻlsa-da, XIX asr ikkinchi yarmida dunyoda paydo boʻlgan rezbali (vintovkali) tezotar qurollar va kapsyulli tizim Qoʻqon armiyasida deyarli boʻlmagan. Qoʻqon toʻplarining otish masofasi va aniqligi Yevropa artilleriyasidan bir necha barobar past edi. Janglar hamon oʻrta asrlarga xos “ommaviy yopirilib hujum qilish” (vafror) yoki qalʼa ichiga bekinib mudofaa koʻrish taktikasiga tayanar edi. Zamonaviy strategiya, razvedka va muhandislik-istehkom bilimlari yetishmagan. Qoʻqon xonligining harbiy tizimi oʻrta asrlar anʼanaviyligi va yangi 38 davr harbiy ehtiyojlari oʻrtasidagi oʻtish davrini boshidan kechirgan murakkab tuzilma edi. Bir tomondan, u ulkan hududlarni (Fargʻona vodiysi, Toshkent vohasi, Janubiy Qozogʻiston, Qirgʻiziston yerlarini) uzoq vaqt davomida yagona markazga boʻysundirib turish, Buxoro amirligi va Xiva xonligi kabi raqiblar bilan munosib kurashish darajasidagi salohiyatga ega boʻldi. Armiyaning otliq qismlari oʻzining shiddati va jasorati bilan ajralib turardi.Ikkinchi tomondan, ichki ijtimoiy-etnik ziddiyatlar (ayniqsa, taxt uchun tinimsiz kurashlar) armiyani ichdan yemirib, uning professional harbiy institut sifatida shakllanishiga yoʻl qoʻymadi. Harbiy sohaga kiritilgan qisman islohotlar (sarbozlar korpusi, toʻp quyish) tizimli va izchil boʻlmagani sababli, xonlik qoʻshini sanoatlashgan va mukammal harbiy taktikaga ega boʻlgan Rossiya imperiyasi armiyasining agressiyasini toʻxtata olmadi. Yakunda harbiy tizimning inqirozi butun boshli davlat mustaqilligining boy berilishiga olib kelgan bosh omillardan biriga aylandi. XIX asrning o‘rtalarida Qo‘qon xonligining harbiy salohiyati vatanparvarlik ruhi va an’anaviy mudofaa usullariga tayangan bo‘lsa-da, tizimli inqirozni boshidan kechirgan. Xonlik qo‘shini sarboz, navkar va otliqlardan iborat professional harbiy qismlar hamda xavf tug‘ilganda tezkor yig‘iladigan ko‘ngilli xalq lashkaridan tashkil topgan. Shaharlar baland devorlar, istehkomlar va zambaraklar bilan himoyalangan bo‘lib, mudofaa jarayonida aholining barcha qatlamlari, jumladan ayollar va bolalarning ham ishtirok etishi qo‘shinning o‘ziga xos umumxalq xarakterini ko‘rsatadi. Biroq, bu harbiy quvvat ikki asosiy sababga ko‘ra o‘z samarasini yo‘qotgan: birinchidan, xonlikdagi ichki siyosiy nizolar va urug‘lararo (ayniqsa qipchoqlar qirg‘ini) nizolar qo‘shinning ichki birligini parchalab, eng tajribali sarkardalarning yo‘q qilinishiga olib kelgan. Ikkinchidan, harbiy texnika va taktikadagi qoloqlik imperiyaning zamonaviy artilleriyasi va muntazam armiyasi qarshisida mudofaa chizig‘ini zaiflashtirgan. Xulosa qilib aytganda, Qo‘qon xonligining harbiy qudrati xalqning yuksak qahramonligiga qaramasdan, ichki tarqoqlik va texnik qoloqlik sababli dushmanning tizimli bosqiniga qarshi tura olmadi. Harbiy salohiyatning siyosiy o‘yinlar qurboni bo‘lishi xonlikning istilo qilinishini tezlashtirgan asosiy omil bo‘ldi. 39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI. ʻ 1.Мирзиёев Ш. М. 2018 йил – фаол тадбиркорлик, инновацион ғоялар ва технологияларни қўллаб-қувватлаш йили. // Халқ сўзи. 2017 йил 23 декабрь. № 258 (6952). 2.Haydarbek Nazirbekovich Bobobekov “Qo ‘qon tarixi”, Toshkent “Fan”- 1996 3.I. U. Kuzikulov Qo‘qon xonligi tarixi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma). - “Namangan” nashriyoti, 2014. 