Qoraqalpog‘iston ASSR tarixi - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	28.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Qoraqalpog‘iston ASSR tarixi

Купить

Qoraqalpog’iston ASSR tarixi
Reja:
1. O’zbekiston Mustaqillik yillarida Qoraqalpog’iston davlatchiligi taraqqiyoti.
2. Mustaqil Qoraqalpog’iston davlatining ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti.
3. Xalq ta’limi fan va madaniyat.

1. O’zbekiston mustaqilligi yillarida Qoraqalpog’iston davlatchiligi
taraqqiyoti.
XX asrning boshlarida Markaziy Osiyo xalqlari siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va
madaniy hayotida katta o'zgarishlar yuz berdi. 1924-yili Turkiston ASSRning
Amudaryo viloyati va Xiva xonligining Xo'jayli hamda Qo'ng'irot tumanlari
hududida Qozog'iston ASSR tarkibida Qoraqalpog'iston Avtonom viloyati tashkil
etildi. U 1930-yildan RSFSR tarkibiga kirdi. 1932-yilda Qoraqalpog'iston Avto -
nom Respublikasiga aylantirildi. Qoraqalpoqlar tarixida 1936-yil muhim siyosiy
voqealar yili sifatida abadiy qoladi. Chunki, shu yili ular o'z taqdirlarini O'zbe -
kiston SSR tarkibiga kirish bilan belgiladi va o'z tanlagan yo'lining istiqbolli
ekanligini ko'rsata oldi. SSSR tarqalib ketganidan so'ng mustaqil O'zbekiston
tarkibi-dagi suveren Qoraqalpog'iston Respublikasi maqomini oldi. Bu tabi-iy
hodisa edi. Chunki, asrlar mobaynida qoraqalpoqlar bilan o'zbek xalqi o'rtasida
do'stlik, qardoshlik munosabatlari qaror topgan, turmush tarzlari va
dunyoqarashlarida mushtaraklik vujudga kelgan edi. Orolbo'yi kengliklarida
qadimiy o'zbek va qoraqalpoq ajdodlari birgalikda yashab, mehnat qilishdi.
O'zlarining mushtarak taraqqiyot yo'llarini bosib o'tishdi.
Qadimiy turkiy qavmning ikki shajarasi yillar mobaynida haqi-qiy og'a-inichilik
fazilatlarini ko'rsatdilar, o'zaro munosabatlarni chuqurlashtirdilar. Bu ikki qavm
ma'naviy-ruhiy yaqinligini belgi-laydigan asosiy omil va madaniyatlar
mushtarakligi, ularning o'zaro yaqinligi edi. Darhaqiqat, tillar yaqinligi dillar
yaqinligiga olib kel-di. Madaniyatlar bir-birini boyitdi. Qadimiy madaniyat
namunalari, umummilliy qadriyatlar, jondosh-u qondosh bo'lgan har ikki mil-lat
uchun tarixiy ahamiyatga ega bo'lgan an'analar shakllandi. Shu asosda iqtisodiy
hamkorlik, yagona iqtisodiy makon vujudga keldi.
O'zbekiston tarkibida o'tgan 60 yillik tarix qoraqalpoq xalqi uchun jiddiy
o'zgarishlar davri bo'ldi. Madaniy va ma'naviy ravnaq, san'at va adabiyotdagi
yuksalish, qishloq xo'jaligi va sanoat ish-lab chiqarishidagi katta yutuqlar bevosita

qardosh o'zbek xalqining beg'araz yordami, og'alarcha ko'magi bilan dunyoga
keldi.
Qardoshlik va yaqin qo'shnichilik singari yuksak insoniy fa-zilatlar asrlar
sinovidan o'tib, og'ir kunlarda eng ishonchli qurol bo'lib xizmat qildi. Natijada,
Sovet hokimiyati yillaridagi ma'muriy-buyruqbozlik usuli, soxta va asossiz milliy
siyosat, «ulug' og'a»larga xos soxta va yuzaki «millatparvarlib» bu makon
xalqlarining muno-sabatlariga rahna sololmadi.
Qoraqalpoq va o'zbek xalqi bir necha o'n yilliklar mobaynida to'planib qolgan
muammolarni hal etishda, ijtimoiy-iqtisodiy mu-nosabatlarni yanada
chuqurlashtirishda o'z an'analaridan unum-li foydalanish yo'lini tanladilar. Har ikki
xalq taqdiri, istiqboli bir ekanligini, ularni mushtarak orzular, yagona intilish
birlashtirib tur-ganligini ochiq-oydin ko'rsatdilar. Tarixan turli davrlarda turli siyo-
siy o'zgarishlar va qiyinchiliklarda toblangan do'stlik va.qardoshlik munosabatlari
bunga asos bo'ldi.
Shuni alohida ta'kidlash kerakki, sobiq SSSR davrida milliy masaladagi yuzaki
yondashuvlar, balandparvoz shiorlar, asossiz chaqiriqlar faqat «ulug' og'a»lar
manfaatiga xizmat qilardi, xolos. Bu shiorlar milliy ravnaq, kichik xalqlarning
milliy taraqqiyoti, itti-foqdosh respublikalar xalqlarining milliy ehtiyojlarini
qondirishdan uzoq edi. Totalitar davlatchilik paytida birinchi rahbar biron marta
ham Qoraqalpog'istondan bo'lmagan, uning xalqi hayoli bilan tanishmagan, unga
yaqindan yordam bermagan edi.
Qoraqalpog'iston jamoatchiligining O'zbekiston tarkibida dav-lat mustaqilligi va
respublika maqomining huquqiy asosiga ega bo'lishga intilishi Prezident Islom
Karimov tomonidan qo'llab-quvvatlandi. Natijada 1990-yil 14-dekabrda
Qoraqalpog'iston Respublikasi Oliy Kengashi o'zining IV sessiyasida «O`zbekiston
Respublikasi tarkibida Qoraqalpog'iston Respublikasi Davlat suve-reniteti
to'g'risidagi» Deklaratsiyani qabul qildi. Mazkur Deklara-tsiya 1991-yil 31-
avgustda qabul qilingan «O`zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligi asoslari
to'g'risida»gi Qonunda o'zining huquqiy maqomiga ega bo'ldi. Unda

