Qobiliyatlar - Психология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	61.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Психология

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Qobiliyatlar

Купить

MAVZU: QOBILIYAT LAR
REJA:
KIRISH… ………………………………………………………………….….…3
I.BOB. QOBILIYAT HAQIDA TUSHUNCHA… …………………….….….5
1.1. Shaxs qobiliyatining talant, iste`dod, talant, mayllar va qiziqishlar bilan
bog`liqligi haqida ………………………………………………………………...11
1.2. O`quvchilar qobiliyatini tashxis qilish haqida ……………………………...21
I.BOB.XULOSASI………………………………………………………………25
II.BOB. PEDAGOGIK QOBILIYAT VA UNING TARKIB I HAQIDA
TUSHUNCHA…………………………………………………………………..26
2.1. Qobiliyatni tarkib toptirishga individual yondoshish masalalari haqida …… . 26
2.2. Pedagogik qobiliyatlarni rivojlantiruvishda psixotreningni o`rni … …….…..28
II.BOB.XULOSASI………………………………………………………….….30
III. XULOSA …………………………………………………………………… . 31
IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR… ………………………………...32

KIRISH.
Kurs ishinig dolzarbligi: O ` zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining IX
sessiyasi mamlakatimizda xalq ta ` limi tizimining o ` zbek modelini belgilab
beruvchi “ Ta ` lim to ` g ` risida qonun va qadrlar tayyorlash milliy dasturi ” ni qabul
qildi .
Inson omili bilan bog`liq, milliy dasturning barcha muhim vazifalarini hal
qilishda psixologiya fani g`oyat katta rol o`ynaydi.
Milliy dasturni amalga oshirish bilan bog`liq muhim muammolardan biri:
“... avval aytganimizdek, tarbiyachi, ya`ni o`qituvchiga borib taqalayapti”-deb
ta`kidlaydi. I.A.Karimov so`zini davom ettirib: “Tarbiyachilarning o`ziga
zamonaviy bilim berish, ularning ma`lumotini, malakasini oshirish kabi paysalga
solib bo`lmaydigan dolzarb masalaga duch kelmoqdamiz”.
O`quvchilarga zamonaviy bilimlarni berish uchun o`qituvchining o`zi
shunday bilimga ega bo`lmog`i lozim.
Shuning uchun ham hozirda yangi turdagi o`rta maxsus bilim yurtlarida dars
berish qobiliyatiga ega bulgan pedagoglarni tayyorlash masalasi jiddiy
qo`yilmoqda.
Kurs ishi maqdsadi: Maktab va bilim yurtlarida ishlayotgan ko`pchilik
o`qituvchilar bunday vazifalarni bajarishga hali tayyor emaslar.
Akademik listeylar va kasb-hunar kollejlari ilmiy tomondan asoslangan,
mazmuni jihatidan jahon stanlartlariga mos keladigan dasturlarni olmoqdalar.
Akademik listey va kasb –hunar kollejdarida dars berish qobiliyatiga ega bo`lish
uchun o`qituvchi eng olijanob hislatlarga ega bo`lishi kerak.
Akademik listeylar va kasb –hunar kollejlari uchun o`qituvchilarni
tayyorlash O`zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining 1998 yil 24
fevraldagi qaroriga binoan Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat Pedagogika
universiteti zimmasiga yuklangan.
Yangi turdagi o`rta maxsus o`quv yurtlarida ishlash qobiliyatiga ega bo`lgan
pedagogik qadrlarni tayyorlash Nizomiy nomidagi TDPU ning bosh vazifasi bo`lib
qolmoqda.
3

Kurs ishi vazifasi: “Qadrlar tayyorlash Milliy dasturi” (avgust 1997 yil)
ta`limning uzluksiz o`zbek modeliga asos solib, uning asosiy vazifasi kamil
shaxsni shakllantirishdir.
Dasturning muhim vazifalaridan biri ta`lim oluvchilarning aqliy individual
xususiyatlari va qobiliyatlarini tarkib toptirish bo`lib hisoblanadi.
Qobiliyatlar muammosi psixologiya fanida qiziqarli va ma`lum darajada
tadqiq qilingan muammolardan biridir. Bu muammo yuzasidan qadimdan to shu
kunga qadar olimlar izlanishlar olib borganlar.
Insonning imkoniyatlarini o`rganishga Sharq mutafakkirlari (Forobiy,
Beruniy, Abu Ali ibn Sino), Rossiya psixologlari (B.M.Teplov, B.G.Ananev, N.V.
Kuzmina, S.L.Rubinshteyn, A.G.Kovalev, V.N.Myasishev), /arb olimlari (A.Bine,
T.Simon, F. Galton, V.Shtern, U. Olloport, K.Rodjers) kabilar katta xissa
qo`shganlar. Ushbu muammo ustida O`zbekiston psixolog olimlari (E./oziev,
R.Gaynutdinov, M.G.Davletshin, B.R.qodirov, V.A.Tokareva va boshqalar) ham
izlanish olib borganlar.
Ma`lumki, turli kishilarni bir xil sharoitlarga va vaziyatlarga qo`yilganda
ular turli muvaffaqiyatlarga erishadilar. Bunday paytlarda “qobiliyatlar”
tushunchasiga suyanamiz va muvaffaqiyat asosini qobiliyat deb tushuntiramiz. Bu
tushunchadan ba`zi odamlarni yangilikni boshqalardan ko`ra tezroq va yaxshiroq
o`zlashtirganlarida ham foydalanamiz.
Qobiliyatlar o`zi nima? “qobiliyatlar” psixologiyada keng va anchadan beri
foydalanganligiga qaramay turli adabiyotlarda turlicha talqin etiladi. Agar barcha
tushunchalarni birlashtirib, mo``jaz klassifikastiyani faraz qiladigan bo`lsak,
“qobiliyat” tushunchasi uzoq muddatning rivojlanish jarayonida yuzaga kelganiga
amin bo`lamiz.
“Qobiliyatlar-inson ruhiyatining xususiyati bo`lib, u barcha psixik jarayonlar
va holatlarning yig`indisi sifatida tushuniladi”.
4

I.BOB. QOBILIYAT HAQIDA TUSHUNCHA
Ushbu tushunchaning kamchiliklari nimadan iborat? Bu tushuncha asoschisi
Xristian Volf (1679-1754) hisoblanib, uning nazariyasiga ko`ra barcha psixik
xodisalar qobiliyatlar kategoriyasiga kiritilgan. Bunday yondashuvda muayyan
qobiliyatlar tizimini aniqlash mumkin emas edi.
Qobiliyatlarni inson hayotidagi ahamiyati ham aniqlanmagandi. Shuning
uchun bu tushuncha psixologiyada keng tarqalmadi.
XVIII-XIX asrlarda “qobiliyat bu umumiy va maxsus bilim, malaka va
ko`nikmalar yig`indisi bo`lib, u turli faoliyat muvaffaqiyatini ta`minlaydi. Yangi
qarashlar yuzaga keladi”.
Ushbu tushuncha to`g`rimikan? Uning kamchiligi nimada?
Amaliyotda biz ma`lum qobiliyatga ega bo`lgan, lekin etarli bilimga ega
bo`lmaganligi tufayli o`zini namoyon qila olmagan kishilarni bilamiz.
Yuqorida aytilgan fikrlarimizning dalili sifatida yosh V.Surikovni (rus
rassomi) Sank Peterburg rassomchilik Akademiyastga o`qishga qabul
qilinmaganida, u bir yilikona chizish ustaxonasida rassomchilik ko`nikmalarini
egallaydi va kelasi yilgi xuddi o`sha imtihondan yiqitgan domlalar uni
Akademiyaga o`qishga qabul qiladilar.
Albert Enshteyn o`rta maktabda o`qib yurganida o`rtacha o`quvchilardan
bo`lib, uning genialligini namoyon qiluvchi hech narsa bo`lmagan.
Qobiliyatlar bilimlar, ko`nikmalarda emas, balki ularni egallash
dinamikasida ya`ni bilim, ko`nikmalar qanday sharoitda tez, chuqur va oson
egallanishida namoyon bo`ladi. Bu tushunchadan bugungi kunda ham
foydalaniladi.
Va nihoyat, yana bir tushunchani ko`rib chiqasmiz. “qobiliyat-bu bilim
ko`nikma va malakalarni namoyon bo`lishi emas, balki ularni tez o`zlashtirilishi va
uni amaliyotda samarali qo`llanilishidir”.
Ushbu tushunchaning yangiligi va to`laligi nimada?
Ushbu tushunchada qobiliyatlar bilim, ko`nikma va malakalarga
tenglashtirilmay, ularga nisbatan insonning munosabati, bilim, malaka va
5

