“Qobusnoma ” tarixiy manba sifatida - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	132.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	14 Декабрь 2025
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Jahongir Sharopov

Дата регистрации 28 Март 2025

1 Продаж

“Qobusnoma ” tarixiy manba sifatida

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM,
FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
IJTIMOIY VA TEXNIKA FAKULTETI
_______________________________________________ KAFEDRASI
«___________________________________________________» fanidan
K U R S I S H I
MAVZU: “QOBUSNOMA ” TARIXIY MANBA SIFATIDA
Bajardi: _______ __________guruhi talabasi ________________________
(imzo) (ismi sharifi)
Kurs ishi himoya qilingan sana “____” __________2025 y.
Baho “_____” ___________
Ilmiy rahbar: __________ ____________________
(imzo) (ismi sharifi)
Komissiya a’zolari: __________ ____________________
(imzo) (ismi sharifi)
__________ ____________________
(imzo) (ismi sharifi)
2025-yil
1

IJTIMOIY VA TEXNIKA FAKULTETI
______________________________________________KAFEDRASI
«_______________________________________________» fanidan
Guruh______________________________________________________
Talaba familiyasi va ismi-sharifi_______________________________________
Kurs ishi
mavzusi___________________________________________________________
___________________________________________________________
Kurs ishining tarkibi_______________________________________________
___________________________________________________________
Kurs ishi himoyasida talabaga berilgan savollar ro’yxati:
___________________________________________________________
___________________________________________________________
__________________________________________________________________
________________________________________________________
Jadval va grafik materialning miqdori (muhim chizmalarning ko’rsatgichi):
___________________________________________________________
___________________________________________________________
Kurs ishining ijobiy tomonlari:
___________________________________________________________
___________________________________________________________
Kurs ishining kamchiliklari:
___________________________________________________________
___________________________________________________________
Kurs ishiga qo’yilgan baho
“_______”_______________________________________
Kurs ishi rahbarining ismi sharifi va imzosi

2

MUNDARIJA
KIRISH.................................................................................................................4
I BOB. “QOBUSNOMA” ASARI VA UNDAGI TA’LIMIY-AHLOQIY
QARASHLAR
1.1 “Qobusnoma” asari haqida tushuncha.......................................................... 9-18
1.2 Kaykovusning ta’limiy-ahloqiy qarashlari................................................... 19-28
II BOB. “QOBUSNOMA”DA HAYOTIY TAJRIBALAR VA PAND-
NASIHATLAR
2.1. Asarda kasb-hunar va mehnatga munosabat............................................... 29 - 34
2.2 Asardagi axloqiy qadriyatlar va odob-axloq qoidalari................................. 35 - 37
XULOSA...........................................................................................................38-39
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.........................................................40-41
3

Kirish
Mavzuning dolzarbligi . Qobusnoma, yoki "Qobus kitobi", XI-asrda
yashagan fors shoir va faylasufi Abu al-Hasan Ali ibn Muhammad al-Qobus
tomonidan yozilgan muhim adabiy asar hisoblanadi. Ushbu matn nafaqat fors
adabiyotining bir qismi sifatida ahamiyatga ega, balki o'z davrining falsafiy,
madaniy va tarixiy kontekstlarini tushunishda ham muhim hujjatdir. Qobusnoma,
axloqiy qadriyatlar, boshqaruv va hukmdorlar hamda fuqarolarning ideal xulq-
atvori haqida yozilgan risola bo'lib, o'rta asr islom dunyosining ijtimoiy-siyosiy
tuzilmalari haqida chuqur ma'lumotlar beradi. Qobusnoma X-XI-asrlarda, Islom
imperiyasining parchalangan davrida va mintaqaviy kuchlarning o'sish davrida
yozilgan. Ushbu davr fors adabiyotining o'ziga xos madaniy ifodasi sifatida
shakllana boshladi va arab va turk an'analaridan ta'sirlandi. Qobusnoma
Samanidlar davrida yaratilgan deb hisoblanadi, bu davrda fors madaniyati
renessansni boshidan kechirdi. Ushbu asar proza va she'rni birlashtiradi, fors
adabiyotining stilistik va mavzuviy xilma-xilligini namoyish etadi.
Qobusnoma, amaliy maslahat va falsafiy izlanishlarning noyob aralashuvidir. U
fors adabiyotining avvalgi asarlarini, shuningdek Al-Farobiy va Ibn Sinoning
(Avitsenna) yozuvlarini o'z ichiga oladi. Ushbu matnda boshqaruvda, adolat va
axloqiy poklikning ahamiyati ta'kidlanadi, bu esa islomiy fikrda hukumat va
axloqiy qadriyatlar bo'yicha ustuvor nazariyalarni aks ettiradi. Qobusnomadagi
asosiy tushunchalar - "hukmdorlik", "adolat" va "donolik". Hukmdorlik
hukmdorning sifatlari va mas'uliyatlarini o'z ichiga oladi, axloqiy hokimiyat va etik
boshqaruv zarurligini ta'kidlaydi. Adolat, samarali boshqaruvning poydevori
sifatida tasvirlanadi, donolik esa amaliy bilim va falsafiy tushunishni o'z ichiga
oladi. Ushbu matn, ushbu tushunchalarni yoritish uchun allegoriyalar va
hikoyalarni ishlatadi, bu esa ularni o'z auditoriyasiga qulay va tushunarli qiladi.
Qobusnoma, tarixiy va adabiy tadqiqotlarda muhim ahamiyatga ega. U, o'rta asr
4

forsining siyosiy falsafasini va boshqaruv axloqi o'lchovlarini tushunish uchun
asosiy manba sifatida xizmat qiladi. Ushbu asar, tarixiy kontekstlardan tashqariga
chiqib, hozirgi zamon boshqaruv va axloqiy liderlik masalalaridagi
muhokamalarga ta'sir ko'rsatadi. Shuningdek, u fors madaniyatining boy adabiy
merosi sifatida ahamiyatga ega bo'lib, fors identiteti va madaniy qadriyatlarni
tushunishga hissa qo'shadi.
Qobusnoma ustida olib borilgan zamonaviy tadqiqotlar uning adabiy uslubi,
axloqiy falsafasi va tarixiy konteksti bo'yicha to'plangan. Janet Afary va Richard
N. Frye kabi olimlar ushbu matnning zamonaviy boshqaruv va axloqiy masalalar
bilan bog'liqligini o'rganishgan. Qobusnomaning o'z zamonidagi boshqa adabiy va
falsafiy matnlar bilan qanday muloqotda bo'lishi haqida qiziqish ortib bormoqda,
bu esa adabiy tahlil, tarix va falsafani birlashtiradigan interdisiplinar
yondashuvlarga olib keladi. Biroq, Qobusnoma tadqiqotida ba'zi qiyinchiliklar
mavjud. Qo'lyozma an'anasi yaxshi saqlanmagan, bu esa matnning ba'zi qismlarida
teshiklar va talqin qilishda qiyinchiliklarga olib keladi. Shuningdek, fors tili va
madaniyatining nozikliklari, maxsus bo'lmagan mutaxassislarga qiyinchilik
tug'dirib, matnning mavzulari va tushunchalariga kengroq kirish imkoniyatini
cheklaydi. Muallif biografiyasi va asarning yozilishi vaqtidagi tarixiy sharoitlar
haqida haligacha javobsiz savollar mavjud.
Qobusnoma ustida chuqur tahlillar, uning murakkab hikoya tuzilishi va
metaforik tilidan foydalanishini ochib beradi. Ushbu matn tarix va xalq og'zaki
ijodidan misollar bilan boyitilgan bo'lib, hukmdorlar oldidagi axloqiy dilemalarni
ko'rish uchun bir ko'zgu hisoblanadi. Masalan, bir hukmdorning o'z fuqarolariga
ta'sir etuvchi qarorlarni qabul qilishdagi axloqiy muammolari, ushbu matnning
falsafiy prinsiplari haqidagi suhbat uchun real hayotdagi misol sifatida xizmat
qiladi. Qo'lyozma nusxalarining statistik tahlillari, vaqt o'tishi bilan talqinlar va
moslashuvlarda farqlarni ko'rsatgan, bu esa matnning abadiy merosini namoyish
etadi. Xulosa qilib aytganda, Qobusnoma o'rta asr forsining axloqiy va falsafiy
diskurslarini o'z ichiga olgan muhim asardir. Uning liderlik, adolat va donolikni
5

o'rganishi zamonaviy boshqaruv va axloqiy masalalar bo'yicha muhokamalarda
davom etmoqda. Ushbu matn ustida davom etayotgan tadqiqotlar uning ahamiyati
va dolzarbligini ta'kidlaydi. Qobusnomani yanada chuqurroq o'rganish, fors adabiy
an'anasi va madaniy identitetining murakkabliklarini tushunishga qimmatli fikrlar
beradi.
Mavzuning maqsadi va vazifalari. Qobusnoma asarini tarixiy manba sifatida
o‘rganish, uning mazmun-mohiyatini tahlil qilish, o‘rta asrlar Sharq jamiyatidagi
siyosiy, ijtimoiy, axloqiy va ma’naviy qarashlarni yoritishda qanday ahamiyatga
ega ekanligini aniqlashdan iborat. Asar orqali o‘sha davr hayot tarzi, boshqaruv
tizimi, odob-axloq, harbiy ishlar, ilm-fan va ta’lim sohasidagi tasavvurlarni tarixiy
kontekstda o‘rganish ko‘zda tutiladi . Qobusnoma asari muallifi va yaratilish
davrini aniqlash Keykavus ibn Iskandarning hayoti, davri, siyosiy muhit va
asarning yaratilish sabablari o‘rganiladi. Asarning mazmuni va tuzilishini tahlil
qilish, Qobusnomadagi boblar, mavzular va ular orqali berilgan tarixiy, axloqiy,
siyosiy g‘oyalarning mazmuni tahlil qilinadi. Qobusnomada aks etgan tarixiy
voqeliklarni aniqlash, Asarda berilgan maslahatlardan kelib chiqib, XI asr jamiyati,
hukmdorlar hayoti, zodagonlar odob-axloqi va xalqning ijtimoiy turmushi haqida
xulosalar chiqariladi. Asarning o‘sha davr siyosiy-ma’naviy hayotdagi o‘rni va
ahamiyatini ko‘rsatish qobusnoma o‘rta asr Sharq dunyosida qanday qabul
qilingan, boshqa tarixiy manbalar bilan qanday o‘xshash va farqli jihatlari borligini
o‘rganish.
Mavzuning o’rganilganlik darajasi. Qobusnoma – fors-tojik adabiyoti va Sharq
axloqiy-ta’limiy nasriy asarlari orasida o‘ziga xos o‘rin tutuvchi, XI asrda yozilgan
noyob manbalardan biridir. U tarixiy, madaniy, axloqiy va siyosiy mazmuni bilan
ko‘plab tadqiqotchilar e’tiborini tortgan. Fors-tojik va arab olimlari orasida asar
avval boshdanoq katta e’tibor qozongan. Ayniqsa, adabiyotshunoslar, tarixchilar
va axloqshunoslar bu asarni o‘rta asrlar axloqiy qadriyatlarini tahlil qilishda keng
qo‘llaganlar. Asar pedagogik va axloqiy risola sifatida o‘rganilgan. Ko‘plab
qo‘lyozma nusxalari saqlanib qolgan bo‘lib, ular turli yillarda nashr etilgan. XIX–
6

XX asrlarda Yevropa sharqshunoslari Qobusnomaga e’tibor qarata boshladilar. F.
Roschki, E. Braun, Edward Rehatsek kabi olimlar bu asarni tarjima qilgan yoki
uning ustida izlanish olib borganlar. Rehatsek uni ingliz tiliga tarjima qilgan
(1888-yilda) va bu tarjima asar xalqaro miqyosda tanilishiga sabab bo‘lgan.
O‘zbekiston ilmiy muhitida Qobusnoma XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab
tarixiy va axloqiy manba sifatida o‘rganila boshlagan. Asar o‘zbek tiliga tarjima
qilinib, xalq orasida keng tarqaldi. Tarjimonlar orasida Eshqobil Shukur,
Mamatqul Jalolov, Askar Mahkam kabi adiblar tilga olinadi. O‘zbekiston milliy
universiteti, Nizomiy nomidagi pedagogika universiteti, Sharqshunoslik instituti
kabi muassasalarda Qobusnoma axloqiy-ta’limiy manba sifatida o‘rganilgan.
Tarixshunoslik nuqtai nazaridan, asar orqali o‘sha davrdagi siyosiy tizim, ijtimoiy
qatlamlar, urf-odatlar, harbiy xizmat, ta’lim-tarbiya tizimi haqida qimmatli
ma’lumotlar olinmoqda. Bugungi kunda Qobusnoma bo‘yicha ilmiy maqolalar,
kurs ishlari, diplom ishlari va hatto dissertatsiyalar ham yozilmoqda. Asarning
komparativ tahlillari, ya’ni boshqa axloqiy asarlar (masalan, “Nasihat ul-muluk”,
“Siyasatnoma”, “Guliston”) bilan taqqosiy o‘rganilishi tobora kengaymoqda.
“Qobusnoma”dagi nasihatlar zamonaviy yoshlar tarbiyasi, liderlik fazilatlari,
axloqiy qadriyatlar kontekstida tahlil qilinmoqda.
Mavzuning obyekti: Qobusnoma tarixiy manba sifatida o‘rganilayotgan davr va
madaniy muhit – ya’ni XI asr Sharq jamiyatining siyosiy, ijtimoiy va madaniy
hayoti.
Izoh: Obyekt bu – tadqiqot yo‘naltirilgan umumiy soha. Bu mavzuda obyekt
sifatida Qobusnoma asari orqali yoritilgan o‘rta asr jamiyati, ayniqsa, Ziyoriylar
davlati, saroy madaniyati, zodagonlar tarbiyasi, siyosiy boshqaruv tizimi, axloqiy
tamoyillar, odob-axloq qoidalari kabi tarixiy jarayonlar kiradi. Ya’ni, mavzuning
obyekti – Qobusnoma asarida aks etgan tarixiy haqiqatlar asosida o‘rganilayotgan
o‘rta asr jamiyati va uning ijtimoiy-siyosiy ko‘rinishlari.
Mavzuning predmeti: Qobusnoma asarining o‘zida mavjud bo‘lgan tarixiy,
axloqiy, ijtimoiy va siyosiy ma’lumotlar, nasihatlar, qarashlar tizimi.
7