Qoraqalpog'istonning hududiy yaxlit-ligi va mustaqilligi to'la e'tirof etildi.
Qonunda Qoraqalpog'iston va O'zbekiston o'rtasidagi munosabatlar teng
huquqlilik, Ikki tomonlama shartnomalar, bitimlar va boshqa qonun aktlari asosida
mustahkamlanishi ko'rsatib berildi. Har ikki respublika o'rtasidagi siyosiy,
huquqiy, iqtisodiy va madaniy munosabatlar O'zbekiston Respublikasining 1992-
yil 8-dekabrda qabul qilingan Konstitutsi-yasida (70-75-moddalar) o'z aksini topdi.
Natijada ikkitomonlama hurmat asosida qoraqalpoq xalqining o'z taqdirini o'zi
belgilash, mustaqil taraqqiyot hamda milliy davlatchilikni mustahkamlashdagi roli
oshdi. Kelajakka qat'iy ishonch bilan qaraydigan, olis istiqbolni yaratishning
kafolatini beradigan huquqiy maqomga ega bo'ldi.
Bundan tashqari O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida belgilanganidek (70-
modda) Qoraqalpog'iston Respublikasi O'zbe kiston Respublikasi tomonidan
himoya qilinadi.
Konstitutsiyaning 21-moddasiga asosan Qoraqalpog'iston Res publikasi fuqarosi
ayni paytda O'zbekiston Respublikasi fuqarosi hisoblanadi. Bu qoraqalpoq xalqiga
O'zbekiston xalqlarining barcha huquqlardan foydalanish imkonini beradi.
Ularning haq-huquqlari va erkinliklarini kafolatlaydi.
Qoraqalpoq milliy davlatchiligi o'z taraqqiyoli tarixida birinchi marta ana shunday
insonparvar, adolatli, demokratik imtiyozlarga ega bo'ldi. Ayni paytda u suveren
respublikaning barcha atributlari-ga ega. Jumladan, Qoraqalpog'iston Respublikasi
Oliy Majlisining 1992-yil 14-dekabrda bo'lib o'tgan XI sessiyasida
Qoraqalpog'iston Davlat bayrog'i, 1993-yil 9-aprelda bo'lib o'tgan XII sessiyasida
Davlat tamg'asi, 1993-yil 4-dekabrda bo'lib o'tgan XIV sessiyasida Davlat
madhiyasi tasdiqlandi.
Qoraqalpog'iston Respublikasi Konstitutsiyasiga asosan 1994-yil 25-dekabrda Oliy
Kengashning 86 deputatdan ibo-rat yangi tarkibi muqobillik asosida saylandi. Ayni
paytda parla-ment Qoraqalpog'iston Respublikasi Jo'qarg'i Kengesi deb ataladi.
Jo'qarg'i Kengesning 1995 yil 11 yanvarda, Nukus shahrida bo'lib o'tgan birinchi
chaqiriq birinchi sessiyasida Jo'qarg'i Kenges Ra-isi, uning o'rinbosarlari, mandat
komissiyasi, 8-qo'mita raislari va uning a'zolarini sayladi. Ayni paytda deputatlar

qo'mitalar raislari rahbarligida respublika qonunchilik tizimini yaratishda faol
ishtirok etmoqdalar.
Kadrlarni tanlash va joy-joyiga qo'yishdagi rasmiyatchilik va to'rachilik illatlariga
barham berish alohida ta'kidlandi. Jo'qarg'i Kenges amalda tarixga aylanib qolgan
va o'tmish sarqiti hisoblan-gan sho'rolar davridagi «O1iy Sovet Prezidiumi» rolini
bajarayotgani ko'rsatib o'tildi.
Jo'qarg'i Kenges qo'mitalari faoliyati o'z maqomiga va o'z ol-diga qo'ygan
vazifalarga mos kelmaydi. Jumladan, ular muhokama qilayotgan masalalarning
aksariyati ishlab chiqarishga doir muam-molardir. Aksincha, qonunchilik bilan
shug'ullanish, har bir qo'mita o'z sohasi bo'yicha qonunlar tizimini yaratish lozim.
Qonunchilik hokimiyati-Jo'qarg'i Kenges o'z vazifasi, Ijro hokimiyati-Ministrlar
kengashi va sud hokimiyatlari o'z maqomi doirasida ish olib bormog'i lozim. Ana
shunda haqiqiy demokratik jamiyat shakllanadi.
1991-2008-yillar, aytish mumkinki, Qoraqalpog'iston davlat-chiligi shakllanish
davri bo'ldi. Ayni paytda bu o'lkada hozirgi zamon davlatchiligi ilg'or tajribalari
asosida, O'zbekiston davlatining ko'magi va yordami bilan amaldagi
konstitutsiyalar doirasida har to-monlama rivojlanmoqda. Fuqarolik jamiyati
tamoyillari tobora chuqurlashmoqda.
2. Mustaqil Qoraqalpog’iston davlatining ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti.
O'zbekistonda olib borilayotgan iqtisodiy islohotlarni amal-ga oshirishda ko'p
millatli Qoraqalpog'iston xalqining, ana shu mo'tabar yurt kishilarining ham
munosib hissasi bor.
Shu bois mamlakat hukumati bu masalada Qoraqalpog'iston Respublikasini har
tomonlama qo'llab-quvvatlamoqdaki, 1996-yili ushbu maqsadlar uchun 10 milliard
so'm mablag' ajratildi. Bu Qora qalpog'iston milliy daromadining 55 foizini tashkil
qilardi. Bundan tashqari, Qoraqalpog'istonga berilayotgan moliyaviy yordam
miqdo-ri 1994-yilga nisbatan 18 barobar ko'paydi.
2006-yilga kelib O'zbekiston markaziy budjetidan Qoraqal pog'istonga berilayotgan

