Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 73.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qo’qon xonligining mahalliy boshqaruv tarixi

Купить
QO QON XONLIGINING MAHALLIY BOSHQARUV TARIXIʻ MUNDARIJA KIRISH ……………………………………………………………………. 3 I BOB. QO QON XONLIGI TASHKIL TOPISHI VA BOSHQARUV ʻ TIZIMINING SHAKLLANISHI.……………………………………….. 7 1.1. Mavzuning manbashunosligi va tarixshunosligi………………………. 7 1.2. Qo qon xonligida boshqaruv tizimining shakllanishi………………… ʻ 10 II BOB . XONLIKNING MAHALLIY BOSHQARUV TIZIMI VA UNING O ʻ ZIGA XOS XUSUSIYATLARI …………………………….. 19 2.1. Xonlikdan mahalliy boshqaruv tizimida olib borgan islohotlar……. 19 2.2. Mahalliy boshqaruv tizimida mansab va unvonlar…………………. 21 XULOSA ………………………………………………………………….. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ʻ …………………… 35 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Mustaqil O zbekistonning uzoq va yaqin o tmishiga bo lgan qiziqish ortib borayotganligiʻ ʻ ʻ davrimizning o ziga xos xususiyatidir. O zbekiston Respublikasi birinchi ʻ ʻ Prezidenti I.A.Karimov ta’kidlaganidek ―”Mustaqillik yillari o z o tmishimizni, ʻ ʻ o z madaniyatimizni xolisona bilib olish davridir. Bu jahon hamjamiyati tarix ʻ oldidagi vazifamizni anglab olish davridir” 1 . Shuningdek, O zbekiston ʻ Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “Milliy tiklanishdan – milliy yuksalish sari” degan da’vatkor g oya hayotimizga ʻ tobora chuqur kirib bormoqda. Biz ayni shu asosda xalqimiz hayotini tubdan yaxshilash, inson huquq va erkinliklari, qonun ustuvorligi va ijtimoiy adolatni ta’minlash, innovatsion taraqqiyot borasida muhim qadamlarni qo ymoqdamiz” ʻ 2 . Prezident Shavkat Mirziyoyev O zbek xalqining boy tarixi va ushbu tarixni ʻ bugungi avlodga yetkazish masalalari, ta’lim, ilm-fanning rivojlanish muammolarini tanqidiy tahlil qilar ekan, bu borada kitoblarni chop etish va tarqatishdagi muammolarga to xtaladi. Shu o rinda eng avvalo yoshlar va aholi ʻ ʻ o rtasida mamlakatimizning boy tarixini, uning betakror madaniyati va milliy ʻ qadriyatlarini keng targ ib qilish, jahon ilm fani va adabiyoti yutuqlarini yetkazish ʻ uchun zarur muhit vas hart-sharoit yaratish kerakligini takidlaydi 3 . Innovatsion taraqqiyot borasida muhim qadamlarni qo yayotgan yangi ʻ O zbekistonning har bir fuqarosi ona yurtimizning xolisona va mafkuraviy ʻ qarashlardan xoli tarixini innovatsion yondashuvlar asosida yaratilgan ilmiy tadqiqot ishlaridan o rgansalar hamda tarix ta’limida ham ana shunday ʻ tadqiqotlar natijalaridan unumli foydalansalar ezgu niyatlarimiz va buyuk maqsadlarimiz ro yobi – “Uchinchi Renessans”ning mustahkam poydevorini ʻ 1 I.A. Karimov. O`zbekiston iqtisodiy islohatlarni chuqurlashtirish yo`lida T.. ―”O`zbekiston”, 1995. 2 Mirziyoyev Sh.M. Mustaqillik-ezgu niyatlarimiz, buyuk maqsadlarimiz ro‘yobi yo‘lida qudrat manbai. Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining yigirma to‘qqiz yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqi. “Yangi O‘zbekiston”, 2020-yil, 1-sentabr 3 Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. - Toshkent: O’zbekiston, 2017. –b 47. 3 bunyod etishga munosib hissa qo shgan Sh.M.Mirziyoyev Mustaqillik-ezguʻ niyatlarimiz, buyuk maqsadlarimiz ro yobi yo lida qudrat manbai hisoblanadi ʻ ʻ Darhaqiqat, o zbek xalqi tarixi, o zbek davlatchiligi tarixi ijtimoiy-iqtisodiy ʻ ʻ va madaniy hayotining rivojlanishi alohida shaxslar tarixi bilan bevosita bog liqdir. ʻ Qo qon xonligi tashkil topishi, uning ijtimoiy-siyosiy hayoti masalasini o rganib, ʻ ʻ tadqiq qilish bugungi kunimizning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Yuqorida keltirib o tilgan fikrlar ilmiy ish mavzusining g oyat dolzarbligidan ʻ ʻ dalolat beradi. Tadqiqot obyekti: Qo qon Xonligining ʻ mahalliy boshqaruv tizimi va uning ijtimoiy-siyosiy tuzilmalari. Bu yerda "ob'ekt" atamasi xonlikdagi mahalliy boshqaruv tizimi, uning tashkil topishi, tuzilishi va amaliyotini, shuningdek, bu tizimning ijtimoiy va siyosiy hayotga ta'sirini ifodalaydi. Tadqiqot predmeti: Qo qon Xonligining ʻ mahalliy boshqaruv tizimi ning shakllanishi, tuzilishi va uning ijtimoiy-siyosiy jarayonlarga ta'siri . Tadqiqotning maqsadi: Xonlikning tashkil topish sabablarini, sharoitlarini o rgangan holda mavzuni yanada yaxshiroq yoritishga hissa qo shish. Shubhasiz ʻ ʻ Qo qon xonligi mamlakatimiz tarixida muhim ahamiyatga ega davlat hisoblanadi. ʻ Shuning uchun ushbu xonlik tarixini, uning ijtimoiy-iqtisodiy hayotini, davlat boshqaruvini ilmiy jihatdan chuqur tadqiq etish muhim maqsadlardan hisoblanadi. Tadqiqotning vazifalari: Mazkur kurs ishida Qo qon xonligi tarixini ʻ o rganishda quyidagi masalalarni yoritishni o z oldimizga vazifa qilib qo ydik: ʻ ʻ ʻ 1. Qo qon xonligining tashkil topishi ʻ 2. Qo qon xonligining hududiy jihatdan kengayishi va boshqaruv asoslarining ʻ shakllanishi 3. Qo qon xonligining ma’muriy bo linishi va mahalliy boshqaruvi ʻ ʻ 4. Qo qon xonligida Oliy kengash faoliyati va markaziy boshqaruv tizimidagi ʻ mansab va unvonlar Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: Tadqiqotda Qo qon Xonligining mahalliy boshqaruvi tizimi, uning ʻ shakllanishi va faoliyati tarixiy kontekstda yangi yondashuv bilan tahlil qilinadi. 4 Bu tahlil mahalliy boshqaruv organlarining ahamiyatini, ijtimoiy qatlamlar va iqtisodiy tizim bilan o zaro aloqalarini chuqurroq o rganishni ta'minlaydi.ʻ ʻ Qo qon Xonligidagi markaziy hokimiyat va mahalliy boshqaruv organlari ʻ o rtasidagi aloqalarning ijtimoiy va siyosiy ta'sirini yangi nuqtai nazardan tahlil ʻ qilish. Bu jarayonning xalq orasidagi o zgarishlarga va barqarorlikka qanday ta'sir ʻ qilgani haqida yangi ma'lumotlar keltirilishi mumkin. Qo qon Xonligining mahalliy boshqaruv tizimi boshqa o rta osiyolik davlatlar ʻ ʻ bilan taqqoslanadi, va uning o ziga xos jihatlari haqida yangi bilimlar keltiriladi. ʻ Bu, Qo qon Xonligining boshqaruv tizimi va uning merosi haqidagi mavjud ilmiy ʻ qarashlarni yangilaydi. Tadqiqot mavzusi bo yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). ʻ Qo qon xonligi: ʻ hududi, ma’muriy tuzilishi, markaziy va mahalliy boshqaruv tartiblari haqidagi tarixiy ma’lumotlarni o‘zbek yozuvchi olimlarning Qo qon xonligi tarixi haqidagi ʻ asarlari, rus tarixshunosi V.P.Nalivkinning Parij hamda Moskva shaharlarida Qo qon xonligi haqida chop ettirgan kitoblari, shuningdek, Sh.X.Vohidovning ʻ doktorlik dissertatsiyasi ushbu mavzu bo yicha asosiy manba hisoblanadi. ʻ XVIII ars boshlaridan, ya’ni xonlik tashkil topgan davrdan boshlab, uning keying arslardagi siyosiy ahvoli, ijtimoiy holati o rganiladi. ʻ Shuningdek kurs ishi XIX asrdagi jarayonlarni ham o z ichiga qamrab oladi. Kurs ishi XVIII asr boshlaridan ʻ XIX asr ikkinchi yarmiga qadar bo lgan davrni qamrab oladi. ʻ Tadqiqotning usullari: tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviyxronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. T adqiqot natijalari Qo qon Xonligining mahalliy boshqaruv tizimining shakllanishi va faoliyatini ʻ chuqurroq o rganish imkonini beradi. Bu, o z navbatida, O rta Osiyo tarixidagi ʻ ʻ ʻ mahalliy boshqaruv tizimlarini tadqiq qilishda yangi nazariy yondashuvlarni keltirib chiqaradi va ilmiy tadqiqotlarga qo shimcha ravishda yangi bilimlarni ʻ keltiradi. Tadqiqotda mahalliy boshqaruv tizimining ijtimoiy va siyosiy barqarorlikka ta'siri ham o rganiladi, bu esa o z navbatida tarixiy merosni ʻ ʻ 5 yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Bu yondashuv Qo qon Xonligining tarixiniʻ yanada boyitadi va ilmiy dunyoga yangi nazariy asoslar qo shadi. ʻ Qo qon Xonligining mahalliy boshqaruv tizimining o rganilishi, uning ʻ ʻ zamonaviy O zbekistondagi mahalliy boshqaruv tizimlariga ta'siri va kelajakdagi ʻ boshqaruvning shakllanishiga o z hissasini qo shadi. Tadqiqot natijalari mahalliy ʻ ʻ boshqaruvning hozirgi tizimini yaxshilash va uning samaradorligini oshirish uchun tarixiy tajribalar va darslar beradi. Tadqiqotda Qo qon Xonligining mahalliy ʻ boshqaruv tizimi va uning ijtimoiy siyosiy barqarorlikka ta'siri haqida olingan xulosalar asosida zamonaviy boshqaruv tizimiga oid tavsiyalar beriladi. Bu tavsiyalar mahalliy hokimiyatlarni takomillashtirish va yangi boshqaruv modelini yaratish bo yicha amaliy qo llanma sifatida xizmat qiladi. ʻ ʻ Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi. Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, ʻ ʻ tadqiqot umumiy 36 betni tashkil etadi Kurs ishining kirish qismida Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi, tadqiqot obyekti, predmeti, maqsadi, vazifalari, ilmiy yangiligi, tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari, tadqiqot mavzusi bo yicha adabiyotlar ʻ sharhi (tahlili), tadqiqotda qo llanilgan metodikaning tavsifi, tadqiqot natijalarining ʻ nazariy va amaliy ahamiyati, ish tuzilmasining tavsifi kabi masalalar yoritilgan. 