ko`nikmalarni o`zlashtirish engilligi, tezligi va chuqurligi, hamda ularni ma`lum
bir faoliyatni engil o`zlashtirishida va shu faoliyatning muvaffaqiyatli bajarishda
namoyon bo`ladi.
Shunday qilib, qarama-qarshiliklarni engish hamda haqiqatni izlash
oqibatida olimlar quyidagi xulosaga keldilar. “qobiliyatlar shaxsning individual
psixologik xususiyati bo`lib, unga bilimlar, ko`nikmalar va malakalarni
o`zlashtirilishining to`liqligi, tezligi, engilligi, chuqurligi hamda turli faoliyatni
o`zlashtirish va uni muvafaqqiyatli bajarishga bog`liqdir”. Bu tushunchani
psixologiyasiga yirik Rossiya olimi B.M.Teplov (1896-1965) kiritgan bo`lib, u
bugungi kunda keng tarqalgandir.
Yuqorida aytib o`tilganidek, B.M.Teplov qobiliyatlarining umumiy
nazariyasini ishlab chiqishga o`z xissasini qo`shgan B.M.Teplovning fikricha
“qobiliyatlar” tushunchasi o`z ichiga 3 g`oyani qamrab oldi.
“Birinchidan. qobiliyatlar deganda-bir odamni boshqasidan ajratib turadigan
individual psixologik xususiyatlar tushuniladi...”.
“Ikkinchidan qobiliyat deganda, har qanday individual psixologik
xususiyatni emas, biror bir faoliyatni muvaffaqiyatli bajarilishini ta`minlovchi
xususiyat tushuniladi”.
“Uchinchidan-“qobiliyatlar odamning bilimlari, ko`nikmalari va
malakalariga tenglashtirilmasligi lozim”.
B.M.Teplovning fikricha qobiliyatlar doiiy rivojlanishdagina mavjud
bo`lishi mumkin.
Rivojlanmagan, amaliyotda qo`llanilmaydigan qobiliyat vaqt o`tishi bilan
yo`qoladi.
Endi zamonaviy psixologiyada qobiliyatlarning klassifikastiyasini ko`rib
chiqamiz. Psixologiyada tabiiy va maxsus insoniy qobiliyatlar ajratiladi.
TABIIY QOBILIYATLAR-bu idrok, xotira, tafakkur va boshqa oddiy
psixik jarayonida namoyon bo`lish qobiliyatidir. Ular inson va hayvonlarda
tabiiydir. Insonda ijtimoiy muhitga moslasha olish qobiliyati mavjuddir. Bu
6

umumiy va maxsus aqliy qobiliyatlar, nutq va mantiqdan foydalanganda,
shaxslararo, predmetlararo munosabatlarda namoyon bo`ladi.
UMUMIY QOBILIYATLAR-insonni turli faoliyat yo`nalishlarda
muvaffaqiyatini ta`minlaydi.
Maxsus qobiliyatlar insonni biror-bir maxsus faoliyat yo`nalishidagi
muvaffaqiyatini ta`minlaydi va uning namoyon bo`lishi uchun maxsus layoqat
bo`lishi lozim.
Bunday qobiliyatlarga musiqaviy, matematik, texnik, adabi-ijodiy,
pedagogik va bshqalar kiradi.
Musiqiy qobiliyatlar B.M.Teplov tomnidan o`rganilib, Psixologiya
muzo`kalno`x sposobnostey” kitobida keng ochib berilgan.
Unda musiqiy qobiliyatlar zaminida individual-psixologik xususiyatlar
kompleksi yotib, ular shaxsda musiqaviy shakllantirishga xizmat qiladi, deb
ko`rsatilib o`tiladi.
B.M.Teplovning fikricha, musiqiylikning asosiy namoyon qilib turadigan
narsa musiqani xis qilish, shuningdek, musiqani emostional xis qila olishlik
musiqaviy qobiliyatning asosiy mazmunidir.
B.M.Teplov musiqaviylikni tizimini ko`rib chiqadi va quyidagilarni kiritadi:
musiqani eshitish xususiyati, musiqa ritmi va musiqiy xotira.
Matematik qobiliyatlar ustida V.A.Krutestkiy ishlagan. Jumladan u
“Matematik qobiliyatlar psixologiyasi” monografiyasida matematik qobiliyatlar va
ularning tizimini yoritib bergan.
U idrok, tafakkur, xotira-hayolning individual xususiyatlarini aniqlab, ularni
matematik faoliyatida namoyon bo`lishini (matematik o`zlashtirishda) tadqiq
qilgan.
Matematik materialni o`zlashtirishda idrokning ahamiyatini aniqlagan
V.A.Krutestkiy qobiliyatli o`quvchilarda o`ziga xos materialni “ichki” analitik-
sintetik tahlil qilish, qayta ishlash
xususiyati, “joyida” masalani tizimini idrok etib, uni asosiy munosabatlarini
ochadilar, deb hisoblaydi. Matematikaga alohida iste`dodi bo`lgan o`quvchilar
7

o`ziga xos “matematik aql” bilan xarakterlanadilar-ular borliqning mantiqiy va
matematik mazmunini topa oladilar, ulardagi mantiqiy va matematik kategoriyani
aniqlaydilar, ko`pincha xodisalarni matematik munosabatlar nuqtai-nazariyasi
orqali qabul qiladilar.
Tasviriy san`atga xos qobiliyatlari psixologiyasi kitobida tasviriy
qobiliyatning psixologik tahlili berilgan. Tasviriy faoliyatda idrokning
xususiyatlarini o`rganish jarayonida V.I.Kirnenko tasviriy san`atda qobiliyat
hodisalarini yaxlit va sintetik ko`rinishida idrok etishda namoyon bo`lib, u badiy
talantning asosiy mazmuni haqidagi xulosaga keladi.
Tasviriy faoliyatdagi qobiliyatlardan biri proporstiyalarga baho berishdir.
Yana bir tasviriy qobiliyatlarning xarakterli tomoni ranglar munosabatini baholay
olish va perspektiv qisqartirishlarga baho berishdir. Perspektiv qisqartirishlarga
baho berish-tasviriy san`atning asosiy vazifalaridan biridir va uni to`g`ri hal
qilinishida tasviriy san`atdagi qobiliyatlarining asosiy ko`rinishidir.
Badiiy ijodiyot jarayonida ko`rish tasavvurlari muhim ahamiyatga ega.
Biror bir materialni olib uni anglanilgan va maqsadga yo`naltirilgan ijod orqali
badiiy obraz yuzaga keladi va predmetning o`ziga xos xususiyatlari namoyon
bo`ladi.
A.G.Kovalev tasviriy faoliyatda tayanch sifatida -qo`llar chaqqonligi deb,
hisoblaydi. Bundan tashqari ijodiy qobiliyatlarning namoyon bo`lishida ham
insonning emostional kayfiyati muhim ahamiyatga egadir.
Tashkilotchilik qobiliyatlarni uzoq vaqt L.I.Umanskiy o`rgangan Muallif
tashkilotchilik qobiliyatlarining tizimini yaratadi. Uning fikricha tashkilotchilik
qobiliyatiga ega bo`lgan kishilar quyidagi xususiyatlarga ega bo`lishi kerak:
a) shaxsning yo`nalganligi:
b) uning tayyorgarligi:
v) umumiy xususiyatlar (kirishimlilik, rivojlanishning
umumiy darajasi, amaliy aql, kuzatuvchanlik, faollik, tashabbus-korlik,
qat`iylik, tashkilotchilik, o`z-o`zini boshqara olishi).
8

g) maxsus xususiyatlar (tashkilotchilik xis, psixologik kash- fiyotchilik,
psixologik takt: emostional – irodaviy ta`sir etish, talabchanlik, tanqidiylik,
tashkilotchilik faoliyatiga moyillik):
d) shaxsiy individual xususiyatlar.
Pedagogik qobiliyatlarni N.V.Kuzmin, F.N. Gonobolinlar tadqiq etgan.
Ular pedagogik qobiliyatlarning tizimida quyidagi qismlarni kiritganlar.
a) didaktik qobiliyatlar -o`quv materialini o`quvchilarga tushunarli, aniq,
yoshiga mos holda o`qitish, ta`limga qiziqishni uyg`otish, ularda mustaqil
fikrlashni shakllantirish:
b) akademik qobiliyatlar -turli fanlar (matematika, fizika, biologiya, tarix,
va hokazo.)ga doir bilimlarga ega bo`lish.
v) Persteptiv qobiliyatlar -o`quvchining ichki duyosiga kira olish
qobiliyati, psixologik kuzatuvchanlik, uning psixologik holatini to`g`ri anglay
olish:
g) Maxsus xususiyatlar (tashkilotchilik xis, psixologik kashfiyotchilik,
psixologik takt; emostional-irodaviy ta`sir etish, talabchanlik, tanqidiylik,
tashkilotchilik faoliyatiga moyillik):
d) shaxsiy qobiliyatlarni N.V. Kuzmina, F. N. Kuzmina F.N.Gonobolinlar
tadqiq etganlar. Ular pedagogik qobiliyatlarning tizimida quyidagi qismlarni
kiritiganlar:
a) didaktik qobiliyatlar-o`quv materialini o`quvchilarga tushunarli, aniq,
yoshiga mos holda o`qitish, ta`limga qiziqishni uyg`otish, ularda mustaqil
fikrlashni shakllantirish:
b) akademik qobiliyatlar-turli fanlar (matematika, fizika, biologiya, tarix
va h.k.) ga doir bilimlarga ega bo`lish.
v) Persteptiv qobiliyatlar-o`quvchining ichki dunyosiga kira olish
qobiliyati, psixologik kuzatuvchanlik, uning psixologik holatini to`g`ri anglay
olish;
g) nutqiy qobiliyati- fikrlarni to`g`ri, aniq, emostional nutq orqali etkaza
olish;
9