Izoh: Predmet bu – aynan tadqiqot jarayonida tahlil qilinadigan, o‘rganiladigan
muayyan jihatlar. Ushbu mavzuda Qobusnoma asarida mavjud bo‘lgan nasihatlar,
odamlar orasidagi munosabatlar, tarbiyaviy yondashuvlar, hukmdor va xalq
o‘rtasidagi aloqalar, davlat boshqaruvi, urush va harbiy xizmat haqidagi fikrlar,
shaxsiy fazilatlar haqida berilgan tasvirlar mavzuning predmetini tashkil etadi.
Xulosa tarzida:
Obyekt – XI asr Sharq jamiyati (ayniqsa, Ziyoriylar davlati davridagi tarixiy
ijtimoiy-siyosiy hayot).
Predmet – Qobusnoma asaridagi tarixiy ma’lumotlar, axloqiy-siyosiy qarashlar,
davlat va jamiyat haqidagi fikrlar.
8

I BOB. “QOBUSNOMA” ASARI VA UNDAGI TA’LIMIY-AHLOQIY
QARASHLAR
1. “Qobusnoma” asari haqida tushuncha
QOBUSNOMA - Sharq va Markaziy Osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan
axloqiy-ta limiy asar, fors-tojik badiiy nasrining birinchi va yirik yodgorligi (11-ʼ
asr). Tabariston (Mozandaron) hukmdori Shams al-Maoliy Qobusning nabirasi
Unsur al-Maoliy (Kaykovus, 1021—98) tomonidan fors tilida yozilgan (1082—83)
va "Nasihatnomai Kaykovus" deb atalgan. Qobusnoma shu yerning o zbekcha
ʻ
tarjimasidir. muallif asarni o g li Gilonshohga bag ishlagan.
ʻ ʻ ʻ
"Qobusnoma" asosini Qur oni karim suralari, Muhammad (s.a.v)ning faoliyati va
ʼ
ko rsatmalarini ifodalovchi hadislar, hikmatli hikoyatlar tashkil etadi. Asar 44
ʻ
bobdan iborat. Dastlabki 4 bobi Haqni tanimoq, Payg ambarlarning xilqati
ʻ
(yaratilishi), Alloh ne matiga shukur qilmoq haqida bo lib, qolgan 40 bobi ota-
ʼ ʻ
onani hurmatlash, ilmiy bilimlarni, san atni egallash, harb, savdo, dehqonchilik
ʼ
ishlari va hunarni o rganish, odob-axloq qoidalariga rioya etish, farzand tarbiyasi,
ʻ
saxovat va juvonmardlik kabi ko plab masalalarni o z ichiga oladi. Asarda hunar
ʻ ʻ
va ilm jamiyat taraqqiyotining asosiy omillari deb qaraladi. Odamlar 3 guruhga
bo linib, ularning jamiyatda tutgan o rni belgilanadi; odamlarning fazilatlari ham 3
ʻ ʻ
guruhga bo linadi: aqllilik, haqgo ylik, juvonmardlik. Kaykovus dunyodagi
ʻ ʻ
mavjudotni birbiri bilan bog liq va murosasiz deb talqin qiladi. U kishi ruhiyatini
ʻ
ham 2 guruhga bo ladi: jismoniy sezgini modda, ruhiy hissiyotni esa "jon" bilan
ʻ
bog laydi va bularning birini moddiy, ikkinchisini ruhiy hayot mahsuli deb
ʻ
ko rsatadi. Uning fikricha, dunyodagi hamma narsalar yaralishi va mohiyat e tibori
ʻ ʼ
bilan ilohiydir. Zero, inson Allohni tanimoq uchun avvalambor o zini bilmog i,
ʻ ʻ
ya ni "sozga qarab sozandani tanimog i lozim", deydi. Bu kabi masalalar kitobda
ʼ ʻ
ixcham hikoyatlar, rivoyatlar, she r va latifalar, maqol va hikmatlar yordamida
ʼ
bayon qilinadi. "Qobusnoma." rus va G arb sharqshunoslarining , Sharq olimlari va
ʻ
9

pedagoglarining diqqatini anchadan beri o ziga tortib keladi. Asar turk (1432,ʻ
1705), uyg ur (178687), nemis (1811), o zbek (1860, Ogahiy tomonidan), tatar
ʻ ʻ
(1881), fransuz va rus (1886) tillariga tarjima qilingan. Ogahiy tarjimasining 2
qo lyozma nusxasi O zbekiston FA Sharqshunoslik institutida, yana bir qo lyozma
ʻ ʻ ʻ
nusxasi Sankt Peterburgda Saltikov-Shchedrin nomidagi Xalq kutubxonasida
saqlanadi. "Qobusnoma"ning Subutoy Dolimov tomonidan hozirgi o zbek tiliga
ʻ
o girilgan nusxasi Toshkentda 3 marta nashr qilingan.
ʻ 1
Kaykovus 412 hijriy yilda
(milodiy 1021—1022) tug’ilgan. Uning avlodlari gilon qabilasidan bo’lib,
Tabaristonda (hozirda Kaspiy dengizining janubidagi hudud) yashaganlar. Ammo
biz Kaykovus haqida batafsil ma’lumotlarga ega emasmiz. Kaykovus o’z hayoti
davomida ko’rgan-bilganlari asosida o’zining buyuk «Qobusnoma» asarini yaratäè.
Kitobni u o’g’li Gilonshohga bag’ishlagan. Bu paytda Kaykovus taxminan oltmish
yoshlarda edi. «Qobusnoma» Sharqda, xususan Eronning o’zida ham saqlanib
kelayotgan an’anaga ko’ra pand-nasihat tarzida yozilgan bo’lib, mana bir necha
asrlardan beri xalqlarni, jumladan yoshlarni hayotga, amaliy faoliyatga
tayyorlashda, ularni har tomonlama yetuk inson qilib tarbiyalashda muhim
qo’llanma bo’lib kelmoqda. Lekin asarning «Qobusnoma» deb atalishining sababi,
uning umuman qobusga aloqasi haqida eslatilmaydi. Kitob Eronda sakkiz marta
nashr etiladi. Bularning eng mukammali mashhur oli Rizo Qulixon Hidoyat
tomonidan 1890—1891 yillarda chop etilgan nashri hisoblanadi. Asar keyinchalik
Bombeyda, Isfaxonda Fatxulla ibn Amulla Vali Urduni Baxtiyoriy tomonidan chop
etildi.
Bundan tashqari, «Qobusnoma» ko’plab Sharq va G’arb tillariga o’girilib, nashr
etilgan. Jumladan, 1432 yilda Merjomak Ahmad ibn Ilyos tomonidan, 1705 yilda
Hasan posha Nazmizoda Murtoza tomonidan, 1881 yilda Qozon tatarlari tilida
Qayum Nosiriy tomonidan, 1860 yilda Muhammad Rizo Ogahiy tomonidan o’zbek
tiliga, g’arb tillaridan — nemis, frantsuz, ingliz tillariga tarjima qilinib, chop etildi.
1
Kaykovus, "Qobusnoma". Tarjimon: A. Hayitmetov. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1994. 90-110
betlar
10

Endi bir-ikki og’iz so’z Shamsul-maoliy Qobus haqida. Shamsul-maoliy Qobus o’z
davrining fozil kishilaridan bo’lgan. U keng bilim egasi bo’lish bilan birga she’rlar
ham yozgan. Hukmdorligi davrida o’z saroyida zamonasining peshqadam olimlari
va shoirlarini yig’ib, poytaxti Jurjonni yirik madaniy markazga aylantirgan.
Tarixiy manbalarda Qobusning arab tilida yozgan, uchta kitobdan iborat mashhur
«Nomalar»i bo’lganligi qayd etiladi. Bular «Kamol al-balag’a» («Suxandonlik
kamoloti»), maqol va hikmatlar to’g’risidagi «Al-forida fi-l amsal va-l adab»
(«Nodir nomalar»), «Risola fi-l iftixor va-l itob» («Tanbeh va maqtov
nomalari»)dir.
«Qobusnoma» murakkab yo’lni bosib o’tdi. Sho’ro mafkurasi davrida asarning
insonni aqliy, axloqiy tarbiyalashdagi ahamiyati hokim sinf axloqini targ’ib qilish
deb baholandi. Kaykovusning Vatan haqidagi, kasb-hunarni ulug’lovchi, bilimlarni
egallash haqidagi fikrlari, diniy qarashlari siyosiy nuqtai nazardan qoralanadi.
Asarning qimmati faqat uning adabiy-badiiy, til xususiyati va tarixiy jihatlarida
deb ta’kidlandi. Kaykovusning o’zi ta’kidlaganidek, butun bir asr ana shu oxirgi
bobida ta’rif bergan juvonmardlar tarbiyasiga bag’ishlangan. Kaykovus unda «...
barcha fikr va tushunchalarimning sening uchun kitobga yozdim va har bir ilm,
ham hunar va har peshakim bilur edim, hammasini qirq to’rt bobda bayon etdim»1,
deyish bilan har bir yoshning aqliy, axloqiy, jismoniy tarbiyasiga oid turmush
tajribasi bilan bog’lagan holda kamolga yetkazish yo’llari va usullarini bayon
etgan. Kitobda juvonmardlar egallashi zarur bo’lgan quyidagi yo’nalishlarda
ta’lim-tarbiya berish nazarda tutilgan:
Kaykovus bilim olish haqida.
Hunar va turli kasb egalari haqida.
Turmush va xulq-odob qoidalari haqida.
Jismoniy yetuklik haqida. 2
2
Kaykovus, "Qobusnoma". Tarjimon: A. Hayitmetov. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1994. 120-
128 betlar
11

Chunki har bir juvonmard uchun tan, jon, havos va maoniy, ya’ni ham sipohiylik,
ham ma’rifat, ham donishmandlikka ega bo’lish zarur bo’lib, bu xislatlar ana shu
yuqoridagi to’rt yo’nalishda zikr etilgan. Kaykovus ilmni uchga bo’ladi: biror
kasb-hunarga bog’liq bo’lgan ilm; ilm bilan bog’liq kasb-hunar hamda xayr va
dalolatga taalluqli odat. Birinchisiga, ya’ni biror kasb bilan bog’liq ilmlarga
tabiblik, munajjimlik, muhandislik, yer o’lchash, shoirlik va boshqalar kiritiladi.
Ilmga taalluqli kasblar musiqa asboblari ustasi, hayvonlarni davolovchi, binokorlik
va boshqalar bo’lib, har qanday usta bo’lsa ham bu boradagi ilmni bilmasa, hech
ish qila olmasligi ta’kidlanadi.
Shuningdek, ilm olish yo’liga kirgan toliblarga ham yo’llanmalar beradi:
Hamma vaqt parhezli va qanoatbaxsh bo’lish, bekorchilikdan o’zini tiyish, doimo
shod-xurram va harakatchan bo’lish, kitob o’qishga berilish, ilm yo’lida qayg’u-
hasratga berilmaslik, ilmni yodda saqlash uchun takrorlab borish, yod olish, ilmda
haqiqat uchun kurashish, taqlid qilmaslik, doimo o’z yonida kitob va boshqa o’quv
qurollarini saqlash, oz so’zlab, ko’p tinglash haqida fikr bildiradi. Ilm yo’lida
munozaradan cheiknmaslik, lekin uni janjalga aylantirmaslik, isbot va dalillar bilan
o’z fikrini bayon qilish zarurligini ta’kidlaydi. Yana u olimning aytgani bilan
qilgan ishi bir bo’lishi kerakligi, ilmni chuqur o’rganish, har bir kasb, sohaning
bilimdoni bo’lishda doimo kamtar, oqil, xalqparvar, har bir narsani oldindan ko’ra
biladigan bo’lish kerakligini ham ko’rsatib o’tadi. Zero, ilmni faqat kitobdan
o’rganish bilan cheklanib qolmay, aql, tafakkur bilan hukm chiqarish zarurligini
ham ta’kidlaydi. Ana shu talablar asosida u tijorat ilmi, tib ilmi, nujum (yulduzlar)
ilmi, handasa (geometriya) ilmi borasida o’z qarashlarini tarbiyalashda ularga ilmu
odob o’rgatishlari zarurligi ham ta’kidlanadi. Kaykovus bilim va aqlning
ahamiyatini ulug’lar ekan, uni mol-dunyodan ham yuqori qo’yadi: «Agar
molsizlikdan qashshoq bo’lsang, aqldan boy bo’lmoqqa sa’y ko’rguzgilki, mol bila
boy bo’lg’andan, aql bila boy bo’lg’on yaxshiroqdur, nedinkim aql bila mol jam
etsa bo’lar, ammo mol bila aql o’rganib bo’lmas. Bilg’il, aql bir moldurki, uni
o’g’ri ololmas, u o’tda yonmas, suvga oqmas» — deb ta’riflar ekan, inson adabi
12