subvensiya, ya'ni moliyaviy yordam miqdo-ri yana ham ko'paydi yoki butun
Qoraqalpog'iston budjeti xarajatla-rining 75 foizini tashkil etmoqda. O'zbekiston
hukumatining amaliy yordami qoraqalpoq xalqining fidoyi mehnati tufayli keyingi
yillarda Qoraqalpog'istonda aholi turmush sharoitini yaxshilash, tub iqtisodiy
islohotlarni amalga oshirish borasida qator ijobiy natijalarga erishildi. Eng avvalo,
elda tinchlik va barqarorlik mustahkamlandi. Hamjihatlik bilan yurt istiqboli
yo'lida mehnat qilishga sharoit yaratildi.
Mustaqillikning dastlabki yillaridayoq Respublikada mulkchilikning yangi
shakllari paydo bo'la boshladi. Ishlab chiqarish va xizmat sohasida nodavlat
sektorning hissasi oshib bordi. 2006-yilga kelib sanoat, qishloq xo'jaligi va
savdoda bu ko'rsatkich 90 foizni tashkil etmoqda. Respublika iqtisodiyotining
boshqa yo'nalishlarida ham modernizatsiyalash jarayoni tobora chuqurlashmoqda.
Qoraqalpog'istonda 1996-yili 51 ta ulgurji tizim, shu jumla dan 2 ta savdo uyi, 13 ta
ulgurji savdo do'konlari va omborlar, 17 ta ko'tara savdo bozor hamda O'zbekiston
tovar xomashyo birja-si Qoraqalpog'iston bo'limi 19 ta supermarket do'konlari
faoliyat ko'rsatdi. 1997-yilning birinchi yanvarigacha bo'lgan ma'lumotlarga
qaraganda xususiylashtirishdan tushgan mablag'laming umumiy hajmi 330 million
so'mni tashkil etdi. Uning 20 foizi respublika ijtimoiy taraqqiyotiga ajratildi. 50
foizi esa tadbirkorlarni qo'llab-quvvatlash maqsadida imtiyozli kreditlar ajratishga
sarflandi. Shu bilan birga Qoraqalpog'iston Respublikasi davlat mulkini xususiy-
lashtirish qo'mitasi xususiylashtirilgan korxonalar va tadbirkorlarni qo'llab-
quvvatlash maqsadida 13,8 million so'm kredit ajratdi.
Bozor fondining faoliyati sezilarli ravishda faollashdi. 1996-yilda respublika fond
birjalari filiallarida 191,6 million so'mlik aksi-yalar sotildi. O'zbekiston
Respublikasi Prezidentining davlat korxo-nalarini aksionerlik jamiyatlariga
aylantirish, qimmatbaho qog'ozlar bozorini rivojlantirishga oid farmonlarini
bajarish amalda o'z samaralarini bera boshladi.
Qoraqalpog'istonda mehnatga layoqatli aholining asosiy qismi qishloqda istiqomat
qiladi. Mustaqillik yillarida boshqa sohalar qa-torida agrar sektorda ham iqtisodiy
qayta qurish, bozor munosa-batlariga o'tish ro'y berdi. Qishloq xo'jaligi ilgarigidek,

respublika iqtisodiy otining yetakchi tarmog'i bo'lib qoldi. 1997-yil 1-yanvar
holatiga ko'ra respublikada 263 ta qishloq xo'jalik korxonasi faoliyat ko'rsatdi.
Nodavlat sektorining jami ishlab chiqarilgan mahsulotdagi ulushi 98,3 foizni
tashkil etdi. Ayrim qishloq xo'jalik mahsulotlari, jumladan, paxta yetishtirishda
nodavlat korxonalarning hissasi 97,9 foizni, donchilikda 98,1 foizni,
kartoshkachilikda 99,7 foizni, sab-zavotchilikda 98,8 foizni, polizchilikda 95,1
foizni, bog'dorchilikda 98,5 foizni, pillachilikda 100 foizni, go'sht yetishtirishda
98,9 foiz ni, sut va tuxum ishlab chiqarishda 99,4 foizni, qorako'l teri va jun
yetishtirishda 100 foizni tashkil etdi.
Dehqonchilikda ekin maydonlarining tarkibi o'zgardi. Agar 1991-yilda g'alla
maydonlari ekin maydonlarining 27,1 foizini (jum ladan, bug'doy 1,9) tashkil etgan
bo'lsa, 1996-yilning oxirida bu 35,8 foizga u etdi (bug'doy maydonlari 8,3 foiz).
Shu davr mobay-nida bug'doy yetishtirish 13,6 ming tonna, ya'ni 3 marta,
kartoshka 6,7 ming tonna yoki 2,3 marta, sabzavot 11,4 ming tonna, uzum
yetishtirish 4 martaga ko'paydi. Respublika oziq-ovqat majmuasida shaxsiy
yordamchi xo'jaliklarning hissasi tobora ko'paydi.
Tashqi savdo oborotida importning salmog'i 1996-yilda 46,2 fo izni tashkil qildi.
Uning hajmi 1995-yildagiga nisbatan 3,4 marta ko'paydi. Import mahsulotlari
tarkibida asosan xalq iste'mol mollari 60,9 foiz, qora va rangli metallar 18,9 foiz,
oziq-ovqat mahsulotlari 13,1 foizni tashkil etdi.
Uzoq g'arb mamlakatlaridan keltirilgan mahsulotlar 70,1 million AQSH dollariga
teng bo'lib, bu jami importning 66,4 foizini tashkil qildi. Yaqin xorijiy
mamlakatlardan respublikaning 130 korxonalari orqali 35,4 million dollarlik
mahsulotlar olib kelindi. Yaqin xorijiy mamlakatlardan asosan shakar, bug'doy,
mashina va jihozlar, agre-gatlar va ularning ehtiyot qismlari, quvurlar,
avtomashinalar, ishlab chiqarishni komplektlovchi materiallar va boshqa turdagi
mahsulot lar keltirildi. Xususan, 2006-yilda Qoraqalpog'istonning yalpi hududiy
mahsuloti avvalgi yildagiga nisbatan 106,3 foiz o'sdi.
Mustaqillik yillarida respublikada ijtimoiy sohalar rivojlani-shiga e'tibor kuchaydi.
1991-1996-yillarda Qoraqalpog'iston Res-publikasida ma'lum demografik