d) avtoritar qobiliyatlar-bevosita o`quvchilarga emostional-irodaviy ta`sir
ko`rsata olish va shu asosda hurmat, e`tiborga erishish:
j) kommunikativ qobiliyatlar-bolalar bilan muloqotga kirisha olish
qobiliyati, pedagogik tajribaga ega bo`lish:
z) pedagogik hayol- bu maxsus qobiliyat turi bo`lib tashxis qo`ya olish
qobiliyati asosida o`quvchi kelajagiga, uning rivojlanishini oldindan ko`ra olish
orqali zamin yaratiladi.
i) diqqatni taqsimlay olish qobiliyati-bir vaqtning o`zida diqqatni turli
faoliyatlar orasida taqsimlay olishdir.
Texnik qobiliyatlar muammosi bilan M.G.Davletshin shug`ullangan.
Texnik qobiliyatlar tizimida muallif yordamchi, tayanch va etakchi sifatida
ajratadi.
QIZIQIShLAR-qiziqish biron-bir sohada to`g`ri yordam beradigan motivdir.
Individ uchun qiziqish, sub`ektiv tarzda olganda, bilish jarayoni tusini kashf
etadigan ijobiy xissiy ohangda, ob`ekt bilan chuqurroq tanishishga, u haqda
ko`proq bilish, uni anglab etishga bo`lgan istakda namoyon bo`ladi. qiziqishlar
bilishning doimiy qo`zg`atuvchi mexanizmi sifatida namoyon bo`ladi. qiziqishlar
mazmuniga, maqsadlariga, miqyosiga va barqarorligiga ko`ra tasnif qilinishi
mumkin. Qiziqishlarning mazmuni jihatidan farqi bilish ehtiyojlarining
ob`ektlarini va ularning mazkur faoliyat maqsadlari uchun va kengroq qilib
olganda, shaxs mansub bo`lgan jamiyat uchun real ahamiyatini ko`rsatadi.
Kishidan ko`proq nimaga qiziqish paydo bo`lishi va uning bilish ehtiyojlari
ob`ektning ijtimoiy qimmati psixologik jihatdan muhim ahamiyatga ega.
Maktabning eng muhim vazifalaridan biri-o`smirlik yoki yoshlarning faol bilish va
mehnat faoliyatiga rag`batlantiradigan va maktabdan tashqari ham saqlanib qolishi
mumkin bo`lgan jiddiy va sermazmun qiziqishlarini uyg`otishdan iboratdir.
qiziqishlarning maqsad jihatidan farqi bevosita va bilvosita namoyon bo`ladigan
qiziqishlarning borligi aniqlaydi. Bilvosita qiziqishlar ahamiyatga molik
ob`ektning hissiy jihatdan jozibaliligi tufayli yuzaga keladi (“Buni bilish, ko`rish,
anglab etish men uchun qiziqarli”-deydi kishi). Bilvosita qiziqishlar biron bir narsa
10

(masalan, ta`lim olish)ning real ijtimoiy ahamiyati bilan uning shaxs uchun
sub`ektiv ahamiyati bir-biriga mos kelgan. (Bunday holda kishi: “Bu meni
qiziqtirgani uchun ham qiziqamandir!”-deydi) taqdirda taydo bo`ladi. Mehnat va
o`qish faoliyatida hamma odam ham bevosita hissiy jozibaga ega bo`lavermaydi.
Shuning uchun ham mehnat jarayonini ongli tashkil etishda etakchi rol
o`ynaydigan bilvosita qiziqishlarni tarkib toptirish muhimdir. qiziqishlar o`zining
kengligi bo`yicha ham farq qiladi. bir xil odamlarda qiziqishlar bir sohaga
qaratilgan bo`lishi mumkin, boshqalarda esa barqaror ahamiyatga ega bo`lgan
ko`plab ob`ektlarga bo`lingan bo`ladi. qiziqishlarning tarqoqligi ko`pincha
shaxsning salbiy hislati sifatida yuzaga keladi, lekin ayni chog`da qiziqishlarning
keng miqyosliligi kamchilik tariqasida talqin qilish noto`g`ri bo`lur edi.
Shaxsning ko`ngildagidek rivojlanishi, kuzatishlar ko`rsatilganidek,
qiziqishlar miqyosining tor emas, aksincha keng bo`lishini taqozo etadi.
Qiziqishlar barqarorligi darajasiga ko`ra ham har xil bo`lishi mumkin.
Qiziqishning barqarorligi uning nisbatan jadal tarzda namoyon bo`lishi uzoq
davom etishi bilan ifodalanadi. Shaxsning asosiy ehtiyojlarini eng ko`proq
darajada namoyon qiladigan va shu boisdan ham uning psixologik tuzilishiga xos
hislatlarga aaylanib qoladigan qiziqishlari barqaror hisoblanadi.
Qobiliyat-bu, kishining biror faoliyatga yaroqliligi va shu faoliyatni
muvaffaqiyatli amalga oshirishidir.
Pedagogik qobiliyat-bu qobiliyat turlaridan biri bo`lib, kishining pedagogik
faoliyatga yaroqliligini va shu faoliyat bilan muvaffaqiyatli shug`ulana olishini
oniqlab beradi. Pedagogik qobiliyatning tuzilishi qanday? quyida bu masalani
ko`rib chiqamiz.
11

1.1. Shaxs qobiliyatining talant, iste`dod, talant, mayllar va qiziqishlar bilan
bog`liqligi haqida
P edagogik qobiliyatlar va ularning tuzilishi.
Pedagogik qobiliyat haqida tushuncha va pedagogik qobiliyatning turlari.
SHaxsning muayyan faoliyatini muvaffakkiyatli egallashi, shuningdek uni
ijodiy ravishda amalga oshirishning shartlari xisoblangan xususiyatlariga
qobiliyat deb ataladi. Har bir inson takrorlanmaydigan individ bo’lib, uni
muayyan faoliyat turiga layokatli kiluvchi omil kishining o’z xususiyatidir.
Ishdagi muvaffakkiyat ko’p jixatdan uning qobiliyati bilan belgilanadi.
Demak, qobiliyat -- shaxsning muayyan faoliyat turini yukori
darajada bajarishga bo’lgan layokat darajasini ifodalaydigan, turmush
jarayonida xosil qilingan individual xususiyatlar yigindisi xisoblanadi.
Masalan, qobiliyatli o’qituvchi bir xil ish sharoitlarida o’z
hamkasblariga karaganda yaxshirok natijaga erishadi. Biz ko’pincha, falon
o’qituvchining xali tajribasi kam, lekin u shubxasiz, qobiliyatli o’qituvchi,
degan iboralarni eshitamiz. Bu usha o’qituvchining xali kam tajribasi
bo’lishiga karamasdan o’qituvchilik ishini muvaffakkiyatli olib borishga
yordam beradigan bir kancha pedagogik qobiliyatlar (ko’zatuvchanlik,
pedagogik nazokat, muomalaga) ega ekanligidan darak beradi.
O’qituvchilik faoliyatida muvaffakkiyatli ishlash uchun har bir
o’qituvchi -- pedagogik mahoratga ega bo’lishi zarur. Pedagogik mahorat
egasi oz mexnat sarf kilib, katta natijaga erishadi, o’z ishining natijasi bilan
yangiliklar yaratadi. Ijodkorlik hamisha uning hamroxi bo’ladi. Pedagogik
ishga qobiliyatli, iste‘dodli kishigina loyik bo’ladi va pedagogik mahoratga
erishadi.
Qobiliyat faoliyat jarayonida paydo bo’ladi va rivojlanadi. Qobiliyat
malaka va uddaburonlikdan farq kiladi. Malaka va uddaburonlik mashk va
ukish natijasi xisoblansa, qobiliyatni rivojlantirish uchun esa yana iste‘dod va
zexn, inson nerv sistemasida anatomiya va fiziologiyaga oid xususiyat
tarakkiy etadi.
12