ham aqlning belgisi, («al-adab-suratil aql») deya xulosa chiqaradi. Kaykovus
jamiyat taraqqiyotida ilm bilan birga kasb-hunarning ham zarurligini ta’kidlaydi:
«Agar kishi har qancha oliy nasab va asl bo’lsa-yu, ammo hunari bo’lmasa, u
haloyiqning izzat va hurmatidan noumid bo’lur. Ulug’lik aql va bilim biladur, nasl-
nasab bila emas. Otni senga ota va onang qo’ymishlar, sen unga g’urra
bo’lmag’il ... Ammo sen hunar bila bir nomga ega bo’lg’il» shuning uchun ham
asarda turli kasb egalari ulug’lanadi. Kasb-hunar o’rganishni bilim olish bilan
qo’shib olib borishni tavsiya etadi. Fanni amaliyot bilan uzviy aloqada qaraydi.
Kaykovusning bu qarashlari o’sha davrning ilg’or qarashlaridan sanaladi. Asarda
munajjimlik, yer o’lchash, musiqa, tibbiyot sohasidagi kasb egalarining faoliyati
ilmiy nuqtai nazardan yoritiladi. Ayniqsa, tibbiyot ilmiga oid qarashlari
Kaykovusning zukko, donishmand, har tomonlama yetuk bilimga ega kishi
bo’lganligidan dalolat beradi.
Ayniqsa, uning turli kasb-hunar vakillari haqidagi fikrlari amaliyotga tatbiq
etishda o’ta muhimligi bilan diqqatga sazovor. Masalan, «Dabirlik va kotiblik
zikrida» bobida yozma nutqni yaxshi egallash, chiroyli yozish va mashq qilishni
maslahat beradi. U xat yozishda saj’ga rioya etish, har bir so’zni yoqimli,
tushunarli, qisqa yozish, zukko va sezgir bo’lishni ta’kidlaydi. Xattotlikning ulug’
hunar ekanligi, ammo bu hunarda hech qachon soxtalik, pastkashlik qilmaslikni,
sir saqlashni tavsiya etadi va bu borada ibratli hikoyatlar keltiradi. Kasb-hunarga
oid uning «Dehqonchilik va bozor peshalari bayoni zikrida» bobi ham diqqatga
sazovor. Tadqiqotchilar shu vaqtgacha Kaykovusni faqat yuqori tabaqa vakillari
manfaatini ko’zlagan tarbiyashunos sifatida biryoqlama talqin etdilar. Aslini
olganda Kaykovus yuqori tabaqa vakillarini ham ilm, hunar egallashga, mehnat
qilishga undagan. Xususan, «Dehqonchilik va bozor peshalari bayoni zikrida»
bobida ham u, avvalo, dehqonchilik ilmini egallash, mazkur ishda yerni tarbiya
qilish, tezkor va g’ayratli bo’lishni ta’kidlaydi. Boshqa hunarlarni egallashda ham
rostgo’y bo’lish, xiyonat qilmaslik, muhtojlarga yordam qilish kabi xislatlarga ega
bo’lishga undaydi. Ayniqsa, uning bozor bilan bog’liq kasb-hunar kishilariga
13

bergan o’gitlari qiziqarli. Masalan, u: «Bozor xalqi bila bozori bo’lg’il. Tosh va
tarozini rost qilg’il. O’z aqchang haqida ikki dil va ikki hamyon bo’lmag’il.
Sheriklaringga xiyonat qilmag’il, har peshakim qilsang, unga hiyla qilmag’il va
hamisha hamma ishingni birdek qilg’il. Agar moldor bo’lsang, muhtojga qarz
bermoqni g’animat bilg’il», — deb to’g’ri ta’kidlaydi. Bu pandlar ham hukmdorga,
ham oddiy fuqaroga bab-baravar zarur bo’lib hisoblanadi. Bu bilan Kaykovus
yoshlarda mehnatsevarlikni, mehnatkash insonga hurmat tuyg’usini tarbiyalaydi,
jismoniy mehnat bilan ham aqliy mehnat kabi shug’ullanish lozimligini bayon
etadi. Kaykovusning «Qobusnoma» asarida yoshlar tarbiyasida — juvonmardlik
talablaridan eng muhimi — axloq tarbiyasi deb ko’rsatiladi. U yoshlarda insonga
nisbatan insoniy munosabatda bo’lish, adolatlilik, samiylik, saxiylik kabi
xislatlarni tarkib toptirishni istaydi va asarning boshidan oxirigacha ana shu ezgu
maqsadni amalga oshirishga harakat qiladi. Ko’rinib turibdiki, Kaykovus
qarashlarida inson tarbiyasi omili muhim o’rin tutadi. 3
U axloqlilikning birinchi belgisi, suxandonlik deb biladi. U (suxango’ylik)
notiqlikda rost so’zlash kerakligini ta’kidlaydi. U so’zlarni to’rt xilga bo’lgani kabi
odamlarni ham to’rt xilga bo’ladi. Birinchi xil kishilar ko’p narsani biladi va yana
bilgisi kelaveradi. Bular olimlar bo’lib, ularga bo’ysunish kerak, deydi. Ikkinchisi,
bilmagan narsasini bilishga harakat qiladi, ular qobil kishilar bo’lib, bunday
kishilarga o’rgatish kerak. Uchinchisi, bilganini ham bilmaydi, uyquda
yashagandek, ularni «uyg’otish» kerak. To’rtinchisi, bilmaydi va bilmaganini tan
olmaydi. Bular johil kishilar bo’lib, ulardan qochish kerak, deydi.So’zlarning esa
birinchi xili bilinmaydi va aytilmaydi; ikkinchisi aytiladigan va biladigan;
uchinchisi ham bilinadi, ham bilishga zarurati yo’q, ammo aytsa bo’ladi.
To’rtinchisi, bilinadigan va aytiladigan. Eng yaxshisi, to’rtinchisi, ya’ni
bilinadigan va aytiladigani deydi. So’zlaganda andishalik bo’lish, sovuq so’zlik
bo’lmaslik, kam gapirish, kamtarlik, maqtanmaslik, birovning so’zini diqqat bilan
3
Kaykovus, "Qobusnoma". Tarjimon: A. Hayitmetov. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1994. 60-65
betlar
14

eshitish odoblarini ta’kidlaydi. Uning axloqiy o’gitlari kitobda ota-ona haqqini
bilish bilan boshlanadi. Unda Kaykovus «Qur’on» va «Hadislar»dagi talablardan
kelib chiqqan holda o’zining nuqtai nazarini bayon qiladi: «O’z farzanding sening
haqingda qanday bo’lishini tilasang, sen ham ota-onang haqida shunday bo’lg’il,
nedinkim sen ota-onang haqida nima ish qilsang, farzanding ham sening haqingda
shundoq ish qilur, chunki odam mevaga, ota-ona daraxtga o’xshaydir». alohida
ahamiyat beradi. Farzand tug’ilganda avvalo unga yaxshi ot qo’yish, undan so’ng
aqlli va mehribon murabbiyga topshirish, o’qitish, ulg’aya boshlaganda kasb va
hunar o’rgatish, harbiy ish bilan tanishtirish, so’ng suvda suzishni o’rgatish kerak,
deydi. Kaykovus otaning burchi yana o’z farzandlariga nisbatan qattiqqo’l
bo’lishini talab etadi. Lekin bolalarni jazolashni otaning o’zi emas, murabbiy
tomonidan bajarilishini istaydi. Chunki otaning o’z qo’li bilan farzandini jazolashi
unda adovat hissini paydo qiladi, deydi. Lekin otadan farzand hayiqib tursin, agar
u hayiqmasa, ota-onani xor qiladi, deydi. Kaykovus ota-onaning yana bir muhim
vazifasi farzand balog’atga yetgach, o’g’il bo’lsa uylantirib, qiz bo’lsa uzatib, o’z
burchini ado etishi kerak, deb ko’rsatadi. Ayniqsa qiz bola tarbiyasiga e’tibor
berish, unga g’amxo’rlik qilish kerakligini alohida qayd etadi: «Agar qizing bo’lsa,
uni mastura doyalarga topshirg’il, toki yaxshi parvarish qilg’aylar va kattaroq
bo’lg’andin so’ng muallimga topshirg’il ... Balog’atga yetgandan so’ng harakat
qilib erga berg’il, unga shafqat va marhamat ko’rguzg’il, nedinkim qiz otaning
asiri bo’lur». Kaykovusning hayotida xulq-odob qoidalariga qanday rioya etish
haqidagi, yoshlarni adolatparvar, insonparvar, saxovatli, qanoatli, muruvvatli
bo’lishi haqidagi qarashlari, ayniqsa diqqatga sazovor. Ular yaxshilik va yomonlik
o’rtasidagi qarama-qarshilik asosida bayon etilgan:
«Ey farzand, yaxshilik qil va qilg’on yaxshilikdan hargiz pushaymon
bo’lmag’il. Bir kishiga bir yaxshilik qilsang, ko’rgilki, yaxshilik qilg’on vaqtda u
kishiga naqadar rohat yetg’on bo’lsa, sening ko’nglingga ham undan ziyodroq
shodlik va xurramlik yetishur. Agar kishiga yomonlik qilsang, unga naqadar ranj
yetsa, sening ko’nglingga ham ul miqdor tanglik yetishur. Demak, bu jahonda
15

yaxshilik va yomonlik mukofoti, albatta, yetgusidur». Kaykovusning kundalik
turmushdagi xulq-odob qoidalariga oid fikrlari asarning «Majoz (hazil-mazah)
qilmoq, shatranj (shaxmat), nard o’ynamoq zikrida», «Shikorga (ovga) chiqmoq
zikrida», «Chavgon o’ynamoq zikrida», shuningdek, ovqatlanish, dam olish,
hammomga borish, mehmondorchilik, sharob ichishga bag’ishlangan boblarida
bayon qilingan bo’lib, hozirgi paytda ham o’z ahamiyatini yo’qotmagan. Bunday
xulq-odob qoidalari inson kamolotini ko’rsatuvchi sevgi va muhabbat, do’st
tanlash va dushmandan saqlanish masalalarida ayniqsa, namoyon bo’ladi. «Ishq va
uning odatlari zikrida» bobida Kaykovus ishqda yanglishmaslikni, latif ta’b
bo’lishni manzur ko’radi. «Ey farzand, to kishining ta’bi latif bo’lmag’uncha oshiq
bo’lmag’usidir, nedinkim ishq beshak ta’bi latiflikdin paydo bo’lur. Har narsaki,
ta’bi latiflikdan paydo bo’lsa, u beshak latif bo’lur. Shul vajdankim, latif ta’bdin
latiflik tug’ilur ...». G’aliz ta’b va yalqov kishi hech vaqt oshiq bo’lmas», — deb
haqiqiy oshiqqa xos his-tuyg’ularni ifodalaydi. U oshiqlikda ehtiyot bo’lishga
undaydi. «O’zingni saqlag’il va oshiqlikdan parhez qil,» — deydi. U ishq dardiga
mubtalo bo’lish jarayonini shunday ta’riflaydi: «... avval bir zebo suratni
ko’rgusidur, undir so’ng ko’ngulga pisand (ma’qul) tushgusidir. Ko’ngulga pisand
tushg’ondin so’ng ta’b unga moyil bo’lur, ko’ngil uning suratini taqozo qilur», —
deb birinchi ko’rganda «Uni (ma’shuqani) yana bir ko’rmoq ta’birida» bo’ladi,
ikkinchi marta «ko’ngling havosi g’olib» bo’ladi, uchinchi marta ko’rganda
«ixtiyorni qo’lingdan berursan», — deydi. Shuning uchun ham oshiq o’zini qo’lga
olishi kerakligi, «aqlni ko’ngulga muakkal (vakil etilgan)» qilib, o’zga narsalar
bilan mashg’ul bo’lsa, ishq dardidan asta-sekin xalos bo’lishi mumkinligini
uqtiradi. U ayniqsa, keksalarning hamda podshoh-hukmdorlarning keksalik
davrida oshiqlikdan o’zini tiyish zarurligini alohida ta’kidlaydi. Demak, Kaykovus
sevgini insoniy tuyg’u sifatida ta’riflasa ham undan o’zini tiyish yo’llarini bayon
etadi, lekin har bir yosh boshiga ishq savdosi tushganda har qanday nasihatga itoat
eta olmasligini ham qayd etib, shuni ko’rsatadi: «Bas, agar oshiq bo’lsang shundoq
kishiga bo’lgilki, ul ma’shuqlikka loyiq bo’lsin, Batlimus va Aflotundek kishi
16