o'zgarishlar ro'y berdi. Tug'ilish (ming kishi hisobida) 1991-yildagi 36,4 dan 1996-
yilda 25,0 kishiga qisqardi. Tug'ilishning kamayishi o'z o'rnida respublika
aholisining o'sish darajasiga ta'sir etdi. Jumladan, O'zbekistonning viloyatlar ichida
aholi o'sishi eng past bo'lgan Toshkent viloyati (23,4) pasa-yib ketdi (18,6).
Demografik o'zgarishning asosiy sabablaridan biri tug'ilishning kamayishiga,
aholining ijtimoiy-iqtisodiy va ekologik yashash sharoitlariga bog'liqdir. 1991-
1996-yillarda respublikadan (kelganlarni chiqarib tashlaganda) 26,7 ming kishi
ko'chib ketgan. 1997-yil 1-yanvar holati bo'yicha respublika aholisi 143 ming 764
kishini, shundan shahar aholisi 694,1 ming kishini, qishloq aholisi 74 ming 363
kishini tashkil etdi. 1996-yilda aholining o'rtacha yillik o'sishi 1,36 foizga teng
bo'ldi.
Ishsizlar soni har yili o'zgarib turibdi, 1996-yil oxirida ular 4,2 ming kishiga yetdi.
1996-yilda 16 ming ishchi o'rinlari yaratildi, jumladan, qishloq joylarida 8,5
ming’ia. Bu esa shahar va tuman mehnat birjalariga murojaat qilgan fuqarolarni ish
bilan ta'minlash imkonini berdi.
1996-yilda aholi jon boshiga pul daromadlari 9628,8 so'mni, xarajatlar esa 6300
so'mni tashkil etdi yoki 1995-yilga nisbatan 2,2 va 2,3 marta ko'paydi.
Daromadlarning ko'payishi iste'mol bozoridagi vaziyatni jon-lantirdi. Aholi jon
boshiga tovar aylanishi hajmi amaldagi narxlar-da 5 ming 36 so'mlikni tashkil qildi
va 2,1 martaga, solishtirma narxlarda esa 8,8 foizga o'sdi. Pullik xizmat 2,8 marta,
maishiy xizmat 2,7 martaga ko'payib jon boshiga 679 va 108 so'mni tashkil etdi.
Lekin shunga qaramasdan aholi jon boshiga xizmat ko'rsatish hajmi O'zbekiston
Respublikasi ko'rsatkichidan 2,2 marta kam bo'ldi.
1996-yilda aholiga 7,2 milliard so'mlik iste'mol mollari so-tilgan. Bu amaldagi
narxlarda 1995-yildagiga nisbatan 2,1 mar ta ko'p. Tovar aylanishining jami hajmi
10,3 foizga yoki 350,5 million so'mlikka ko'paydi. Tovar oborot hajmida davlat
sekto-rining ulushi pasayib, nodavlat sektoriniki o'sib bordi. Rasmiy savdo
tarmoqlariga nisbatan iste'mol va buyum bozorlarida holat ancha yaxshilandi, jami
tovar oborotida ularning ulushi 20 foizga yetdi.
Ishchi va xizmatchilarning o'rtacha ish haqi izchil o'sib bordi. 1996-yilda u 1409