6 I BOB. QO QON XONLIGINING TASHKIL TOPISHI VA BOSHQARUVʻ TIZIMINING SHAKLLANISHI 1.1. Mavzuning manbashunosligi va tarixshunosligi O zbekiston mustaqillikga erishishgandan so ng Vatan tarixining barcha ʻ ʻ davrlari, xususan o zbek davlatchiligi an’analarini chuqur idrok etish, bu yerda ʻ mavjud bo lgan qadimgi va o rta asr davlatlari tarixini o rganish muhim ilmiy va ʻ ʻ ʻ siyosiy ahamiyat kasb etdi. Shunday ekan mana shu imkoniyatlardan unumli foydalangan holda Qo qon tarixnavisligini yoritishga tarixiy asarlarni qaysi tilda ʻ yozilganiga qarab arab, fors-tojik va turkiy guruhlarga bo lish mumkin. Ularning ʻ har biri o z navbatida umumiy tarixga bag ishlangan yoki alohida mamlakatlar ʻ ʻ tarixiga taalluqli asarlarga bo linadi. ʻ Qo qon tarixnavislari asarlari asosan arab, fors va turkiy tillarda bitilgan ʻ manbalarga tayanadi. Qo qon tarixshunoslik maktabining vujudga kelishida ʻ oldingi zamon tarixchilarining asarlari, shuningdek, Sharq mutaffakirlarining tarixnavislik an’analari muhim rol o ynaydi. Qo qon tarixchilari uchun manba ʻ ʻ bo lib xizmat qilgan yana bir manba – bu folklor, xalq og zaki ijodidir. Bu ʻ ʻ rivoyatlar, ertaklar, dostonlar, asotirlar, matallar va maqollar hind-eron va turkiy xalqlar, sulolalar va ayrim tarixiy shaxslarning kelib chiqishi, shajarasi to g risidagi fantastik syujetlardir. Misol tariqasida, ming sulolasini afsonaviy ʻ ʻ asoschisi Oltin beshik haqidagi, O g izxon haqidagi hikoyalarni ko rsatib o tish ʻ ʻ ʻ ʻ mumkin. Ma’lumki, musulmon Sharqida tarixiy asar faqat sof xronikal mavzudagi asar bo lmasdan, balki ayni vaqtda badiiy-tarixiy janrga mansub adabiy asar ham ʻ edi. An’anaga ko ra, Sharq tarixchisi, ma’lum bir dunyoqarash, estetik did va ʻ qadriyatlar sohibi sifatida tarixiy voqealarni badiiy tasvirning boy vositalarini qo llagan holda bayon etadi. Aks holda o quvchi uning asarini qabul qilmas edi. ʻ ʻ Sharq kitobxonining estetik didi va ma’naviy ehtiyojlari yevropalik kitobxondan keskin farq qilar edi. Sharqda Hofiz she’riyati “Ikkinchi Qur’on” deb baholangan 4 . Tarixchilarning yozuvchilardan farqi shundaki, ular faqat o z davri ruhini ʻ berib qolmay, balki xalq hayotini ma’lum zamon jarayonida tasvirlaydilar. 4 Набиев Р. Из истории Кокандского ханства. Тошкент. 1973. – с.54 7 Shuning uchun ham tarixiy asarlar o z manbaviy ahamiyatini yo qotmaydilar,ʻ ʻ aksincha, vaqt o tishi bilan ularning ahamiyati ortib boradi. Har bir tadqiqotchi- ʻ manbashunos o z qo lidagi yodgorlikning manbaviy imkoniyatlarini o zi ʻ ʻ ʻ belgilaydi. Bu holda manbaning ahamiyati va qiymati doimiy bo lmay, balki ʻ o zgarib turishi mumkin. Fan va amaliyot uchun tarixiy asarning informativ va ʻ kommunikativ ahamiyati muhimdir. Tarixiy manbalar ma’lum jamiyatning siyosiy, xo jalik va madaniy hayotiga doir bilimlarni o zida aks ettiradi. Ularda xalqning ʻ ʻ ma’naviy hayoti namoyon bo ladi. Tarixiy asar o z davrining dunyoqarashi, estetik ʻ ʻ didi va g oyaning ko zgusidir. Qo qon tarixnavislik maktabida yaratilgan asarlar ʻ ʻ ʻ o zbek va tojik tillarida ham nasriy, ham nazmiy shaklda yozilgan. Ular ʻ tarixnavislik va adabiyotning turli janrlariga mansubdir. Tarixiy asarlar doston, qissa, esdaliklar shaklida yozilgan. Ular orasida “sof” xronikal asarlar ham uchraydi, bu holda tarixiy mazmun va faktologik bayon manbaning boshqa imkoniyatlarini cheklab qo yadi. Tarixiy asarlar ayrim epizodik mavzularga yoki ʻ doimiy-dinamik mavzularga bag ishlangan. Qo qonlik mualliflarning ko pgina ʻ ʻ ʻ asarlari tarixni dinamik holda, ya’ni doimiy o zgarishlar shaklida aks ettiradi ʻ 5 . Tadqiqotchi Sh.Vohidov Qo qon tarixnavislik maktabida yaratilgan asarlarni ʻ quyidagi guruhlarga bo ladi: ʻ - tarixiy-adabiy asarlar, bu asarlarda tarixiy voqealar bayoni birinchi o rinda ʻ turadi - adabiy-tarixiy asarlar, bu asarlarda tarixiy voqealarning sabablariga asosiy e’tibor qaratiladi. Qo qon xonliging birinchi tarixnavisi Fazliy Farg oniy (Abulkarim ʻ ʻ Namangoniy) bo lib, u “Umarnoma” nomli kitob muallifidir. U “malik ul-shuaro” ʻ unvoniga ega bo lib, yuqorida ko rsatib o tilgan asarni Amir Umarxonning ʻ ʻ ʻ ko rsatmasi bilan yozgan. “Umarnoma” tojik tilida she’riy yo l bilan yozilgan. ʻ ʻ Mazkur asarning yagona nusxasi Rossiya FA Sankt-Peterburg bo limi fondida saqlanmoqda. “Umarnoma” ʻ Amir Umarxonga ma’qul bo lmadi, chunki uning talablariga javob bermas edi. ʻ 5 Наливкин В. Краткая история Кокандского ханства. Казань . 1886. – с .98 8 Mushrif Isfaragiyning qalamiga mansub ushbu asarning nasriy varianti bilan taqqoslab, shunday hulosaga kelish mumkinki, Fazliy Farg oniy bir nechaʻ “xatoliklarga” yo l qo ygan. Birinchidan, Minglar sulolasining asoschisi Oltin ʻ ʻ beshik haqidagi rivoyatni keltirmaydi. Bu rivoyat Umarxonning Bobur orqali Temur va temuriylar bilan qarindoshligini isbotlashi kerak edi. Ikkinchidan, Amir Umarxon o zini amir al-muslimin deb e’lon qilib, islom va din peshvosi ʻ lavozimiga da’vo qilgan edi. Bu da’voni tarixiy jihatdan asoslab berish zarur edi. Mushrif Isfaragiy esa Umarxonning sayidlar avlodidan ekanligini asoslab berishga harakat qildi. U xonning shajarasini tuzib, u ona tomondan Muhammad payg ambarning qizi Fotimaning avlodidan ekanligini “isbotlab” berdi. Mushrif ʻ Isfaragiy (Mirzo Qalandar) hali Umarxon saroyidagi keng ma’lumotli kishilardan edi. 1818 yilda Amir Umarxon uni qozi askar etib tayinlaydi. O sha davrda bu eng ʻ yuqori mansablardan biri edi. 1821 yili Umarxon Mushrif Isfaragiyga Fazliy asarini qayta ishlashni topshiradi. Mushrif “Umarnoma”ni nasriy yo l bilan bayon etib, uni “Shohnomayi ʻ nusratpayom” (“Shohning g alabalari haqida xabar beruvchi kitob”) deb ataydi. Bu ʻ ikki asarni bir-biriga qiyoslab, shunday xulosalar chiqarish mumkin. Fazliy o z ʻ asari bilan erkin adib sifatida gavdalanadi. U o zining estetik didi, tarixiy ʻ tamoyillariga sodiq qoladi va ko z o ngimizda tarixiy haqqoniylik vakili sifatida ʻ ʻ gavdalanadi. Shuning uchun Buxoro amiri Haydar misolida Amir Umarxonga soxta shajaraga da’vogarlik qilish asossiz ekanligini ma’lum qiladi. Mushrif Isfaragiy esa, yuqorida ko rsatib o tilganidek, uning sayidlardan ekanligini ʻ ʻ “asoslab” beradi va ajdodlaridan biri “xo ja”lardan ekanligini ham ta’kidlaydi. ʻ Umarxon hukmronligi davri va xonlikning madaniy hayoti haqida ma’lumot beruvchi muhim manba – bu Dilshodi Barno qalamiga mansub “Tarixi muhojiron” nomli asardir. “Tarixi muhojiron” tarixiy-epizodik xarakterdagi asar hisoblanadi 6 . Muallif esdalik tarzida Umarxonning 1816 yilda O ratepaga qilgan navbatdagi ʻ yurushini tasvirlaydi. Umarxon shaharni uzoq vaqt qamal qilib, qo lga kiritadi va ʻ 13 ming odamni asir etib, ularni Farg ona vodiysiga, Shahrixon yaqinidagi O ttiz ʻ ʻ 6 Muhammad Yunus Toyib. Tarixi Alimquli Amirlashkar//Sh.Vohidov. Sharq yulduzi. 1996. №1. -218-b 9 adir degan joyga ko chiradi. Ular orasida 17 yashar Dilshodi Barno ham bor edi. Uʻ O ratepa shahrida 1800 yilda tug ilgan. Qo qonda u va yana 2 nafar qizni ʻ ʻ ʻ Umarxon haramiga tanlab olishadi, ammo u o zining o jarligi va xonga qo rslik ʻ ʻ ʻ bilan javob qaytarganligi bois haramga tushmay qoldi. Keyinchalik u turmush qurib, uzoq umr ko rdi va XX asr boshlarida vafot etdi. Dilshodi Barno o z ona tili ʻ ʻ – tojik tilida va o zbek tilida ijod qilgan. U shoira va tarixchi sifatida o ziga xos ʻ ʻ iste’dod egasi edi. Bu uning asarlarida yaqqol sezilib turardi. “Tarixi muhojiroh” – hissiy-dramatik va ma’lum ma’noda tragik asardir. Dilshodi Barno o z asarlarida ʻ Qo qon va O rotepa adabiy muhiti, madaniy hayoti haqida ma’lumotlar keltiradi. ʻ ʻ Uning Xayriniso, Bahriniso, Anbar otin, Nodira, To ti qiz, Saida bonu, Masturaoy, ʻ Fazilat, Karomatoy, Fidoiya, Mahin bonu, Hofiza otin, Bahri kabi shoiralar haqidagi, Mahbub, Muntazir, Gulxaniy, Eshon Shahdiy, Zufarxon to ra, Mazxaniy, ʻ Turobiy, Bahoriy, Sabuhiy, Sadoiy singari shoirlar to g risidagi ma’lumotlari ʻ ʻ e’tiborga loyiqdir. Shunday qilib, XIX asrning boshlarida Amir Umarxon davrida Qo qonda ʻ tarixiy asarlar yozila boshlandi. Fazliy Farg oniy, Mushrif Isfaragiy va Dilshodi ʻ Barno asarlari Qo qon tarixchilik maktabining dastlabki namunalari hisoblangan. ʻ Shunday qilib, Qo qon tarixshunosligini yoritishda ko plab tarixchi, shoir, ʻ ʻ yozuvchi kabi ilmi toliblar o zining bir qancha asarlari orqali katta hissa qo shdilar ʻ ʻ va Qo qon tarixnavislik maktabining mavqeini kuchaytirdilar ʻ 7 . 1.2. Qo qon xonligida boshqaruv tizimining shakllanishi ʻ Mazkur kurs ishi Qo‘qon xonligida boshqaruv tizimi haqida yozilgan bo‘lib, uning tuzilishi, funksiyalari va aholi bilan aloqalari tahlil qilinadi. Qo‘qon xonligi (1709–1876) o‘zining markaziy Osiyo tarixidagi ahamiyati bilan ajralib turadi, ayniqsa, siyosiy boshqaruv tizimining o‘ziga xosligi bilan. Qo‘qon xonligining monarxik boshqaruvini, xonning oliy amaldorlari va xalq o‘rtasidagi aloqalarni o‘rganadi. Boshqaruv tizimining ijtimoiy tabaqalarga ta siri va xonlikning uzoq ʼ 7 Maxmudov Sh. Qo qon xonligining ma’muriy bo linishi masalasiga oid mulohazalar// Farg ona vodiysi. 