bo’lmasa va Ya’qubning o’g’li Yusufdek sabohati (husni) bo’lmasa ham, bir oz
malohati bo’lsun... Ammo bir joyga mehmon bo’lsang, ma’shuqangni o’zingga
hamroq qilib olib bormog’il. Agar olib borsang, begonalar qoshida uning bila
mashg’ul. U har qancha yaxshi ko’rinsa ham o’zgalarning ko’zig’a shu miqdor
yomonroq ko’rinur» Kaykovus yuksak axloqlilikning yana bir tarkibiy qismi
do’stlik deb biladi va do’st tutmoq odobi haqida fikr bayon etar ekan, uning asosiy
talablarini talqin etadi. Kaykovus, avvalo, inson do’stsiz bo’lgandan ko’ra,
birodarsiz bo’lgani durustdir, deydi. Kishining do’sti qancha ko’p bo’lsa, aybi
shuncha sir tutiladi va fazilati ko’payadi. Kaykovus qiyinchiliklarda hamdard,
tayanch bo’ladigan, sadoqatli, ta’magir, hasadchi bo’lmagan, aqlli, ilmli,
muruvvatli kishilarni do’st tutish mumkin, deb ta’kidlaydi. Shuningdek, do’st bilan
dushmanni ajrata bilish, dushman oldida o’zini ojiz ko’rsatmaslik, kuchli dushman
va xiyonatchi, chaqimchi, sir ochuvchi do’stdan saqlanishni maslahat beradi. U
quyidagi xislatlarni har bir kishi o’zida tarkib toptirishni ta’kidlaydi. Bular: o’zidan
zo’r kishi bilan urushmaslik, hasadchi kishi bilan birga jamoat o’rtasida
o’tirmaslik, nodon bilan munozara qilmaslik; riyokor, ikkiyuzlamachi kishi bilan
do’st bo’lmaslik; yolg’onchi kishi bilan muomala qilmaslik; baxil bilan suhbatda
bo’lmaslik; dushman kishi bilan sharob ichmaslik; xotinlar bilan bir yerda ko’p
o’tirmaslik; kishilarga sir aytmaslik; biror kishi aybingni aytsa, shu aybni
yo’qotishga harakati kilish, biror kishini ortiqcha maqtash yoki ortiqcha
yomonlamaslik, muhtoj bo’lgan odamni hojatini chiqarish, kechirimli bo’lish,
kichiklarga mehribon bo’lish; bir ishni ikki kishiga buyurmaslik, ya’ni sheriklik ish
qilmaslik kabi hayotiy tavsiyalardir. Bulardan ko’rinib turibdiki, Kaykovus
do’stlikni insonning kamolotini ko’rsatuvchi axloqiy xislatlardan biri sifatida talqin
etgan. Kaykovus «Qobusnoma» asarida jismoniy tarbiyaga ham katta ahamiyat
bergan. Zero, Kaykovus asarini muvonmardlar tarbiyasiga bag’ishlar ekan,
ularning eng avvalo jismonan sog’lom bo’lib kamolga yetishini alohida
ta’kidlaydi. Buni biz asardagi «SHikorga chiqmoq zikrida», «Urush qilmoq
17

zikrida», «Chavgon o’ynamoq zikrida», Sipohsolarlik shartlari va odatlari zikrida»
va boshqa boblarda ko’ramiz.
Kaykovus, avvalo har bir tartibli, aqlli kishi o’z vaqtini to’g’ri taqsimlashi va
undan to’g’ri foydalanishini tavsiya etadi: «Hushmand (aqlli) kishilar o’zlarining
har bir ishlariga aniq vaqtni tayin etibdurlar. Ular kecha va kunduzning yigirma
to’rt soatini o’z ishlariga taqsim qilibdurlar. Bir ishni yana bir ishdan farq etib,
unga vaqt, had (chegara) va andoza (o’lchov) paydo qilibdurlar, toki ishlar bir-
biriga aralashmag’ay». Kaykovus bir kecha-kunduzni shunday taqsim etadi: sakkiz
soati ibodatga, sakkiz soati ishratga va ruhni tozalamoqqa va sakkiz soatni mana
shu o’n olti soat davomida qiynalg’on a’zolarga orom bermakka tayin etmoq
kerakdur, toki a’zo harakat takallufidin osuda bo’lsin. Inson salomatligida to’g’ri
va oqilona ovqatlanish ham katta ahamiyatga ega. Bunga Kaykovus alohida bob
ajratgan. U bir kecha-kunduz ikki mahal — erta tong va peshinda ovqatlanishni
tavsiya etadi. Kechki ovqatni esa tavsiya etmaydi. U ohista, shoshilmasdan,
hamtovoqlari bilan suhbatda bo’lib, ularning luqmasga boqmasdan ovqatlanishni
ma’qul ko’radi. Kaykovus inson o’z tanining toza, pokiza bo’lishiga ham e’tibor
berishi kerak, deydi. Uning «Hammomga borish zikrida», «Uxlamoq va osuda
bo’lmoq zikrida», «Tamkin sharofatining va taom tartibining bayoni» kabi
boblarida uxlamoq, yemoq-ichmoq, hammomga bormoq qoidalari asosida
yoshlarga jismoniy-axloqiy tarbiya asoslari singdirilgan. Demak, Kaykovusning
«Qobusnoma» asari XI asrda yuzaga kelgan yirik tarbiyaviy asardir. Bunda o’sha
davrga xos har bir yosh egallashi zarur bo’lgan aqliy, axloqiy, jismoniy tarbiya
bilan bog’liq faoliyat turlari: otda yurish, merganlik, suvda suzish, harbiy mashqlar
san’ati, ifodali o’qish, hattotlik san’ati, she’r yoza olish, musiqiy bilimga ega
bo’lish, shatranj va nard o’yinini bilish kabilar ham o’z ifodasini topgan.
Kaykovusning katta xizmati shundaki, u yoshlarni hayotga tayyorlashda ularni har
tomonlama kamolga yetkazishning nazariy masalalarini amaliy faoliyatga tatbiqi
nuqtai nazaridan ifodalashi bilan hamma zamonlarda, har qanday tuzumda ham o’z
qimmatini yo’qotmadi va amaliy hayot dasturi sifatida o’z o’rniga ega bo’ldi.
18

1.2 Kaykovusning “Qobusnoma” asarining tarbiyaviy ahamiyati
Kaykovus 412-hijriy yili (milodiy 1021-1022) tug‘ilgan. Uning avlodlari
gilon qabilasidan bo‘lib, Tabaristonda (hozirda Kaspiy dengizining janubidagi
hudud) yashaganlar. Kaykovus o‘z hayot faoliyati davomida tajribalarga asoslanib
o‘zining buyuk «Qobusnoma» asarini yaratdi. Kitobni u o‘g‘li Gilonshohga
bag‘ishlagan. Bu paytda Kaykovus taxminan oltmish yoshlarda edi «Qobusnoma»
sharqda saqlanib kelayotgan an’anaga ko‘ra pand-nasihat tarzida yozilgan bo‘lib,
mana bir necha asrlardan buyon xalqlarni, jumladan yoshlarni hayotga, amaliy
faoliyatga tayyorlashda, ularni har tomonlama yetuk inson qilib tarbiyalashda
muhim qo‘llanma bo‘lib kelmoqda. Lekin asarning «Qobusnoma» deb atalishining
sababi, uning umuman Qobusga aloqasi haqida eslatilmaydi. Kitob Eronda sakkiz
marta nashr etilgan. Bularning eng mukammali mashhur olim Rizoqulixon Hidoyat
tomonidan 1890-1891 -yillari chop etilgan nashri hisoblanadi. Asar keyinchalik
Bombayda, Isfaxonda Fatxulla ibn Amulla Vali Urduni Baxtiyoriy tomonidan chop
etildi. Bundan tashqari, «Qobusnoma» ko‘plab Sharq va G‘arb tillariga tarjima
qilinib, nashr etilgan. Jumladan, 1432 -yili Merjomak Ahmad ibn Ilyos tomonidan,
1705-yil Hasanposha Nazmizoda Murtazo tomonidan, 1881-yili Qozon tatarlari
tilida Qayum Nosiriy tomonidan, 1860-yili Muhammad Rizo Ogahiy tomonidan
o‘zbek tiliga, g‘arb tillaridan — nemis, fransuz, ingliz tillariga tarjima qilingan.
Tarixiy manbalarda Qobusning arab tilida yozgan, uchta kitobdan iborat mashhur
«Nomalar»i bo‘lganligi qayd etiladi. Bular «Kamol al-balag‘a» («Suxandonlik
kamoloti»), maqol va hikmatlar to‘g‘risidagi «Al-forida fil amsal val adab»
19

(«Nodir nomalar»), «Risola fil iftixor va kitob»(«Tanbeh va maqtov
nomalari»)dir. 4
«Qobusnoma» murakkab yo‘lni bo‘sib o‘tdi. Sho‘ro mafkurasi
davrida asarning insonni aqliy, axloqiy tarbiyalashdagi ahamiyati hokim sinf
axloqini targ‘ib qilish deb baholandi. Kaykovusning Vatan haqidagi, kasb-hunarni
ulug‘lovchi, bilimlarni egallash haqidagi fikrlari, diniy qarashlari siyosiy nuqtayi
nazardan qoralanadi. Asarning qiymati faqat uning adabiy-badiiy, til xususiyati va
tarixiy jihatlarida deb ta’kidlandi. Ammo «Qobusnoma» asariga davr va shart-
sharoitlar, siyosiy qarashlar ta’sirida qay darajada soya tashlanmasin, bu asar
mashhur hind asari «Kalila va Dimna», Nizomul-mulkning «Siyosatnoma», Nosir
Hisravning «Saodatnoma», Yusuf Xos Hojibning «Qutadg‘u bilig», Mahmud
Koshg‘ariyning «Devonu lug‘atit-turk», Sa’diyning «Guliston», Ahmad
Yugnakiyning «Hibbat ul-haqoyiq», Alisher Navoiyning «Mahbub ul-qulub», Voiz
Koshifiyning «Axloqi Muhsiniy», Davoniyning «Axloqi Jaloliy» kabi axloqiy-
ta’limiy asarlari bilan bir qatorda Sharq pedagogik fikr taraqqiyotida inson
kamolotini shakllantirishda muhim o‘rinni egallaydi. Unda Sharq
pandnomalaridagi an’anaga binoan va XI asrda paydo bo‘lgan yoshlar jamoasi
juvonmardlik tarbiyasi ifodalandi. Muallif juvonmardlik haqida eng oxirgi bobda
so‘z yuritadi. U odamlarning xislatlarini uch xilga bo‘ladi: biri aql, biri rostlik va
yana biri juvonmardlikdir. Juvonmardlikni asosini Kaykovus uch narsada deb
biladi. Birinchisi, aytgan so‘zning ustidan chiqish, ya’ni rostlik; ikkinchisi
rostlikka xilof qilmak; uchinchisi, xayrili ishni ilgari tutish. Insondagi boshqa
barcha xislatlar shu uch narsaga bog‘liq, deydi Kaykovus. Juvonmardlikning
ustunlarini (ruknlari) quyidagilarda deb ko‘rsatadi: jasurlik, mardlik, sabr-matonat,
va’daga vafo qilmoq, pokdil va pokzabon bo‘lmoq; asirlar- ga ziyon yetkazmaslik,
bechora kishilarga madad berib, yomonlarning yomonli- g‘idan yaxshilarni yiroq
tutish, rostgo‘ylik, yaxshiga yomonlik qilmaslik, ziyon- zahmatdan saqlash,
odamlarga ziyon-zahmat yetkazmaslik. Juvonmard sipoxiylar esa sabr-bardosh
4
. Xalilov M. "Qobusnoma"da davlat boshqaruvi va siyosiy tamoyillar". – "O‘zbek tili va adabiyoti" jurnali, 2018,
45-52-betlar.
20