so'mdan 2761,1 so'mga yetdi yoki 1,96 marta ko'paydi.
Qoraqalpog'iston xalqi I.Karimovning BMT minbaridan tu-rib dunyo
mamlakatlarini Orol dengizini saqlab qolishga qarata chaqirig'ini katta qoniqish
bilan kutib oldi. Uning tashabbusi bilan 1994-yil (14-yanvar) Nukusda Markaziy
Osiyoning beshta davlat Prezidentlari hamda Rossiya Federatsiyasining vakillari
ishtirokida o'tkazilgan uchrashuvda Orolga va Orolbo'yi aholisiga amaliy yor dam
berish masalasi muhokama etildi. 1995-yil sentabrda I.Karimov tashabbusi bilan
Nukusda o'tkazilgan xalqaro konferensiya esa tarixiy voqea bo'ldi. Bu
anjumanning asosiy hujjatlaridan bin-Nu-kus Deklaratsiyasi boiib, unda butun
dunyo jamoatchiligi e'tibori Orol muammosiga qaratildi.
Aholini ish bilan ta'minlash, ularning foydali mehnat bilan shug'ullanishi borasida
qator chora-tadbirlar majmui amalga oshi-rildi. Natijada quyidagi yutuqlarga
erishildi: 2002-yilda 22000 ta, 2003-yilda 21000 ta, 2004-yilda ham 21000 ta,
2005-yilda 23000 taga yaqin, 2006-yilda 22000 ta, jami 109000 ta ish joyi tash kil
etildi. Shulardan 79000 taga yaqini qishloq joylarida faoliyat ko'rsatmoqda. Ishlab
chiqarishning kasanachilik usuliga ham katta e'tibor berilmoqda. Jumladan, ayni
paytda o'lkada 650 ta xonadonda aholi kasanachilik bilan shug'ullanmoqda.
Respublika aholisining o'rtacha oylik ish haqi 2002-yildagi 17,5 ming so'mdan
2006-yilga kelib 96 ming 300 so'mga yetdi. O'qituvchilar maoshi ham keskin
oshdi. Bu sohada 2008-yil yakunlariga ko'ra ko'rsatkich qariyb 2 baravarga yetdi.
3. Xalq ta’limi fan va madaniyat.
Qoraqalpoq xalqi qadimiy va boy tarixga ega. Uning milliy madaniyati, jozibali
san'ati, mumtoz adabiyoti, qadriyatlari, udum va an'analari olamga mashhurdir.
Mustaqillik tufayli qoraqalpoq xalqi juda ko'p qadriyatlarini qayta tiklash
imkoniyatiga ega bo'ldi. Adolat va tenglik, ozodlik va erk uchun kurashgan
Ernazar Olako'z, Ollayor Do'stnazarov singari xalq qahramonlarining-jasoratli, o't
yurakli Qoraqalpoq farzandlarining orzu-armonlari amalga oshdi.

Milliy madaniyat va ma'naviyatning qaror topishiga, qoraqalpoq xalqining klassik
shoirlari Berdaq, Ajiniyoz bobolar ijodiy meroslarining to'la tiklanishiga, aziz
xotiralarining ulug'lanishiga yo'l ochib berdi.
Bugungi kunda Ibroyim Yusupov, To'lepbergen Qaipbergenov, Tilovbergen
Jumamuratov kabi qoraqalpoq yozuvchi va shoirlari-ning asarlari xalqlarimiz
ma'naviy xazinasidan munosib joy oldi.
Sobir Kamolov, Charjau Abdirov kabi yirik olimlar O'zbekiston fani rivojiga juda
katta hissa qo'shdilar.
Bugungi kunda respublika xalq ta'limi tizimi milliy uyg'onish, ijtimoiy-iqtisodiy va
ma'naviy rivojiga xizmat qilishda yetakchi rol o'ynamoqda.
Respublikada yangi tipdagi o'rta umumta'lim muassasalari-litseylar, gimnaziyalar
va alohida fanlarni chuqurlashtirilgan holda o'qitiladigan maktablar tez
rivojlanmoqda. 1996-yil oxirida respub likada 743 ta umumta'lim maktabi faoliyat
ko'rsatdi, shu jumla dan, ayrim fanlarni chuqurlashtirilgan holda o'qitiladigan
maktablar 1991-yilda 31 ta bo'lgan bo'lsa, 1996-yilda 169 taga yetdi, litsey va
gimnaziyalar 19 taga yetdi. O'tgan yilning o'zida o'quvchilar soni 1743 nafarga
ko'paydi.
Barcha qishloq hunar-texnika bilim yurtlarida traktorchi-mashinistlar tayyorlash
chegaralanib, o'rniga turli mintaqalar uchun zarur bo'lgan kadrlar tayyorlashga
e'tibor kuchaytirildi. Milliy hu-narmandchilikni rivojlantirishga, gilam to'qish,
keramik buyumlar tayyorlash, ganchkorlar va boshqa shu kabi hunar egalarini
tayyor lashga ahamiyat berila boshlandi.
Respublikadagi 22 ta o'rta maxsus o'quv yurtlarida, shu jumladan, kunduzgi
bo'limda 11,8 ming o'quvchi ta'lim olmoqda. Berdaq nomidagi Qoraqalpog'iston
Davlat Universiteti hamda Ajiniyoz nomli Nukus Davlat pedagogika institutida
oliy ma'lumotli mutaxassislar tayyorlanmoqda. Bu o'quv yurtlarining kunduzgi
bo'limlarida 9 ming nafar talaba o'qimoqda. Universitetda qishloq xo'jaligi va
tibbiyot ixtisosligi bo'yicha fakultetlar ham mavjud.
Bozor iqtisodiyotiga o'tish davri qiyinchiliklariga qaramay respublika hukumati
xalq ta'limi moddiy-texnika bazasini mustah-kamlash chora-tadbirlarini ko'rmoqda.