Kishi qobiliyati ikkita asosiy to’rga bulinadi:
1. Maxsus qobiliyatlar;
2. Umumiy qobiliyatlar.
Pedagoglik faoliyatining samarali bo’lishi uchun o’qituvchida
qobiliyatning quyidagi turlari mavjud bulmogi va uni rivojlantirilib borilmogi
lozim.
1. Bilish qobiliyati – fanning tegishli soxalariga oid ( matematika , fizika ,
adabiyot va bashqalarga oid ) qobiliyatlar . Bunday qobiliyatlarga ega
o ’ qituvchi fanni o ’ quv ko ’ rsi xajmidagina emas , balki ancha keng va
chuqurrok biladi . O ’ z fani soxasidagi kashfiyotlarni hamisha ko ’ zatib boradi ,
unga nixoyatda qiziqadi , ayrim tadkikot ishlarini ham bajaradi .
2. Tushuntira olish qobiliyati – o ’ quv materialini o ’ quvchilarga tushunarli
kilib bayon eta olish , material yoki problemani anik , tushunarli kilib gapirib
berish , o ’ quvchilarda mustakil ravishda aktiv fikrlashga qiziqish uygotish
qobiliyati . O ’ qituvchi zarur hollarda o ’ quv materialini o ’ zgartira olishi ,
soddalashtira olishi , qiyin narsani oson , murakkab narsani oddiy , noanik
narsani tushunarli kilib o ’ quvchilarga yetkaza olishi lozim . Qobiliyatli
o ’ qituvchi o ’ quvchilarning bilim va kamolot darajasini xisobga oladi ,
ularning nimani bilishlari - yu , nimani bilmasliklarini , nimani unutib
qo ’ yganliklarini tasavvur etadi . Ba ‘ zi o ’ qituvchilarga , ayniksa , tajribasi kam
o ’ qituvchilarga o ’ quv materiali oddiy , tushunarli , aloxida izoxni talab
etmaydigan tuyuladi . Qobiliyatli , tajribali o ’ qituvchi o ’ zini o ’ quvchi o ’ rniga
qo ’ yadi . U kattalarga anik va tushunarli bo ’ lgan narsani o ’ quvchilarga
tushunilishi qiyin bir narsa bo ’ lishi mumkinligiga ishonib , unga asoslanib ish
tutadi .
3. Ko ’ zatuvchanlik qobiliyati – o ’ quvchining , tarbiyalanuvchining ichki
dunyosiga kira olish qobiliyati , o ’ quvchi shaxsini juda yaxshi tushuna olish ,
psixik qobiliyatlarni ko ’ zata olish qobiliyati . Bunday o ’ qituvchi kichkinagina
alomatlar , uncha katta bulmagan tashki belgilar asosida , o ’ quvchining
ruhiyatidagi ko ’ z ilgamas o ’ zgarishlarni ham faxmlab oladi .
13

4. Nutk qobiliyati – nutk yordamida , shuningdek , imo – ishora vositasida
o ’ z fikr hamda xis – tuygularini anik va ravshan ifodalash qobiliyati . Bu
o’qituvchilik qobiliyati uchun juda muxim.
5. Tashkilotchilik qobiliyati – birinchidan, o’quvchilar jamoasini
uyushtirish, jipslashtirish, muxim vazifalarni xal etishda ruhlantirishni,
ikkinchidan, o’z ishini to’g’ri uyushtirishni nazarda tutadi.
6. Obru orttira olish qobiliyati – o’quvchilarga bevosita emotsional –
irodaviy ta‘sir ko’rsatish va shu asosda obru kozona olishdir. Obru faqat shu
asosda emas, balki o’qituvchining fanni yaxshi bilishi, mehribonligi,
nazokatliligi va bashqa asosida ham kozonadi. Bu qobiliyat o’qituvchi
shaxsiy sifat bir majmuasiga, xususan, irodaviy sifatlariga (dadilligi,
chidamliligi, kat‘iyligi, talabchanligi va bashqalarga) o’quvchilarga ta‘lim –
tarbiya berish mas‘uliyatini xis etishga ham bog’liqdir. O’quvchilar ko’pollik
kilmaydigan, ko’rkitmaydigan, to’g’ri talab kuya oladigan o’qituvchilarni juda
xurmat kiladilar. Bushang, lakma, irodasiz, printsipsiz o’qituvchilarni bolalar
yoktirmaydilar. Bolalar bilan to’g’ri muomala kila olish, bolalar bilan
dustlasha olish, ular bilan samimiy munosabat urnata olish pedagogik
nazokatning mavjudligidan darak beradi.
7. Kelajakni ko’ra bilish qobiliyati – o’z harakatlarining oqibatini ko’ra
bilish, o’quvchining kelajakda qanday odam bo’lishini tasavvur qilishda.
Bolani kelgusida qanday qobiliyatlarini rivojlantirsa, qanday kasb egasi bo’lib
chikishi oldindan bashorat kilib aytishda ( pedagogik diagnostika).
8. Dikkatning taksimlay olish qobiliyati – o’qituvchi uchun dikkatning
barcha xususiyatlari – xajmi, kuchi, kuchuvchanligi, idora kila olishi,
safarbarli tarakkiy etgan bo’lishi juda muximdir.
9. Kommunikativ qobiliyat – kishilar bilan bo ’ ladigan munosabatni
yaxshilaydigan , bir – biri bilan til topib ishlashni ta ‘ minlaydigan qobiliyat .
Bundan tashkari , konstruktiv - o ’ qituvchining o ’ z ishini loyixalashi ,
rejalashtirishi , pertseptiv – idrok jarayonining ob ‘ ektlarini birinchi bo ’ lib bilib
olish va uni xotira obrazlari bilan solishtirish , empatiya – bashqa kishilarning
14

psixik holatlarini tushunish va ularga hamdardlik qilish , didaktik qobiliyat –
o ’ quvchi va bashqa kishilar bilan mulokat qilishda pedagogikaning qonun –
koidalariga amal qilish kabi qobiliyatlar ham mavjud .
O ’ qituvchi yukorida sanab utilgan qobiliyatlardan tashkari bir kancha
ijobiy sifatlarga , anik maksadni ko ’ zlash , kat ‘ iylik , mexnatsevarlik , kamtarlik
kabilarga ega bo ’ lgandagina pedagogik kasbning yukori pogonasiga kutarila
oladi .
O ’ qituvchi irodasi , sabr – tokati , uning o ’ z – o ’ zini idora qilishi hamda
bashqalarga ta ‘ sir utkaza olish qobiliyati . Odam ob ‘ ektiv dunyoni bilibgina
kolmasdan , balki unga aktiv suratda ta ‘ sir ham ko ’ rsatadi . Odam o ’ z
maksadi yulida harakat kilib , har xil tusiklarga uchraydi . Bu tusiklarning bir
xili xayot va mexnat sharoitiga , bashqa biri esa kishining shaxsiy
kamchiligiga bog ’ liqdir .
Tusiklarni yengish kishiga bilishning yangi ufklarini ochib beradi , shu
bilan birga , uning sharoitlarini va o ’ z – o ’ zini idora kila bilish kuchini qaror
toptiradi .
Iroda odamning o’z xatti – harakatini ongli suratda tartibga solishidir. Bu
esa ko ’ zlangan maksadni amalga oshirishda uchragan tusikni bartaraf qilishda
ifodalanadi .
Odam irodasining ahamiyati jamiyat xayotida goyat kattadir . Odamlar
yuksak ma ‘ naviy – irodaviy sifatlari bilan O ’ zbekiston Mustakilligini kulga
kiritdilar . Bugungi kunda katta – katta yutuklarga erishmokdalar .
O ’ quvchilarda irodaning ijobiy sifatlarini tarbiyalash o ’ qituvchining eng
muxim vazifasidir .
Shaxsning irodaviy xislatlari ( sifati , xususiyati ) maksadni amalga
oshirishda uchragan tusiklarni yengish borasida odamning tajribada xosil
qilgan o ’ ziga xos usullaridan iboratdir . Shaxsning irodasi deb , har xil
irodaviy xatti – harakatlar va xususiyatlar yigindisiga aytiladi .
15

Harakatning maksadga karatilganligi odamning bosh , yetakchi , irodaviy
xususiyatidir . Shaxsning bashqa eng muxim irodaviy xususiyatlarini sanab
ko ’ rsatadigan bo ’ lsak :
tashabbus – o ’ z xoxishi bilan ish – amal kila , xatti – harakat ko ’ rsata
bilish ;
kat ‘ iyatlik – ikkilanmasdan , har tomonlama uylab qarorlar kabul kila
olish va ularni izchil suratda amalga oshira bilish ;
sabotlilik – qiyinchiliklarga karshi ko ’ rashda gayratni bushashtirmasdan
maksad orkasidan doimo kuva bilish ;
dadillik – ko ’ rkishga karshi tura olish va kuyilgan maksad yulida urinli
tavakkalga bora olish ;
ishchanlik – qiyinchiliklarga karamasdan ishni oxirigacha yetkaza bilish .
Bolalar tayyor iroda bilan dunyoga kelmaydilar. Irodaviy usishning eng
harakterli xususiyati aktivlik va mustakillikdir.
Kuchli iroda egasi bo’lishning bir necha yullari mavjud:
1. Boshlangan ishni oxirigacha yetkazish;
2. Uchragan qiyinchiliklarni nolimay , maktanmay yengish ;
3. Xatto bir necha marta bo ’ zib qilish kerak bo ’ lsa ham boshlangan
ishni oxirigacha yetkazish ;
4. Bugun qilish kerak bo ’ lgan ishni yertaga koldirmaslik ;
5. Qiziqkan narsalarga birdaniga kuch sarflamasdan , oldin va ketin
bajarish ;
6. Iroda xosil qilish uchun xavasni keltiruvchi narsa va harakatdan
o ’ zini tiyish , keraksiz harakatlarni bajarishdan ko ’ ra muxim .
Irodani tarbiyalashda jamoada yaxshi tashkil etilib , muntazam
utkaziladigan ishlar o ’ quvchilarning umumiy saviyasiga hamisha ijobiy ta ‘ sir
etadi .
Qobiliyat va zexn . O ’ qituvchining o ’ z qobiliyatini rivojlantirib borishi .
Zexn qobiliyatlarni rivojlantirishda muxim ahamiyatga ega . Masalan , nafas
yullarining , tovush naychalari va tomon ustki kismining to ’ zilishi o ’ quvchida
16