bilan ish tutishlari, kamtarlik va mehmondo‘stlik, saxiylik, to‘g‘rilik, pok kiyinish,
yaxshi qurollanishi zarurligini qayd etadi. Mazkur bobda yana juvonmardlik
yo‘lini tanlagan yoshlarga uch narsadan o‘zini: ko‘zni yomon nazardan, qo‘lni
yomon ishdan. Tilni yomon so‘zdan saqlashni tavsiya etadi.
Uch narsani do‘st va dushmanga ochiq tut: uy eshigini, sufra boshini, hamyonning
bog‘ichini, deydi. So‘ng hamma vaqt rostgo‘y bo‘lish. xiyonat qilmalik ham
juvonmardlikning ko‘rinishlaridan, deb biladi. Kaykovus juvonmardlikning
kamolot nuqtasini ko‘rsatuvchi mezon deb o‘z mol-mulkini o‘zganikidan ajrata
bilish, xalq mulkiga ta’ma qilmaslik, birovning mol-mulkiga xiyonat qilmaslik,
xalqqa yomonlik qilmaslik, qanoatli bo‘lish kabilarda deb biladi. Kaykovus
shunday deydi: «... barcha fikr va tushunchalarimning sening uchun kitobga
yozdim va har bir ilm, ham hunar va har peshakim bilur edim, hammasini qirq to‘rt
bobda bayon etdim». Kitobda juvonmardlar egallashi zarur bo‘lgan quyidagi
yo‘nalishlarda ta’lim-tarbiya berish nazarda tutilgan:
Kaykovus bilim olish haqida.
Hunar va turli kasb egalari haqida.
Turmush va xulq-odob qoidalari haqida.
Jismoniy yetuklik haqida.
Chunki har bir juvonmard uchun tan, jon, havos va maoniy, ya’ni ham sipoxiylik,
ham ma’rifat, ham donishmandlikka ega bo‘lish zarur bo‘lib, bu xislatlar ana shu
yuqoridagi to‘rt yo‘nalishda zikr etilgan. Kaykovus ilmni uchga bo‘ladi: biror
kasb-hunarga bog‘liq bo‘lgan ilm; ilm bilan bo‘gliq kasb-hunar hamda xayr va
dalolatga taalluqli odat. Birinchisiga, ya’ni biror kasb bilan bog‘liq ilmlarga
tabiblik, munajjimlik, muhandislik, yero‘lchash va boshqalar kiritiladi. Ilmga
taalluqli kasblar musiqa asboblari ustasi, hayvonlarni davolovchi, binokorlik va
boshqalar bo‘lib, har qanday usta bo‘lsa ham bu boradagi ilmni bilmasa, hech ish
qila olmasligi ta’kidlanadi. Ilm olish yo‘liga kirgan toliblarga ham yo‘llanmalar
beradi: Hamma vaqt parhezli va qanoatli bo‘lish, bekorchilikdan o‘zini tiyish,
doimo shod-xurram va harakatchan bo‘lish, kitob o‘qishga berilish, ilm yolida
21

qayg‘u-hasratga berilmashk, ilmni yodda saqlash uchun takrorlab borish, yod olish,
ilmda haqiqat uchun kurashish, taqlid qilmaslik, doimo o‘z yonida kitob va boshqa
o‘quv qurollarini saqlash, oz so‘zlab, ko‘p tinglash haqida fikr bildiradi. Ilm
yo‘lida munozaradan chekinmaslik, lekin uni janjalga aylantirmaslik, isbot va
dalillar bilan o‘z fikrini bayon qilish zarurligini ta’kidlaydi. Yana u olimning
aytgani bilan qilgan ishi bir bo‘lishi kerakligi, ilmni chuqur o‘rganish, har bir kasb,
sohaning bilimdoni bo‘lishda doimo kamtar, oqil, xalqparvar, har bir narsani
oldindan ko‘ra oladigan bo‘lish kerakligini ham ko‘rsatib o‘tadi. Zero, ilmni faqat
kitobdan o‘rganish bilan cheklanib qolmay, aql, tafakkur bilan hukm chiqarish
zarurligini ham ta’kidlaydi. Ana shu talablar asosida u tijorat ilmi, tib ilmi, nujura
(yulduzlar) ilmi, handasa (geometriya) ilmi borasida o‘z qarashlarini tarbiyalashda
ularga ilmu odob o‘rgatishlari zarurligi ta’kidlanadi. 5
Kaykovus bilim va aqlning
ahamiyatini ulug‘lar ekan, uni mol-dunyodan yuqori qo‘yadi: «Agar molsizlikdan
qashshoq bo‘lsang, aqldan bo‘y bo‘lmoqqa sa’y ko‘rguzgilki, mol bila bo‘y
bo‘lg‘andan, aql bila bo‘y bo‘lg‘on yaxshiroqdur, nedinkim aql bila faol jam etsa
bo‘lar, ammo mol bila aql o‘rganib bo‘lmas. Bilg‘il, aql bir moldurki, uni o‘g‘ri
ololmas, u o‘tda yonmas, suvga oqmas»— deb ta’riflar ekan, inson adabi ham
aqlning belgisi(«al-adab-suratil aql»), deya xulosa chiqaradi. Kaykovus jarmiyat
taraqqiyotida ilm bilan birga kasb-hunarning ham zarurligini ta’kidlaydi: «Agar
kishi har qancha oliynasab va aslzoda bo‘lsayu, ammo hunari bo‘lmasa, u
xaloyiqning izzat va hurmatidan noumid bo‘lur. Ulug‘lik aql va bilim biladur, nasl-
nasab bilan emas. Otni senga ota va onang qo‘ymishlar, sen unga mag‘rur
bo‘lmag‘il... Ammo sen hunar bila bir nomga ega bo‘lg‘il». Shuning uchun ham
asarda turli kasb egalari ulug‘lanadi. Kasb-hunar o‘rganishni bilim olish bilan
qo‘shib olib borishni tavsiya etiladi. Fan amaliyot bilan uzviy aloqada qaraladi.
Kaykovusning bu qarashlari o‘sha davrning ilg‘or qarash- laridandir.
«Qobusnoma»da yoshlar tarbiyasida - juvonmardlik talablaridan eng muhimi —
axloq tarbiyasi deb ko‘rsatiladi. U yoshlarda insonga nisbatan insoniy
5
Zokirova D. "Qobusnoma"da oilaviy tarbiya masalalari". – Pedagogik tadqiqotlar, 2021, №2, 75-83-betlar.
22

munosabatda bo‘lish, adolatlilik, samiylik, saxiylik kabi xislatlarni tarkib
toptirishni istaydi va asarning bo‘shidan oxirigacha ana shu ezgu maqsadni amalga
oshirishga harakat qiladi. Ko‘rtnib turibdiki, Kaykovus qarashlarida inson tarbiyasi
omili muhim o‘rin tutadi. U axloqlilikning birinchi belgisi suxandonlik deb biladi.
U (suxango‘ylik) notiqlikda rost so‘zlash kerakligini ta’kidlaydi. Kaykovus
so‘zlarni to‘rt xilga bo‘lgani kabi odamlarni ham to‘rt xilga bo‘ladi. Birinchi xil
kishilar ko‘p narsani biladi va yana bilgisi kelaveradi. Bular olimlar bo‘lib, ularga
bo‘ysunish kerak, deydi. Ikkinchisi, bilmagan narsasini bilishga harakat qiladi, ular
qobil kishilar bo‘lib, bunday kishilarga o‘rgatish kerak. Uchinchisi, bilganini ham
bilmaydi, uyquda yashagandek, ularni «uyg‘otish» kerak. To‘rtinchisi, bilmaydi va
bilmaganini tan olmaydi. Bular johil kishilar bo‘lib, ulardan qochish kerak, deydi.
So‘zlarning esa birinchi xili bilinmaydi va aytilmaydi; ikkinchisi aytiladigan va
biladigan; uchinchisi ham bilinadi, bam bilishga zarurati yo‘q, ammo aytsa bo‘ladi.
To‘rtinchisi, bilinadigan va aytiladigan. Eng yaxshisi, to‘rtinchisi, ya’ni
bilinadigan va aytiladigani, deydi. So‘zlaganda andishali bo‘lish, sovuqso‘zli
bo‘lmaslik, kam gapirish, kamtarlik, maqtanmaslik, birovning so‘zini diqqat bilan
eshitish odoblarini ta’kidlaydi. Kaykovus yuksak axloqlilikning yana bir tarkibiy
qismi do‘stlik deb biladi va do‘st tutmoq odobi haqida fikr bayon etar ekan, uning
asosiy talablarini talqin etadi. Kaykovus, avvalo, inson do‘stsiz bo‘lgandan ko‘ra,
birodarsiz bo‘lgani durustdir, deydi. Kishining do‘sti qancha ko‘p bo‘lsa, aybi
shuncha sir tutiladi va fazilati ko‘payadi. Kaykovus qiyinchiliklarda hamdard,
tayanch bo‘ladigan, sadoqatli, ta’magir, hasadgo‘y bo‘lmagan, aqlli, ilmli,
muruvvatli kishilarni do‘st tutish mumkin, deb ta’kidlaydi. Do‘st bilan dushmanni
ajrata bilish, dushman oldida o‘zini ojiz ko‘rsatmaslik, kuchli dushman va
xiyonatchi, chaqimchi, sir ochuvchi do‘stdan saqlanishni maslahat beradi.
Kaykovus do‘stlikni insonning kamolotini ko‘rsatuvchi axloqiy xislatlardan biri
sifatida talqin etgan. «Qobusnoma»da jismoniy tarbiyaga ham katta ahamiyat
berilgan. Zero, Kaykovus asarini juvonmardlar tarbiyasiga bag‘ishlar ekan,
ularning eng avvalo jismonan sog‘lom bo‘lib kamolga yetishini alohida
23

ta’kidlaydi. Buni biz asardagi «Shikorga chiqmoq zikrida», «Urush qilmoq
zikrida», «Chavgon o‘ynamoq zikrida», «Sipohsolarlik shartlari va odatlari
zikrida» va boshqa boblarda ko‘ramiz. Kaykovus, avvalo har bir tartibli, aqlli kishi
o‘z vaqtini to‘g‘ri taqsimlashi va undan to‘g‘ri foydalanishini tavsiya etadi:
«Hushmand (aqlli) kishilar o‘zlarining har bir ishlariga aniq vaqtni tayin etibdurlar.
Ular kecha va kunduzning yigirma to‘rt soatini o‘z ishlariga taqsim qilibdurlar. Bir
ishni yana bir ishdan farq etib, unga vaqt, had (chegara) va andoza (o‘lchov) paydo
qilibdurlar, toki ishlar bir- biriga aralashmag‘ay» Kaykovus inson o‘z tanining
toza, pokiza bo‘lishiga ham e’tibor berishi kerak, deydi. Uning «Hammomga
borish zikrida», «Uxlamoq va osuda bo‘lmoq zikrida», «Tamkin sharofatining va
taom tartibining bayoni» kabi boblarida uxlamoq, yemoq-ichmoq, hammomga
bormoq qoidalari asosida yoshlarga jismoniy-axloqiy tarbiya asoslari singdirilgan.
Demak, «Qobusnoma» XI asrda yuzaga kelgan yirik tarbiyaviy asardir. Bunda
o‘sha davrga xos har bir yosh egallashi zarur bo‘lgan aqliy, axloqiy, jismoniy
tarbiya bilan bog‘liq faoliyat turlari: otda yurish, merganlik, suvda suzish, harbiy
mashqlar san’ati, ifodali o‘qish, hattotlik san’ati, she’r yoza olish, musiqiy bilimga
ega bo‘lish, shatranj va nard o‘yinini bilish kabilar ham o‘z ifodasini topgan.
Kaykovusning katta xizmati shundaki, u yoshlarni hayotga tayyorlashda ularni har
tomonlama kamolga yetkazishning nazariy masalalarini amaliy faoliyatga tatbiqi
nuqtayi nazaridan ifodalashi bilan hamma zamonlarda, har qanday tuzumda ham
o‘z qadr-qimmatini yo‘qotmadi va amaliy hayot dasturi sifatida o‘z o‘rniga ega
bo‘ldi. Har bir millat milliy merosi bilan umumbashariy, umuminsoniy
qadriyatlarni bog’lagan holda muqaddasdir. Har bir millatning o’ziga xos meros va
qadriyatlariga suyangan holda tarbiyalash, milliyasosda yosh avlodga etkazish
doimo dolzarb jarayonlardan biri bo’lib kelgan. Inson kamolotiga qaratilgan, xalq
yaratgan boy tajriba, ilmiy tadqiqotga doir manbaalarga O’rta Osiyo va jahon
ma’rifatparvar, mutafakkir olimlarning asarlariga suyangan holda komil insonni
tarbiyalash, o’qitishning qoida va umumiy qonuniyatlariga asoslanadi.
Kaykovusning «Qobusnoma» asari XI asrda yuzaga kelgan yirik tarbiyaviy asardir.
24