Keyingi 6 yilda 42 ming 778 o'rinli maktab, 6 ming 660 o'rinli bog'cha, 6 ming 840
o'rinli kasb-hunar kollejlari binolari qurilib foydalanishga topshirildi. Birgina
1996-yilning o'zida esa 3126 o'rinli maktab qurib ishga tushirildi.
1991-1996-yillarda fan sohasida ham sezilarli o'zgarishlar bo'ldi. 1992-yilda
O'zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiya-sining Qoraqalpoq filialiga
Qoraqalpoq bo'limi maqomi berildi. Uning tarkibida ilgari 3 ta institut mavjud
bo'lgan bo'lsa, yana ik-kita institut qo'shildi. Tarix, arxeologiya va etnografiya
hamda bio-ekologiya institutlari ham shu bo'lim tarkibiga kirdi. Botanika bog'i
bo'linmasiga esa bo'lim maqomi berildi. 1994-yilda esa Fanlar Aka-demiyasi
tarkibiga O'zbekiston Sog'liqni saqlash vazirligiga qarashli tajriba instituti va
tibbiyot klinikasi ham kiritildi.
Fanlar Akademiyasida tashkil etilgan bunday tadbirlar olimlar-ga tabiiy va ijtimoiy
fanlarni yanada rivojlantirish, xalq xo'jaligi va madaniyatni yuksaltirishda
muayyan muvaffaqiyatlarni qo'lga kiri-tishga yordam berdi. Qoraqalpoq fanida
erishilgan yutuqlar hamda to'rt jildlik «Qoraqalpoq tilining izohli lug'ati»ni
yaratishdagi xiz-matlari uchun fanlar akademiyasi bo'limining 4 nafar ilmiy
xodimla-ri (M.Qalandarov, R.Yesemuratova, A.To'raboyev, D.Qozoqboyev) 1996-
yilda O'zbekiston Respublikasining Beruniy nomidagi Davlat mukofoti bilan
taqdirlandilar.
1992-yilda O'zbekiston Respublikasi Qishloq xo'jaligi fanlari akademiyasining
Qoraqalpoq bo'limi tashkil etildi. Uning tarkibiga Sh.Musayev nomidagi Chimboy
yer ishlari instituti hamda sholichi-lik va chorvachilik institutlarining filiallari
kiritildi.
Nukusda SANIIRIning bo'limi faoliyat ko'rsatmoqda. Respublika oliy o'quv
yurtlarida ham ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilmoqda.
Keyingi yillarda Toshkent olimlari ko'magida katta miqdor-dagi yuqori malakali
mutaxassislar tayyorlandi. Respublikada gi 60 nafar fan doktorlari va 600 nafar fan
nomzodlaridan deyarli 30 foizi O'zbekiston Mustaqilligi yillarida ilmiy daraja
oldilar. Ilgari fanlar akademiyasi haqiqiy a'zoligiga saylangan Ch.A. Abdi-rov,
S.K. Kamolov, A.B. Baxiyevlar qatoriga 1994-2000-yillarda T. Yeshanov, A.

Dauletov, U.Hamidov va J. Bozorboyev ham qabul qilindilar. 1997-yilda esa ikki
nafar rassom (J. Izentayev va J. Qutti-muratov) O'zbekiston Respublikasi Badiiy
akademiyasining akade-mikligiga saylandilar.
Respublikada yuqori malakali kadrlar o'sishida ayniqsa, ijtimoiy fanlar sohasida
O'zbekiston Respublikasi Oliy Attestatsiya Komis-siyasi tomonidan tarix va
arxeologiya, etnografiya, til va adabiyot bo'yicha nomzodlik va doktorlik
dissertatsiyalarining himoya qi-luvchi ixtisoslashgan Kengashlarning tashkil
etilayotganligi muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Respublika olimlari keyingi yillarda chet el mutaxassislari bilan hamkorlikda ilmiy
izlanishlar olib bormoqdalar. Respublika Fanlar Akademiyasining Qoraqalpoq
bo'limi bioekologiya instituti xodimlari Germaniya olimlari bilan birgalikda 1993-
yildan beri Orolbo'yi ekologiyasi muammolari bo'yicha tadqiqotlar olib
borishmoqda. Tarix, arxeologiya va etnografiya instituti Avstraliyaning Sidney
uni versiteti olimlari hamda fransuz arxeologlari bilan birgalikda ish olib
bormoqdalar. 1995-yilda Mo'ynoqda Germaniya Federativ Respublikasi yordamida
bioekologiya institutining xalqaro ekologiya stan-siyasi ochildi.
Mustaqil O'zbekiston va Qoraqalpog'istonning dolzarb masa-lalari respublika shoir
va yozuvchilari ijodida katta o'rin egallay-di. O'zbekiston va Qoraqalpog'iston xalq
shoiri Ibroyim Yusupov, O'zbekiston va Qoraqalpog'iston xalq yozuvchisi
To'lepbergan Qa-ipbergenovlar qatoriga yangi nomlar kelib qo'shildi. Saginbay
Ibro-himov, Kenesboy Rahmonov kabi shoirlar, Guloysha Yesemuratova,
O'zarboy Abdurahmonov, Muratboy Nizanovlar ana shular jumlasidandir.
Xalq ta'limi, fan, madaniyat ravnaqini ta'minlash Qoraqalpog'iston Respublikasi va
uning xalqi uchun muhim vazifalar-dan hisoblanadi. 2007-yildagi ma'lumotlarga
ko'ra, o'lkada 761 ta umumta'lim maktablari faoliyat ko'rsatmoqda. Eng zamonaviy
o'quv qurollari bilan jihozlangan 76 ta kasb-hunar kollejlari, 7 ta akademik litsey
yosh avlodga zamonaviy bilim berish bilan shug'ullanmoqda.
San'at va madaniyatning boshqa sohalari rivojiga katta e'tibor bilan qaralmoqda.
Ayni paytda Respublikada 3 ta teatr, 4 ta konsert muassasalari, 3 ta muzey faoliyat
ko'rsatmoqda. Muzeylar ekspo-natlari yangidan yangi asarlar va jihozlar bilan