2011. – ʻ ʻ ʻ 156-b 10 muddat davomida barqarorligini ta minlashdagi o‘rni muhokama qilinadi. Tahlilʼ tarixiy manbalarga asoslangan bo‘lib, Qo‘qon xonligining siyosiy tuzilmasi va boshqaruv usullarining markaziy Osiyodagi boshqa davlatlar bilan taqqoslanishi orqali umumlashtirilgan. Kurs ishimizda Qo‘qon xonligining boshqaruv tizimining kuchli va zaif tomonlarini, shuningdek, uning o‘zgaruvchan siyosiy sharoitlarga moslashuvini ham yoritadi. Qo qon xonligi (1709–1876) O rta Osiyodagi eng muhim va uzoq davom ʻ ʻ etgan siyosiy tuzumlardan biri bo lib, o zining kuchli boshqaruv tizimi, iqtisodiy ʻ ʻ barqarorlik va madaniy merosi bilan ajralib turadi. Xonlik o z davrida asosan ʻ Farg ona vodiysida joylashib, muhim savdo va madaniyat markaziga aylangan. ʻ Qo qon xonligining boshqaruv tizimi, davlatning ichki va tashqi siyosatini tashkil ʻ etishda, aholini boshqarish va ijtimoiy tartibni saqlashda muhim rol o ynagan. ʻ Xonlikning boshqaruv tizimi monarxiya asosida shakllangan bo lib, xonning ʻ hokimiyati eng yuqori va markazlashgan edi. Xonning qarorlari davlatning barcha sohalariga ta’sir ko rsatgan, shu jumladan iqtisodiyot, ijtimoiy tuzum va ʻ madaniyat. Boshqaruv tizimi har bir qatlamning o z o rnini va vazifasini belgilab, ʻ ʻ xonlikda tartibni saqlashga xizmat qilgan. Xonning oliy amaldorlari, shuningdek, viloyat boshliqlari (sardorlar) orqali aholi bilan o zaro aloqalarni tartibga solgan ʻ 8 . Ushbu maqolada Qo qon xonligining boshqaruv tizimi tahlil qilinadi. ʻ Maqsad, xonlikda mavjud bo lgan markazlashgan boshqaruv strukturasini, xonning ʻ oliy amaldorlari va davlat apparatining funksiyalarini o rganish, shuningdek, bu ʻ tizimning aholi bilan aloqalarini tahlil qilishdan iborat. Boshqaruvning samaradorligi, siyosiy va ijtimoiy aloqalar, shuningdek, xonlikning barqarorligini ta’minlashda ushbu tizimning o rni muhokama qilinadi. Maqola Qo qon ʻ ʻ xonligining siyosiy tuzilmasi va boshqaruv tizimining umumiy xususiyatlarini hamda uning markaziy Osiyodagi boshqa davlatlar bilan solishtirilgan ahamiyatini yoritadi 9 . 8 https://docx.uz/document/qo-qon-xonligining-boshqaruv-tizimi-va-uni-o-qitishning-talim-texnologiyasi-e749f084? lang=uz/Murojaat etilgan sana: 17.04.2025 9 J.Rahimov O zbekiston tarixini o rganishda arxiv manbalaridan foydalanish. T. O qituvchi. 1995. – 113-b ʻ ʻ ʻ 11 Qo qon xonligida boshqaruv tizimi bo yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar,ʻ ʻ nafaqat o zbekistonlik, balki chet ellik olimlarning asarlarida ham o z aksini ʻ ʻ topgan. Ushbu adabiyotlar Qo qon xonligining siyosiy tuzilmasi, ijtimoiy tashkiloti va boshqaruv ʻ usullarini o rganishda muhim ahamiyatga ega. Quyida o zbek va chet ellik ʻ ʻ olimlarning asarlaridan foydalanilgan adabiyotlar tahlil qilinadi. Rossiyalik olim Vladimir Minorskiy, o rta asrlar tarixi va Markaziy Osiyo ʻ xonliklarining siyosiy tuzilmalarini o rganishda yetakchi ilmiy figuralardan biridir. ʻ Minorskiy Qo qon xonligi tarixi bo yicha bir nechta ilmiy maqolalar va ʻ ʻ monografiyalar yozgan. Uning "O rta Osiyo tarixi" (1954) asarida Qo qon ʻ ʻ xonligining boshqaruv tizimi chuqur tahlil qilingan. Minorskiy xonlikda markazlashgan monarxiya asosida tashkil etilgan boshqaruv tizimining xususiyatlarini va xonning hokimiyatini mustahkamlash uchun amaldorlar va sardorlar bilan o zaro munosabatlarini o rganadi. Shuningdek, uning asarlarida ʻ ʻ Qo qon xonligi hududida ijtimoiyiqtisodiy barqarorlikni saqlash uchun amalga ʻ oshirilgan siyosiy islohotlar ham ko rib chiqilgan. Minorskiy Qo qon xonligining ʻ ʻ o ziga xos xususiyatlarini, xonning hokimiyatini va boshqaruv tizimini boshqa ʻ markaziy osiyolik xonliklar bilan solishtirgan. Lev Gumilyov, rus tarixshunosi va etnologining asarlarida ham Qo qon ʻ xonligining boshqaruv tizimi o rganilgan. Gumilyovning "Qadimgi turkiy xalqlar" ʻ (1983) asarida, turkiy xalqlar, shu jumladan, Qo qon xonligi hukmdorlarining ʻ boshqaruv tizimi va ijtimoiy strukturalari o rganiladi. Gumilyov Qo qon xonligi ʻ ʻ boshqaruvining asosiy xususiyatlarini, turkiy xalqlarning urf-odatlari va diniy e’tiqodlari bilan bog liq holda izohlaydi. U xonlikning hokimiyat tuzilishini va ʻ xonning ijtimoiy qatlamlar bilan aloqalarini tahlil qilgan, bu esa xonlikdagi siyosiy barqarorlikni ta’minlashda ahamiyatli bo lgan ʻ 10 . O zbekistonlik tarixshunos Shuhrat A’lamov, Qo qon xonligining ijtimoiy va ʻ ʻ siyosiy tuzilmasi bo yicha katta tadqiqotlar olib borgan. A’lamovning "Qo qon ʻ ʻ xonligi va uning boshqaruv tizimi" (2004) asarida xonlikning boshqaruv tuzilmasi, 10 Azamat Ziyo. O zbek davlatchiligi tarixi. T., ―Sharq, 2000. – 57 b ʻ 12 xonning oliy amaldorlari va sardorlarning o rni haqida batafsil ma'lumot berilgan.ʻ A’lamov Qo qon xonligida amalga oshirilgan siyosiy islohotlar va xonning ʻ ijtimoiy-siyosiy strukturalari, xususan, yer egaligi va feodal tizim bilan bog liq ʻ masalalarni tahlil qilgan. Uning asarlarida Qo qon xonligining boshqaruv ʻ tizimining aholi bilan aloqalari va ijtimoiy adolatni ta'minlashdagi roli ko rsatilgan. ʻ O zbekistonlik tarixshunos Abdurahmanov Qo qon xonligining madaniy va ʻ ʻ siyosiy tizimini birgalikda o rganish muhimligini ta’kidlaydi. Uning "Qo qon ʻ ʻ xonligi va uning madaniy rivoji" (1998) asarida xonlikdagi siyosiy boshqaruv, madaniy hayot va ilm-fan rivoji, shuningdek, diniy tashkilotlarning roli muhokama qilinadi. Abdurahmanov xonlikning boshqaruv tizimi ijtimoiy qatlamlar va diniy strukturalar bilan qanday bog liq ekanligini ko rsatadi. U xonlikdagi siyosiy ʻ ʻ islohotlarning madaniy, ijtimoiy va iqtisodiy hayotga qanday ta’sir ko rsatganini ʻ tahlil qiladi. Mirzayevning "Qo qon xonligida ijtimoiy-iqtisodiy tizim" (2010) asarida ʻ Qo qon xonligidagi siyosiy boshqaruv va iqtisodiy aloqalar tahlil qilinadi. ʻ Mirzayev, xususan, xonlikda ijtimoiy tengsizlik va feodal tuzumning roli haqida fikr yuritadi. Xonlikda amaldorlar va sardorlarning hukumatdagi rolini va ularning ijtimoiy qatlamlar bilan munosabatlarini o rganadi. U Qo qon xonligining iqtisodiy ʻ ʻ tizimining barqarorligini ta'minlash uchun amalga oshirilgan chora-tadbirlarni ham tahlil qiladi. Qo qon xonligining boshqaruv tizimi va uning ijtimoiy-iqtisodiy tuzilmasini ʻ o rganishda quyidagi tadqiqot usullari qo llaniladi ʻ ʻ 11 : Tarixiy tahlil usuli orqali Qo qon xonligining siyosiy va ijtimoiy tizimlari o z ʻ ʻ vaqtida mavjud bo lgan manbalar asosida tahlil qilinadi. Xonlikning boshqaruv ʻ tizimi, ijtimoiy qatlamlar, iqtisodiy aloqalar va diniy strukturalar tarixiy manbalar orqali o rganiladi. Bu usulda arxiv hujjatlari, yodgorliklar, o sha davrga oid tarixiy ʻ ʻ asarlar va boshqa manbalar tahlil qilinadi. Qo qon xonligining boshqaruv tizimi boshqa Markaziy Osiyo davlatlari bilan ʻ taqqoslanadi. Ushbu usulda Qo qon xonligining ijtimoiy va siyosiy tizimi, ʻ 11 Sh.Vohidov. Qo qon xonligida unvon va mansablar ―Sharq yulduzi, T., 1995. – 185-b ʻ 13 xonliklar o rtasidagi farqlar va o xshashliklar, shuningdek, ularning siyosiy vaʻ ʻ ijtimoiy barqarorlikni ta'minlashdagi roli tahlil qilinadi. Qo qon xonligining ijtimoiy tuzilmasi va feodal tizimi, jamiyatdagi turli ʻ tabaqalar va ularning o zaro munosabatlari o rganiladi. Bu usul orqali xonlikdagi ʻ ʻ ijtimoiy tengsizlik, yer egaligi, dehqonlar va hunarmandlar o rtasidagi ʻ munosabatlar va ularning boshqaruv tizimi bilan bog liqligi o rganiladi. ʻ ʻ Boshqaruv tizimining samaradorligi, siyosiy islohotlar va ijtimoiy tuzumdagi o zgarishlar tahlil qilinadi. Bu yondashuv orqali xonlikda amalga oshirilgan siyosiy ʻ islohotlarning iqtisodiy va ijtimoiy sohalarga ta’siri, shuningdek, xonlikning barqarorligini ta’minlashdagi roli o rganiladi. ʻ Qo qon xonligi haqidagi tarixiy manbalar (masalan, arxiv hujjatlari, xatlar, ʻ rasmiy hujjatlar) va statistik ma'lumotlar yordamida xonlikning iqtisodiy va ijtimoiy tizimlari o rganiladi. Bu usul orqali, masalan, soliq tizimi, iqtisodiy o sish ʻ ʻ va yirik savdo yo llarining ahamiyati tahlil qilinadi. ʻ Qo qon xonligining madaniy hayoti, ilm-fan rivoji, diniy tashkilotlar va ʻ ularning boshqaruv tizimiga ta'siri hamda xalq bilan aloqalar o rganiladi. Bu usul ʻ orqali, xonlikda ma’naviy va diniy strukturalar qanday shakllanganini, ularning boshqaruv tizimiga qanday ta'sir ko rsatganini aniqlash mumkin. ʻ Ushbu tadqiqot usullari birgalikda qo llanilib, Qo qon xonligining boshqaruv ʻ ʻ tizimi va uning jamiyatdagi o rni haqida chuqur tahlilni ta'minlaydi. ʻ Qo qon xonligining boshqaruv tizimi, ijtimoiy-iqtisodiy tuzumi va siyosiy ʻ barqarorligini tahlil qilishda muhim yillar va faktlar asosida quyidagi natijalar chiqarildi 12 : Qo qon xonligi 1709-yildan 1876-yilgacha mavjud bo lib, uning boshqaruv ʻ ʻ tizimi markazlashgan edi. Xonlikda hokimiyat xonning qo lida to plangan bo lib, u ʻ ʻ ʻ barcha siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy masalalarni hal qilgan. Xonning qarorlari, odatda, oliy amaldorlar, shuningdek, sardorlar va boshqa mahalliy rahbarlar orqali amalga oshirilgan. Xonlikning boshqaruv tizimida xonning oliy hokimiyatini 12 N.Norqulov, U.Jo rayev. O zbekiston tarixi. T.,Sharq 2010. – 68-b ʻ ʻ 14 cheklovchi tizimlar yo q edi, bu esa uning markazlashgan hokimiyatiniʻ mustahkamladi. Xonning oliy amaldorlari va sardorlar viloyatlarda hokimiyatni amalga oshirib, ijtimoiy tuzumsizlik va tartibsizlikni bartaraf etishda muhim rol o ynagan. ʻ Sardorlar o z hududlarida xonning vakillari sifatida ishlaganlar va xonlikning ʻ siyosiy tizimini saqlashga mas’ul bo lganlar. ʻ Qo qon xonligida siyosiy islohotlar 19-asr boshlarida boshlanib, xonlikdagi ʻ ijtimoiy tengsizlikni kamaytirishga va feodal tizimni modernizatsiya qilishga qaratilgan edi. Xonlar, ayniqsa, Fathali xon (1796–1822) davrida, siyosiy islohotlarni amalga oshirgan. Fathali xon yer egaligi tizimini mustahkamlab, feodal tuzumni barqarorlashtirishga muvaffaq bo lgan, ammo shu bilan birga ijtimoiy ʻ tengsizlikni kamaytirishga katta ahamiyat bermagan. 