XI asrning 82-83 yillarida G’arbiy Eron podshohining nabirasi Kaykovus ibn
Iskandar o’z o’g’li Gilonshohga bag’ishlab «Nasihatnoma»sini yaratadi va o’sha
davr an’anasiga ko’ra uni bobosi podshoh Shamsul-maoliy Qobus sharafiga
«Qobusnoma» deb ataydi. «Qobusnoma» asrlar mobaynida G’arb va Sharq
mutafakkirlarining e’tiborlarini o’ziga jalb etib kelgan. 1702-1705 yillarda Turk
tiliga, 1786-1787 yillarda Muhammad Siddiq Rashidiy tomonidan uyg’ur tiliga,
1881 yilda Qayum Nosiriy tomonidan tatar tiliga hamda XIX asrdayoq ingliz,
farang, olmon, rus tillariga tarjima qilindi.1935 yilda Tehron dorulfununining
professori, atoqli adib Said Nafisiy «Qobusnoma»ni Tehronda bosmadan chiqardi.
6
1860-yilda «Qobusnoma» o’zbek tilida birinchi marta buyuk shoir va mutafakkir
Muhammad Rizo Ogaxiy tomonidan tarjima qilindi. Kaykovus o’z hayoti
davomida ko’rgan-bilganlari asosida O’zining buyuk “Qobusnoma” asarini yaratdi.
Kitobni u o’g’li Gilonshohga bag’ishlagan. Bu paytda Kaykovus taxminan oltmish
yoshlarda edi. Kaykovusning «Qobusnoma» asari qirq to’rt bobdan iborat. Bular,
Parvardigori olamni tanimoq zikrida, Payg’ambarlarning xilqati zikrida, Ota-ona
xaqini bilmak zikrida, Hunar afzunligi, Baland qadr va oliy ta’b bo’lmoq bayoni
zikrida,Suxandonlik bilan baland martabali bo’lmoq zikrida, Qarilik va yigitlik
sifati zikrida,Sharob ichmak zikrida,Farzandparvarish qilmoq zikrida, Do’st
tutmoq zikrida, Ilm talabi va qozigarlik zikrida, Tib ilmi rasmi zikrida,
Javonmardlik zikrida. Kaykovusning "Qobusnoma" asari o’z davri uchun ayniqsa,
katta ahamiyatga ega bo’lib, insonparvarlik g’oyalari bilan sug’orilgan. Kaykovus
bilim va aqlning ahamiyatini ulug’lar ekan, uni mol-dunyodan ham yuqori qo’yadi:
«Agar molsizlikdan qashshoq bo’lsang, aqldan boy bo’lmoqqa sa’y ko’rguzgilki,
mol bilan boy bo’lg’ondan, aql bilan boy bo’lgon yaxshirokdur, nedinkim, aql
bilan mol jam etsa bular ammo mol bilan akl urganib bulmas. Bilgil, akl bir
moldurki, uni ugri olmas, u utda yonmas,suvga oqmas » - deb ta’riflar ekan, inson
adabi xam aqlning belgisi («al –adab-suratil aql») deya xulosa chiqaradi.
Kaykovus javonmardlik tarbiyasi haqida asarning eng oxirgi bob qirq to’rtinchi
6
. Toshboev U. "Qobusnoma va Sharq axloqiy-falsafiy merosi". – “Sharq yulduzi” jurnali, 2019, 101-109-betlar.
25

bobda so’z yuritadi. U odamlarning xislatlarini uch xilga bo’ladi: biri aql, biri
rostlik va yana biri javonmardlikdir. Javonmardlikni asosini Kaykovus uch narsada
deb biladi. Birinchisi, aytgan so’zning ustidan chiqish, ya’ni rostlik; ikkinchisi
rostlikka xilof qilmaslik; uchinchisi, insonparvarlik, xayr ishini ilgari tutish1 . Ey
farzand, u agar sen juvonmardlardek harakat qilmoqtilasang, dastlab
juvondmardlik nima ekanligin va uning qandog’ paydo bo’lurin aniq bilgil.
Bilgilki, odam uch xil sifatga egadur. Barcha shaxs u xoh dono, xoh nodon bo’lsin,
shu uch narsa bila xushnuddur. Bu uch narsaning biri akl, biri rostlik va biri
javonmardlikdir. Xalqnnig da’vosigahaqiqat ila qarasang, hech kishi aql rostlik va
javonmardlik bila yolgon da’vo qilmagusidur. Nedinkim bu uch sifatga ega
bo’lmagon hech kishi yo’kdur.Ammo odatning tundligi (shiddatligi, gazabi) va
xiraligi(dahshatli qorongu) xalqning asli yo’lini bog’lab qo’yadi. Nedinkim,
javonmardlik, dinoshlik, kamolot sharif – bularning hammasi aqlning
sarmoyasidur va oliy aql tashabusi bila badanda paydo bo’ldilar. Har bir odamning
nafasi bila aqli orasida jahl xiralik pardasi bo’lsa, aqldin jonga fikr, tadbir,
javonmardlik va rostlik etishmas. Demak, haqiqatan, aqlli, hamiyatsiz
bo’lmag’usidir. Dunyoda mardumlik, ya’ni javonmardlik da’vosini qilmag’on hech
odam yo’kdur, lekin, ey farzand, sen jahl qilib o’zgalardek bo’lmag’il va be’mani
davo qilmag’il, Fayzi Oliyni o’rganmok va idrok qilmoq zikrinda ruhoniy yo’lni
ta’lim va tafxim (anglatish) bila ochiq tutgil, toki sendin ma’no da’vo qilmagaylar.
Javonmardlik asli uch narsadur: biri ulkim, aytg’on so’zingni o’zing qilsang,
ikkinchisi ulkim, rostlikka xilof qilmasang, uchinchisi ulki, xayr ishnini ilgari
tutsang. Odamdagi qolgan barcha sifatlar bu uch narsaning ostidadir. Insondagi
boshqa barcha xislatlar shu uch narsaga bog’liq, deydi Kaykovus. Javonmardlik
(yoki iyorlik)ning ustunlarini (ruknlari) quyidagilarda deb ko’rsatadi: jasurlik,
mardlik, sabr-matonat, va’daga vafo qilmoq, pok dil va pok zabon bo’lmoq;
asirlarga ziyon etkazmaslik, bechora kishilarga madad berib, yomonlarning
yomonlig’ini yaxshilardan yiroq tutish, rostgo’ylik, insonparvarlik, yaxshiga
yomonlik qilmaslik, ziyon-zahmatdan saqlash, odamlarga ziyon-zahmat
26

etkazmaslik. Javonmard sipohiylar esa sabr-bardosh bilan ish tutishi, kamtarlik va
mehmondo’stlik, sahiylik, to’g’rilik, haqshunoslik, pok kiyinish, yaxshi
qurollanishi zarurligini qayd etadi. Kaykovusning o’zi ta’kidlaganidek, butun bir
asar ana shu oxirgi bobida ta’rif bergan juvonmardlar tarbiyasiga bag’ishlangan.
Kaykovus unda “... barcha fikr va tushunchalarimning sening uchun kitobga
yozdim va har bir ilm, ham hunar va har peshakim bilur edim, hammasini qirq turt
bobda bayon etdim”1 , deyish bilan har bir yoshning aqliy, axloqiy, jismoniy
tarbiyasiga oid turmush tajribasi bilan bog’lagan holda kamolga etkazish yullari va
usullarini bayon etgan. Kitobda juvonmardlar egallashi zarur bo’lgan quyidagi
yunalishlarda ta’lim-tarbiya berish nazarda tutilgan: 1. Bilim olish haqida. 2.
Hunar va turli kasb egalari haqida. 3. Turmush va xulq-odob qoidalari haqida. 4.
Jismoniy etuklik haqida. Chunki har bir juvonmard uchun tan, jon, havos va
maoniy, ya’ni ham sipohiylik, ham ma’rifat, ham donishmandlikka ega bo’lish
zarur bo’lib, bu xislatlar ana shu yuqoridagi to’rt yo’nalishda zikr etilgan.
Kaykovus ilmni uchga bo’ladi: biror kasb-hunarga bog’liq bo’lgan ilm; ilm bilan
bog’liq kasb-hunar hamda xayr va dalolatga taalluqli odat. Kaykovus
«Qobusnoma» asarinining oxirida farzandiga aytgan dil so’zlarida har bir yosh
egallashi zarur bo’lgan aqliy, axloqiy, jismoniy tarbiya bilan bog’liq faoliyat
turlarini bilish kabilar ham o’z ifodasini topgan. «Ey farzand, bilgilki, men shu
qirq to’rt bobda har xil ishlar to’grisida so’z dedim va har bob haqidagi masallar
yuzasidan pand-nasihat qldim. Ammo aqllilik bobini zo’rlik bilan ayta olmasman.
Aqlni kishiga zo’urlik bilan o’rgatib bo’lmas.Bilgilki, aql ikki xildur: biri tug’ma
aqldur, uni azaliy derlar, ikkinchisi kasbiy aql, buni muktasib derlar, kasbiy aqlga
donish ham derlar. Bas, agar azaliy aql bo’lmasa, men va sen hech iloj qila
olmasmiz. Sen muktasib aqlni pesha qilmoqda kamchil qilmagil, qurbing
yetgonicha o’rgangin, Aqllilar toifasidan bo’lmasang ham, donishlar toifasidan
san, ikkisidan biriga ega bo’lmog’ing yaxshidur, nedinkim, debdurlar, agar ota
bo’lmasa, onadan yaxshi kishi yo’qdir. Agar oqil bo’lmoq tilasang, hikmat
o’rgangil, aql hikmat bila kamolga yetar. Donishdin: «Oqilning quvvati nimada?» -
27

deb so’rabdurlar. Donishmand: «barcha kishining kuchi ovqatdadur, aqlning kuchi
esa hikmatdadur», deya javob bermishdur. Ey farzand, bilgilki, har neki ish
mening odatim erdi, hammasi sening uchun bu kitobga yozdim, bu faqat sening
uchundur, ya’ni barcha fikr va tushunchalarimni sening uchun kitobga yozdim va
har bir ilm, har hunar va peshakim bilur erdim, hammasini qirq to’rt bobda bayon
etdim» Kaykovusning katta xizmati shundaki, u yoshlarni hayotga tayyorlashda
ularni har tomonlama kamolga etkazishning nazariy masalalarini amaliy faoliyatga
tatbiqi nuqtai nazaridan ifodalashi bilan hamma zamonlarda, har qanday tuzumda
ham o’z qimmatini yo’qotmadi va amaliy hayot dasturi sifatida o’z o’rniga ega
bo’ldi. 7
7
Khayrullaev A. "Kaykovusning "Qobusnoma" asarining tarixi va adabiy xususiyatlari". 70-80 betlar
28

II BOB. “QOBUSNOMA”DA HAYOTIY TAJRIBALAR VA PAND-
NASIHATLAR
2.1. Asarda kasb-hunar va mehnatga munosabat
Qobusnoma, yoki "Qobus kitobi", o'zbek va fors adabiyotining muhim
asaridir, unda hayotiy tajribalar va pand-nasihatlar muhim o'rin tutadi. Ushbu asar,
Abu al-Hasan Ali ibn Muhammad al-Qobus tomonidan XI-asrda yozilgan, adabiy,
falsafiy va axloqiy g'oyalarni birlashtiradi. Qobusnoma, asosan, hukmdorlarning
xulq-atvori, adolat va donolikka oid tavsiyalarni o'z ichiga oladi, bu esa o'sha
davrda davlat boshqaruvi va ijtimoiy tartiblar haqida chuqur bilim beradi.
Qobusnoma ichida ko'plab hayotiy tajribalar va pandlar mavjud bo'lib, ular kishi
yashashida muhim o'rin tutadi. Misol uchun, asarda hukmdorlarning o'z xalqiga
bo'lgan munosabati, ularning adolatli va dono bo'lishlari zarurligi ta'kidlanadi.
Qobusnoma, shuningdek, hukmdorlar va oddiy odamlar o'rtasidagi munosabatlarni
o'rganadi, bu esa ijtimoiy barqarorlik va tinchlikni ta'minlashda muhim ahamiyatga
ega. Asarda keltirilgan bir qator hikoyalar va misollar, o'z vaqtida hukmdorlar va
davlat boshqaruvchilari uchun qimmatli saboq sifatida xizmat qilgan. Masalan, bir
hikoyada hukmdor o'z xalqining manfaatlarini birinchi o'ringa qo'yishi zarurligi
ta'kidlanadi. Bu orqali muallif, adolat va dono boshqaruvning ahamiyatini
namoyish etadi. Bu hikoyalar orqali o'quvchilar, hayotiy tajribalar orqali o'z xulq-
atvorlarini va qarorlarini shakllantirishlari mumkin. Qobusnoma, shuningdek,
hukmdorlarning falsafiy fikrlarini ham o'z ichiga oladi. Asarda, dono
hukmdorlarning qanday qilib o'z bilimlarini va tajribalarini qo'llashlari kerakligi
haqida ko'plab pandlar berilgan. Ular, asosan, adolat, sabr-toqat va donolikni
rivojlantirishga qaratilgan. Bu pand-nasihatlar, nafaqat hukmdorlar, balki har bir
inson uchun muhim bo'lib, hayotiy vaziyatlarga qarshi kurashishda yordam beradi.
Asarda keltirilgan pand-nasihatlar, shuningdek, o'z vaqtida ijtimoiy tartibni saqlash
va davlatni boshqarishda muhim rol o'ynagan. Qobusnoma o'z ichiga olgan axloqiy
29