boyib bormoqda.
Ular soni 2002-yilda 78 ming’ia bo'lgan bo'lsa, 2006-yilga kelib 82 ming 600 tadan
oshdi. Badiiy adabiyot milliy madaniyatining mu-him bo'g'ini sifatida
rivojlanmoqda.
2002-2007-yillar mobaynida ikki atoqli qoraqalpoq adiblari-To'lepbergen
Qaipbergenov va Ibroyim Yusupovlarga milliy mada-niyatning rivojlanishidagi
g'oyatda katta xizmatlari uchun davlati-mizning oliy mukofoti-«O`zbekiston
qahramoni» unvoni berildi. Bir qator san'atkorlarga «O`zbekiston xalq artisti»,
«O`zbekiston xalq rassomi», «O`zbekiston san'at arbobi» unvonlari berildi.
Ayni paytda O'zbekiston Fanlar Akademiyasining Qoraqalpog'iston bo'limi o'lkada
fan taraqqiyotining asosiy tayanchi vazi-fasini bajarmoqda. 2002-yilda 3 ta oliy
o'quv yurti ishlagan bo'lsa, 2007-yilga kelib ular soni yana ikkitaga ko'payib, jami
5 taga yetdi. Ularda zamonaviy kadrlar tayyorlash, o'quv-pedagogik ishlar bi lan
birga fan taraqqiyotiga xizmat qiladigan keng miqyosli ilmiy-tadqiqot ishlari ham
olib borilmoqda.
1993-yil yanvarda Toshkentda Qoraqalpog'iston madaniyati kunlari, noyabr oyida
esa Qoraqalpog'istonda Toshkent madaniyati kunlari o'tkazildi. Bu tadbirlar Nukus
va Toshkent madaniyat xodimlari faoliyatini bir-birlariga yaqinlashtirdi. 1996-
yilda Qoraqalpoq xoreografiyasi tarixida birinchi marta «Oyjamol» nomli
qoraqalpoq baleti (N.Muhammedinova musiqasi, T.Xodjayev asari) sahnalash-
tirildi. 1996-yilda O'zbekiston Mustaqilligining 5 yilligi oldidan o'tkazilgan
«O`zbekiston-Vatanim manim» qo'shiq-tanlovida yosh qo'shiqchi Roza
Kutekeyeva «Mustaqillik gullari» qo'shig'i bilan ishtirok etib, faxrli ikkinchi o'rinni
oldi. Shu yili yana Amir Temur rolining eng yaxshi ijrosi uchun konkursida
Berdaq nomidagi dra ma teatri artisti Bozorboy Uzoqberganov qatnashib, birinchi
o'rinni oldi. Bu misollar Qoraqalpog'iston san'atkorlari Mustaqillik yillari-da
erishgan muvaffaqiyatlardan dalolat beradi.
1991-1996-yillarda Nukus shahrining 60 yilligi, To'rtko'l shah-rining 120 yilligi,
Ajiniyoz Qosiboy o'g'lining 170 yilligi, Amir Temurning 660 yilligi keng
nishonlandi. Bular o'zbek va qoraqal poq xalqlari do'stligining ramziy belgilaridir.

Bular O'zbekiston va Qoraqalpog'iston tarixidagi eng muhim voqealar, o'zbek va
qoraqal poq xalqlari o'rtasidagi do'stlik ramzidir.
O'zbekiston Prezidenti I.Karimovning Nukus shahri 60 yilligi bayramida:
«O`zbekiston taqdiri bu-Qoraqalpog'iston taqdiridir, o'zbek xalqining taqdiri bu-
qoraqalpoq xalqining kelajagidir» de-gan otashnafas so'zlari qoraqalpoq xalqi
xotirasida abadiy saqlanib qoladi.
Bugun Qoraqalpoq xalqi shuni yaxshi biladiki, uning amal dagi suvereniteti,
Mustaqilligi faqat O'zbekiston bilan birga bo'lgandagina ta'mirlanishi mumkin.
Shuning uchun ham qoraqal poq xalqi o'z taqdirini o'zbek xalqi va O'zbekiston
bilan abadiy bog'lagan. O'zbekiston Respublikasi va Qoraqalpog'iston
Respublikasining Konstitutsiyalari buning yorqin kafolatidir.
Qoraqalpog iston hududida odam so nggi paleolit davridan yashay boshlagan. ʻ ʻ
Miloddan avvalgi 5-ming yillik – 2-ming yillik boshlarida aholi, asosan,
Amudaryo deltasi va Orol, Kaspiy dengizlari yon atroflaridagi cho llarda
ʻ
joylashgan. Miloddan avvalgi 2-ming yillik oxirida bu hududda sug oriladigan
ʻ
dehqonchilik paydo bo lgan. Miloddan avvalgi –6-asrlarda Qoraqalpog iston
ʻ ʻ
hududida qad. davlatchilik markazlari yuzaga kelgan. Miloddan avvalgi 4-asrda
Axomaniylar saltanati tarkibidan ajralib chiqqach, yagona qad. Xorazm davlati
tashkil topdi. Qo yqirilgan-qal a, Oybo g ir va Burliqal a shaharlari xarobalarini
ʻ ʼ ʻ ʻ ʼ
qazish vaqtida qad. yozma yodgorliklar (miloddan avvalgi 4-asrga oid),
Qo yqirilganqal a va Oqshoxonqal ada qad. tasviriy san at va haykalta-roshlik
ʻ ʼ ʼ ʼ
yodgorliklari topildi. xorazmshoxdarning Tuproqqal a (milodiy 3– 4-asr boshlari)
ʼ
saroyi so nggi antik dav. rning eng ulkan yodgorliklaridan biri hisoblanadi. 8-asrda
ʻ
arablar olib kelgan islom dini zardushtiylik aqidalarini surib chiqardi. 12–13-
asrlarda buyuk Xorazmshohlar davlati G arbiy Osiyo va Urta Sharkda eng yirik va
ʻ
kuchli davlat edi. 13-asrda mo g ullar isti-losidan so ng bu davlat parchalanib
ʻ ʻ ʻ
ketdi. 14-asrda Xorazm Oltin O rdaning eng boy va madaniy viloyatiga aylandi.
ʻ
Qoraqalpog iston hududidan Osiyodagi qo shni mamlakatlar, Dashti Qipchoq va
ʻ ʻ
Volga bo yiga muhim savdo yo llari o tgan va xalqaro savdoda muhim ahamiyatga
ʻ ʻ ʻ
ega bo lgan.
ʻ