19-asrning 30-yillarida, asosan, Fathali xon davrida, xonlikda ijtimoiy- iqtisodiy tizimga kiritilgan o zgarishlar ko p o zgarmagan. Xonlikda amaldorlar va ʻ ʻ ʻ sardorlar o z lavozimlarida barqaror bo lib, dehqonlar va yer egalari o rtasidagi ʻ ʻ ʻ ijtimoiy farqlar saqlanib qolgan. Qo qon xonligining iqtisodiy tizimi asosan qishloq xo jaligiga tayanib, yer ʻ ʻ egaligi va feodal tuzum orqali boshqarilgan. Xonlikda yerning asosiy egasi xonning o zi bo lib, boshqa yer egalari sardorlar, amaldorlar va ba’zi aholiga ʻ ʻ tegishli edi. 19-asrning boshlarida, ayniqsa, Fathali xon davrida, yer egaligi tizimi kuchaygan va feodal tizimning o rni yanada mustahkamlangan. Bu tizimning ʻ samarali ishlashi xonlikning iqtisodiy barqarorligini ta’minlagan, ammo ijtimoiy tengsizlikni kamaytirishdagi imkoniyatlarni cheklagan 13 . 1822-yilda Fathali xon qishloq xo jaligini rivojlantirishga qaratilgan siyosatni ʻ amalga oshirdi, ammo yer egaligi tizimining kuchayishi va feodal tuzumning rivojlanishi dehqonlar uchun og ir bo ldi. Feodal tizimning kuchayishi ʻ ʻ dehqonlarning hayotini yanada qiyinlashtirgan, chunki ular o z yerlarida ishlash ʻ uchun amaldorlarga soliq to lashlari kerak edi. ʻ 13 R.Shamsiddinov, Sh Karimov, O . Ubaydullayev. Vatan tarixi. T.Sharq. 2003.- 251-b ʻ 15 Qo qon xonligida diniy tashkilotlar, xususan, masjidlar va madrasalar siyosiyʻ boshqaruvda muhim rol o ynagan. Xonlar, xususan, Alim xon (1863–1876) ʻ davrida diniy tashkilotlar bilan yaqindan ishlagan. Diniy tashkilotlarning roli nafaqat ijtimoiy tartibni saqlashda, balki xonning hokimiyatini mustahkamlashda ham muhim edi. Xonlar o z hukumatlarini kuchaytirish va xalqni boshqarishda ʻ diniy rahbarlardan yordam olishgan. 1860-yillarda Alim xon diniy tashkilotlar bilan yaqindan hamkorlik qilishni boshladi, bu esa uning siyosiy hokimiyatini yanada mustahkamlashga yordam berdi. Diniy tashkilotlar o z navbatida, xalqni boshqarishda va tartibni saqlashda ʻ xonning vakillari sifatida faol ishtirok etganlar. Qo qon xonligi 19-asrda Farg ona vodiysining asosiy savdo markaziga ʻ ʻ aylangan. Xonlikning iqtisodiy tizimi asosan qishloq xo jaligi va ʻ hunarmandchilikka tayanardi, ammo xonlik savdo yo llari orqali boylik orttirgan. ʻ Xonlikning eng muhim savdo yo llaridan biri, xususan, Xitoy va Rossiya ʻ o rtasidagi savdolarni o z ichiga olgan. 19-asrning 50-yillaridan boshlab, xonlikda ʻ ʻ savdo faoliyati tobora ko paydi, bu esa iqtisodiy barqarorlikni ta'minladi. ʻ 1850-yillarda Qo qon xonligi Rossiya va Xitoy bilan savdo yo llarini ʻ ʻ kengaytirgan. Bu savdo aloqalari xonlikning iqtisodiy rivojlanishiga katta hissa qo shgan, ammo shu bilan birga, xonlikning tashqi siyosatiga ta’sir ko rsatgan. ʻ ʻ 1870-yillarda, xonlikning tashqi siyosati va savdo aloqalaridagi o zgarishlar, ʻ xonlikning ijtimoiy va siyosiy barqarorligiga ta’sir qilgan. Sardorlar va oliy amaldorlarning roli Qo qon xonligida nihoyatda muhim bo lgan. Sardorlar va ʻ ʻ amaldorlar, xonning ishonchli vakillari sifatida, viloyatlarda tartibni saqlash va soliq yig ish kabi masalalar bilan shug ullangan. Sardorlarning o rni, ayniqsa, ʻ ʻ ʻ Fathali xon davrida kuchaygan, chunki ular o z hududlarida xonning siyosatlarini ʻ amalga oshirgan va xonlikning barqarorligini saqlashga mas’ul bo lgan ʻ 14 . 1820-yillarda Fathali xon sardorlar va oliy amaldorlar orqali xonlikning siyosiy tizimini boshqargan. Ularning xonlikdagi siyosatdagi o rni, xonning ʻ ijtimoiy-iqtisodiy siyosatini amalga oshirishda muhim bo lgan. ʻ 14 Ahmedov B.R. O‘zbekiston xalqlari tarixi manbalari. Toshkent. 2001 yil. – 103-b 16 Qo qon xonligining boshqaruv tizimi markazlashgan bo lib, xonningʻ ʻ hokimiyatining kuchli bo lishi, xonlikda siyosiy islohotlarning amalga oshirilishi, ʻ ijtimoiy-iqtisodiy tizimning barqarorligi, va diniy tashkilotlarning siyosiy roli haqida keng qamrovli tahlillarni taqdim etdi. Xonlikda amalga oshirilgan siyosiy islohotlar, feodal tuzumning rivojlanishi, va diniy tashkilotlarning siyosatga ta’siri xonlikning siyosiy va iqtisodiy barqarorligini ta'minlashda muhim rol o ynagan. ʻ Qo qon xonligi (1709–1876) markaziy Osiyoda o zining noyob siyosiy va ʻ ʻ ijtimoiy tuzumi bilan ajralib turdi. Uning boshqaruv tizimi markazlashgan bo lib, ʻ xonning hokimiyati kuchli va to liq edi. Xonning qarorlari barcha davlat ʻ sohalariga, shu jumladan, iqtisodiyot, ijtimoiy tuzum, va madaniyatga ta’sir ko rsatdi. Xonlikda siyosiy islohotlar amalga oshirildi, ammo ijtimoiy tengsizlik va ʻ feodal tuzumning saqlanishi dehqonlar va pastki tabaqalar uchun og ir bo ldi. ʻ ʻ Xonlikda amalga oshirilgan islohotlar, xususan, Fathali xon va Alim xon davrlarida, siyosiy va iqtisodiy barqarorlikni saqlashga xizmat qilgan. Biroq, feodal tizim va yer egaligi tuzumi ijtimoiy farqlarni saqlab qolgan, bu esa xonlikdagi iqtisodiy va ijtimoiy tizimni muammolarga olib kelgan. Shuningdek, diniy tashkilotlar va amaldorlar siyosiy boshqaruvda muhim rol o ynagan, xonlarning ʻ hokimiyatini mustahkamlashda ulardan keng foydalanilgan. Qo qon xonligining iqtisodiy tizimi asosan qishloq xo jaligi va savdoga ʻ ʻ tayanib ishlagan. Xonlikning savdo yo llari va tashqi iqtisodiy aloqalari, xususan, ʻ Xitoy va Rossiya bilan savdo, uning barqarorligini ta'minlashda katta ahamiyatga ega bo lgan ʻ 15 . Qo qon xonligining boshqaruv tizimi, o zining markazlashgan strukturasida, ʻ ʻ ijtimoiy va siyosiy barqarorlikni saqlashga qaratilgan, ammo bu tizimning zaif tomonlari ham bo lgan. Feodal tizimning kuchayishi, ijtimoiy tengsizlikni saqlab ʻ qolish va hukumatning markazlashganligi xonlikning uzoq muddat davomida mavjud bo lishiga yordam berdi. Shu bilan birga, siyosiy tizimdagi ayrim ʻ qiyinchiliklar va o zgarishlar xonlikning tarixi davomida keng ko lamdagi ʻ ʻ muammolarni keltirib chiqardi. 15 Avaz Muhammad Attor. Tarixi jahonnamoyi/ Fors-tojik tilidan Sh. Vohidov tarjimasi// Sharq yulduzi. 1991. – 89- b 17 Xulosa qilib aytganda, Qo qon xonligi o zining siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiyʻ ʻ tizimlari bilan markaziy Osiyodagi boshqa davlatlardan ajralib turdi. Xonlikning boshqaruv tizimi o zining markazlashgan, feodal va diniy tashkilotlar bilan bog liq ʻ ʻ o ziga xos xususiyatlariga ega bo lib, shu orqali o zining barqarorligini ta’minladi. ʻ ʻ ʻ Ammo tizimning ijtimoiy tengsizlikka olib kelishi va xonning mutlaq hokimiyati vaqt o tishi bilan siyosiy va ijtimoiy muammolarni yuzaga keltirdi ʻ 16 . 16 Mirzoolim Mushrif. Qo qon xonligi tarixi (Ansob us-salotin va tavorix ulxavoqin). T.: Adabiyot va san’at, 1995. – ʻ 73-b 18 II BOB. XONLIKNING MAHALLIY BOSHQARUV TIZIMI VA UNING O ZIGA XOS XUSUSIYATLARIʻ 2.1. Xonlikdan mahalliy boshqaruv tizimida olib borgan islohotlar Norbutabiydan so ng uning o g li Olimxon (1801-1810 yy.) taxtga o tirib, ʻ ʻ ʻ ʻ Qo qon xonligining siyosiy qudratini mustahkamlash, mamlakat hududlarini ʻ kengaytirishga alohida e’tibor berdi. Natijada Qo qon xonligining siyosiy mavqei ʻ oshib bordi. Olimxon davriga kelib Qo qon xonligidagi davlat boshqaruvi oldingi ʻ davlatlar boshqaruv tizimidan deyarli farq qilmas edi. Uning davrida Qo qon ʻ davlati kuchayib borishi bilan davlatning siyosiy maqomi ham o zgaradi. Agar ʻ Qo qonning dastlabki hukmdorlari “biy” va “bek” unvoni bilan mamlakatni idora ʻ qilgan bo lsalar, Olimxon davridan boshlab (1805 yil) hukmdorlar rasman “xon” ʻ deb yuritila boshlandi. O z davrida Olimxon harbiy yurishlar qilib o ziga yangi viloyatlarni , ʻ ʻ jumladan Ohangaron vohasi, Toshkent , Chimkent, Turkistonni bo ysundirishga ʻ muvaffaq bo ldi. Qisqa muddat O ratepani ham egalladi, Jizzax va Zominga ʻ ʻ yurishlar qildi. Harbiy islohatlar o tkazib, markazlashgan va kuchli davlat tuzish uchun ʻ harakat qilayotgan Olimxonning siyosatidan norozi bo lgan ayrim zodagonlar ʻ guruhi unga qarshi fitna tayyorlay boshladilar. Olimxon o z hokimiyatini ʻ mustahkamlash maqsadida ukasi Rustambekni , bir nechta sarkardalarni, din peshvolarini o ldirtirib yuboradi. Manbalarning ma’lumot berishicha, bu ʻ voqealardan so ng kuchayib ketgan fitnachilarga Olimxonning ukasi Umarbek ʻ boshchilik qilgan. Natijada, 1810 yilda Olimxon Toshkentdan Qo qonga ʻ qaytayotganda, Oltiqush mavzesida o g li Shohruhbek bilan birga Qambar Mirza ʻ ʻ tomonidan otib o ldiriladi ʻ 17 . Manbalarga ko ra, Umarxon (1810-1822 yy.) hukmdorligi ʻ davrida yirik yer egalari , harbiy sarkardalar va ruhoniylarning mavqei yanada oshadi. U davlat boshqaruvi ishlarida izchil tartib, qonun – qoidalar o rnatdi va diniy ishlarni ʻ 17 Mullo Olim Mahdum Hoji. Tarixi Turkiston. – Qarshi.: Nasaf 1992. – 29-b 19 tartibga soldi. Natijada, 1818 yilda Umarxon ruhoniylarnng roziligi bilan “amir al- muslimin” unvonini olib ham diniy, ham dunyoviy hokimiyatga ega bo ladi.