qadriyatlar, muallifning o'z davrida hukmdorlar va shaxslar o'rtasidagi bunday
munosabatlarni qanday ko'rganini aks ettiradi. Bu qadriyatlar, bugungi kunda ham
dolzarb bo'lib qolmoqda va har bir inson hayotida o'z o'rnini topadi. Shuningdek,
Qobusnoma ichida o'ziga xos hayotiy tajribalar va maslahatlar orqali o'quvchilar
o'z fikrlash tarzini o'zgartirishlari va yaxshilashlari mumkin. Bu tajribalar va
pandlar, asar o'quvchilarga nafaqat tarixiy kontekstdagi, balki zamonaviy
hayotdagi muammolarga yechim topishda yordam berishi mumkin. Qobusnoma,
shuningdek, o'zining ko'p qirrali mavzulari bilan, nafaqat fors, balki boshqa
madaniyatlar uchun ham muhim manba hisoblanadi.
Umuman olganda, Qobusnoma asari, hayotiy tajribalar va pand-nasihatlar orqali
o'quvchilarga nafaqat o'z davrining axloqiy qadriyatlarini, balki zamonaviy
hayotning muammolarini hal qilish yo'llarini ham ko'rsatadi. Bu esa asarning
ahamiyatini yanada oshiradi va uni o'rganish zarurligini ta'minlaydi. 8
Qobusnoma
asarida axloqiy qadriyatlar va odob-axloq qoidalari muhim o‘rin tutadi. Ushbu
asar, XI-asrda yaratilgan, axloqiy va siyosiy masalalarni muhokama qiluvchi bir
necha fikrlarni o‘z ichiga oladi. Qobusnoma, hukmdor va jamiyat o‘rtasidagi
munosabatlarni tartibga solish, adolat va hikmatni boshqarish qoidalarini
belgilashda muhim manba hisoblanadi. Asarda aks ettirilgan axloqiy qadriyatlar,
insoniy munosabatlar va rahbarlik tajribasini chuqur o‘rganish imkonini beradi.
Qobusnoma, axloqiy qadriyatlarni turli misollar va hikoyalarda taqdim etadi.
Ushbu qadriyatlar, odatda, adolat, hikmat, rahbarlik va jamiyatning farovonligi
kabi tushunchalar atrofida yig‘iladi. Asar, hukmdorlar va fuqarolar o‘rtasidagi
ideal munosabatlarni o‘rganadi, bu esa axloqiy qadriyatlarning qanchalik
muhimligini ko‘rsatadi. Adolat, Qobusnoma asarining asosiy tamoyillaridan biri
bo‘lib, u rahbarlarning harakatlari va qarorlaridagi adolatli bo‘lish zarurligini
ta’kidlaydi. Bu axloqiy qadriyat, faqat hukmdorlar uchun emas, balki jamiyatning
barcha a’zolari uchun muhimdir.Hikmat esa Qobusnoma asarida yana bir asosiy
8
Davron H. "Kaykovus. Qobusnoma & Qobusnoma. Audiokitob". – Elektron manba:
https://kh-davron.uz/kutubxona/multimedia/kaykovus-qobusnoma.html
30

tushuncha sifatida paydo bo‘ladi. Hikmat, rahbarning zaruriyatlar va muammolarni
hal etishdagi qobiliyatini anglatadi. Asar, hikmatning faqat nazariy bilim emas,
balki amaliy tajribani ham o‘z ichiga olishini ta’kidlaydi. Bu, rahbarlarning o‘z
qarorlarida to‘g‘ri yo‘lni tanlashlari uchun zarurligini ko‘rsatadi. Qobusnoma,
hikmatni turli misollar orqali ochib beradi, unda rahbarning ijtimoiy masalalarga,
axloqiy dilemmani hal qilishdagi yondashuvlariga e’tibor qaratiladi. Odob-axloq
qoidalari esa Qobusnoma asarida muhim ahamiyatga ega. Bu qoidalar, jamiyatda
munosabatlar va axloqiy me’yorlarni belgilaydi. Asar, insonlar o‘rtasidagi
munosabatlarni tartibga solish, boshqa insonlarga nisbatan qanday munosabatda
bo‘lish lozimligi haqida ko‘plab misollar keltiradi. Odob-axloq qoidalari,
fuqarolarning o‘zaro munosabatlarini yanada yaxshilash, jamiyat ichida tinchlik va
tartibni saqlash maqsadida yaratilgan. Qobusnoma, bu qoidalar orqali jamiyatda
axloqiy jihatlarni rivojlantirishga intilishni ko‘rsatadi. Umuman olganda,
Qobusnoma asarida axloqiy qadriyatlar va odob-axloq qoidalari insoniyat
tarixidagi muhim masalalar bo‘lib, ularni o‘rganish orqali biz hozirgi kunda
rahbarlik va axloqiy masalalar haqida ko‘proq ma’lumot olishimiz mumkin. Asar,
nafaqat o‘z davrining axloqiy me’yorlarini yoritib beradi, balki zamonaviy
jamiyatda ham ahamiyatini yo‘qotmaydi. Qobusnoma, rahbarlarning o‘z
vazifalarini qanday uddalashi va jamiyatni qanday boshqarishi kerakligini
tushunishda beqiyos manbadir.
Qobusnoma: Hayotiy Tajribalar va Pand-Nasihatlar
Qobusnoma, yoki "Qobus kitobi", fors adabiyotining muhim asaridir va XI asr fors
shoir va faylasufi Abu al-Hasan Ali ibn Muhammad al-Qobusga tegishli. Ushbu
matn nafaqat fors adabiyotining aks-sadosi, balki o'z zamonining falsafiy, madaniy
va tarixiy kontekstlarini tushunishda muhim hujjatdir. Qobusnoma axloq,
boshqaruv va hukmdorlar va fuqarolar o'rtasidagi ideal munosabatlar haqida
mulohazalar keltirib, o'rta asr islom dunyosining ijtimoiy-siyosiy tuzilmalariga oid
tushunchalarni taqdim etadi. Qobusnoma asarida hayotiy tajribalar va pand-
nasihatlar muhim o'rin tutadi. Asar, hukmdorlar va jamiyat a'zolari uchun amaliy
31

maslahatlar bilan birgalikda, hayotiy tajribalarni aks ettiradi. Qobusnoma,
hikoyalar va misollar yordamida, axloqiy qadriyatlar va ijtimoiy mas'uliyatni
urg'ulaydi. Bu asar, bir tomondan, hukmdorlarning yuksak axloqiy me'yorlarga
amal qilishlari zarurligini ta'kidlaydi, ikkinchi tomondan esa, fuqarolarni
hukmdorlarga bo'lgan munosabatlarida adolat va hurmatga chaqiradi. Qobusnoma,
o'z ichiga olgan hikoyalar orqali, hayotiy tajribalarni taqdim etadi. Masalan, bir
hukmdorning o'z xalqining ehtiyojlarini qanday qilib inobatga olish kerakligi
haqida o'ylashini ifodalovchi hikoyalar, boshqaruvning murakkabligini ko'rsatadi.
Bunday hikoyalar, o'z vaqtida hayotiy tajribalar sifatida qabul qilingan va
hukmdorlar uchun muhim saboqlar berdi. Klassik fors adabiyotida, Qobusnoma
o'ziga xos o'rin tutadi, chunki u nafaqat axloqiy qadriyatlarni, balki insonning
ijtimoiy mas'uliyatini ham o'z ichiga oladi. Boshqaruv va axloqiy masalalar
to'g'risida berilgan pand-nasihatlar, o'sha davrda hukmdorlar va fuqarolar
o'rtasidagi munosabatlarni mustahkamlashga qaratilgan. Shuningdek, Qobusnoma,
hukmdorlarning ijtimoiy mas'uliyatini ta'kidlaydi, bu esa o'z navbatida, adolatli va
axloqiy rahbarlikni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Qobusnoma asarida
keltirilgan pand-nasihatlar, axloqiy qadriyatlar va insoniy munosabatlar o'rtasidagi
bog'liqlikni ko'rsatadi. Bu asarda, hukmdor va fuqarolar o'rtasidagi o'zaro hurmat
va adolat tamoyillari, insoniyatning maqsadlari va qadriyatlarini yoritadi. Bunday
qadriyatlar, nafaqat o'sha davrda, balki hozirgi kunda ham dolzarbligini saqlab
qolmoqda. Shu bilan birga, Qobusnoma, o'zining hayotiy tajribalarini va pand-
nasihatlarini yig'ish orqali, fors adabiyotining boy merosini aks ettiradi. Bu asar,
o'z zamonining madaniy va axloqiy qadriyatlarini o'zida mujassamlashtirgan holda,
o'z davomida ko'plab avlodlarga ta'sir ko'rsatdi va ko'rsatishda davom etmoqda.
Qobusnoma, nafaqat o'z davrining kuchli fikrlarini aks ettirgan, balki insoniyatning
axloqiy va ijtimoiy masalalarini o'rganish uchun muhim manba bo'lib xizmat
qiladi. Qobusnoma asaridagi axloqiy qadriyatlar qobusnoma asaridagi axloqiy
qadriyatlar, asarning markaziy mavzularidan biri bo'lib, unda adolat,
donishmandlik va axloqiy munosabatlar orqali insoniyatning ideal jamiyatini
32

yaratish maqsadi ko'zda tutilgan. Bu qadriyatlar asar davomida nafaqat
hukmdorlar, balki oddiy insonlar uchun ham dolzarb ahamiyatga ega. Axloqiy
qadriyatlar qobusnoma asarining mantiqiy tuzilishi va mazmunini tashkil etadi.
Asarda hukmdorlarning roliga va javobgarligiga katta e'tibor qaratilgan.
Qobusnoma, hukmdorlarni adolatli va donishmand bo'lishga chaqiradi,
ta'kidlaydiki, haqiqiy hukmdor o'z xalqi oldida mas'uliyatni his qilishi va ularga
xizmat qilish uchun o'zini bag'ishlashi kerak. Bu fikr, o'z navbatida, shohlarning
axloqiy qadriyatlari, ya'ni xushmuomala, sabr-toqat va donishmandlik kabi
sifatlarni rivojlantirish zarurligini ko'rsatadi. 9
Adolat, Qobusnoma asarida muhim
o'rin egallaydi. Asarda adolat, davlatning asosiy ustuni sifatida ko'riladi.
Qobusnoma, adolatni ta'minlash uchun hukmdorlar o'z qarorlarini xalqning
manfaatlari bilan bog'liq holda qabul qilishlari zarurligini ta'kidlaydi. Adolatni
amalga oshirish, shuningdek, jamiyatda tinchlikni va barqarorlikni saqlashda
muhim rol o'ynaydi. Qobusnoma asarida adolatni ta'minlash uchun qonunlarga
amal qilish va adolatli sud tizimini yaratish zarurligi haqida fikrlar mavjud.
Donishmandlik esa, asardagi boshqa bir muhim axloqiy qadriyatdir. Qobusnoma,
donishmandlikni faqat bilim sifatida emas, balki hayotiy tajribalar, ahloqiy
maslahatlar va intuitiv qarorlar bilan bog'laydi. Donishmand hukmdorlar, xalqining
ehtiyojlarini tushunishlari va ularni qondirish uchun to'g'ri qarorlar qabul qilishlari
kerak. Qobusnoma, donishmandlikni rivojlantirish uchun o'z-o'zini tarbiyalash,
bilim orttirish va tajribalarni o'rganishni tavsiya etadi. Shuningdek, Qobusnoma
axloqiy qadriyatlar orqali insonlar o'rtasidagi munosabatlarni ham ta'riflaydi.
Insonlarning bir-biriga bo'lgan hurmati, o'zaro yordam va hamjihatlik kabi sifatlar,
axloqiy qadriyatlar tizimida muhim ahamiyatga ega. Asarda, insoniy
munosabatlarda amalga oshirilishi kerak bo'lgan axloqiy me'yorlar ko'rsatilgan. Bu
me'yorlar, insonlarning bir-birlaridan o'rganishi va bir-birlariga yordam
berishlariga yo'naltirilgan. Qobusnoma axloqiy qadriyatlarini o'rganish, nafaqat
9
"Qobusnoma" – Kitobman.uz. Elektron manba: https://kitobman.uz/books/qobusnoma-978-9943-22-245-8/ 68-87
betlar
33

o'sha davrda, balki zamonaviy jamiyatda ham o'z ahamiyatini saqlab qoladi. O'zaro
hurmat, adolat va donishmandlik kabi qadriyatlar, har qanday jamiyatda tinchlik va
barqarorlikni ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Qobusnoma, axloqiy qadriyatlarni
o'z ichiga olgan holda, insoniyatning eng muhim masalalaridan birini, ya'ni adolatli
va ahloqiy jamiyatni barpo etish uchun zarur bo'lgan prinsiplarni belgilaydi.
34