Qoraqalpoqlarning eng qad. etno-genezi Amudaryo deltasi va OrolKaspiybo yi ʻ
cho llarida miloddan avvalgi 7–4-asrlarda yashagan sak-massaget qabilalari bilan
ʻ
bog liq. 6–8-asrlarda mahalliy aholi bilan turkiy qabilalar qisman aralashib ketgan.
ʻ
8–10-asrlarda bijanak (pecheneg va o gizlar muhitida qoraqalpoq millati shakllana
ʻ
boshladi. Chingizxonning bosqinchilik harakatlari vohani cho lga aylantirgan,
ʻ
Amudaryo quyi oqimi atroflarida yashagan aholining ko plab ko chib ketishiga
ʻ ʻ
sabab bo lgan. Qoraqalpoqlar g arbga O zbo y, Volga va Ural tomonga ko chib
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
o tganlar. U yerda Oltin O rda tarkibida bo lganlar. Ular Rashiduddin asarida
ʻ ʻ ʻ
"qavmi kulohi siyoh" deb atalgan.
Qoraqalpoqlarning aksariyat qismi 17 – 18-asrning o rtalarida Sirdaryoning o rta
ʻ ʻ
va quyi oqimlarida yashagan. 18-asrning o rgalarida siyosiy voqealar, ya ni qozoq
ʻ ʼ
xoni Abulxayrxon qoraqalpoq yerlariga hujum qilishi oqibatida ular Sirdaryo
deltasidagi g arbiy tarmog i – Janadaryo bo ylariga ko chib o tdilar va
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Amudaryoning quyi oqimida yashovchi qoraqalpoqlar orol o zbeklari bilan
ʻ
birlashib, markazi dastlab Qo ng irot, so ngra Shohtemir (hozirgi Chimboy)
ʻ ʻ ʻ
bo lgan davlat (Orol mulkini) tuzdilar. Qoraqalpoklar asosan, chorvachilik,
ʻ
dehqonchilik va baliq ovlash bilan shug ullanganlar.
ʻ
1811 yilda qora-qalpoqlar Xiva xonligiga tobe bo ldi. 1873 yildarus podsho
ʻ
qo shinlarining Xivaga qilgan yurishidan so ng va Gandimiyon shart-nomasi
ʻ ʻ
tuzilgach, Amudaryoning o ng sohilidagi qoraqalpoqlar yashaydigan hudud
ʻ
Rossiyaga qo shib olingan va bu yerda Turkiston general-gubernatorligining
ʻ
Sirdaryo viloyati Amudaryo bo limi tashkil etilgan. Amudaryo bo limi 2 uyezd:
ʻ ʻ
markazi To rtko l qal asi bo lgan Sho raxon va markazi Chimboy bo lgan
ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ
Chimboy uyezdiga ajratildi. Shunday qilib, qoraqalpoqlar yashaydigan hudud 2 ga
ajratib tashlandi. Chap sohil qismi Xiva xonligi tarkibida qoldi. Bu esa
qoraqalpoqlarning siyosiy va milliy birlashuviga g ov bo ldi. Mustamlakachilik
ʻ ʻ
zulmi 20-asr boshlarida zo rayib ketdi. 1916 yilda Chimboy, To rtko l va boshqa
ʻ ʻ ʻ
joylarda podsho Rossiyasi siyosatiga qarshi qo zg olonlar bo ldi. 1917 yilda
ʻ ʻ ʻ
podsho hukumati ag darilgach, o ng sohil qismi Turkiston ASSR tarkibiga kirdi,
ʻ ʻ
1918 yilda bu yerda sho rolar hokimiyati o rnatildi. 1919 yilda Chimboy volostida
ʻ ʻ

xalq qo zg olonlari boshlandi. 1920 yilda Amudaryo bo limi Turkiston ASSRning ʻ ʻ ʻ
Amudaryo viloyatiga aylantirildi. 1920 yil aprelda Xiva xonligi hududida Xorazm
Xalq Sovet respublikasi tuzildi va uning tarkibiga qoraqalpoqlar yashaydigan
joylar ham kiritildi. 1924 yil aprelda Qozog istonQoraqalpog iston muxtor viloyati
ʻ ʻ
tuzildi. Usha yilda chap vao ng sohil birlashib, yagona Qoraqalpoq muxtor viloyati
ʻ
maqomida qozog iston muxtor respublikasi tarkibiga kirdi. 1924 yil oktabrda O rta
ʻ ʻ
Osiyo sovet respublikalarida milliy-davlat chegaralanishi davomida Turkiston
ASSR tarkibidagi Qoraqalpog iston muxtor viloyati tuzildi.
ʻ
1929 yilda Taxtako pirda ko plab mahalliy aholi kolxozlashtirish siyosa-tiga qarshi
ʻ ʻ
chiqdi. Bu voqea Qoraqalpog istonni Rossiya Federatsiyasiga bevosita qo shib
ʻ ʻ
olish uchun asosiy sabab bo ldi. 1932 yil martda Qoraqalpog iston muxtor viloyati
ʻ ʻ
q. muxtor respublikasiga aylantirildi. 1936 yildan O zbekiston tarkibida.
ʻ

Qoraqalpog‘iston ASSR tarixi

Купить