ʻ Muhammad Hakimxon ma’lumotlariga ko ra, Umarxon davrida Amir Temur ʻ va Sulton Husayn Boyqaro zamoniga taqlidan unvon va lavozimlar joriy etilib , ularga hokimiyatga yaqin shaxslar tayinlanadi. Shuningdek, Olimxon zulmidan qochib ketgan ayrim amaldorlar Umarxon xizmatiga qaytib kelib, lavozimlarni egallaydilar. Manbalarning guvohlik berishiga qaraganda, Qo qon xonligining O rta Osiyo ʻ ʻ mintaqasidagi siyosiy jarayonlar va o zaro munosabatlarga faol aralashuvi ham ʻ Umarxon davridan boshlanadi. O z darvida ʻ Umarxonning elchilari Xiva , Xitoy va Turkiya davlatlariga jo natilganligi ma’lum. ʻ N.Petrovskiy Umarxon hukmronligi davri haqida quyidagi ma’lumotlarni beradi: “Umarning xonligi ham oldingi xonlarnikidek davom etdi, ya’ni, u o z ʻ yerlarini kengaytirdi. Bu xon davrida Turkiston viloyati musulmonlarning Hazrat (Sulton al-orifin Ahmad Yassaviy davf etilgan Turkiston) shahri bilan birga zabt etildi. Umarxon halq sevib ardoqlagan xonlardan biri bo ldi. Qo qonda ikki qator ʻ ʻ she’r tarqalgan bo lib, unda Umarxon haqida juda iliq va yaxshi so zlar aytilar ʻ ʻ edi”. 1822 yilda Umarxon kasallanib vafot etganidan so ng taxtga uning o g li ʻ ʻ ʻ Muhammadalixon (Madalixon) (1822-1842 yy.) o tiradi. Uning hukmronligi ʻ davrida Qo qon honligining hududi yanada kengayib, qirg izlarning ba’zi ʻ ʻ tumanlari xonlikka qo shib olinadi hamda Ko lob, Hisor, Badaxshon, Darvoz, ʻ ʻ Maschoh kabi viloyatlar Muhammadalixon hukmronligini tan oladilar. Manbalarga ko ra, Muhammadalixon hukmronligining dastlabki yillari yaxshi ʻ va odilona kechgan. U 1826-1831 yillar davomida Qashg arga ʻ yurishlar qilib , bu yerdagi musulmonlarni xitoyliklar zulmidan ozod qildi hamda 70 ming uyg ur ʻ musulmonlarini Andijon viloyatiga ko chirib keltirdi. Natijada din peshvorlari ʻ Muhammadalixonga “G oziy” (“din homiysi”, “din yo lida kurashuvchi”) ʻ ʻ unvonini berdilar 18 . 18 Boboyev H., Hidirov Z., O zbek davlatchiligi tarixi. II kitob. T.: Fan va texnologiyalar, 2009. – 274-b ʻ 20 1840 yilda Muhammadalixonning bosh maslahatchisi, davlatni boshqaruv ishlarida katta tajribaga ega bo lgan Haqquli mingboshining tuhmatga uchrab xonʻ tomonidan qatl etilishi shusiz ham qaltis bo lib turgan vaziyatni yanada ʻ keskinlashtirib yubordi. Undan tashqari xon davlat ishlariga loqayd bo lib, asosiy ʻ vaqtini haramida o tkaza boshladi. Natijada davlatni boshqaruv ishlarida ʻ suiste’molliklardan umumiy noroziliklar boshlanib, xonni ag darish uchun fitna ʻ tayyorlana boshladi. Lekin o z kuchlari bilan fitnani amalga oshirishga ko zi yetmagan bir guruh ʻ ʻ Qo qon amaldorlari boshqa xon saylash maqsadida Buxoro amiri Nasrulloga noma ʻ yozib, undan yordam so rashdi. Qo qon yurishi uchun bahona topolmay turgan ʻ ʻ Amir Nasrullo bu taklifni tezda qabul qilib , 1842 yil aprelda Qo qonni bosib oldi. ʻ Qo qondan oilasi bilan Namangan tomonga qochgan Muhammadalixon tutib ʻ keltirilib, oilasining bir qismi bilan qatl ettirildi. Amir Nasrullo Qo qon xonligining Buxoroga qo shib olinganligini e’lon ʻ ʻ qilib, Qo qonda o z noibi Ibrohim dodhoh Mang itni qoldiradi. Ammo, Ibroxim ʻ ʻ ʻ dodhohning 4 Qo qon halqiga o tkazgan jabr-zulmi, soliqlarning haddan tashqari ʻ ʻ oshib ketishi natijasida aholi qo zg olon ko tarib, Buxoro hukmronligidan ozod ʻ ʻ ʻ qilish uchun qipchoqlarni yordamga taklif etadilar. Qipchoqlar Muhammadalixonning qarindoshi SHerali boshchiligida Qo qonga kelib, buxoroliklarni tor-mor etdilar hamda SHeralixon (1842-1845 yy.) ʻ taxtni egalladi. Qipchoqlar esa shu vaqtdan boshlab uzoq vaqt xonlikda yetakchi mavqega ega bo ldilar. Qo qonda bo lgan voqealardan xabar topgan amir Nasrullo ʻ ʻ ʻ 1842 yilning kuzida yana Qo qonga ʻ yurish qildi , ammo bu safar unga omad kulib boqmadi. Muhammadalixon davrida yuzboshi bo lgan Musulmonquli qipchoq ʻ Nasrulloning ishonchiga kirib Qo qonga keladi va qo qonliklarni taslim bo lishga ʻ ʻ ʻ ko ndirish o rniga bir tan - bir jon bo lib amir Nasrulloga qarshi kurashga ʻ ʻ ʻ chorlaydi 19 . 2.2. Mahalliy boshqaruv tizimida mansab va unvonlar 19 Qosimov.Y. Qo qon xonligi tarixi ocherklari. Namangan: 1994. – 142-b ʻ 21 XVII asr oxiri – XVIII asr boshlarida Buxoro xonligining siyosiy va ijtimoiy hayotida yuz bergan chuqur tushkunlik, Farg ona vodiysi iqtisodiyʻ mustaqilligining o sishi, 1709 yilda Chodak xo jalarining isyon ko tarib, ʻ ʻ ʻ Farg onaning bir qismini egallashi uchun shartsharoit hozirlab berdi. ʻ Mirzo Olim Mahdum hojining «Tarixi Turkiston» asarida berilgan ma’lumotlarga ko ra ming urug ining boshlig i Shohruhbiy ibn Ashur Muhammad ʻ ʻ ʻ (taxminan 1669-1670 yillarda tug ilgan) xo jalar jamoasining qo lida bo lgan ʻ ʻ ʻ ʻ siyosiy hokimiyatni kuch bilan tortib olib, 1709/1710 yilda Farg ona vodiysida ʻ yangi davlatga, ya’ni Qo qon xonligiga asos soldi ʻ 20 . Tadqiqotchi olim Sh.Vohidov o z tadqiqotlarida Markaziy Osiyodagi ʻ davlatlarning boshqaruvi masalasini tahlil qilar ekan, unda “Markaziy Osiyoda markaziy apparat an’anaviylikka asoslangan va o tmishdagi idoraviylik usullarini ʻ namunasi sifatida ham namoyon bo ladi. Buni biz o rta asr islomiy jamiyatlaridagi ʻ ʻ ayrim unsurlarning amirliklar va xonliklarga o tishi bilan aloqadorligi misolida ʻ ko rishimiz mumkin. Qadimiy podshohliklar, imperiyalar bilan o zaro madaniy ʻ ʻ muloqtda bo lgan arab dunyosi ta’sirida Xuroson, Xorazm, Movaraunnahr va ʻ ularga qo shni hududlarda halifalikning siyosiy unsurlari mustahkam joy topa oldi” ʻ – deyilgan. Demak, tadqiqotchining fikricha Qo qon xonligi tashkil topgandan ʻ so ng ushbu an’ana deyarli o zgarishsiz faqatgina moslashtirilgan (saroy unvon va ʻ ʻ mansablari, shuningdek, ijtimoiy qatlamlar T.) holda davom ettirilgan. Shunday ekan Farg ona hududlarida Shohruhbiy tomonidan xolikka asos ʻ solindi va uning davrida, xonlik hududlari kengaytirilib, o z hokimiyatini ʻ mustahkamladi. Shohruhbiyning o limidan so ng 1721 yilda uning shu vaqtgacha ʻ ʻ Namangan hokimi bo lib turgan o g li Abdurahimbiy (1690 yilda tug ilgan) taxtga ʻ ʻ ʻ ʻ o tirdi. U ham xonlik hududlarini kengaytirar ekan, 1726 yilda O ratepani zabt etib ʻ ʻ Qo qon xonligi xududlarini yanada kengaytiradi. ʻ 1734-1750 yillarda hukmronlik qilgan Muhammad Abdulkarimbiy ibn Shohruxbiy (1703 yilda tug ilgan) esa asosiy e’tiborini mudofaa ishlariga ʻ 20 Vohidov Sh. Qo qon xonligida tarixnavislik. T.: Akademnashr, 2010. – 112-b ʻ 22 qaratadi. Mamlakat poytaxtida Qo qon, Isfara, Qatag on, Marg ilon, Haydarbekʻ ʻ ʻ nomli darvozalar qurdirdi va shahar atrofi devor bilan o rab olindi. ʻ Abdulkarimbiyning vafotidan so ng, xonlik taxtiga uning o g li Abdurahmon ʻ ʻ ʻ o tirdi. Oradan to qqiz oy o tib, Abdurahmon Marg ilonga hokim etib jo natildi va ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ taxtni Abdurahimbiyning ikkinchi o g li Erdonabiy (Abd ul-Qayumxon) egalladi. ʻ ʻ 1753 yilda qalmoqlarning tazyiqi va talabi bilan ularning qo lida garov sifatida ʻ ushlab turilgan Bobobek xonlik taxtiga ko tarildi. Lekin bir yil o tmay O ratepa ʻ ʻ ʻ yurishi vaqtida Bobobek Beshariqda o ldirildi va Erdonabiy qayta Qo qon taxtini ʻ ʻ egalladi. Tarixdan ma’lumki, Somoniylar, Qoraxoniylar, Xorazmshohlar sulolalari yurtimizdagi muhim musulmon siyosiy tashkilotlari sanalib, ba’zi bir farqlarga qaramay abbosiylar xalifaligining namunsi sifatida moziyda o z izini qoldira oldi. ʻ Hatto g ayridinlardan bo lgan va yurtimizni istilo qilib, o z tasarrufiga kiritgan ʻ ʻ ʻ mug ullar Chig atoy ulusi davrida sobitlikka ega islomiy tuzumni o z idoraviy ʻ ʻ ʻ usullariga joriy etishdan o zga yo l topa olmadi. Shu kabi mulohazalarga tayanib ʻ ʻ va ko plab mahalliy tarixchilarning XIX asrda yozib qoldirgan tarixiy asarlarining ʻ ma’lumotlari asosida Qo qon xonligidagi markaziy boshqaruvi siyosiy qatlamlari ʻ bo yicha muhim ma’lumotlarni tahlil qilish mumkin ʻ 21 . Sulolaviy boshqaruvdagi davriy ketma-ketlikni davom ettirar ekanmiz, Erdonabiy vafotidan so ng xonlikni boshqarish Sulaymonxon ibn Shodibiy ibn ʻ Shohruhbiyga o tdi. Uning taxtga kelishida urug oqsoqollarining