vokal qobiliyatlarning , diktor , lektor bo ’ lish qobiliyatlarining rivojlanishi
uchun zexn ko ’ rtak bo ’ lib xizmat qilishi mumkin .
Shu narsani aloxida ta ‘ kidlash lozimki , har qanday zexn turlicha
ahamiyat kasb etadi . Masalan , pedagog murakkab sharoitni tezda o ’ rganib
olishi , to ’ g ’ ri javob yoki xatti – harakatni o ’ z vaqtida topa bilishi , o ’ z
dikkatini bir ob ‘ ektdan ikkinchi ob ‘ ektga kuchira olishi mumkin .
Qobiliyatlarni rivojlantirish uchun zexnning mavjudligi muximdir . Zexn
qobiliyatlar rivojlanishining shartlaridan biridir . Biror kishi muayyan
faoliyatga nisbatan ajoyib zexnli bo ’ lishi mumkin , agarda sharoit bulmasa ,
mana shu zexn asosida qobiliyatlar rivojlanmay qolishi mumkin . Mana
Mustakil Respublikamiz o ’ z huquqini kulga olgandan sung turli kasb egalari
turli – tuman yangi – yangi ixtirolar kilmokdalar , qobiliyatli bolalarimiz chet
ellarda faoliyatlarini ( musika , sport , olimpiada uyinlari va bashqalar )
namoyish etib kelmokdalar .
Zexnning rivojlanish sharti -- bu avvalo , faoliyat , avvalo pedagog –
tarbiyachi tomonidan bajariladigan , sungra tobora mustaxkamlanib boradigan ,
chuqur ijodiy faoliyatdir . Kishi o’z zexnini mustaxkamlash uchun juda ko’p
mexnat qilishi kerak bo’ladi.
Maktabda bola qobiliyatlarini rivojlanishi bevosita o’qituvchi – tarbiyachi
raxbarligida olib boriladi. O’quvchi qobiliyatlarini rivojlantirish uchun uning
iste‘dod nishonalari zexnini xisobga olish juda muximdir. Qobiliyatlarning
erta namoyon bo’lishi bolaning favkulotda zexnga ega ekanligini ko’rsatadi.
Biz qobiliyatli kishilar haqida gapirganimizda, ko’pincha, shu
kishilarning xayot yulini belgilab bergan shaxslar haqida gapirishni unutib
kuyamiz. Holbuki, shu odamlarning maslaxati, qo’llab – quvvatlashi shunday
mashxur kishilar yetilib chikkanligidan guvoxdir.
Shaxsning qobiliyatini rivojlanishini yana bir sharti – ta‘limni unumli
mexnat bilan kushib olib borilishidir. Ikkinchidan, qobiliyatlarning rivojlanishi
bilim, kunikma va malakalar egallash bilan bevosita boglangandir. Agar bola
17

ma‘lum yetarli bilimga ega bulmasa, u har kancha harakat kilsa ham o’z
qobiliyatini yo’zaga chikara olmaydi.
Demak, xayot yulini aniqlab olish, iroda va harakterni, o’z – o’zini
tarbiyalab borish qobiliyatlarini shakllantirishning asosiy faktorlaridan biridir.
Uzoq yillar olib borilgan tadqiqotlar pedagogik qobiliyatlar murakkab va
ko`pqirrali psixologik bilimlardan iboratliligini ko`rsatib beradi. Ana shu tadqiqot
ma`lumotlaridan foydalanib, pedagogik qobiliyatlar tuzilishida muhim o`rin
egallaydigan qator komponentlar (tarkibiy qisimlar)ni ajratib ko`rsatish mumkin:
Shaxs qobiliyatining mayllar va qiziqishlar bilan bog`liqligi. qobiliyat va
bilim, malaka maxoratining o`zaro aloqadorligi. O`quvchilar qobiliyatini
diagnostika qilish, qobiliyatni tarkib toptirishga individual yondoshish masalalari.
qobiliyatlarning tarkib topib borishi va rivojlantirishning shart-sharoitlari.
O`quvchi qobiliyatlarini rivojlantirishda o`qituvchining roli. O`qituvchining
pedagogik qobiliyatlari.
PEDAGOGIK QOBILIYAT TARKIBI QUYIDAGICHA:
1. Didaktik qobiliyat (murakkab bilimlarni tinglovchilarga
tushuntirishga uquvchanligi).
2. Akademik qobiliyat (barcha fanlar yuzasidan muayyan bilimga ega
bo`lishligi)
3. Persteptiv qobiliyat (qisqa daqiqalarda auditori holatini idrok qila
olish fazilati).
4. Nutqiy qobiliyat (ixcham, ma`noli, ohangdor, muayyan ritm, temp,
chastotaga ega bo`lgan nutq, nutqning jarangdorligi, uning pauza
mantiqiy urg`uga rioya qilishi).
5. Tashkilotchilik qobiliyati (sinf, guruh yoki kursni uyushtirish va uni
boshqarish iste`dodi).
6. Obro`-nufuzga ega bo`lishlik qobiliyati. (o`zining shaxsiy xususiyati,
bilimdonligi, aqlliligi, faxm-farosatliligi,mustaqil irodasi bilan obro`
orttirishga uquvchanligi).
7. Muomala va muloqot o`rnata olish qobiliyati.
18

8. Psixologik tashxis (diagnoz ) qilish qobiliyati (insonning kelajagini
oqilona tasavvur qilishdan iborat bashorati).
9. Diqqatni taqsimlash qobiliyati (bir necha ob`ektlarga bir davrning
o`zida o`z munosabatini bildirishga uquvchanligi).
10. Iymon-e`tiqodga, faol, hayotiy pozistiyaga yo`naltirish qobiliyati.
11. Tashabbusga, ijodga ilhomlantirish qobiliyati.
12. Aqli donishlik qobiliyati (bilimdonlik).
13. Konstruktiv qobiliyat ( o ` quv - tarbiya ishlarini
rejalashtirish va natijasini oldindan aytish qobiliyati ).
14. Gnostik qobiliyat ( Tadqiqotga layoqatlilik ).
1. DIDAKTIK QOBILIYATLAR - bu bolalarga o ` quv materialini aniq va
ravshan tushuntirib oson qilib etkazib berish , bolalarda fanga qiziqish uyg ` otib ,
ularda mustaqil faol fikirlashni uyg ` ota oladigan qobiliyatlaridir .
19

1.2. O`quvchilar qobiliyatini tashxis qilish haqida
Mana shu qobiliyatlar asosida o`quvchilar psixologiyasiga xos doimiy
ustanovka (yo`naltirish). bo`lishi shart. Qobiliyatli pedagog o ` quvchilarning
tayyorlik darajasini , ularning taraqqiyoti darajasini hisobga olgan holda
bolalarning nimani bilishi va nimani bilmasligini , nimalarni allaqachon esdan
chiqarganliklarini tasavvur qila oladi .
Ko ` pchilik o ` qituvchilarga , ayniqsa xafsalasiz o ` qituvchilarga , o ` quv
materiali oddiygina va hech qanday alohida tushuntirish hamda izoh berishni talab
qilmaydigandek tuyuladi .
Bunday o ` qituvchilarni emas , balki birinchi galda o ` zlarini nazarda tutib ish
olib barodilar . Shuning uchun ham o ` quv materialini o ` ziga qarab tanlaydilar .
qobiliyatli , tajribali o ` qituvchilar esa o ` zlarini o ` quvchi o ` rniga qo ` yib , kattalar
uchun aniq - ravshan va tushunarli bo ` lgan material o ` quvchilar uchun noaniq va
tushunarsiz bo ` lishi mumkin degan nuqtai nazarda bo ` ladilar . Shuning uchun ham
bundayo ` qituvchilar materialning xarakteri va uni bayon etish usullarini alohida
o ` ylab ko ` rib rejalashtiradilar . Materialni bayon etish jarayonida qobiliyatli
o ` qituvchi turli o ` quvchilarning qanday tushunayotganliglari va zarur dars
bayonoiga alohida e ` tibor berishga intilayotganliklari kabi qator belgilarga qarab
to ` g ` ri tasavvur qilib , xulosa chiqara oladi .
Ana shunday pedagogik qobiliyatini aniqlash uchun psixolog N . Gonobolin
juda qulay test tavsiya etadi . Bu testga ko ` ra bilish xarakteridagi matnda
o ` qituvchining fikri bo ` yicha ayrim sinf o ` quvchilari uchun qiyin deb hisoblangan
qismlarni alohida ko ` rsatib , nima uchun bu qismlarning qiyinligini tushuntirib
berish , shundan so ` ng esa matnni o ` quvchilarga engil va ularning o ` zlashtirishlari
uchun qulay qilib qaytatuzish tavsiya etiladi . Qobiliyatli o ` qituvchi shu bilan bir
qatorda materialni o ` zlashtirish , o ` quvchilarga bir oz nafas olib o ` zlariga kelib
olishlari va o ` z diqqat - e ` tiborlarini bir joyga qo ` yib , ayrim qo ` zg ` alishlarni
“ so ` ndirib ”, boshqalarini esa jadallashtirib , ularning bo ` shashganligini , sustligini
va loqaydligini engishlari uchun zamin tayyorlash zarurligini ham nazarda tutudi .
Bunday o ` qituvchi zarur sharoit yaratilmaguncha darsni boshlamaydi . Haddan
20