4.Axmedshina F.A., Choriev SH.X., Allaberganov O.A. Qadimgi sharq davlatlari urushlari va harbiy san’ati tarixi. O’quv-uslubiy qo’llanma. Jizzax oliy harbiy bilim yurti nashriyoti, 2015. 5.Ўзбекистонда харбий иш тарихидан (кадимги даврдан хозиргача) / Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси; масъул мухаррир: Д.Х. Зияева / - Т.: «Шарк», 2012. 6.ИЛҲОМОВ Зиёвутдин Адҳамович. Амирлашкар тарихи. – T.2014 7.A’zamov A. O‘rta Osiyo davlatlari tarixidan – Toshkent: O‘qituvchi. 2000 8.Batirov M. Qo‘qon Xonligi va uning siyosiy-harbiy tarixi. – Toshkent: Sharq. 2015 4 Ибрат Исхокхон Жунайдуллохожа Фаргона тарихи. — Т., 1991. 9.Berdimuratov S. O‘rta asrlar O‘rta Osiyo: siyosat, iqtisod, ijtimoiy tuzilma. – Buxoro: Buxoro universiteti nashriyoti. 2010 10.Jo‘raev M. Qo‘qon Xonligi: tarixiy tahlil. – Toshkent: Fan.2002 11.Mahmudov F. O‘rta asrlar O‘rta Osiyosidagi feodal tizimi va boshqaruv tuzilmalari. – Samarqand: Samarqand universiteti nashriyoti.2001 12.Rasulov N. Qo‘qon Xonligining siyosiy tizimi: tarixiy o‘rganishlar – Toshkent: Akademnashr. 2017 13.Yuldashev S. O‘rta Osiyoda feodalizm va uning rivojlanish bosqichlari. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti. 2008 14.Isomiddinov A. Xonliklar davri: O‘rta Osiyo tarixining yangi sahifalari. Toshkent: O‘rta Osiyo tarixining muammolari. 2013 40 15.Muhamedov E. O‘rta asrlar shaharlarida boshqaruv tizimi va ijtimoiy tuzilma. – Toshkent: Sharq. 2010 16.Hakimov A. Xonliklarning siyosiy va ijtimoiy-huquqiy tuzilmalari. – Samarqand: Universitet nashriyoti. 2011 17.Хакимхон ибн Саййид Маъсумхон. Мунтахаб — ут —таворих. —. У́зР ФА ШИ. ку́лёзма N°_594. 18.Ибрат Исхокхон Жунайдуллохожа Фаргона тарихи. — Т., 1991. 19.Кокандское ханство (по новейшим известями) // Туркестанский сборник. Т. 23. Спб., 1870. 20.Мулоқат, 1994, № 3-4 37 бет 21 21.Мулло Олим Махмуд Хожи. Тарихи Туркистон. –Т.: Туркистон генерал губернаторлиги нашриёти, 1995, 164-165 бетлар 22.Мулло Олим Махмуд Хожи. Тарихи Туркистон. –Т.: Туркистон генерал губернаторлиги нашриёти, 1995, 164-165 бетлар 23.Аваз Муҳаммад Аттор Хўқандий. Тарихий жаҳонномайи. 2- жилд. 331 бет 24.Фазлий Фарғоний. Умарнома. 296 бет 25.Аҳмедов Б. Амир Темурнинг давлатни идхора қилиш сиёсати //Мулоқат, 1994 № 3-4, № 4-5 26.Levi S.C. The Rise and Fall of Khoqand, 1709-1876: Central Asia in the Global Age. – Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 2017. 27.Зиёев Ҳ. Ўзбекистон мустақиллиги учун курашлар тарихи (қадимги даврлардан XIX аср охиригача). – Тошкент: Шарқ, 2001. 28.Абулғозий Баҳодирхон. Шажараи турк. – Т.: “Чўлпон”, 1990. 29.Биноий К. Шайбонийнома // Ўзбекистон тарихи. Хрестоматия. XVIXIX асрлар. – T.: – Fan va texnologiya, 2014. – Б. 9, 10, 11. 30.Ғиёсиддин Хондамир. Ҳабиб ус-сийар фи ахбори афроди башар (тўлиқ вариант да) / Форс тилидан таржима, муқадди ма муаллиф и Ж.Ҳазратқулов, И.Бекжонов. – Т.: Ўзбекистон, 2013; 41 42

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. QOʻQON XONLIGIDA HARBIY QO‘SHIN VA TARKIBI

1.1. Xonlikning harbiy salohiyati va qoʻshin turlari

1.2. Harbiy boshqaruv tizimi

II. BOB. HARBIY TAʼMINOT, QUROLLANISH VA MUDOFAA INSHOOTLARI

2.1. Qoʻshinning moddiy taʼminoti

2.2. Xonlikning harbiy qurol aslaha salohiyati va uning ishlab chiqarilishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

Купить