ko magi katta ʻ ʻ ʻ bo ldi. Lekin, bir necha oydan so ng u taxtdan tushirilib, xonlik taxtiga ʻ ʻ Abdulhamidxon ibn Abdurahmonbiy «Norbotir» Norbo tabiy (1770-1800) o tirdi. ʻ ʻ Qo qonshunos olim H.Bobobekovning tadqiqotlarida Qo qon xonlari ichida eng ʻ ʻ yaxshi xonlardan biri bo lib Norbutabek hisoblanadi, deyilgan. Xususan, uning ʻ davrida aholining faravonligi oshgan, arzonchilik bo lganligi tufayli mayda pul ʻ kerak bo lib qoladi va “pulus”ni joriy etib, zarb qiladi. Bu Qo qon xonligida eng ʻ ʻ mayda chaqa pul hisoblangan. Ma’lumki, pul yiriklashsa inflyatsiya oshganligini, devalvatsiya qilinmasdan turib pul maydalansa, inflyatsiya pasayganini yoki 21 Vohidov Sh. Qo qon xonligidagi unvon va mansablar// Sharq yulduzi. T.: 1995. - № 3-4. – 95-b ʻ 23 yo qligini bildiradi. Qo qon xonligi tarixiga oid qancha qo lyozma kitoblar bo lsa,ʻ ʻ ʻ ʻ deyarli hammasi Norbutabek davrini maqtashgan. Uning davrida madrasa-yu maschitlar barpo etilgan, suv inshootlari qurilgan, qishloq ho jaligi, chorva va ʻ hunarmandchilik, savdo-sotiq rivojlangan. Xitoy davlati Norbo tabekni ʻ mustaqilligini rasman tan olgan. Mirzo Olim Mahdum hojining «Tarixi Turkiston» asarida berilgan ma’lumotlarga tayanar ekanmiz, u xonlikdagi amaldorlarni 24 darajaga bo ladi. ʻ Ularning ba’zilarini tahlil qilib o tamiz ʻ 22 : 1. Amiri lashkar – xonlikda qo ʻ shin boshlig ʻ i . Mingboshi darajasidagi lavozim . Mingboshiga juda katta huquq va imkoniyatlar berilgan va shu bilan birga davlat boshqaruvida unga juda katta mas ’ uliyatlar yuklatilgan . Manbalarda Umarxon davrigacha mingboshi nomi uchramaydi . Bu mansab Umarxon tomonidan ta ’ sis etilib , 1810 yilda unga Shohi Marg ʻ iloniy ismli shaxs tayinlanganligi bir necha manbalardan ma ’ lum . Shuningdek , Umarxon davrida Yusuf Qoshg ʻ ariy ushbu darajaga erishgan . Bu haqida Tarixi Turkiston asarida quyidagicha ma ’ lumot keltiriladi . “ Ikki yil nihoyatda osoyishta va forig ʻ bollik hukmronlik aylab , andin keyin Kalli Shodiyni Xo ʻ jandga hokim qilib , oning o ʻ rniga Yusuf Qoshg ʻ ariyni mingboshi va amiri lashkar qilib , maslahat aylabdurkim : “ Yusuf mingboshini askar ilan dushman ustiga yuborurmiz tokim , oning quvvati bozusi va shakati amoratini dushmanlar nazari diqqatiga olsunlar ”. Umuman olganda Buxoro amirligida mingboshi mansabi harbiy mansab sifatida mashhur edi. Xiva xonligida esa mingboshi mahalliy boshqaruv tizimida quyi mansablar qatoridan o rin olgan edi. ʻ Tadqiqotchi olim Azamat Ziyo xonlik boshqaruvidagi ayrim mansab va unvonlarni Markaziy Osiyodagi xonliklar bilan solishtirib, Qo qonda ham ʻ boshqaruv tizimi ko p jihatdan Buxorodagi xolatni eslatsa-da, ammo uning ham ʻ o ziga xos tomonlari bo lganligini eslab o tadi. Shuningdek, qo shbegi, devonbegi, ʻ ʻ ʻ ʻ otaliq, parvonachi, dodxoh kabi mansablarning mavqei bu yerda ham baland hisoblangan holda, harbiy lavozim egalarining, ayniqsa, mingboshining roli ba’zi 22 Ahmedova M.T. Qo qon xonligining tashkil topishi, davlat tizimi va huquq manbalari. Yurid. fanlar nomzodi. … ʻ diss. – T., 2010 24 zamonlarda nihoyatda yuqori bo lganligini ta’kidlaydi. Haqiqatdan qo shbegi,ʻ ʻ parvonachi lavozimidagilarga mingboshi harbiy unvoni berilganligi tarixiy manbalarda ham eslab o tilgan. Yuqorida eslab o tganimizdek, Musulmonqul ʻ ʻ mingboshi hatto hokimiyatni qo lga olib, butun xonlik ishlarini yurgizgan. ʻ 2. Qo shbegi – qo sh, harbiy qo noq. Bu mansabdagi odamlar doimo xon ʻ ʻ ʻ huzurida maslahatchi qatorida turib va yoki biror katta shaharga hokimlik qiladi. Uning faoliyati xususida Mulla Olim Mahdum Hoji o z asarida quyidagicha ʻ yozadi. “Ikkinchi, qo shbegilik mansabidagi odamlar doimo xon huzurida ʻ maslahatchi qatorida turub va yoki biror katta shahar hokimi bil - istiqlol nasib qiladur”. Qo qon xonligida qo shbegini mansablar qatoriga emas balki unvonlar ʻ ʻ qatoriga qo shsa to g ri bo ladi. Bu unvon egalari harbiylar qatoridan ham o rin ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ egallagan bo lib, davlatning harbiy kuchlar boshqaruvida faol ishtirok etishgan. ʻ Qo shbegi unvonidagi kishi harbiy harakatlar vaqtida qo shin boshlig i vazifasini ʻ ʻ ʻ bajargan. Xususan, Olimxon davrida Rajab qo shbegi obro li kishlilardan bo lib, ʻ ʻ ʻ Toshkent hokimi Yunusxo jani mag lub etishda o zini ko rsatadi. Buning uchun ʻ ʻ ʻ ʻ “... qilgan xizmatiga istihson aylab, hamma ashyolarni qo shbegiga qaytarib berib, ʻ amir qilibdur xizmat qilgan askarlar miyonlariga taqsim qilib berulsin deb, ... ul urushda yaxshi xizmat ko rsatganlarga o ziga munosib mansab va yorlig berilib, ʻ ʻ ʻ o z joylariga qaytmoqqa ijozat aylab, amir Olimxon Rajab qo shbegiga sarupoyi ʻ ʻ podshohona berib, martabasini hamma umarolardin mumtoz qilibdur” 23 . Qo qon xonligidan farqli ravishda Buxoro amirligida qo shbegi mansabi bosh ʻ ʻ vazir hisoblanib, poytaxt uning nazorati ostida bo lgan. Ayniqsa, mang itlar ʻ ʻ hukmronligi davrida bu mansabning mavqei yuqori bo lgan. Xiva xonligida ham ʻ qo shbegi Qo qon xonligidagi singari bosh vazirdan keyingi o rinda turgan asosiy ʻ ʻ ʻ amaldorlardan hisoblangan bo lsada, ikkala xonlikda bu mansabdagi vazirlarning ʻ faoliyati bir-biridan keskin farq qilganligini ko rish mumkin. ʻ Xivada qo shbegi ʻ moliya – soliq ishlariga mutasaddi rahbarlardan sanalgan. 3. Parvonachi - bu unvon egasi xon nomiga kelgan xat va arizalarni saroyga olib kirib, javobini olib chiqqan. Bu unvon boshqa unvon sohiblariga ham 23 Madrahimov Z.Sh. Qo qon xonligida savdo munosabatlari: Tarix fan. nomz…diss. – Toshkent: O zRFATI, 2009 ʻ ʻ 25 berilgan. O z davrida xonlikda Aziz parvonachi shunday lavozimda faoliyatʻ yuritgan. Musulmonqul Qo qon atrofidagi hokimiyatni qo lga kiritganidan so ng ʻ ʻ ʻ Aziz parvonachiga Toshkent hokimligini taqdim etadi. Keyinchalik xonlikda siyosiy vaziya keskinlashib Musulmonqul mingboshilikdan tushurilgach Aziz parvonachining ko magida ikkinchi marortaba (1847 yil) mingboshilik mansabiga ʻ ko tarilgan. ʻ Hattoki o z homiysi sifatida bilgan Musulmonqulni uchinchi marotaba ʻ (1848 yil) ham mingboshilikka qaytaradi. Shig ovul - saroyga tashrif buyurgan elchilar va choparlarni xon huzuriga ʻ boshlab kiruvchi amaldor. Manbalarga ko ra, bu mansabdagi amaldorning ʻ vazifalari keng bo lgan. ʻ Odatda boshqa davlatlarga yuboriladigan elchilar nomzodini ham xonga shig ovul tavsiya etgan. Bu xususida Sulton Sayyidxon (1863-1865) davrida ʻ shig ovul mansabida bo lgan muarrix Muhammad Yunus bosh vazir Aliquli ʻ ʻ amirlashkarga nufuzli martabaga ega bo lgan Ali Akbar hoji naqib, Eshon qozi, ʻ Abulqosimxon eshon va Yo ldosh karvonboshilarni elchilikka nomzod etib ʻ ko rsatganligini qayd etib o tadi. Shuningdek, Qo qon tarixnavisligi maktabida ʻ ʻ ʻ Toyib nomi bilan mashhur mullo Muhammad Yunusjon Shig ovul ham katta ʻ maqomga ega bo lgan vakillaridan biridir. U bir qancha tarixiy asarlarning muallifi ʻ bo lib, xonlik davrida Aliquli amirlashkar (1830 yil 11 may, 1865 yil)ning ʻ muovini, podsho Rossiyasi Toshkentni bosib olgandan so ng Sharqiy Turkistonda ʻ Yorkand hokimi bo lgan, 1877 yildan keyin Qo qonga qaytib, qozi lavozimida ʻ ʻ ishlagan. Uning “Tuhfayi Toyib” va “Tarixi Aliquli amirlashkar” asari Qo qon ʻ tarixnavisligining yirik asarlaridan biridir 24 . 4. Hudaychi – xonning yaqin yordamchisi (Tarixi Turkiston asarida “... bu zot xonga adyutanthukmida bo lub, xonga mazsus beruladurgon arizaga va ʻ bo lak ishlariga vosita bo ladur” – deyiladi). 6. Tunqator ʻ ʻ – tun bo yi uyg oq ʻ ʻ bo ladigan soqchi. Xonning dam olishi va yurishlari vaqtida qo riqchilik qilib, ʻ ʻ xonning yaqin kishilaridan tayinlanadigan amaldor bo lib, Tarixi Turkiston asarida ʻ u quyidagicha ta’riflanadi. “... tunqotir/tunqator. Bu mansabdagi odam xonni 24 Mahmudov Sh.Y. Qo qon xonligining ma’muriy-boshqaruv tizimi (1709-1876): Tarix fan. nomz…diss. – T.: ʻ 2007 26 maxsus yotadurgon joyiga pospondek, kechasi doimo uxlamay xonni amriga muntazir bo lub turadur”. 7. Noib – jamiyki sarbozlar uning ixtiyorida bo ladiganʻ ʻ mansab egasi 8. Otaliq – xon yoki xonzodaning murabbiysi, ularning homiylari. Ular tarbiyalagan xonzoda taxtga o tirganidan so ng, otaliqlar ham yuqori mansab ʻ ʻ va unvonlarni egallagan. 9. Dodxoh – xon oldiga fuqarolarning xohish-istak hamda maqsadlarini bayon etish huquqiga ega mansab, saroy unvoni. 10. Mehtarboshi - xon otxonasining boshlig i hamda zakotchi. Zakotxona mehtari zakot uchun ʻ aholidan eng yaxshi otlarni olardi. Miroxur vazifasi ham shunga yaqin, lekin u faqat otxonaga va otlarga javobgar edi. 11. Sharbatdor - eng oliy va faxriy unvonlardan. Xonga xos majlislarda va safarlarida xizmat qilardi. 12. Dasturxonchi – xon dasturxoniga, umuman, oshxonasiga javobgar mansab, xon saroyidagi ziyofatlarni uyushtirgan. 13. Xazinachi – davlat xazinasining hisob-kitobiga javobgar shaxs. Xazinachilar viloyat markazlarida ham faoliyat yuritgan. 14. Mahramboshi. 