tashqari shiddat bilan boshlangan dars o ` quvchilarda himoya qiluvchi
tormozlanishni vujudga keltirib , miya faoliyati tormozlanadi va o ` qituvchining
so ` zlari etarlicha idrok qilinmaydi .
2. AKADEMIK QOBILIYATLAR - matematika , fizika , biologiya , ona tili ,
adabiyot , tarix va boshqa shu kabi fanlar sohasiga xos qobiliyatlardir .
Qobiliyatli o ` qituvchi o ` z fanini kurs hajmidagini emas , balki atroflicha
keng , chuqur bilib , bu sohada erishilgan yutuqlar va kashffiyotlarni doimiy
ravishda kuzata borib , o ` quv materialini mutlaqo erkin egallab , unga katta qiziqish
bilan qaraydi hamda ozgina bo ` lsada tadqiqot ishlarini olib boradi .
Ko ` pchilik tajribali pedagoglarning aytishlaricha , o ` qituvchi o ` z fani
bo ` yicha bunday yuksak bilim saviyasiga erishish , boshqalarni qoyil qilib hayratda
qoldirish , o ` quvchilarda katta qiziqish uyg ` ota olish uchun u yuksak madaniyatli ,
har tomonlama mazmunli , keng erudistiyali ( bilimdon ) odam bo ` lmog ` i lozim .
Bunday o ` qituvchilar haqida o ` quvchilar : “ Mahmud aka huddi professorning
o ` zginasi - ya . Biz uning bilmagan birorta sohasi bormikan deb tez - tez o ` ylab
turamiz . Darslarga u burun vujudi bilan kirishib ketadi ” deydilar . Ba ` zan
o ` quvchilar o ` z o ` qituvchisi haqida “ Baqir - chaqir qiladi - yu , ammo zarracha bilimi
yo ` q ” deb butunlay teskarisini aytsalar juda alam qiladi .
3. PERTSEPTIV QOBILIYATLAR - bu o ` quvchining , tarbiyalanuvchining
ichki dunyosiga kira bilish , psixologik kuzatuvchanlik , o ` quvchi shaxsning
vaqtinchalik psixik holatlari bilan bog ` liq nozik tomonlarini tushuna bilishdan
iborat qobiliyatlardir .
Qobiliyatli o ` quvchi bolalarning har qanday mayda - chuyda hatti -
harakatlarida , yorqin ifodalanadigan ayrim tashqi holatlarida hamda ularning ichki
dunyosida yuzaga keladigan o ` zgarishlarni sezdirmasdan ilib oladi . Ana shunday
hollarda o ` quvchilar : “ Muhabbat opa kimningdir kayfiyatida o ` zgarishlar bo ` lsa
yoki kimdir dars tayyorlamasdan kelgan bo ` lsa ko ` ziga qaraboq bilib oladi ”,
“ Bizning o ` qituvchimiz hech qayoqqa qaramasa ham , hamma narsani ko ` rib
turadi ” deydilar .
21

4. NUTQ QOBILIYATI - kishining o ` z tuyg ` u - hislarini nutq yordamida , shu
bilan birga mimika va pantomimika yordamida aniq va ravshan qilib ifodalab
berish qobiliyatidir . Bu o ` qituvchilik kasbidagi muhim qobiliyatlardandir . Chunki
o ` qituvchidan o ` quvchilarga uzatiladigan axborot asosan ikkinchi signal tizimi -
nutq orqali beriladi . Bunda mazmun jihatidan uning ichki va tashqi xususiyatlari
nazarda tutiladi . (“ Biz uchun adabiyot o ` qituvchimiz - Nazira opaning darsini
eshitishdan katta lazzat yo ` q . Nazira opamlar shu qadar yaxshi va chiroylik qilib
gapiradilarki , hatto tanaffusga chalingan qo ` ng ` iroq ham halaqit beradi ”).
Darsda qobiliyatli o ` qituvchining nutqi hamma vaqt o ` quvchilarga
qaratilagn bo ` ladi . O ` qituvchi yangi materialni tushuntiradimi , o ` quvchining
javobini sharhlab beradimi , o ` quvchilar javobini , ularning hatti - harakatlari yoki
xulq - atvorini ma ` qullaydimi yoki tanbeh beradimi , xullas , nima qilishidan qat ` iyo
nazar uning nutqi hamma vaqt o ` zining ishonchliligi , jozibadorligi kabi ichki
quvvat bilan alohida ajralib turishi lozim . O ` qituvchi nutqi , uning talaffuzi aniq -
ravshan , oddiy va o ` quvchilar uchun tushunarli bo ` lishi kerak . Beriladigan
axborotlar shunday tuzilishi kerakki , bunda o ` quvchilarning fikru - zikri va diqqat -
e ` tiborini yuqori darajada faollashtiradigan bo ` lsin . Buning uchun esa o ` qituvchi
o ` rtacha savol tashlab , asta - sekinlik bilan o ` quvchilarni to ` g ` ri javobga olib keladi ,
o ` quvchilarning diqqat - e ` tiborini faollashtiruvchi (“ Bunda ayniqsa ziyrak
bo ` ling !”, “ o ` ylang , yana o ` ylab ko ` ring !”) kabi so ` z va iboralarni o ` z me ` yorida
ishlatadi .
O ` qituvchi uzun jumlalarni , murakkab og ` zaki izohlarni , qiyin atamalarni va
zarurati bo ` lmasa , turli ta ` riflarni ishlatmasligi lozim . Shu bilan birga o ` qituvchi
shuni ham hisobga olishi kerak - ki , o ` qituvchining lo ` nda - lo ` nda bo ` lib chiqqan
qisqa nutqi ko ` p hollarda o ` quvchilarga tushunarsiz bo ` lib qolar ekan .
O ` qituvchining o ` z o ` rnida ishlatilgan hazil aralash va xayrihohlik
bildiruvchi arzimagan kinoyali nutqi o ` quvchilarni juda jonlantirib , o ` quvchilar
tomonidan o ` ta yaxshi qabul qilinar ekan .
Qobiliyatli o ` qituvchining nutqi jonli , obrazli , aniq - ravshan intonauiyali va
ifodali , emostiyaga boy , dona - dona bo ` lib , bunda stilistik va grammatik xatolar
22

mutlaqo bo ` lmasligi lozim . Bir xil ohangdagi ezma nutq o ` quvchilarni juda tez
toliqtirib , ularni zeriktiradi va behafsala qilib qo ` yadi . Shu bilan birga bunday nutq
I . P . Pavlovning fiziologik ta ` limotiga ko ` ra doimiy ta ` sir etuvchan qo ` zg ` ovchiga
aylanib , katta bosh miya yarim sharlar po ` stida tormozlanish jarayonini yuzaga
keltirib , o ` quvchini ezma va uyquchan qilib qo ` yadi . Nutq tezligi ko ` p jihatdan
o ` qituvchining individual psixologik xususiyatiga bog ` liq . Ayrim o ` qituvchilar tez
gapirsalar , boshqalari - sekin gapiradilar . Ammo o ` qituvchi o ` quvchilarning
bilimlarini egallab olishlari uchun eng qulay tezlikdagi nutq - o ` rtacha jonli nutq
ekanligini esdan chiqarmasligi lozim .
Shoshqaloq nutq bilim o ` zlashtirishga halaqit berib , bolalarni tez toliqtiradi
va muhofaza qiluvchi tormozlanishni yuzaga keltiradi . O ` ta sekin nutq lanjlik va
zerikishga olib keladi . Nutqning balandligi - qattiq gapirish ham xuddi shu singari
hollarga olib keladi . Haddan tashqari qattiq , keskin , baqirib gapirish
o ` quvchilarning asabiga tegib , ularni tez toliqtirib , muhofaza qiluvchi
tormozlanishni yuzaga keltiradi . Mana shu erda Sharq mutafakkirlaridan
Nosiriddin Tusiyning “... o ` qituvchi nutqi hech qachon va hech qaerda
zaharxandali , qo ` pol yoki qattiq bo ` lishi mumkin emas . Dars paytida
o ` qituvchining o ` zini tuta olmasligi ishni buzishi mumkin ...” degan nasihatini
keltirishimiz juda o ` rinli bo ` lardi . O ` qituvchining bo ` sh , sekin ovozi yomon
eshitiladi . Nutqi imo - ishoralar , turli keskin harakatlar o ` quvchilarni jonlantiradi .
Bu tariqa imo - ishora va harakatlar tajribali o ` qituvchilarda o ` z me ` yorida
ishlatiladi . Lekin bir xildagi tinimsiz harakatlarning xaddan tashqari ko ` p bo ` lishi
kishining asabiga tegadi .
TAShKILOTCHILIK QOBILIYATI - bu birinchidan , o ` quvchilar jamoasini
uyushtira bilish , bunday jamoani jipslashtira olish va ikkinchidan , o ` zining shaxsiy
ishini to ` g ` ri tashkil qila olish qobiliyatidir .
O`quvchilar o`z o`qituvchilari haqida turlicha fikrda bo`ladilar. Jumladan,
ayrim o`quvchilar: “... Biz Azim akani juda yaxshi ko`ramiz. Ular sinfimizda bir
pastning ichida, juda tezlik bilan ishchanlik kayfiyatini uyushtirib, barchamizni
o`zining puxtaligi, ozodaligi, epchilligi va tadbirkorligi bilan hayratda qoldiradilar”
23