2.2. Asardagi axloqiy qadriyatlar va odob-axloq qoidalari
Qobusnoma asaridagi axloqiy qadriyatlar, o'zining murakkab va chuqur
mazmuni bilan, o'z zamonining ijtimoiy va siyosiy sharoitlariga mos keluvchi
axloqiy fikrlarni o'z ichiga oladi. Ushbu asar, o'zining yozilgan davridan boshlab,
axloqiy qadriyatlarning muhimligini ta'kidlaydi va ularni qanday qilib amalda
qo'llash mumkinligini ko'rsatadi. Qobusnoma axloqiy qadriyatlar va odob-axloq
qoidalarini o'z ichiga olgan bir necha asosiy mavzularni o'z ichiga oladi, ular
orasida adolat, dono'lik, rahbarlik va insonparvarlik kabi tushunchalar mavjud.
Qobusnoma asarida adolat tushunchasi bosh mavzulardan biridir. Asarda adolat,
rahbarlar va fuqarolar o'rtasidagi munosabatlarda muhim ahamiyatga ega ekanligi
ta'kidlanadi. Adolatni ta'minlash, rahbarning eng muhim vazifalaridan biri
hisoblanadi. Qobusnoma, adolatni faqat qonunlarga muvofiq harakat qilishga
emas, balki insonlarning his-tuyg'ularini, ehtiyojlarini va umidlarini inobatga
olishga ham bog'laydi. Bu, o'z navbatida, adolatli rahbarning o'z xalqiga bo'lgan
munosabatini shakllantiradi va ijtimoiy barqarorlikni ta'minlaydi. Donolik,
Qobusnoma asarida muhim axloqiy qadriyat sifatida taqdim etiladi. Donolik,
rahbarning qarorlar qabul qilishda va muammolarni hal qilishda o'zining bilim va
tajribasidan foydalanishini anglatadi. Qobusnoma, dono'likning faqat intellektual
bilim bilan bog'liq emas, balki hayotiy tajriba va insoniy hissiyotlar bilan ham
bog'liqligini ko'rsatadi. Rahbar, dono bo'lishi uchun, o'z xalqini yaxshi tushunishi
va ularning ehtiyojlariga javob berishi shart. Bu qadriyat, ijtimoiy muammolarni
hal qilishda va xalqni birlashtirishda muhim rol o'ynaydi. Rahbarlik tushunchasi
ham Qobusnoma asarida muhim o'rin egallaydi. Asarda rahbar, o'z vazifalarini
bajarishda o'zining axloqiy qoidalariga amal qilishi kerakligi ta'kidlanadi.
Rahbarlik, nafaqat siyosiy hokimiyatni ifodalaydi, balki rahbarning axloqiy
mas'uliyati va uning xalqiga bo'lgan munosabati bilan ham bog'liqdir. Qobusnoma,
rahbarning axloqiy mas'uliyatini oshirishga, o'z xalqiga bo'lgan mehr-muhabbatini
kuchaytirishga va ijtimoiy adolatni ta'minlashga qaratilgan ko'plab misollar va
hikoyalar bilan boyitilgan. Insonparvarlik qadriyatlari ham asarda o'z aksini
35

topgan. Qobusnoma, insonparvarlik tushunchasini rahbarlar va fuqaro o'rtasidagi
aloqalarda muhim ahamiyatga ega deb hisoblaydi. Insonparvarlik, bir tomondan,
rahbarning o'z xalqiga bo'lgan mas'uliyatini va e'tiborini, boshqa tomondan esa,
fuqarolarning bir-biriga nisbatan hurmat va mehr-muhabbatini anglatadi. Ushbu
qadriyat, ijtimoiy birlikni va barqarorlikni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega.
Umuman olganda, Qobusnoma asarida keltirilgan axloqiy qadriyatlar, o'z
zamonida va hozirgi kunda ham jozibador va dolzarb bo'lib qolmoqda. Ular,
rahbarlar va fuqarolar o'rtasidagi munosabatlarni yaxshilashga, ijtimoiy adolatni
ta'minlashga va insonlar o'rtasidagi aloqalarni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Qobusnoma, axloqiy qadriyatlarning universal ahamiyatini ta'kidlab, ularni
insoniyat tarixida muhim element sifatida ko'rsatadi.
Odob-Axloq Qoidalari va Ularning Ahmiyati. Odob-axloq qoidalari va
qadriyatlari, insoniyatning tarixiy rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan
tushunchalardir. Qobusnoma asarida, bu qoidalar faqatgina shaxsiy axloqiy
me'yorlar bilan cheklanmay, balki hukumat va jamiyatda adolat, aqllilik va axloqiy
mas'uliyatni ta'minlashda ham muhim rol o'ynaydi. Bu asar, XI-asrda yozilgan
bo‘lib, qardosh xalqlarning axloqiy qadriyatlari va boshqaruv tamoyillarini o‘z
ichiga oladi. Odob-axloq qoidalari, avvalo, ahloqiy me'yorlar va qadriyatlar
to‘plamidir. Qobusnoma asarida, odob-axloq qoidalari, hukmdorlarning shaxsiy
xulq-atvori va ularning boshqaruvi ostida yashovchi xalqning hayoti bilan bog‘liq
holda ko‘rib chiqiladi. Masalan, hukmdor shaxsida adolat, aqllilik va mehr-
muruvvat kabi fazilatlar mavjud bo‘lishi lozim. Bu fazilatlar, nafaqat hukmdorning
shaxsiy xulq-atvorini belgilaydi, balki u boshqarayotgan jamiyatning umumiy
axloqiy holatini ham shakllantiradi. Qobusnoma, shuningdek, axloqiy
muammolarni hal qilishda hukmdorlarning qanday qarorlar qabul qilishi
kerakligini ham ko‘rsatadi. Asar, adolatni hukumatning asosiy tamoyili sifatida
ko‘rsatadi. Adolat, nafaqat qancha odamlar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga
solibgina qolmay, balki davlatning barqarorligini ham ta'minlaydi. Hukmdor,
adolatli va aqlliligi bilan tanilgan bo‘lishi lozim, chunki bu fazilatlar u orqali xalq
36

bilan munosabatlarni mustahkamlash imkonini beradi. Qobusnoma, adolatni
ta'minlashda hukmdorning mas'uliyatini ta'kidlaydi, bu esa shaxsiy manfaatlardan
yuqorida turadigan axloqiy prinsiplar asosida amalga oshirilishi kerak. Bundan
tashqari, Qobusnoma asarida, odob-axloq qoidalari ijtimoiy hayotning har bir
jabhasiga ta'sir ko‘rsatishi kerakligi haqida ham fikrlar bildiriladi. Masalan,
fuqarolar o‘rtasida adolat va hamdardlikni o‘rnatish, fuqarolarning o‘zaro
munosabatlarida axloqiy qoidalarni qo‘llashni taqozo etadi. Ular o‘zaro
munosabatlarda adolatli, mehribon va tushunishli bo‘lishlari lozim. Bu esa
jamiyatda barqarorlik va tinchlikni ta'minlashga olib keladi. Odob-axloq
qoidalarining ahamiyati, shuningdek, ularning uzluksiz rivojlanishi va o‘zgarishi
bilan bog‘liqdir. Qobusnoma, axloqiy qadriyatlar vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi
mumkinligini, lekin ularning asosiy tamoyillari doimo muhimligini ta'kidlaydi. Bu,
hukmdor va jamiyat o‘rtasida doimiy ravishda o‘zaro bog‘liqlik va mas'uliyatni
talab etadi. Qobusnoma asarida, qadimiy an'analar va zamonaviy talablarga mos
ravishda axloqiy qadriyatlarni rivojlantirish zarurligi ko‘rsatiladi. Shuningdek,
Qobusnoma, axloqiy qoidalar va qadriyatlar, shaxsiy va ijtimoiy hayotda bir-birini
to‘ldirib, muhim rol o‘ynaydi. Har bir shaxs o‘z hayotida axloqiy me'yorlarni
qo‘llab, o‘zini va atrofidagi insonlarni hurmat qilish orqali ijtimoiy barqarorlikka
hissa qo'shishi mumkin. Odob-axloq qoidalarining ahamiyati, nafaqat tarixiy
kontekstda, balki zamonaviy jamiyatda ham o'z ahamiyatini saqlab qoladi.
Qobusnoma, bu qadriyatlarni rivojlantirish va ularga e'tibor berish orqali,
hamsuhbatlar va rahbariyat o'rtasidagi munosabatlarni yaxshilashga yordam beradi.
Umuman olganda, Qobusnoma asarida odob-axloq qoidalari, shaxsiy ahloqiy
mas'uliyat va ijtimoiy barqarorlikni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Bu asar,
hukmdorlarning va fuqarolarning axloqiy qadriyatlarni qabul qilishlari va ularni
hayotga tatbiq etishlari uchun o'zaro ishonch va hurmatga asoslangan
munosabatlarni shakllantirish zarurligini ko'rsatadi.

37

Xulosa
Xulosa qilib aytganda, Qobusnoma o‘rta asrlar Fors adabiyotining muhim
asari bo‘lib, unda axloqiy va falsafiy diskurslar chuqur yoritilgan. Asar o‘zida
liderlik, adolat va dono fikrlashni o‘rganadi, bu esa zamonaviy hukumat va axloqiy
masalalar bo‘yicha muhokamalar uchun dolzarbligini saqlab qolmoqda.
Qobusnoma o‘zining hayotiy tajribalari va pand-nasihatlari orqali, hukmdorlar va
fuqarolar o‘rtasida o‘zaro munosabatlarni yanada chuqurroq tushunishga imkon
beradi. Tadqiqot davomida Qobusnoma asaridagi axloqiy qadriyatlar va odob-
axloq qoidalari ko‘plab misollar bilan tasvirlangan bo‘lib, bu qadriyatlarning
muhimligi va zamonaviy hayotdagi o‘rni ta’kidlangan. Asarda taqdim etilgan
hikoyalar va misollar orqali, hukmdorlarning axloqiy qarorlar qabul qilish
jarayonidagi qiyinchiliklari va ularni qanday bartaraf etish mumkinligi haqida fikr
yuritilgan. Bu esa o‘z navbatida, Qobusnoma asarining tarixiy va zamonaviy
kontekstdagi ahamiyatini kuchaytiradi. Qobusnoma haqida olib borilgan
tadqiqotlar va uning adabiy uslubi, axloqiy falsafasi va tarixiy konteksti o‘zaro
bog‘lanib, asarning dolzarbligini yanada oshirmoqda. Hozirgi kunda
tadqiqotchilar, xususan, Janet Afary va Richard N. Frye, Qobusnoma asarining
zamonaviy hukumat va axloqiy masalalarga ta’sirini o‘rganish bilan
shug‘ullanmoqdalar. Bu esa o‘z navbatida, Qobusnoma asarining adabiy va
falsafiy matnlar bilan o‘zaro munosabatini o‘rganishga qiziqishning ortishiga olib
kelmoqda. Shu bilan birga, Qobusnoma tadqiqotlari davomida duch kelinayotgan
qiyinchiliklar va bo‘shliqlar ham mavjud. Asarning qo‘lyozma an’analari yaxshi
saqlanmaganligi, matnning talqini va tushunilishi bilan bog‘liq muammolarni
keltirib chiqarmoqda. Bundan tashqari, fors tili va madaniyatining nozik jihatlari,
mutaxassis bo‘lmaganlarni asarning mavzulari va tushunchalariga kirishiga
cheklov qo‘yadi. Shuningdek, muallifning biografik ma’lumotlari va asarning
yozilish tarixi haqida hali ham ochilmagan savollar mavjud. Qobusnoma asarining
38

chuqur tahlili esa uning murakkab naqqoshlik tuzilishi va metaforik tilidan
foydalanishini ochib beradi. Ushbu asar tarix va folklordan misollar bilan
boyitilgan bo‘lib, hukmdorlar duch keladigan axloqiy dilemalarni ko‘rsatadi. Misol
uchun, bir hukmdorning o‘z xalqini ta’sir qiluvchi qarorlar qabul qilish
jarayonidagi axloqiy qiyinchiliklari, asarning falsafiy tamoyillarini haqiqiy hayot
sharoitlarida qo‘llash bo‘yicha o‘rganish uchun qiziqarli misol bo‘lib xizmat qiladi.
Umuman olganda, Qobusnoma asari o‘zining murakkabligi va boyligi bilan
nafaqat o‘rta asrlar fors madaniyatini, balki zamonaviy axloqiy va siyosiy fikrlarni
ham o‘z ichiga oladi. Kelajakda Qobusnoma tadqiqotlari davom etishi, bu asarning
siyosiy falsafa va madaniy identitet haqidagi bilimlarni yanada kengaytirishga
imkon beradi. O‘zining adabiy merosi va axloqiy qadriyatlari bilan Qobusnoma,
nafaqat o‘tmish, balki zamonaviy jamiyatda ham muhim ahamiyat kasb etadi.

39

Foydalanilgan Adabiyotlar
1. Haq, A. M. Q. Qobusnoma: Hayotiy Tajribalar va Axloqiy Qadriyatlar.'
O‘zbekiston Nashriyoti, 2020.
2. Xudoyberdiyev, S. 'Qobusnoma va uning O‘zbek adabiyotidagi o‘rni.
O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi, 2019.
3. Mustafaev, B. Qobusnoma asarida etika va axloqiy qadriyatlar. O‘zbekiston
Milliy Universiteti, 2021.
4. Sultonov, M. Qobusnoma va O‘zbek madaniyati: Tarixiy kontekst va ahamiyati.
Adabiyot va san’at, 2022.
5. Qodirov, F. O‘zbek adabiyotida Qobusnoma ta’siri.' O‘zbekiston Yozuvchilar
Uyushmasi, 2021.
6. "Kaykovusning 'Qobusnoma' asarida fuqarolik madaniyati talqini" kiberleninka.
7. G ulomov A. Qobusnoma va uning tarixi. — Toshkent: Fan, 1970.ʻ
8. Abdug‘affor Qahhor. Fors-tojik adabiyoti tarixi. — Toshkent: O‘qituvchi, 1985.
9. Qayumov H. Sharq mumtoz adabiyoti va Qobusnoma. — Toshkent: Fan, 1992.
10. Saidov A., Karimov T. Adabiyotshunoslik asoslari. — Toshkent: O‘zbekiston,
2005.
40

qabul qilingandan so'ng yuklangan

Купить