15. Eshikog aboshi (Eshikog asi yoki chehraog asi) – eshik ʻ ʻ ʻ oldidagi soqchi, posbon. Xon mahramlari va soqchimulozimlarining boshlig i. ʻ Notanish kishilarni xon huzuriga ijozatsiz qo ymaslikka javobgar shaxs. 16. ʻ Ponsadboshi – besh yuz nafar askarlardan iborat guruh rahbari. 17. To qsabo – ʻ o zlarining tug iga ega bo lgan harbiy guruhning boshlig i. 18. Devonbegi – xon ʻ ʻ ʻ ʻ devonining boshlig i, Qo qon xonligi viloyatlaridan Toshkent va Dashti qipchoq ʻ ʻ mulkida ham devonbegi mansabi bo lgan. Mamlakat xazinasiga tushadigan ʻ mablag lar va ularning sarf xarajati devonbegi nazoratida bo lib, ular maxsus ʻ ʻ kirim-chiqim daftarlarida qayd qilib borilgan. Xonlik devonxonasida vaqf yerlari, machit va madrasalarga tegishli kirim-chiqim yozuvlari, xonga hadya qilingan sovg alar hisoboti hamda muhim statistik ma’lumotlar qayd etilgan daftarlar ʻ saqlangan. 19. Mirzaboshi. 20. Sarkor – saroydagi xon amaldorlarining boshlig i. ʻ Bu mansabdagi shaxs xonga tegishli shifoxonalar, korxonalar hamda qurilish ishlariga ham boshchilik qilgan. 21. Miroxurboshi. 22. Yuzboshi - yuz kishilik dastaning boshlig i. 23. Bekovulboshi. 24. Dahboshi (o nboshi) - o n nafarlik ʻ ʻ ʻ jangovar dastaning sardori 25 . 25 Mahmudov Sh.Y. Qo qon xonligining ma’muriy-boshqaruv tizimi (1709-1876): Tarix fan. nomz…diss. – T.: ʻ 2007 27 Ayrim tadqiqotlarda xonlikdagi Oliy darajali unvon va mansablarni darajalarga bo linganligini ko rsatadi. Jumladan: Oliy darajali unvon vaʻ ʻ mansablarga otaliq, beklarbegi, biy, devonbegi, xazinachi, inoq, eshikog asi, ʻ parvonachi, dodxoh, dasturxonchi, sarkor, sharbatdor, oftobachi, qorovulbegi (saroyda), tunqator, qushbegi kirgan. O rta darajali unvonlar va amallarga: kitobdor, risolachi, bakovul, ʻ mirzoboshi, sarmunshi, mehtari zakotxona, miroxo r, shig ovul va past darajali ʻ ʻ mansablarga: salomog asi, mirzo, fayzi, munshi, surnaychi, karnaychi, dafchi, ʻ chopquchi, jarchi (boshi), shotir, zinbardor (egarchi), jilovdorlar kirgan. Yuqoridagi amal va mansab egalari o z xizmatlari evaziga yillik maosh (pul, ʻ ot, qo y, g alla ko rinishida) olganlar. Bundan tashqari, ularga tegishli yer-mulklar ʻ ʻ ʻ ham berilgan. Davlat o zining ichki va tashqi siyosati, jamiyat bilan olib boruvchi ʻ aloqalarini asrlar davomida shakllanib, mukammallashib borgan murakkab boshqaruv organiga tayanib amalga oshirgan. Sh.Maxmudov o z tadqiqotlarida Muhammad Hakimxon to raning ʻ ʻ «Muntaxab ut-tavorix» asariga tayanib xonlik markaziy boshqaruvida beshta vazir bo lganligini eslatib o tadi. Bu vazirlar XIX asrning o ninchi yillariga qadar ʻ ʻ ʻ xonlikning markaziy boshqaruv tizimida faoliyat ko rsatgan va davlatning siyosiy, ʻ ijtimoiy-iqtisodiy hayotida olib borgan siyosatini amaliyotga tatbiq etishga mas’ul bo lgan. Besh vazirlarga devonbegi, qo shbegi, inoq kabi lavozimlar to g ri keladi ʻ ʻ ʻ ʻ deb hisoblasak, Olimxon davrini misol qilib olganda u istilo qilib egallab olgan shaharlarga yuqori markaziy boshqaruvdagi mansabdorlarni tayinlagan (jumladan, 1806 yil O ratepa egallab olingach Qadam inoq hokim etib tayinlagan) ʻ 26 . XIX asrning boshlariga kelib, Qo qon xonligini idora etishda bir qator ʻ islohotlar amalga oshirildi. Olimxonning (1798-1810) mamlakat hududini kengaytirish borasida olib borgan harbiy harakatlarini Umarxon (1810-1822) davom ettirib, markazlashgan davlatni kuchaytirishga harakat qildi. Umarxon taxtga o tirgan yilidan boshlab savdo diplomatik aloqalarni yo lga qo yib, ʻ ʻ ʻ markaziy hokimiyatda bir qator yangi vazifa va mansablarni joriy qildi. “Muntaxab 26 Xudoyqulov T.D. XIX asrda Qo qon xonligining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayoti: Tarix fan. nomz… ʻ diss. – Toshkent: O zMU, 2009. 24-30b ʻ 28 ut-tavorix” asarida Qo qon xonlari Olimxon, Umarxon va Muhammad Alixonʻ hukmronlik qilgan davr kengroq yoritilgan va xonlik markaziy boshqaruviga oid bir qancha ma’lumotlar keltirilgan. Bu ma’lumotlarga ko ra, davlat boshqaruvidagi ʻ turli mansab va amallarga oliy hukmdorning buyrug i bilan tayinlangan. Buni asar ʻ muallifi 1815 yilda Umarxon bir necha shaxslarni sadr, devonbegi, mirzaboshi, qo shbegi, parvonachi etib tayinlaganligini keltirib o tgan. Bular haqida Qo qon ʻ ʻ ʻ xonligining markaziy boshqaruv tizimidagi mansabdorlarning faoliyatini o rganish ʻ orqali oydinlik kiritish mumkin. Davlat boshqaruvida oliy hukmdordan keyingi o rinda bosh vazirturgan, u mingboshi nomi bilan atalgan. Qo qon xonligi bosh ʻ ʻ vaziri bo lgan mingboshi va uning faoliyati xususida ayrim tadqiqotlarda ʻ quyidagicha ma’lumot berib o tiladi. “ ... ushbu amaldor davlatning barcha ichki ʻ ishlarini boshqarib, shu bilan birga, tashqi siyosiy ishlarda ham xonning bosh maslahatchisi bo lgan”. ʻ Davlat o zining ichki va tashqi siyosati, jamiyat bilan olib boruvchi ʻ aloqalarini asrlar davomida shakllanib, mukammallashib borgan murakkab boshqaruv organiga tayanib amalga oshirgan. Bu organ Markaziy Osiyo xonliklarida hukmdorlarning huzuridagi Oliy kengash bo lib, tarixiy manbalarda u ʻ «maslahat», «xos majlis», «mashvarat», «majlisi sultoniy» kabi so zlar bilan ifoda ʻ qilinadi. Qo qon xonligidagi Oliy kengashning tarkibi haqida so z borar ekan, ʻ ʻ uning tarkibiga markaziy davlat boshqaruvidagi barcha mansabdorlar a’zo etib kiritilganligini alohida ta’kidlamoq lozim. Tarixiy manbalarning guvohlik berishicha, Qo qon xonligining bosh vaziri bo lgan mingboshi hamda oliy diniy ʻ ʻ mansabdor – shayx ulislom kengashning doimiy a’zosi bo lgan. Shuningdek, ʻ xonlikning bosh qozisi, ya’ni qozikalon va harbiy ishlar bo yicha ikki sudya – ʻ qoziaskar ham kengashda ishtirok etgan. XIX asrning 30 - yillariga kelib markaziy davlat boshqaruvida muhim vazifalar qatoriga kirgan dasturxonchi va risolachi ham kengash a’zosi bo lgan ʻ 27 . Xudoyorxon hukmronligining birinchi davrida Kengash tarkibi to rtta ʻ qipchoqdan iborat bo lgan. XIX asrning 60-yillariga kelib kengash kengaytirilib, ʻ 27 https://docx.uz/document/qo-qon-xonligida-davlat-boshqaruvi-abc01b4e?lang=uz/Murojaat etilgan sana: 17.04.2025 29 markaziy davlat boshqaruvidagi 12 kishidan iborat mansabdorlar kengash tarkibiga kiritiladi. «Ansob us-salotin va tavorix ul-xavoqin» asarida ham Abdukarimbiy huzurida kengash mavjud bo lganligi tasdiqlanib, bu kengashda umaro va fuzalolarʻ pinhoniy maslahat qilishlari va muayyan masalalar yuzasidan qaror chiqarishlari haqida habar beriladi. Qo qon xonligida XIX asrning 50-yillariga kelib markaziy boshqaruv ʻ tizimida ayrim mansab va amallar o zgarishlari yuz bergan. Xonlikda yuzaga ʻ kelgan siyosiy boshbodoqlik, oliy hukmdorlarning yosh bo lganligi tufayli, davlat ʻ turli shaxslar orqali boshqarilganligi uchun markaziy boshqaruv tizimida ma’lum o zgarishlar yuz berdi. Ayrim mansab va amallar egalarining vakolatlari ʻ kengaytirildi yoki cheklandi. Jumladan, Bu davrga kelib Qo qon xonligi mansabi ʻ vakolatlari boshqa, ya’ni mirzaboshi mansabida biriktirilgan. Shuningdek, mirzaboshining xizmat doirasiga devonbegining vazifalaridan tashqari yana bir vazifa yuklatilgan. Qo qon xonlari hokimlarni almashtirish vaqtida ular ʻ boshqargan viloyatlar byudjet mablag larining sarf-xarajati ustidan taftish ʻ nazoratini olib borgan va bu ish aynan mirzaboshi tomonidan amalga oshirilgan. Mallaxon (1858-1862) hukmronligi davrida markaziy boshqaruv tizimida aynan ushbu vazifani Muhammad Yunus bajargan. Tadqiqotchilarning fikriga ko ra Qo qon xonligi tarixiga oid bo lgan barcha ʻ ʻ ʻ manbalarda XIX asrning boshlariga qadar kechgan tarixiy jarayonlar hamda taxtga o tirgan hukmdorlar va ularning davlat boshqaruvida olib borgan faoliyatlari ʻ yoritiladi. Biroq ularda mansab va mansabdorlar nomi XIX asrning o ninchi ʻ yillaridan keyingi davrlarda yoritilgandagiga nisbatan juda kam uchraydi. Shuning uchun ham xonlikning markaziy boshqaruv tizimini, xususan, Muhammad Hakimxon to ra e’tirof etgan besh vazirdan ayrimlarining qanday mansab va ʻ unvonga ega bo lganligini hamda ularga qanday vazifalar yuklatilganligini ʻ aniqlash qiyinlashadi. Qo qon xonlaridan Olimxon, Umarxon va Muhammad Alixon hukmronlik ʻ qilgan davrlari haqida ko proq ma’lumot beruvchini «Muntaxab ut-tavorix» ʻ 30 asarida xonlik markaziy boshqaruviga oid ma’lumotlar beriladi. Ulardan aniq bo lishicha, davlat boshqaruvidagi turli mansab va amallarga oliy hukmdorningʻ buyrug i bilan turli amaldorlar tayinlangan. ʻ Shuningdek, xon saroyida mingboshi boshchilik qiladigan Kengash tuzilgan bo lib, bu kengash saroydagi davlat ahamiyatiga molik muhim ishlarni ko rib ʻ ʻ chiqqan. Xon avlodlari xonzoda, amirzoda, mirzoda, shahzoda, to ra deb ʻ atalganlar. Xonlikdagi davlat Nizomi mutlaq yakka hokimlik bo lib, xonning o zi ʻ ʻ cheklanmagan hokimiyatga ega bo lgan bo lsada, ma’lum tarixiy davrlarda uning ʻ ʻ salohiyati va hokimiyati cheklanib, saroy amaldorlari hamda qo shin ʻ boshliqlarining xonga ta’siri kuchli bo lgan. Bunga misol qilib yuqorida ta’kidlab ʻ o tganimizdek, Xudoyorxon davrida Musulmonqulning mingboshi va otaliq ʻ bo lgani yoki Sulton Sayidxon davrida Aliqulining amirilashkarlik va vazirlik ʻ lavozimida ish yuritgani. Xulosa qilib aytganda, Qo qon xonligi saroyidagi mansab va unvonlar davlat ʻ boshqaruvida o ziga xos xususiyatga ega edi. Markaziy Osiyodagi o zbek ʻ ʻ xonliklaridan mazmun jihatdan unchalik farq qilmgan mansab va lavozimlar ko rsatilgan vazifalari, yumushlari bilan farq qilgan xolos ʻ 28 . 