desalar, ayrim o`quvchilar: “Sobir akamlar bizning ixlosimizni qaytarib,
hafsalamizni bir pul qiladilar. Ular ko`p ishga urinadilaru, ammo birortasini ham
oxiriga etkazmaydi...” deydilar. Ba`zan ayrim o`quvchilarning o`z o`qituvchisi
haqida: “... Nodira opamlar biz bilan xuddi ona tovuqdek ovora bo`ladilar. Agar
biz sho`xlik qila boshlasak, ular o`zlarini ko`rmaslikka, payqamaslikka solardilar.
Ajoyib ayol edi-yu, ammo uning darsida hech kim hech narsa qilmas edi-da...”
degan fikrlarini ham eshitish mumkin.
O`qituvchining o`z ishini tashkil qila bilishi deganda uning o`z ishini to`g`ri
rejalashtirib, uni nazorat qila olishi nazarda tutiladi. Tajribali o`qituvchilarda
vaqtga nisbatan o`ziga xos sezuvchanlik-ishni vaqt bo`yicha to`g`ri taqsimlab,
mo`ljallangan vaqtdan to`g`ri foydalana olish ko`nikmasi paydo bo`ladi. Dars
davomida, albatta, ko`p hollarda vaqtni behuda yo`qotish ham mumkin. Lekin bu
yo`qolgan vaqt dars rejasini tuzatish zaruriyati tug`ilgan hollarda bo`lishi mumkin.
Tajribali o`qituvchilar vaqtni seza bilishni o`rganish uchun dars rejasi yoki matnda
vaqtni nazorat qilish uchun belgilar olib borishni tavsiya etadilar. Jumladan:
darsning 10, 20, 30 va boshqa daqiqalari davomida maboda ko`zda tutilmagan
vaqt ortib qolgan taqdirda foydalanish uchun qanday qo`shimcha materiallarni
tayyorlash yoki vaqt etmay qolgan taqdirda qanday materialni keyingi darsga
qoldirish mumkinligi haqida maslahat beradilar.
OBRO`-NUFUZGA EGA BO`LIShLIK QOBILIYATI- bu o`quvchilarga
bevosita emostional-irodaviy ta`sir etib, ularda obro` orttira bilishdan iborat
qobiliyatidir. (Garchan, obro` mana shu asnodagina qozonilmaydi, albatta, balki
stqituvchining o`z fanini mukammal bilishi, sezgirligi va xushmuomalaligi asosida
qozoniladi).
Avtoritar qobiliyat o`qituvchining rostgo`yligi, irodaviy uddaburonligi,
o`zini tuta bilishi, farosatliligi, talabchanligi kabi irodaviy hislatlari hamda qator
shaxsiy xislarga, shu bilan birga o`quvchilarning ta`lim-tarbiyasida javobgarlikni
xis etishi, uning e`tiqodi, o`quvchilarga ma`naviy va ma`rifiy e`tiqodni singdira
olganligiga ishonchi kabi hislatlariga ham bog`liqdir.
24

I.BOB XULOSASI
Didaktik qobiliyatga ega bo`lgan o`qituvchi zarurat tutilganda qiyin o`quv
materialini-osonroq, murakkabrog`ini soddaroq, tushunish qiyin bo`lganini
tushunarliroq qilib o`quvchilarga moslashtirib bora oladi. O`qituvchining mana shu
hislatlarini bilib olgan o`quvchilar odatda: “O`qituvchining eng muhim tomoni
ham uning hamma narsani aniq-ravshan va tushunarli qilib berishida-da. Bunday
o`qituvchining qo`lida mazza qilib o`qiging keladi”; “Unisi esa hech narsaga
yaramaydigan o`qituvchi, hech ham aniq tushuntirib bera olmas edi”; “O`quv
materialini oldida tirik odamlar emas, balki qandaydir mexanizmlar bordek,
zerikarli va noaniq-mujmal qilib tushuntiradi. Biz bunday o`qituvchilarni
yoqtirmaymiz” -deydilar.
Hozirgi tushunchamizdagi kasbiy mahorat shunchaki bilimlarni osonroq,
hammabop va tushunarli qilib o`quvchilar ongiga etkazib berish qobiliyatininigina
emas balki, shu bilan birga o`quvchilarning mustaqil ishlarini, ularning bilish
faoliyatini oqilona va mohirlik bilan boshqarib, ularni kerakli tomonga yo`naltirib
turishdan iborat qobiliyatni ham o`z ichiga oladi.

25

II.BOB. PEDAGOGIK QOBILIYAT VA UNING TARKIB I HAQIDA
TUSHUNCHA
2.1. Qobiliyatni tarkib toptirishga individual yondoshish masalalari haqida
O`quvchilar (ayniqsa o`g`il bolalar, o`spirinlar, buni alohida ta`kidlab
o`tish kerak) talab qilishni biladigan, o`quvchilarni majbur qilmagan va do`q-
po`pisa qilmagan, shu bilan birga behuda rasmiyatchilikka yo`l qo`ymagan holda
o`z aytganini qildira oladigan o`qituvchilarni juda hurmat qiladilar. Shu munosabat
bilan o`quvchilarning o`qituvchilar haqida ayrim fikrlarini misol qilib keltiramiz.
“Uning ajoyib hislati bor–u hech qanday zo`rlash va baqiriq-qichqiriqsiz
ishlay oladi”; “Biz uni jiddiyligi, vazminligi va talabchanligi uchun juda yaxshi
ko`ramiz. U hamma vaqt shunchaki muloyimgina, sipogina talab qiladi, ammo
uning talabi shu qadar ta`sirchanki, unga quloq solmaslik mumkmin emas”;
“Bizning matematika o`qituvchimiz hamma vaqt yuvosh, osoyishta, o`zini tutgan
va shu bilan bir qatorda butun sinfga ajoyib ta`sir eta oladi”; “Hamma
o`qituvchimizning obro`sini e`tibor etmay ko`rginchi, u har qanday sharoitda ham
o`z aytganiga erishadi”; “Nigmat aka bizga ustalik bilan ta`sir etadi. U hadeb talab
qilavermaydi, agar talab qiladigan bo`lsalar undan bo`yin tovlab bo`lmaydi”, yoki
o`quvchilarning o`z o`qituvchilari haqidagi mana bunday fikrlari: “Polvon akani
maktabimizdan ketganiga biz xursand bo`ldik. U bizni do`q-po`pisa, baqiriq
qichqiriq, buyruqbozlik bilan qo`lga olaman deb o`ylardi-yu, ammo bizni bardosh
berishgagina majbur etardi, xolos”.
Bunda O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning maktab
ta`limi jarayonida olib borilayotgan ishlarning ahvoli to`g`risida juda achinib
aytgan ftkrlarini keltirish o`rinli bo`lur edi: “Mabodo biror bir o`quvchiga e`tiroz
bildirilsa, ertaga u hech kim havas qilmaydigan ahvolga tushib qoladi”.
Maktablardagi jarayonda o`qituvchi hukmron. U boladan faqat o`zi
tushuntirayotgan narsani tushuni bolishni talab qiladi. Prinstip ham tayyor:
“mening aytganim-aytgan, deganim-degan”.
Shu bilan bir qatorda o`quvchilar o`qituvchining bo`shligi, landavurligi,
soddalarga ishonuvchanligi, sustkashligi, ortiqcha rioyagarchiligi, irodasizligi kabi
26

hislatlarini baralla qoralaydilar: “Tushunib bo`lmaydi: birda juda qattiqqo`l,
talabchan, ba`zan hech qanday talab degan narsa yo`q”; “Juda bo`shang, lanj: uni
ko`rishing bilan uyqing keladi”...
MUOMALA VA MULOQOT O`RNATISH QOBILIYATI-bu bolalar
bilan muloqotda bo`lishga, o`quvchilarga yondashish uchun to`g`ri yo`l topa
bilishga, o`quvchilarga yondashish uchun to`g`ri yo`l topa bilishga, ular bilan
pedagogik nuqtai-nazardan maqsadga muvofiq o`zaro aloqa bog`lashga pedagogik
taktning mavjudligiga qaratilgan qobiliyatdir.
Pedagogik takt psixologiyasini o`rganishda psixolog I.V.Straxov
benihoyat katta hissa qo`shgan. Uning bunda muhimi-o`quvchilarga ta`sir
etishning eng qulay usullarini topa bilish, tarbiyaviy ta`sirni qo`llashda maqsadga
muvofiq pedagogik choralarga e`tibor berish, aniq pedagogik vazifalarni hisobga
olish, o`quvchi shaxsining psixologik xususiyatlari va uning imkoniyatlari hamda
mazkur pedagogik holatlarning hisobga olish zarurdir.
Pedagogik taktning yaqqol ifodalaridan biri-har qanday pedagogik
ta`sirga nisbatan qo`llaniladigan chora-tadbirlarni (rag`batlantirish, jazolash, pand-
nasihat) xis eta bilishdan iboratdir. Farosatli o`qituvchi bolalarga e`tibor berib,
ziyraklik bilan qaraydi, ularning individual psixologik xususiyatlari bilan
hisoblashadi. “U biz bilan hayron qolarli darajada ajoyib yaqin do`stlarcha yaxshi
munosabatda bo`ladi”; “Bizning tarix o`qituvchimizning kuchli tomoni- har kimga
qanday yondashishni bilar edi”; “Eng yomoni-o`qituvchining o`quvchilar oldida
xushomadgo`ylik qilishdir. Bizning zoologiya o`qituvchimiz Farida opamlar
shundaylardan edi: ular nimaiki qilmasin, u bolalarni o`ziga qaratish uchun
xushomadgo`ylik qilardi! Nega ular o`zini shunchalik kamsitib erga uradi? Deb
o`ylar edim. Axir ular o`z fanini yaxshi biladiku”; “Ibrohim aka esa, qarabsanki,
hech narsadan-hech narsa yo`q kishi diliga ozor berar, tushirib qolar yoki behudaga
urushib, koyib berar edi”.