28 https://docx.uz/document/qo-qon-xonligida-davlat-boshqaruvi-abc01b4e?lang=uz/Murojaat etilgan sana: 17.04.2025 31 XULOSA Xulosa qilib aytganda O zbek davlatchiligi tarixida Qo qon xonligi tarixiʻ ʻ muhim o rin egallaydi. Qo qon xonligi qisqa davr mavjud bo lgan bo lsada, ushbu ʻ ʻ ʻ ʻ xonlik davridan bugungi kunga qadar ko plab ilmiy-adabiy va moddiy meros ʻ qolgan. Ammo bu meros bugungi kunga qadar to liq tadqiq etilmagan. Bu borada ʻ amalga oshirilishi kerak bo lgan ilmiy izlanishlar hali talaygina. ʻ “Barchamizga ma’lumki, har bir suveren davlat o zining betakror tarixi va ʻ madaniyatiga egadir. Bu tarix, bu madaniyatning haqiqiy ijodkori, yaratuvchisi esa haqli ravishda shu mamlakat xalqi hisoblanadi. O zbekistonimizning ko p asrlik tarixi va keyingi 25 yillik rivojlanish davri, ʻ ʻ o z davlat mustaqilligi va suverenitetini mustahkamlashga qaratilgan taraqqiyoti bu ʻ haqiqatni yana bir bor yaqqol tasdiqlab berdi. Ana shu bunyodkorlik jarayonining qudratli va hal qiluvchi kuchi, hech shubhasiz, ko pmillatli xalqimizdir. O zbek ʻ ʻ xalqining necha ming yillik tarixida qanday murakkab davrlar, og ir sinovlar ʻ bo lganini barchamiz yaxshi bilamiz. O zbekistonning eng yangi tarixi va biz ʻ ʻ erishgan olam- shumul yutuqlar mard va matonatli xalqimiz har qanday qiyinchilik, to siq va sinovlarni o z kuchi va irodasi bilan engib o tishga qodir, deb ʻ ʻ ʻ baralla aytishga to la asos beradi” – deb takidlaydi prezidentimiz Shavkat ʻ Mirziyoyev. O zbekiston mustaqillik yillarida yosh avlod tarbiyasiga chuqur e‘tibor ʻ qaratmoqda. Ularning har tomonlama yetuk shaxs bo lib shakllanshiga katta ʻ imkoniyat va sharoitlar yaratib bermoqda. Bugungi kunda ta‘lim sohasida olib borilayotgan tub islohotlar bundan darak beradi. Shundan kelib chiqqan holda o qituvchilarga ham ma‘sulyat yuklatilgan bo lib, ular yoshlarni kelajagimiz ʻ ʻ poydevori, buyuk ishlar izdoshlari qilib tarbiyalashda muhim o rin tutishlari lozim. ʻ Bugungi kunda o rta ta’lim tizimi, kasb hunar kollejlari, akademik litseylarda ʻ ta‘lim jarayoniga pedagogik texnalogiyalar keng joriy etilmoqda. Pedagogik texnalogiyalar keng joriy etilmoqda. Pedagogik texnalogiyalar asosida o tilgan ʻ o quv mashg ulotlari o quvchilarni va talabalarni teran va mustaqil fikrlash, ʻ ʻ ʻ 32 dunyoqarashini kengaytirish, asosiysi jamiyatda o z o rnini topishga yordamʻ ʻ beradi. Xonlikning markaziy boshqaruv tizimi o z taraqqiyotida uch bosqichdan ʻ o tgan. Birinchi bosqich xonlikda markaziy davlat boshqaruv tizimining ʻ shakllanishi, ikkinchi bosqichda mamlakatda kechgan siyosiy jarayonlar, iqtisodiy va madaniy hayot borasida rivojlanish, bu davrda hukmronlik qilgan hukmdorlarning o z ichki va tashqi siyosatlarida markaziy boshqaruv tizimida ʻ xonlikda mavjud bo lmagan mansablarning joriy etilishi bilan tavsiflanadi. ʻ Xonlikda bir qator islohotlarning amalga oshirilishi natijasida o z davrining ʻ murakkab boshqaruv tizimi yuzaga kelgan. Uchinchi bosqichda mamlakatning hukmdorlari emas, ularning vasiylari tomonidan boshqarilgan, ular hokimiyatni uzoqroq vaqt qo lda ushlab turish maqsadida boshqaruvning avtoritar uslubdan ʻ foydalangan. Markaziy boshqaruv tizimidagi ko pgina mansab va amallarni ʻ vakolati qisqarganligi yoki tugatilganligi markaziy boshqaruv tizimining soddalashtirilganligi, ayrim mansablarning vazifasi boshqa mansabdorlarga yuklatilishi oqibatida o z-o zidan bu mansabning nomi ham tugatilgan. Xonlikning ʻ ʻ mahalliy boshqaruv tizimi boshqa xonliklaridagiga o xshash bo lib, xonlikda bu ʻ ʻ tizimning o ziga xos xususiyatlari ham mavjud bo lgan. Mahalliy boshqaruv ʻ ʻ tizimida ham markaziy boshqaruv tizimidagi kabi XIX asrning 50-70 yillarida murakkab boshqaruv tizimi soddalashib, turli mansab egalarining vakolatlari bitta amaldorga o tgan. Shuningdek, Qo qon xonligining mahalliy boshqaruv tizimi ʻ ʻ asosan mamlakat xazinasiga mablag to plash, ya’ni soliq tizimi bilan band ʻ ʻ bo lganligini ko rishimiz mumkin. ʻ ʻ Mahalliy hukmdorlar hisoblangan hokimlar ko p hollarda o zi ʻ ʻ boshqarayotgan hududning iqtisodiyotiga, aholining farovon hayot kechirish uchun amaliy tadbirlarni amalga oshirish haqida o ylamaganlar. Xonlik boshqaruv ʻ tizimidagi bunday holat aholining noroziligini kuchaytirgan. Oqibatda Rossiya imperiyasining Qo qon xonligining shimoliy hududlari bo lgan janubiy qozoq ʻ ʻ yerlarini jadal bosib olishiga imkon tug ilgan. Umuman olganda juda katta ʻ sarxadlarni birlashtirgan xonlikning ma’muriy–hududiy bo linishi va ʻ 33 boshqaruvida, boshqa O rta Osiyo xonliklaridan farqli va o xshash jihatlar mavjudʻ ʻ bo lgan.Farqli jihatlaridan biri, XIX asr birinchi choragida qurilgan harbiy qal’alar ʻ muhim rol o ynaydi. Ular davlatning chegara hududlari, xonlikning dasht aholisini ʻ itoatda tutish va markaziy hokimiyat siyosatini joylarda amalga oshirishda muhim o rin tutgan. Ushbu mavzuni o rta ta’lim tizimida o qitilishini samarali tashkil ʻ ʻ ʻ etish maqsadida yangi pedagogik va axborot texnologiyalaridan foydalangan holda o quvchilarga yetkazib berish maqsadga muvofiqdir. Bu vazifani amalga oshirish ʻ davomida turli zamonaviy pedtexnalogiyalarni qo llashga harakat qildik. ʻ 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ I. Rahbariy adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo lishi kerak. - ʻ Toshkent: O zbekiston, 2017. ʻ 2. Mirziyoyev Sh. Erkin va farovon, demokratik O zbekiston davlatini ʻ birgalikda barpo etamiz. – Toshkent: O zbekiston, 2016 ʻ II. Asosiy adabiyotlar : 3. Набиев Р. Из истории Кокандского ханства. Тошкент. 1973. – с.54 4. Наливкин В. Краткая история Кокандского ханства. Казань. 1886. – с.98 5. Muhammad Yunus Toyib. Tarixi Alimquli Amirlashkar//Sh.Vohidov. Sharq yulduzi. 1996. №1. - 218 -b. 6. Maxmudov Sh . Qo ʻ qon xonligining ma ’ muriy bo ʻ linishi masalasiga oid mulohazalar // Farg ʻ ona vodiysi . 2011. – 156- b . 7. J.Rahimov O zbekiston tarixini o rganishda arxiv manbalaridan ʻ ʻ foydalanish. T. O qituvchi. 1995. – 113-b. ʻ 8. Azamat Ziyo. O zbek davlatchiligi tarixi. T., ―Sharq, 2000. – 57 b. ʻ 9. Sh.Vohidov. Qo qon xonligida unvon va mansablar ―Sharq yulduzi, T., ʻ 1995. – 185-b. 10. N.Norqulov, U.Jo rayev. O zbekiston tarixi. T.,Sharq 2010. – 68-b. ʻ ʻ 11. R.Shamsiddinov, Sh Karimov, O . Ubaydullayev. Vatan tarixi. T.Sharq. ʻ 2003.- 251-b. 12. Ahmedov B.R. O‘zbekiston xalqlari tarixi manbalari. Toshkent. 2001 yil. – 103-b. 13. Avaz Muhammad Attor. Tarixi jahonnamoyi/ Fors-tojik tilidan Sh. Vohidov tarjimasi// Sharq yulduzi. 1991. – 89-b. 14. Mirzoolim Mushrif. Qo qon xonligi tarixi (Ansob us-salotin va tavorix ʻ ulxavoqin). T.: Adabiyot va san’at, 1995. – 73-b. 15. Mullo Olim Mahdum Hoji. Tarixi Turkiston. – Qarshi.: Nasaf 1992. – 29-b. 35 16. Boboyev H., Hidirov Z., O zbek davlatchiligi tarixi. II kitob. T.: Fan vaʻ texnologiyalar, 2009. – 274-b. 17. Qosimov.Y. Qo qon xonligi tarixi ocherklari. Namangan: 1994. – 142-b. ʻ 18. Vohidov Sh. Qo qon xonligida tarixnavislik. T.: Akademnashr, 2010. – 112- ʻ b. 19. Vohidov Sh. Qo qon xonligidagi unvon va mansablar// Sharq yulduzi. T.: ʻ 1995. - № 3-4. – 95-b. III. Avtoreferat va dissertatsiyalar 20. Ahmedova M.T. Qo qon xonligining tashkil topishi, davlat tizimi va huquq ʻ manbalari. Yurid. fanlar nomzodi. …diss. – T., 2010. 21. Madrahimov Z.Sh. Qo qon xonligida savdo munosabatlari: Tarix fan. ʻ nomz…diss. – Toshkent: O zRFATI, 2009. ʻ 22. Mahmudov Sh.Y. Qo qon xonligining ma’muriy-boshqaruv tizimi (1709- ʻ 1876): Tarix fan. nomz…diss. – T.: 2007. 23. Xudoyqulov T.D. XIX asrda Qo qon xonligining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy ʻ va madaniy hayoti: Tarix fan. nomz…diss. – Toshkent: O zMU, 2009. 24- ʻ 30b. IV. Internet resurslari 24. https://docx.uz/document/qo-qon-xonligining-boshqaruv-tizimi-va-uni-o- qitishning-talim-texnologiyasi-e749f084?lang=uz/Murojaat etilgan sana: 17.04.2025 25. https://docx.uz/document/qo-qon-xonligida-davlat-boshqaruvi-abc01b4e? lang=uz/Murojaat etilgan sana: 17.04.2025 36

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. QOʻQON XONLIGI TASHKIL TOPISHI VA BOSHQARUV TIZIMINING SHAKLLANISHI

1.1. Mavzuning manbashunosligi va tarixshunosligi

1.2. Qoʻqon xonligida boshqaruv tizimining shakllanishi

II BOB. XONLIKNING MAHALLIY BOSHQARUV TIZIMI VA UNING OʻZIGA XOS XUSUSIYATLARI

2.1. Xonlikdan mahalliy boshqaruv tizimida olib borgan islohotlar

2.2. Mahalliy boshqaruv tizimida mansab va unvonlar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

Купить