27

2.2. Pedagogik qobiliyatlarni rivojlantiruvishda psixotreningni o`rni
Pedagogik taktning yo`qligi ko`pincha og`ir oqibatlarga olib keladi.
Toshkent maktablaridan birida ona tili va adabiyot o`qituvchisi o`quvchilarga juda
ko`p talablarni qo`yganu, ammo hech qanday izchillik bo`lmagan: bir vazifa bera
turib, shu zahotiyoq boshqa talablarni qo`ya boshlagan. Arzimagan xatolar, tartib
buzishlar ro`y bersa, shu zahotiyoq mazmuni va shakli jihatidan o`ta qo`pol va
alam qiladigan keskin gaplarni qilib, “2” qo`yardi. Masalan, daftarning chetida
qoldirilgan joyning xatoligi yoki intizom buzganlik kabi va arzimagan narsalar
uchun yopishgani-yopishgan edi. O`qituvchining bu hatti-harakatlari uchun
o`quvchilarda dard-alam to`lib toshgandi. Ko`p o`tmay o`quvchilarning noroziligi
va qat`iy e`tirozi ochiq-oydin namoyishkorona bildirilib, o`qituvchiga quloq
solmaydigan, ataylab intizom buzadigan va o`qituvchini keskin tanqid qiladigan
bo`lib qoldilar. Bunday achinarli ahvol faqat o`sha o`qituvchi maktabdan
ketganidan keyingina tuzatildi.
O`qituvchining pedagogik takti masalasi munosabat bilan shuni ham aytish
joizki, qachonki o`quvchilar o`qituvchining ijobiy hislatlari to`g`risida gapirar
ekanlar, ular hamisha o`qituvchining adolatligi kabi hislatini birinchi o`ringa
qo`yadilar.
“Ko`p hollarda nohaq ish qiladilar-biror masalani yaxshilab tekshirib
ko`rmasdan ish tutadilar”. O`qituvchining bunday hislatiga o`quvchilar nechukdir
achinishli talabchanlik munosabatida bo`ladilar. O`qituvchining adolatsizligi
yomon oqibatlarga olib kelishi mumkin. Bu to`g`rida har qaysimiz maktab
amaliyotidan qandaydir tasavvurga egamiz.
PEDAGOGIK HAYOL-bu kishining o`quvchilar shaxsini tarbiyaviy
tomondan loyihalashtirishda o`z ish-harakatlarining natijasini oldindan ko`ra
bilishida namoyon bo`ladigan maxsus qobiliyatidir. Bu qobiliyat o`qituvchi
ma`lum o`quvchidan kelgusida kim chiqishni ko`z oldiga keltirishida,
tarbiyalanuvchilarda u yoki bu xildagi hislatlarning o`sib rivojlanishini oldindan
ko`ra bilishida namoyon bo`ladi. Bu qobiliyat pedagogik optimizm, tarbiyaning
kuchiga, o`quvchiga bo`lgan ishonch bilan bog`liqdir. Shuning uchun ham
28

o`quvchilar ayrim o`qituvchilar to`g`risida “Ahmad akamlar, chamasi, ichimizdagi
eng yaramaslarga ham ishonchlarini yo`qotmasdilar, shuning uchun ham biz ularni
hurmat qilardik” degan fikrlarni izhor qiladilar.
1. DIQQATNI TAQSIMLAY OLISH QOBILIYATI-bu qobiliyat bir
vaqtning o`zida diqqatni bir qancha faoliyatga qarata olishda namoyon bo`lib,
o`qituvchi ishida g`oyat muhim ahamiyatga egadir.
Qobiliyatli, tajribali o`qituvchi o`zining diqqat-e`tiborini o`quv
materialining qanday bayon etilishiga, uning mazmuniga, o`z fikrlarini atroflicha
qilib qanday ochib berishga yoki o`quvchi fikriga baralla qaratadi va shu bilan bir
vaqtning o`zida barcha o`quvchilarni kuzatib, ularning toliqqan-toliqmaganligiga,
e`tiborli yoki e`tiborsizligiga, darsni tushunish-tushunmasligiga e`tibor berib,
o`quvchilarning intizomini kuzatadi hamda, oqibat natijada o`zining shaxsiy hulq-
atvoriga (yurish-turishiga, o`zini tutishiga, mimika va pontamimikasiga) e`tibor
beradi. Tajribasiz o`qituvchi, ko`pincha o`quv mateiralini bayon etishga berilib
ketib, o`quvchilarning nima qilayotganliklarini sezmay qoladi va nazoratdan
chiqarib qo`yadi. Agar, bordiyu, o`quvchilarni diqqat-e`tibor bilan kuzatishga
harakat qilsa, bunday hollarda o`z bayonatining izchilligini yo`qotib qo`yadi.

29

II.BOB XULOSASI
Yuqorida ko`rsatib o`tilgan qobiliyatlardan tashqari, o`qituvchi inson
shaxsining maqsad sari intilishi, uddaburonlik, mehnatsevarlik, kamtarinlik kabi
qator ijobiy xislariga ega bo`lishi lozim.
O`quvchilarni tarbiyalar ekan, o`zining hulq-atvori, yurish-turishi, xullas,
butun o`qituvchilik shaxsi bilan o`quvchilarga o`rnak bo`lishi kerak.
O`qituvchining o`zini qo`lga ola bilishi, o`z his-tuyg`ularini, kayfiyatini
boshqara olish hislatlari muhim ahamiyatga egadir.
30

XULOSA
Xulosa qilib shuni aytish joizki , o ` qituvchining barcha ijobiy umuminsoniy
ahloq me ` yorlariga mos keluvchi hislatlari katta ahamiyatga ega . Agar biz quyidagi
hislatlarni olib qaraydigan bo`lsak, bularning barchasi ham o`ta muhim omillardir.
Jumladan, o`qituvchining tashqi qiyofasi uning obro`si shakllanishiga ta`sir etadi.
O`qituvchining ozodaligi, ixchamligi, uning pokizaligi, saranjom-sarishtaligi,
sipoyagarchiligi, uning qiliqlari, o`zini chiroylik tutishi, qaddi-qomati va yurish-
turishlari o`quvchilarda juda yaxshi taassurot qoldiradi. Jumladan, o`quvchilarning
“Farida opani nechuk yaxshi ko`rmaysan, ular har doim shu qadar xushchaqchaq,
ozoda, sarishta-saranjomlar-ku!?” yoki “Noila opa maktabda emas, balki teatrda
ishlab, tomosha ko`rsatishi kerak.-chunki, ularning turqi-qiyofasi, yurish-turishi
yasama, soxta” degan fikrlarini olishimiz mumkin.
31

FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR RO`YXATI.
1. Karimov. I.A. Barkamol avlod-O`zbekiston taraqqiyotining poydevori. T.,
O`zbekiston. 1997.
2. O`zbekston Respublikasining “qadrlar tayyorlash milliy dasturida” gi
qonuni. T., 1997.
3. G`oziev.E. Pedagogik psixologiya asoslari T “O`qituvchi” 2000y
4. Asadov Y.M. Ruhiy holatlar diagnostikasi va korrekstiyasi. T 2000y
5. Graficheskie metodo` v psixologicheskoy diagnostike. E.S. Romanova., O.F.
Potyomkina-M., 1992.
6. Davletshin. M. Psixologiyadan asosiy tushunchalar.-T., 1997.
7. Teplov. B.M. “Sposobnost i odarennost” //xristomatiya po vozrastnoy i
pedagogicheskiy. M.: 1981.-132s.
8. Umumiy psixologiya. M.G.Davletshin., S.M.To`ychieva.-T., 2002.
9. O`qituvchilarga psixologik yordam beruvchi o`yin va mashqlar.
Matmuratova. N.B. (o`quv. met. qo`l. T., 2006.)
10. Qodirov. B.R. Sposobnosti i sklonnosti. T. “Fan”. 1990.
11. Xoxlova. L. P. Oila kinetik rasmi, testi.
12. Rene. Jilya. usuli.- T., 1992.-169 b.
13. Rogov E.I. Nastolnaya kniga prakticheskogo psixologa T. 1-2-M.,1999g.
14. Adizova T.M. O`quvchilarning shaxslararo munosabatlari psixologik
15. D iagnostikasi va korrekstion ishlar.-T.,1995y
32

QOBILIYATLAR

Купить

Похожие документы
Maktab maslahatchisi vazifalari yangi nizom
Maydon nazariyasi va guruh dinamikasi
Mashg‘ulotlarda metafora va rituallar
Ilmiy psixologik bilimlarning o‘ziga xos xususiyatlari
Idrokni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari