Qoraqalpoq xalqining urf odati va madaniy qadriyatlari - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	101.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	14 Декабрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Jahongir Sharopov

Дата регистрации 28 Март 2025

1 Продаж

Qoraqalpoq xalqining urf odati va madaniy qadriyatlari

Купить

QORAQALPOQ XALQINING URF ODATI VA MADANIY
QADRIYATLARI
MUNDARIJA
KIRISH
I BOB. QORAQALPOQ XALQINING URF ODATI VA MADANIY
QADRIYATLARI.
1.1 Madaniy qadriyatlar va ularning ijtimoiy ahamiyati
1.2 Oilaviy marosimlar, an’analar va urf-odatlar
II BOB. QORAQALPOQLARNING XO’JALIK, DINIY VA TO’Y-
MAROSIMLARIGA OID SAQLANIB QOLGAN MAROSIMLARI.
2.1 Qoraqalpoq marosim va nomarosim janrlari
2.2 Qoraqalpoq xalqlarining nikoh to‘ylarida aytiladigan olqish va istak
mazmunini
ifodalovchi birliklari
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Qoraqalpoq xalqi o’zining boy ma’naviyati, milliy
qadriyatlari va turli-tuman marosimlari bilan dunyo xalqlari madaniyatining
taraqqiyotiga munosib hissa qo’shib kelmoqda. Yurtboshimiz ta’biri bilan aytganda
“Ma’naviyat – insonni ruhan poklanish, qalban uyg’onishga chorlaydigan,
odamning ichki dunyosi, irodasini baquvvat, iymon-e’tiqodini butun qiladigan,
vijdonini uyg’otadigan beqiyos kuch, uning barcha qarashlarining mezonidir” 1
.
Zero, ma’naviyatda insonning iymoni, e’tiqodi, axloqi, hayotning ma’nosini
qanday tushunishi, ichki dunyosi namoyon bo’ladi. Vatan, xalq oldidagi burchni
anglash ham yuksak ma’naviyat belgisidir. Ma’naviy barkamol inson – o’zining
savobli ishlari bilan kechirgan hayotidan rozi ketadi.
Yurtboshimiz tomonidan ma’naviyatga berilgan bu ta’rif ma’naviyatning har bir
inson hayoti uchun ham, butun jamiyat uchun ham hal qiluvchilik ahamiyatini aniq
ko’rsatib turibdi. Ma’naviyat deganda biz odamlarning ongidagi
vatanparvarlik, xalqparvarlik tuyg’ularini, o’z millatining tarixiy merosini yaxshi
bilish va hozirgi hayotda ulardan foydalanish, xalqning milliy tili, an’analari,
tuyg’ularining e’zozlanishi, qalbga muruvvat, himmat, insof, adolat, oqibat kabi
fazilatlarni jo qilishini tushunamiz. Insonning insoniyligi ma’naviy olamining
tiniqligi va yuksakligi bilan o’lchanadi. Xalqimizning milliy ruhiyati va
mentalitetini o’zida namoyon etgan marosim folklori ko’p asrlik badiiy tafakkur
taraqqiyotini o’zida mujassam etgan ma’naviy qadriyatlar tizimi hisoblanadi.
Marosim folklorining lokal xususiyatlari va tarixiy-tadrijiy rivojini tadqiq etish esa
folklorshunoslarning dolzarb muammolaridan biridir. Chunki ularda xalqimizning
shonli o’tmishi, urf-odatlari aks etgan. Ana shunday oltin meroslarimizdan biri to’y
marosimi bilan bog’liq udumlardir. Ular o’ziga xos tabiatga ega bo’lib, hozirga
qadar jonli holda saqlanib qolgan.
Mustaqillik yillarida Qoraqalpoq xalqining badiiy merosi va folklor
an’analarini tadqiq etish orqali ma’naviy qadriyatlarni tiklash masalasi kun
tartibiga
1 I.Karimov. Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. T., “Ma’naviyat”, 2008, 19-bet.
2

qo’yildi. Binobarin, Qoraqalpoq xalqining to’y marosimi bilan bog’liq urf-odatlar,
jumladan, sovchilik bilan bog’liq udumlarni tadqiq etish ana shu jihatdan
muhimdir.
Mavzuning o’rganilganlik darajasi. Qoraqalpoq to’y marosimi
folklorining o’ziga xos tabiati, janrlar tarkibi, tasnifi va badiiyati masalalari
M.Alaviya, B.Sarimsoqov, N.Qurbonova, M.Jo’rayev, S.Davlatov,
N.Quronboyeva, O.Ismoilova, L.Xudayqulova kabi folklorshunoslarning ishlarida
tadqiq etilgan.
To’y marosimi etnografiyasi G.P. Snesarev, V.N. Basilov, X.Ismoilov, A.Ashirov,
A.Qayumov, G.Tosheva kabi olimlar tomonidan o’rganilgan 1
.
Shuningdek, N.N.Tursunov, A.Qurbonov, Q.Panjiyev kabi bir qator olimlarning
ishlarida ham to’y marosimi udumlari tahlilga tortilgan. Ammo xalq dostonlarida
sovchilik bilan bog’liq udumlar filologik jihatdan tahlil qilinmagan. Bundan
tashqari bugungi kunda Qoraqalpog’istonda saqlanib qolayotgan urfodatlarni o’z
tadqiqotlarida yozib qoldirgan olimlardan Sagdullayeva. J, Jumanazarov. U,
Ayimbetov. Q, Maqsetov. Q larning ishlari beqiyosdir 2
.
Mavzuning maqsad va vazifasi . Ishning asosiy maqsadi hozirgi kunda
ham saqlanib kelinayotgan to’y marosimi udumlari, jumladan, xalq dostonlarida
sovchilik bilan bog’liq marosimlarning badiiyatini tadqiq etishdan iboratdir.
Mazkur tadqiqotda quyidagi vazifalarni hal qilish ko’zda tutilgan: – Qoraqalpoq
xalqining urf odati va madaniy qadriyatlarini o’rganish ;
– Madaniy qadriyatlar va ularning ijtimoiy ahamiyatini yoritib berish;
– to’y marosimi folklorining janrlar tarkibini tasnif qilish;
1 Alaviya M. O’zbek xalq marosim qo’shiqlari. –T.: Fan, 1974. // Ashirov A. O’zbek xalqining qadimiy e’tiqod va
marosimlari. –T., 2007. // Davlatov S. Qashqadaryo vohasi o’zbek to’y marosimlari folklori. Filol. fanlari
nomz.diss.avtoref. –T., 1996. // Ismailov X. O’zbek to’ylari. –T.:O’zbekiston, 1992. // Sarimsoqov B. O’zbek
marosim folklori. –T.: Fan, 1986. // Xudayqulova L., Jo’rayev M. Marosimnoma. /O’zbek xalqining urf-odat va
marosimlari haqida qisqacha ma’lumot/. –T., 2008. // Qosimov N. Xalq ijodiyoti sarchashmalari. Muloqot, 2001, 6-
son.
2 Д a ўқараев Н . Шығармаларының толық жыйнағы .– Н кисӛ : Қарақалпақстан , 1977.– Т . II. – 355 б .; Айымбетов
Қ . Халық даналығы . – Н кис
ӛ : Қарақалпақстан , 1988. – 492 б .; Мақсетов Қ . Қарақалпақ халқының к ркем ӛ аўыз
еки д ретпелери
ӛ . – Н кис ӛ : Билим , 1996. – 340
3

– Qoraqalpoq xalqlarining nikoh to‘ylarida aytiladigan olqish va istak mazmunini
ifodalovchi birliklarini o’rganish;
– dostonlardagi sovchilik bilan bog’liq aytimlarning o’ziga xos tabiatini
o’rganishdir.
Kurs ishining tarkibiy tuzilishi Kirish, ikkita bob, to’rtta paragraf, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlardan iborat.

4

I – BOB. Qoraqalpoq xalqining urf odati va madaniy qadriyatlari.
1.1 Madaniy qadriyatlar va ularning ijtimoiy ahamiyati
Tarixdan qoraqalpoqlar Ural, so’ngra Volga bo’ylarida, Orol atrofi hamda
Sirdaryoning quyi havzalari yetaklarida yashab kelganlar. XIX asr boshlarida quyi
Amudaryo havzasi, Orolning janub va janubi g’arb tomonlarida muqim hayot
tarziga o’ta boshladilar. Qoraqalpoqlar goh qozoqlar, goh turkmanlar hujumlariga
uchrab, buning oqibatida Xiva xonligi fuqaroligiga o’tdilar. XIX asr o’rtalarida
qoraqalpoqlar Xiva xonligi hukmronligi ostida bo’lib, ular Amudaryoning har
ikkala qirg’og’ida va Orol dengiziga quyiladigan yerlarda yashaganlar. Yillar
davomida xonliklar ijtimoiy hayotiga singib ketganlar. XX asrda, ayniqsa ateistik
mafkura avjiga chiqqan davrda islomiy marosim va an’analar transformasiyaga
uchradi. Lekin ateizmning uzoq vaqt davom etgan hukmronligi, ta’qiq va
quvg’inlarga qaramay, qoraqalpoqlar o’z diniy an’analarini saqlab qolgan. Bunday
marosimlar qatorida islomiy nikoh, ism berish, dafn, qurbonlik qilish, ro’za tutish,
besh mahal namoz o’qish kabi amaliyotni aytib o’tish zarur. Nikoh marosimi
qoraqalpoqlarda «neke» deb atalib, xalq orasida «nekeden өtio’» kabi ibora keng
tarqalgan. Ushbu marosim kelinni kuyovning uyiga olib kelishganda bajariladi.
Odatda marosimni din peshvosi yoki mektep molla (mahalliy mulla) olib boradi.
Marosim vaqtida neke suo’h (nikoh suvi) ichiriladi. Bu an’ana qoraqalpoq
etnograflarining ishida o’z aksini topgan: «mulla kumush tangalar solinib, suv
(neke suo’) to’ldirilgan idish tepasida nikoh duosini o’qigan. Idish chetining ikki
tomonida maxsus o’yiq joylari bo’lgan. Nikoh o’qilgach, mulla idishning o’yiq
joyidan avval kuyovga, keyin boshqa tomonidan kelinga, so’ngra esa marosimning
qolgan ishtirokchilariga suv ichirgan. Odatda suv hammaga yetmay qolar edi.
Nikoh marosimini amalga oshirgani uchun mullaga idishda qolgan tangalar va bir
kiyimlik mato berilgan» Bu marosim hozirgi kunda nikoh suvini faqatgina kelin va
kuyovga ichiriladi xolos, mazkur an’ana ancha o’zgarganligi aniqlangan. Xususan,
marosim vaqtida guvohlar ijro etadigan she’riy aytim unutilib ketgan. Nikoh
suvining ichirilishi amalida ham ba’zi bir o’zgarishlar mavjud. Hozirgi vaqtda
5

turmush qurayotgan yoshlarning aksariyati FHDYoda nikohni qayd etishni istaydi.
Ammo nikoh davlat tomonidan qayd etilgach, yoshlar islomiy nikohning ham
bajarilishiga moyillik bildiradi. Islom dini bilan bog’liq yana bir an’ana ism berish
marosimi bo’lib, bu udum azan (azon) aytish bilan birga o’tkaziladi. Ushbu odat
islomiy manbalarda aqiqa deb tilga olingan. Azan qoraqalpoqlarda farz sifatida
e’tirof etiladi. Bolaga oldin ism berilishi, marosimning o’zi esa ancha kechroq
bajarilishi hollari uchraydi. Marosim kuni ziyofat o’tkazilib, palov, beshbarmoq
(«gүrtik») tayyorlanadi, mulla taklif qilinadi. Marosim vaqtida go’dak janubga
yuzlantirilib, o’ng qulog’iga uch marta azan, chap qulog’iga esa uch marta takbir
va yana uch marta ismning o’zi aytiladi. O’zbeklarda bu marosim bolaning
qulog’iga bir marotaba azon va bolaning ismini ham aytish bilan amalga oshiriladi.
Marosim vaqtida bolaning og’ziga xurmo solinadi. Qoraqalpoqlarda go’dakka
turshak yoki novvotli suv berilib, «balanh tili birinshi bolhp, shiyrin sөz benenӊ
shhqshn!» (bolaning tili birinchi bo’lib shirin so’z bilan chiqsin!) kabi so’zlar
aytiladi. Marosim o’tkazilgach, domlaga sovg’alar (pul yoki kiyim) beriladi.
Islomiy an’analar sirasiga 63 yosh sanasini nishonlash kiradi. Musulmonlarda bu
sana muqaddas hisoblanadi, chunki Muhammad Payg’ambar 63 yil umr ko’rgan.
Ushbu tabarruk yoshga yetgach, inson o’tgan umrga xulosa yasashga intiladi.
Ayrim oilalarda ushbu sana tantanali nishonlanib, tumonat odam mehmonga
aytiladi, boshqalar esa qarindosh va do’stlariga ziyofat berish bilan cheklanadi. Bu
sanani nishonlash qoraqalpoqlarda «Payg’ambar jash» (Payg’ambar yoshi) deb
ataladi. Odatda shu kuni jonliq (qo’y, echki) so’yilib, kelganlarga ziyofat beriladi,
Qur’on tilovat qilinadi. O’rta Osiyo halqlarida mavjut odatga ko’ra, agarda bir
oilada ketma ket bir necha odam olamdan o’tsa, marhum derazadan olib chiqiladi.
Etnograf olima B.X.Karmishevaning takidlashicha: “Ushbu xonadonda boshqa
o’liklar bo’lmasligi uchun “eshikdan kirib, teshikdan chiqsin” deya shunday
qilingan”. Bunday tassavurlar qirg’iz va o’zbek xalqlarida ham keng tarqalgan.
Agarda tobut derazadan olib chiqilsa, marxum uyga qaytib kelolmaydi, yo’lni
topolmaydi, deb ishonilar ekan. Qoraqalpoq halqida ham shunga o’xshash odat
6

mavjud. Yani, birorta honadonda yil davomida bir nechta o’lim sodir bo’lsa,
birinchi tobut yeshikdan, qolganlari yesa derazadan olib chiqilishi haqida
ma’lumotlar keltirilgan. XXI asrning boshlarida din peshvolari tomonidan aholi
orasida olib borilgan targ’ibot tufayli ayrim an’analar o’zgardi. Tushuntirish ishlari
natijasida dafn marosimlari, shuningdek ziyoratgohlardagi tadbirlar ancha
tartiblashdi (shirk, bid’at). Umum e’tirof etilgan asl diniy bayramlar sirasiga ro’za,
hayit, Qurbon bayram kiritilib, ular bilan bog’liq marosimlar katta ahamiyatga ega.
Islom dinida Ramazon oyi (arabchada , Ramadan) yilning ulug’ va eng fazilatli
oyidir. Ushbu muqaddas oyda amalga oshiriladigan tadbir va diniy marosimlar
asrlar davomida mahalliy turli an’ana va qarashlar bilan uyg’unlashib, bugungi
kungacha yetib kelgan. Qoraqalpoqlarda ro’zani boshlash niyati to’g’risida
Ramazon ro’zasidan bir kun oldin xabar qilinadi.
Ro’za arafasida barcha xonadonlarda an’anaviy marosimiy nonlar – shelpek
yoki bao’hrsaq yog’da pishiriladi. Ushbu marosim «iyis shhg’arho’» (is chiqarish)
deb ataladi. Qoraqalpoqlarning qarashlariga ko’ra, is chiqarilayotganda
ajdodlarning ruhlari o’z uylariga kelib, taomdan taralayotgan isdan to’yinadi. Islom
dinida og’iz ochish Iftor (arabcha ) deb atalib, aholi esa «iftarlhq» va «ao’hz ashar»
(og’iz ochish) kabi iboralardan foydalanadi. Islom dinining muqaddas kitobida bu
haqda shunday yozilgan: «Ey iymon keltirganlar! Sizlardan avvalgilarga farz
qilinganidek, sizlarga ham ro’za farz qilindi» (Baqara, 183 – oyat) Ro’za 30 kun
davom etib, ayrim odamlar yana qo’shimcha ravishda 6 kun ro’za tutadi. Bir necha
yil davomida ro’za tutmaganlar yoki ilk bor ro’za tutishni navqiron chog’ida
boshlaganlar farz hisoblangan bir oy ro’zadan tashqari, 58 kafforat «kaffara
(arabcha )» sifatida yana bir qancha vaqt ro’za tutishlari lozim. Ramazon
ro’zasidan 70 kun o’tgach, keyingi katta islomiy bayram – Qurban Hayt yoki
Qurbon bayram nishonlanadi. Qurbon bayram yoki Iyd – al – adxa (arabchada
Qurbonlik qilish bayrami). Xalq orasida «katta hayit» deb ham yuritiladi.
Qurbonlik so’zining o’zi turkiy negizga ega. Turli xalqlarning diniy urf-odatlarida,
jumladan qurbonlik qilish marosimida katta farqlanishlar mavjud bo’lsa-da, ushbu
7

udumlarning mazmun – mohiyati bir xildir. Qadimgi odamlar tabiiy ofatlarni
bartaraf etish, birinchi navbatda suv toshqini, zilzila, qurg’oqchilikdan saqlanib
qolish maqsadida qurbonlik keltirganlar. Qoraqalpog’iston hududida olib borilgan
dala tadqiqotlari vaqtidagi oqsoqollar bilan suhbatda suv taqchilligi hollarida
qilingan qurbonliklar haqida bir necha bor gap ketgan. 1998-2001 yillar
Qoraqalpog’iston dehqonlari uchun og’ir sinovlar davri bo’lgan. Suv tanqisligi
tufayli ekinlar zarar ko’rgan. Axborotchilarning qayd etishicha, o’sha paytlarda
qurbonlik qilish hollari ko’payib, yomg’irning yog’ishi iltijo qilingan. Hayvonlarni
qurbonlik qilish islomiy marosimlarning muhim unsuriga aylandi. An’anaga ko’ra,
so’yilgan chorvaning nimtalangan go’shti uch qismga bo’linadi. Ushbu go’sht
yetim-yesirlar, yaqin odamlar va oila o’rtasida taqsimlanadi. Qoraqalpoqlarda
Qurbon bayramni nishonlash vaqtida jonliqning go’shtidan taom tayyorlanib,
qo’ni-qo’shni va qarindoshlarga ziyofat beriladi. Odatda Qurbon hayit kunlarida
bunday mehmondorchilikni o’ziga to’q oilalar uyushtiradi. Ularga nisbatan kamroq
ta’minlangan oilalarda echki, kurka yoki tovuq so’yilib, qo’ni-qo’shni va
qarindoshlar mehmon qilinadi. Qurbon hayitni ta’riflaganda, haj safariga to’xtalib
o’tish zarur. Haj – islomning beshta asosiy ruknlaridan biridir. Haj vaqtida Makka
va uning atroflari ziyorat qilinadi. Qurbon hayitdan bir necha kun oldin
ziyoratchilar Makka va Madinaga yo’l oladilar. Hajga jo’nashdan oldin
ziyoratchilar Muhammad Payg’ambar hamda o’tgan ajdodlarga atab, ya’ni diniy
e’tiqod yo’lida sadaqa tarqatadi.
Qoraqalpoqlar orasida hajni bajargan odamga mu’jizaviy kuch kasb etishlik
hollari uchraydi. Hajdan qaytgan kishilarning kiyim va buyumlari tabarruk
hisoblanadi. Masalan, Suyin Eshonning (XIX asr) narsalarini «teberik» deb bilib,
odamlar olib qolishgan. XX asrning oxiri – XXI asrning boshida qoraqalpoqlar
nishonlaydigan diniy bayramlar o’zida turli tasavvurlarni mujassam etgan. XX
asrda mavjud bo’lgan an’analardan ayrimlari XXI asrning boshiga kelib unutilgan
bo’lib, «Hayt seyili» (Hayit sayli) ushbu an’analardan biridir. Ammo islomiy urf-
odatlar bilan bog’liq udumlarning aksariyati (ao’hz ashar, pitr, keksalarni yo’qlash,
8

«Qәdir keshesi») aholi orasida saqlanib qolib, transformasiyalashgan holda yangi
davrga moslashib bormoqda. Qoraqalpoqlarning oilaviy urf-odatlari bolaning
tug’ilishi va hayotining ilk davri (ism berish, sүnnetleo’), shuningdek nikoh to’yi
(nekeden өtio’), payg’ambar yoshi, dafn, Sapar oyi kabi marosimlarni o’z ichiga
olgan. Tadqiqot natijalaridan kelib chiqib, islomiy an’analar
transformasiyalashganini va zamonaviy sharoitlarga moslashib, saqlanib
kelayotganini qayd etish lozim. Ushbu an’analarning eng yaxshi saqlangan shaklini
ulamo va din peshvolari oilalarida ko’rish mumkin.
Ro’za va Qurbon Hayit kabi diniy bayramlar bugungi kunda ham o’z
ahamiyatini yo’qotgani yo’q. Asrlar davomida nishonlanib kelayotgan hayit
bayramlari boshqa diniy ayyomlardan o’zining serqirraligi va etnografik
materialning boyligi bilan ajralib turmoqda. Qoraqalpoqlarda XX asrning oxiri –
XXI asrning boshlarida o’tkazilgan diniy bayramlar turli xil tasavvurlarni o’z
ichiga olgan. XX asrda hali ham mavjud bo’lgan ayrim an’analar XXI asrga kelib
butkul unutilgan. Ulardan biri «Hayt seyili» (Hayit sayli)dir. Ammo islomiy urf-
odatlar bilan bog’liq marosimlarning aksariyati, ya’ni «ao’hz ashar», «pitr»,
«bayramda jash үlkenlerden xabar alho’», «Qәdir keshesi» xalq orasida saqlanib
bormoqda va transformasiyalashuv natijasida yangi davr sharoitlariga moslashib
kelmoqda.ida saqlanib qolib, transformasiyalashgan holda yangi davrga moslashib
bormoqda.
Mustaqillik sharofati bilan Qoraqalpoqiston Respublikasi Prezidenti
farmonlari asosida manaviyat ishlari ustuvor sohaga va rahbarlarning bosh
vazifasiga aylantirildi, vatanimizda xalqaro tadbirlar, ulug’vor ishlar amalga
oshirila boshlandi. Respublikamizda ajdodlarimiz merosiga tayangan yangi milliy
madaniyat maydonga chiqdi. Bu madaniyatningistiqboli, yo’llari oydinlasha bordi.
XXI asr - madaniyat asri bo’ladi, degan fikr madaniyatshunoslar qalbiga nur
sochib, iliqlik olib keldi. XX asr oxirida madaniyat navbahori yaqinlashayotganiga
ishonch hosil qildik.Xo’sh, nima uchun XXI asr aynan madaniyat asri bo’lmogi
kerak? XXI asrni ‘Texnika asri’, ‘Iqtisodiyot asri’, ‘Kimyo asri’, ‘Atom asri’,
9

‘Elektronika asri’, ‘Kompyuterlar asri’, ‘Informasiya asri’, ‘Kosmos asri’ (o’zga
koinotlarni o’zlashtirish asri), deyish ham mumkin-ku! Albatta, mumkin. Chunki
bular XX asr taraqqiyotida muhim o’rin tutishi, tabiiy. Biroq insoniyat muhim
hodisa - narsaga bosh masala sifatida qarab unga alohida e'tibor berishga intilinadi.
XX asr saboqlari bizga shundan dalolat bermoqdaki, XXI asrda madaniyat inson
uchun eng zarur hodisaga aylandi. ‘Nega’, endi boshlangan asr aynan madaniyat
asri bo’lishi kerak?’ degan savolga quyidagicha javob berishga harakat qilamiz:
1. Madaniyatsiz jamiyat rivojlana olmaydi. Madaniyatning tarkibiy qismlari
bo’lmish - ilm, fan, ma'rifat taraqqiyot negizidir.Yo’l, bino, zavodlarni qurish
uchun, eng avvalo, yaratuvchilarga yuksak madaniy saviya, intellektual salohiyat,
bilim, tarixiy tajriba, ilm-fan yutuqlari zarur bo’ladi.Savodsiz, uqimagan odam
xech bir sohani rivojlantira olmaydi. Madaniy saviyasi past bo’lgan arxitektor hech
qachon yaxshi loyiha yaratolmaydi, bilimsiz quruvchi, qulay va go’zal bino ko’ra
olmaydi. Iqtisodiy taraqqiy etish uchun xam bilim, ilm-fan, tarbiya kerak bo’ladi 1
.
Demak, moddiy va iqtisodiy taraqqiyotga erishish uchun ulkan madaniy zamin
kerak. Shuning uchun bo’lsa kerak ‘madaniyat nima?’ deb so’ralganda, eng avvalo,
madaniyat bu - insoniyatning rivojlanish darajasi deyiladi!
2. Madaniyat barcha sohalarda ravnaq topmasa - inson hayoti farovon
bo’lmaydi. Madaniyat - bu faqatgina hayotning bir sohasi emas. U faqat ilmu fan,
ma'rifat, din, adabiyot, san'at, ijod, ijobiy an'analar kabilar bilan cheklanib
qolmaydi. Madaniyat inson hayotining barcha sohalarida namoyon bo’ladi va u
barcha sohalarga zarur: siyosiy sohaga - siyosiy madaniyat, yuridik shaxslar va
tartibni saqlash xodimlariga - huquqiy madaniyat, tabiatni saqlash uchun - ekologik
madaniyat, ishlab chiqarishda ishilab chiqarish (mexnat madaniyati), qishloq.
Xo’jaligida - agro madaniyat, aholining bo’sh vaqtini o’tqazishda - dam olish
madaniyati, uy-ro’zgorda - turmush madaniyati, kundalik hayotda - kiyinish
madaniyati, muomala madaniyati, so’zlashganda - nutq madaniyati, aholini
sog’lomlashtirishda - jismoniy madaniyat va tabobatda - davolash madaniyati va
hokazo madaniyatlar zarur. Barcha kasb a'zolari yuksak madaniyatli bo’lishga
1 I. Jabborov. «O‘zbek xalqi etnografiyasi». T.: «O‘qituvchi»,1994. B.15.
10

intiladi. Agar rahbarda - boshqaruv madaniyati, militsiya xodimida - axloqiy
madaniyat, sotuvchida - muomala madaniyati, tibbiyot xodimida - davolash
madaniyati, o’qituvchilarda ma'naviy madaniyat bo’lmasa, bu kasb egalari jamiyat
taraqqiyotiga o’z xis salarini qo’sha olmaydilar 1
. Madaniyati bo’lmagan ishchining
mahsuloti ham hech kimga kerak bo’lmay qoladi. Madaniyati bo’lmagan soha, ish,
faoliyatning inson uchun foydasi kam. Inson hamma soha yordamida madaniyatli
bo’lishga intiladi. Shuning uchun bo’lsa kerak, madaniyat atamasiga izoh
berilganda: ‘Madaniyat - bu insoniyat tomonidan yaratilgan barcha moddiy va
ma'naviy boyliklar yig’indisi’ deyiladi 2
. XXI asrda madaniyatdan, ya'ni insoniyat
tomonidan yaratilgan moddiy va ma'naviy boyliklardan foydalanish uchun keng
imkoniyatlar mavjud.
3. Madaniyatsiz kelajakda - vahshiylik rivojlanadi. Agar, jamiyatda texnika,
iqtisodiyot, kimyo, atom, elektronika, informatika rivoj topsa-yu, biroq, kishilar
o’rtasida odob-axloq, e'tiqod, mehr-muruvvat, izzat-hurmat, qadr-qimmat kabi
fazilatlar yuqolib borsa, bunday jamiyat tanazzulga yuz tutadi. Moddiy, iqtisodiy
rivojlangan jamiyat ko’rsagu, biroq, unda odamlar bir-birini aldashsa, bir-birini
tunashsa, bir-biriga zo’ravonlik ishlatsa ota o’z bolalari bilan kelishmasa,
akaukalar bilan urishsa, mol, pul, amal talashib, odamlar bir-birlarini
o’ldirishgacha borishsa, bunday jamiyatda yashash qiyin bo’ladi. Ma'naviyati puch
arboblarning qo’lida fan va texnika ezgulikka xizmat qiladimi yoki yovuzlikkami?
Ahloqsiz odamlar ilm-fan natijalaridan qanday foydalanishi mumkin? Iqtisod
taqdiri hudbinlar qo’liga tushsa, u kimga xizmat qiladi? Informatika va kompyuter
sistemasi yomonlar qo’liga tushsa-chi? Madaniyatsiz va ma'naviyatsiz jamiyatda
aynan shunday bo’ladi. Shu sababli bizga eng avvalo ahloqiy Madaniyat lozim.
Bular barcha soha taraqqiyotiga zamin, poydevor bo’lmog’pi darkor. Xo’sh,
jamiyatdagi odamlar odobli, ahloqli, mehr-muruvvatli, farosatli, halol, adolatli
bo’lmog’i uchun nima qilmoq kerak? Avvalo,kishilarda bu ahloqiy fazilatlarni,
1 Davlatov. S. O’zbek marosim va udumlarining etnohududiy xususiyatlari. T. 2018. B. 63.
2
Ashirov. A. O’zbek xalqining qadimiy e’tiq va marosimlari. T. 2007. B. 87.
11

shakllantiruvchi madaniy - omillar - ilm, ma'rifat, adabiyot, san'at, din, mafkura
kabilar taraqqiyotiga alohida e'tibor berib, ulardan samarali foydalanmoq zarur.
4. Madaniyat yetishmagan joyda tinchlik yo’qoladi, hayotdayovuzlikka qarshi
ezgulik, yomonlikka qarshi yaxshilik, zulmatga qarshi ziyokorlik doimiy kurash
olib borgan. ‘Jaholatga qarshi ma'rifat’, degan edi Prezidentimiz.YUNESKOning
Toshkentdagi sessiyasida ko’tarilgan asosiy g’oya - ‘Urushga qarshi madaniyat!’
bo’ldi. Darhaqiqat,urush bo’lgan joyda qonlar to’kiladi, tinchlik yo’qoladi,
dehqonchilik va ishlab chiqarish to’xtaydi. Urush bo’lgan joyda ochlik hukm
suradi, odamlar ko’payishi o’rniga kamayadi, urush bo’lgan joyda bolalar o’qishni
tashlaydilar, ma'rifat inqirozga, ilm-fan tanazzulga uchraydi.Xullas, jamiyat olg’a
siljish o’rniga orqaga ketadi.Urush bo’lgan joyda madaniyat jonsizlanadi.Va,
aksincha, madaniyat gullaganda, urushning urug’i quriydi. Urush tufayli gul
vodiylar - cho’lga, shaharlar – harobaga, davlatlar - vayronaga, xalqlar bir-birining
quliga aylanadi.’Bizning umumiy sivilizatsiyamizning ajralmas qismi bo’lgan bu
ko’hna zamindagi tarixiy madaniy yodgorliklarga urush tufayli yetkazilgan zararni
aniqlash qiyin’ - degan edi Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov.
Madaniyat tufayli cho’llar - gulistonga, harobalar – bog’larga, vayronalar -
shaharlarga aylandi. Madaniyatga intilgan yurtda hiyobonlar, saylgohlar,
oyingohlar, tomoshagohlar, san'at saroylari, ziyoratgohlar, maktablar, madrasalar,
kutubxonalar, madaniyat markazlari paydo bo’ladi. Demak, urush bo’lmasligi
uchun madaniyatni rivoj toptirmog’imiz kerak. Insoniyat endi madaniyat vositasi
bilan urushning oldini olishga, tinchlikni saqlashga, xalqlar o’rtasida do’stlik
aloqalarini mustahkamlashga intilishi darkor. Turli mamlakatlar bir-birini
chegarasidan harbiy qurol bilan emas, o’z madaniyati, san'ati, ijodi bilan kirishga
imkoniyatlar yaratilishi lozim. XXI asrda insoniyat o’tmish saboqlaridan to’g’ri
xulosa chiqarib, yovuzlik o’rniga ezgulik g’oyalari, miltiq o’rniga foto, video
apparaturalari, harbiy mashqlar o’rniga teatr tomoshalari, qon o’rniga rang tasvir
jilolari, o’q ovozlari o’rniga musiqa ohanglari, jangchilar to’qnashuvlari o’rniga
12

sport musobaqalari, pushka, artelleriya o’kdori o’rniga bayram mushakbozliklari
osmonni charog’on etishiga erishmogi kerak.
Dunyoni urush bilan emas, madaniyat bilan egallash lozim. Xalqlar birbirining
vataniga dushman sifatida emas, balki do’st sifatida, bosqinchi emas, balki
mehmon sifatida, harbiy kiyimda emas, balki sayyoh libosida borishi lozim
bo’lmokda. Xullas, madaniyat urushga qarshi asosiy vosita bo’lishi kerak.
Madaniyat urush bo’lmasdan oldin, unga qarshi kurashishi lozim. Eng muhimi
madaniyat urush g’oyasining tug’ilishiga yo’l qoymasligi zarur.Shuning uchun
YUNESKO ijroiya komitasining Toshkentda o’tgan sessiyasida ‘2000 yil dunyoviy
tinchlik yili’ deb e'lon qilish tavsiya etildi.
5. Ma'naviy madaniyatsiz insoniyat o’zligini yuqotadi. Insoniyat qanchalik
taraqqiy etsa, unga shunchalik yuqori darajadagi ma'naviyat kerak bo’ladi. Insonga
moddiy madaniyatdan ham ko’proq ma'naviy madaniyat zarur. Insonda ma'naviyat
borligi uchun u hayvonot dunyosidan ajralib turadi. Ma'naviyatsiz insonni
hayvondan farqi qolmaydi. Inson o’z vujudiga quvvat beruvchi moddiy oziq bilan
bir qatorda o’z ruhiga kuch beruvchi ma'naviy ozuqa ham olib turishi zarur.
Ma'naviy ozuqani inson nafaqat tabiat go’zalligidan, balki o’z qo’li bilan yaratgan
moddiy madaniyatdan ham oladi. Inson ma'naviy quvvatni adabiyot (ilmiy
manbalar, she'riy va nasriy asarlar), san'at (musiqa, teatr, kino, rangtasvir, amaliy
ijod kabilar), xalq ijodi, milliy marosim, bayram kabilardan oladi. Odamning qorni
to’q bo’lsa-yu, ongi va qalbi ‘och’ bo’lsa, u to’la ma'nodagi inson bo’la olmaydi.
Agar miya oziqi - bilim, ilm, fan bo’lsa, qalb oziqi - nafosat, san'at, adabiyot
kabilardir. Insonda miya va qalb oziqlana boshlasa, u ma'naviy kamol topa
boshlaydi. Ma'naviy ravnaq.topmasdan madaniyatli bo’lish mumkin emas. Chunki,
ma'naviyatsiz madaniyat yuk. Ularni bir-biri dan ajratib bo’lmaydi.Ma'naviyatsiz
madaniyat - jonsiz tana. Ma'naviyat -madaniyatning mazmuni, ma'nosi. Madaniyat
esa ma'naviyatning shakli, ko’rinishi. Madaniyatni xarakatga keltiradigan kuch
ma'naviyatdir. Ma'rifat esa ma'naviyatga olib boradigan yo’l, vositadir. Demak,
madaniyatli jamiyat ko’raylik desak, eng avvalo, ma'rifat va ma'naviyatga
13

diqqatimizni jalb qilmog’imiz lozim. Shu sababli Vatanimizda mustakillikka
erishganimizdan so’ng, XXI asr bo’sag’asida ma'naviyat va ma'rifatga katta e'tibor
berildi. Ikki asr o’rtasi - ‘2000 yil - xalqaro dunyoviy tinchlik yili’ deb e'lon
qilinishi insoniyatni XX asrdan XXI asrga o’tishi uchun ‘madaniy ko’rik’ bo’ldi.
Mustaqil Qoraqalpoqistonda bajarilayotgan tarixiy ishlar XXI asr madaniyati
uchun munosib poydevor bo’la oldi. Endilikda bu mustahkam poydevor ustida
baquvvat madaniyat binosi bunyod etilmoqda.
Madaniyat insoniyatni urush dahshatlari, ‘rivojlangan yovuzlik’, tubanlik,
axloqsizlik, ma'naviy qashshoqlikdan qutqazib, ajdodlarimiz merosidan kengroq,
foydalanish, jamiyatni ma'naviy sog’lomlashtirish, hayotimizning barcha sohalarini
ravnaq ettirish, aholini ruhan, jismonan kamol toptirish, turmushni farovon qilish
kabi ulug’vor ishlarga keng imkoniyatlar yaratishga ko’mak beradi. Shu sababli
Prezidentimiz ‘kirib kelayotgan XXI asrda dunyoni madaniyat va ma'rifat
qutqazadi’ deb ta'kidlagan edi. An'anaviy xalq madaniyatining mohiyati va
xususiyati. Tarixiy ma'naviy qadriyatlarni tiklash millatni tiklash demakdir 1
.
Xalq ma'naviyati an'analarini tiklash bu boradagi muhim ishlardan biridir. Chunki
an'anaviy xalq madaniyati ajdodlarimiz merosini tarkibiy qismi sifatida ijtimoiy-
tarixiy taraqqiyot tarixida muhim o’rin tutib kelgan va hozirgi davrda ham
jamiyatni ma'naviy kamol toptirishda katta ahamityaga ega. Respublika
mustaqillikka erishgach, milliy meroslarni tadqiq qilishga keng yo’l ochilishi
natijasida sho’rolar davrida ta'qiqlangan tarixiy meros, ma'naviy qadriyatlar, xalq
madaniyati an'analari va ulardan foydalanish masalalariga doir qator izlanishlar
paydo bo’la boshladi. I. Jabborov, M.Imomnazarov, N. Komilov kabilar diqqatga
sazovordir. Shuningdek, xalq turmushi, ijodi, san'atini o’rganishda
folklorshunoslar, etnograflar va pedagoglar ham faollik ko’rsata
boshlashdi.An'anaviy xalq madaniyati - etnoslarning tarixiy ma'naviy ehtiyojlari
asosida vujudga kelgan, ularning aqliy ijodiy faoliyati natijasida taraqqiy etgan
ming yilliklar mobaynida ajdodlar fikrlari, tajribalari, orzu-istaklari, an'analari va
qadriyatlarini o’zida birlashtirgan, avloddan-avlodga o’tib, asrlar osha
1 Ashirov. A. O’zbek xalqining qadimiy e’tiq va marosimlari. T. 2007. B. 91.
14

sayqallanib,murakkablashib borgan bebaho meros hamda jamiyatimizni axloqiy
sog’lomlashtiruvchi va insonparvarligini barqaror etuvchi xalqning ma'naviy
kamol topishiga xizmat qiladigan muhim omil. An'anaviy Qoraqalpoq xalq
madaniyatiga yaxlit ijtimoiy ma'naviy xodisa, xalq turmushining tarkibiy qismi
sifatida qarash madaniyatshunoslik fani dorasida ‘Etnomadaniyat konsepsiyasi’ni
yaratishga yordam berdi. Bu konsepsiya xalq madaniyatini yaqinroq tushunishida
imkoniyat yaratadi. ‘Etnomadaniyat’ tushunchasi tarixiy jarayonda urug’, elat,
millat madaniyatini shakllanishi va rivojlanishini aks ettiradi. ‘An'anaviy xalq
madaniyati’ tushunchasi esa aynan antik madaniyatning tarixiy jarayonida
shakllangan, sinalgan va an'anaga aylangan avloddan-avlodga meros bo’lib
o’tayotgan muhim qismi sifatida namoyon bo’ladi. Agar etnomadaniyatning
tarixiy-madaniy xususiyatlarini belgilaydigan bo’lsak, u quyidagilardan tashkil
topishi mumkin:
a) etnos tabiiy a tarixiy ma'naviy ehtiyoj asosida vujudga keladi;
b) o’z moxiyati va xususiyati, mazmuni va shakliga ega bo’lib, boshqa hayotiy
sohalar bilan chambarchas bog’lanib ketadi;
v) xalq hayotida o’z o’rnini topib, turmushning tarkbiy ajralmas qismiga aylanadi;
g) ma'naviy-tarixiy ehtiyoj sifatida avloddan-avlodga meros bo’lib o’tadi va
davrlar osha taraqqiy etadi;
d) jamiyatning barkamol bo’lishaga xizmat qiladi;
Etnomadaniyatning asosiy ko’rinishlari (shakllari). An'anaviy xalq madaniyatini
yaxlit va ko’p qirrali hodisa sifatida o’rganish, uning tuzulishi, asosiy ko’rinishlari,
shakllarini aniqlash muhim ahamiyatga ega. Shu bois biz entomadaniyat
evolyutsiyasi va umum qabul qilingan ‘madaniyat’ tasnifidan kelib chiqib, xalq
madaniyatning asosiy sohalarini aniqlashga intildik.
Xalq madaniyatini asosiy ko’rinishlarini aniqlash natijasida o’ziga xos
xususiyatlari va tavsifiy belgilarini aniqlash xam katta ilmiy qiymatga egadir.
Oilaviy marosimlar. Ma'lumki, oilaviy marosimlar Qoraqalpoq xalq an'analarining
asosiy va muhim qismini tashkil etadi. Oilaviy marosimlarning ko’pi bolalar
15

hayotidagi muhim voqealarga bag’ishlangani uchun ham yoshlarning ma'naviy
kamol topishida muhim o’rin tutadi. Ma'lumki, Qoraqalpoq xalqi – toyparast xalq.
U toy qilaman, dasturxon yozib, el duosini olaman, boshqalarni quvonchimga
sherik qilaman degan maqsadda yashaydi.Shuning uchun toy Qoraqalpoq millati
hayotida muqaddas hodisa hisoblanadi.
Biroq, sovet davrida Qoraqalpoq oilaviy marosimlarini bir qismi ta'qiqlandi,
ta'qiqlash mumkin bo’lmaganlari (masalan, ‘Nikoh toyi) yangicha umumsovet
an'analari asosida o’zgartirila boshlandi. Mustaqillik sharoitida bu holatlarni
to’g’rilash maqsadida oilaviy marosimlarning asosiy tadbirlari,
chunonchi,’ismlash’ odati, ‘chilla’ udumlari, ‘soch toyi’, ‘tish toyi’,’ pik toyi’
‘sunnat toyi’, ‘muchal yoshi’, ‘nikoh toyi’ kabilarni tiklash uchun yo’l ochildi.
Oilaviy qadriyatlarning tiklanish jarayoni milliy-ma'naviy tiklanish jarayonida ham
muhim hodisa bo’ldi. Ammo hozirga bozor iqtisodiyoti sharoitida, bir iqtisodiy
xolatdan ikkinchisiga o’tish paytida oilaviy marosimlarga oid muammoli xodisalar
ham ko’zga tashlanmoqda. Masalan, ko’pgina iqtisodiy baquvvat oilalar va
dabdabali, haddan tashqari ko’p xarajatlar bilan isrofgarchilikka yo’l qoyib, toy
o’tkazsalar, kam xarajatli Oilalar bolalarning rizqini qiyib, qarzga botib toy qilish
ko’pgina marosimlar, masalan, ‘Beshik toyi’, ‘Sunnat toyi’ oila, qo’ni-qo’shni va
qarindoshlar o’rtasida o’tkazilishga o’rniga, dabdabali bayramga aylantirib
yuborilmoqda. Oddiy mehnatkash xalq ommasi madaniy-ijodiy faoliyat bilan
asosan ishdan tashqari, ya'ni bo’sh vaqtida mashkul bo’ladi.
Endilikda hanuzgacha deyarli o’rganilmagan an'anaviy dam olish madaniyatiga
alohida e'tibor berish lozim bo’lmoqda. Shu sababli xalq orasida mavsumiy dam
olish an'analari (‘Gul sayli’, ‘Suv sayli’, ‘Tog’ sayli’, ‘Bog’ sayli’, ‘Gap-gashtak’
kabilarga hamda turli tarixiy jarayonlarda madaniy-ma'rifiy hordiq chiqarish
maskanlari (Erkaklar uyi, Otashxona, Iygoq, Choyxona kabilar) tajribasi diqqatga
sazovordir. An'anaviy xalq madaniyati va uning asosiy ko’rinishlari (xalq
donishmandligi, e'tiqodi, pedagogikasi, an'analari, ijodi, dam olish madaniyati,
oyinlari kabilar) insoniyatning tarixiy ehtiyojlari asosida vujudga kelib, xalq
16

qayotida o’zining munosib o’rnini topgan, avloddan-avlodga meros sifatida o’tgan,
takomillashib,ijtimoiy taraqqiyotda muhim o’rin tutgan. Ular hozirgi zamonda ham
jamiyatni ma'naviy kamol toptirish uchun muhim omil sifatida xizmat qiladi.
Shuning uchun ajdodlarimizning bu merosini yanada chuqurroq o’rganishimiz,
tiklashimiz va kamol toptirishimiz uchun aql va kuch g’ayratimizni ayamasligimiz
lozim 1
. Xullas, asrlar osha shakllanib, avloddan-avlodga ma'naviy meros sifatida
o’tib, rivojlanib kelgan urf-odatlar, marosimlar va bayramlarni saqlamasdan milliy
tiklanish jarayonini amalga oshirish qiyin. Shu sababli bu borada jiddiy ilmiy
amaliy ishlarni amalga oshirish lozim. Jumladan, respublika, viloyat, tuman, shahar
darajalarida:
1. Xalq an'analrini o’rganish ilmiy markazi, labaratoriyaisini tashkillashtirish
samarali natijalar berishi mumkin.
2. Milliy an'analarni saqlash, tiklash va rivojlantirish kengashlarini tuzish
maqsadga muvofiq bo’ladi. Bu jamoalar milliy an'analar muammolarini muntazam
ravishda qal qilib borishga o’z hissalarini qo’shib boradilar. Xalq madaniyatiga oid
muammolar. Ma'lumki, qayot uz joyida bir maromda turmaydi. Taraqqiyot
xoxlaymizmi-yo’qmi, oldimizga muayyan muammolarii qoyib turadi. Albatta,
ijtimoiy-ma'naviy soxalarning biri - xalq an'analari doirasida xam yutuqlar bilan
birga o’ziga xos muammolar mavjud. Ma'naviyat sohasida vujudga kelayotgan
muammolarni hal qilmasak,ular borgan sari kattalashib va murakkablashib
boraveradi va taraqqiyotga to’sqinlik qiladi. quyida ma'naviyat sohasining eng
muhim muammolariga to’xtalamiz.
3. Birinchi muammo: madaniyat amaliyotini ravnaq toptirish uchun, eng
avvalo, bu sohaning ilmini rivojlantirish lozim. Shunday qilsak, madaniyat ilmi bu
soha amaliyotida vujudga kelgan muammolarni aniqlash va hal qilishga ko’mak
beradi. Gap shundaki, madaniyat muammolarini bevosita tadqiq.etadigan maxsus
markaz xozirgacha respublikamizda yo’q. Bu soxaga yaqin tashkilotlar,
muassasalar (masalan, Respublika ma'naviyat va ma'rifat kengashi markazlari,
1 Қалбаева Гулпаршын Сарсенбаевна. Қорақалпоқ халқ афсоналари (генезиси, жанрий хусусиятлари,
таснифи). Дисс. T. 2019. B. 43.
17

Respublika madaniy-ma'rifiy ishlar va xalq ijodi ilmiy-metodik markazi, ta'lim
markazi. San'atshunoslik instituti, Til va adabiyot instituti va boshqalar) asosan o’z
yo’nalishida tashkiliy va targ’ibot ishlari, milliy g’oya va mafkura, ma'naviyat
targ’iboti masalalari, san'at, adabiyot, til, xalk, ijodi boyicha xususiy tadqiqotlar
bilan mashg’ul bo’lib, ular bevosita madaniyat muammolari bilan maxsus
shug’ullanmaydilar. Bu ish ularning vazifalariga kirmaydi xam.
Xullas, madaniyatning umumiy va o’ziga xos muammolari bilan
shuqullanadigan maxsus ilmiy-tadqiqot markazi tuzilsa, u xalq madaniyatining
amaliy ravnaq topishiga xizmat qilgan bo’lar edi.Ikkinchi muammo:
ma'naviyatning moddiy zaminini mustaqkamlash bilan bog’liq. Ayonki,
madaniyatsiz (chunonchi, uning tarkibiy qismlari - ilm, fan, ma'rifat, axloq, din,
san'at kabilarsiz) moddiy hayotni taraqqiy etishi qiyin bo’ladi. Xullas, an'anaviy
xalq madaniyatini saqlash, tiklash va kamol toptirish uchun quyidagi
poqg’onalarda ish olib borish lozim:

1. Xalq madaniyati durdonalarini tarixiy-ma'naviy meros sifatida, asl qolida,
an'anviy shaklda asrash;
2. Zamonaviy (jumladan, boshqa xalqlardan o’tgan) madaniy shakllarni an'anaviy
unsurlar hisobiga boyitish;
3. Xalq an'analari asosida o’ziga xos zamonaviy, milliy madaniyati shakllarini
bunyod qilish;
4. Kelajakda xizmat qiladigan, istiqbolli, yangi etnomadaniyat durdonalarini
yaratilishi uchun sharoitlar hozirlash. Mazkur jarayon an'anaviy xalq
madaniyatini keng ko’lamda taraqqiy ettirishga samarali xizmat qiladi.
Madaniyat- inson jamiyati yaratgan va jamiyat rivojining ma’lum darajasini
ifodalovchi moddiy va manaviy mahsulotlar, qadriyatlar majmui.
Sotsiologiyada ,,madaniyat’’ tushunchasi matematikadagi ,,sonlar’’
fizikadagi ,,gravitatsiya’’ ximiyadagi ,,modda’’ tushunchalari kabi muhim
ahamiyatga ega. Madaniyat insonlarning faoliyati natijalarining majmui o’laroq,
18

o’zida ikki holatni, ya’ni madaniy statikani va madaniy dinamikani, binobarin
madaniyatning o’zgaruvchanligini mujassamlashtiradi. Bizga malumki
sotsiologiyada ,,madaniyat’’ va ,,jamiyat’’ atamalari tez-tez uchrab turadi.
Shuning uchun ham, ular bir-biriga chambarchas bog’liq. U hoh moddiy, hoh
ma’naviy boylik bo’lsin, insonlar tomonidan ularning aqli, ongi, mehnati,
zahmati evaziga bunyod bo’ladi. Mana shunday buyuk madaniyatni yaratuvchi
insonlar jamoani tashkil etadi, jamoa esa, o’z-o’zidan jamoani yaratadi.
Demakki, madaniyat mana shu jamiyatda yashovchi odamlarning turmush tarsi,
faoliyati, urf-odati, marosimlari, rasm-rusumlari va albatta, ular yaratayotgan
moddiylikka aloqador tushunchadir 1
.
Jamiyat esa, mana shu madaniyatni tan olgan, shu madaniyatga hissa qo’shuvchi
individlarni bir-biriga o’zaro bog’lab turuvchi vositadir. Demak madaniyat
jamiyatsiz,jamiyat esa madaniyatsiz bo’lishi mumkin emas. Agar madaniyat
bo’lmasa, insonlar bir-birini anglamagan bo’lardi. Bola tug’ilgandanoq,
chaqaloqligidanoq o’zi tug’ilgan va katta bo’layotgan madaniyatni anglay
boshlaydi. Kattalar bolani ana shu muhitga yetaklaydi, o’sha jarayonlarning ba’zan
sababchisiga, ishtirokchisiga aylantirib qoyadi. Ota-onalarning yoki bolaga mas’ul
odamlarning barcha hatti harakatlari bolada o’z aksini ko’rsata boshlaydi. Bola
ularni tushunishga, anglashga, o’zi mustaqil tarzda harakat qilishga urinadi. Unda
hulq- atvorning ilk ko’rinishlari kurtak yoza boshlaydi. U yashayotgan muhit,
odamlar, talim- tarbiya, madaniyat va boshqa ko’plab tasirlar bolaning miyasida
yangi g’oyalarni keltirib chiqaradi. U o’z-o’zidan jamiyatdagi meyorlarni,
madaniyatni ongiga singdira boshlaydi. Lekin keyinchalik uning fikrlashi bilan uni
tarbiyalagan insonlar yoki ota-onalarning fikrlash darajasi bir-biridan keskin farq
qila boshlaydi.
Xo’sh, nima uchun? Chunki jamiyatning rivojlanib borishida meyorlar
o’zgaradi, madaniyat ham, qonun-qoidalar ham o’zgaradi. Buning natijasi qanday
bo’lishi mumkin? Natijada, madaniyatlar to’qnashuvi, ya’ni ziddiyat yuzaga keladi.
1 1 Xudayqulova L., Jo’rayev M. Marosimnoma. /O’zbek xalqining urf-odat va marosimlari haqida qisqacha
ma’lumot/. –T., 2008.
19

Katta yoshlilar va o’smir yoshlar o’rtasidagi keskin farqlar ularni ziddiyatga olib
boradi. Qanday qilib? Axir o’sha bolani tarbiyalagan, unga ta’lim, unga yo’l-yo’riq
ko’rsatgan, uni madaniyatga yo’naltirgan o’shalarning o’zi ediku. Nega endi bola
ozi o’sgan muhitdan tonayapti yoki boshqacha qilib aytganda, qoniqmayapti?
Madaniyat hamisha o'zgarib turadi, u rang-baranglik hususiyatiga ega.Zamon
o’zgarishi bilan odamlarning fikrlashlari, dunyoqarashlari ham o’zgaradi. Lekin
zamonning o’zgarishi katta yoshli ,,xukmron qatlam’’ga o’z tasirini o’tkaza
olmaydi. Shuning asosida ular hamisha o’z qarashlarini to’g’ri deb baholaydilar.
Yoshlarning hatti harakatlari va qabul qilgan madaniyati ular uchun ,,deviantlik’’
holati hisoblanadi.
Yoshlar esa “hukmron qatlam’’ning qonun-qoidalaridan, meyorlaridan chetga
chiqqan holda o’z dunyolarida, o’z qonun-qoidalariga va meyorlariga amal qilgan
holda yashashni maqul ko’radilar. Kattalarning ularga o’z hukmronligini
o’tkazmoqchiligi yoshlar uchun ,,deviantlik’’ hisoblanadi 1
. Har ikki holatda ham,
aslida, jamiyatdagi normal holat chunki hamma narsa vaqti soati yetganda eskiradi
va ularning o’rnini yangi turmush tarzi, yangicha hayot, yangi madaniyat,
yangiqonun-qoidalar egallaydi. Bu almashinuv jarayoni jamiyat
rivojini ta’minlaydi. Lekin ,,hukmron qatlam’’ning ,,quyi qatlam’’ga o’tkazadigan
tazyiqlari yohud keskin choralar qo’llanishi ,,quyi qatlam’’ning isyoniga, haqiqatan
ham, ,,og’ish’’ holatlariga olib kelishi uchun. Bu esa jamiyatdagi mavjud
meyorlarni va doimiy normallikni o’zgartirib yuborishi va jamiyatdagi keskin
burilishlarga, qaltis vaziyatlarga olib borish ehtimoli mavjud. Aslida bu juda
kamdan kam holatlarda uchraydigan holatlardir. Lekin bu holat bir tekisda
ketayotgan jamiyat hayotining osuda tizimlariga tasir ko’rsatishi mumkin.
Masalan, ota-ona farzandiga ko’chaga chiqishidan oldin qanday kiyinish
lozimligini o’ziga yoqqanicha tushuntiradi.
Farzandining istagi esa, ularning hohish istagiga umuman zid ravishda
namoyon bo’ladi. Bu holat ota- onaning noroziligiga sabab bo’lishi va farzandini
koyishi mumkin. Demakki, avlodlar orasidagi to’qnashuvlar, ziddiyatlar,
1 Sarimsoqov B. O’zbek marosim folklori. –T.: Fan, 1986. B.42.
20

muammolar azaldan mavjud va bundan keyin ham shundayligicha qoladi. Hayot
qarama-qarshiliklar, ziddiyatlardan iborat.Shuning natijasida hayot davom
etaveradi, jamiyat ilgarilaveradi. “Shom muborak” marosimi “Shombarak” atamasi
aslida ,,shom muborak’’ bo’lib, kuyovning kelinni olib ketish uchun uning uyiga
kelishi marosimining nomidir. San’atshunos Rustam Abdullayevning
aniqlashicha ,,shom muborak’’ yoki ,,shoh muborak’’ marosimi tojik xalqi orasida
ham mavjud. Kuyov o’z jo’ralari bilan kelinninguyiga borayotganda ularning
oldida ketayotgan qo’shiqchi va sozandalar jo’r bo’lishob ,,Shoh muborak’’
qo’shig’ini ijro etadilar.
1.2 Oilaviy marosimlar, an’analar va urf-odatlar
Qoraqalpoqlarda oilaviy va umumiy ovqatlanishdagi o‘ziga xos urf-odatlar,
o‘zini tutish qoidalari hozirgacha qat’iy amal qilib kelinmoqda. Aksariyat sharq
xalqlari singari, qoraqalpoqlar ham an’anaga ko‘ra dasturxon yoki dastaxon
atrofida polda o‘tirib ovqatlanadilar. Qalin ovqat qo'llar bilan iste'mol qilinadi,
bulon alohida, idish yoki chashka bilan xizmat qiladi. Ovqatlanishdan oldin siz
qo'llaringizga suv quyishingiz kerak, so'ngra qo'lingizdan suv oqib chiqishiga
ruxsat berishingiz kerak. Yuvganingizdan keyin qo'lingizdan suvni
silkitmasligingiz kerak, chunki chayqalishlar ovqatingizga tushishi mumkin.
Odatga ko'ra, eng keksa oila a'zosi yoki mehmon birinchi bo'lib ovqatlanadi. Uyga
mehmon kelsa, unga sut yoki ayron berilishi aniq edi. Choy ichish odati butun
O rta Osiyoda bo lgani kabi Qoraqalpog istonda ham 19-asr boshlaridagina tarqalaʻ ʻ ʻ
boshlagan.
Qoraqalpoqlarning tug'ilish odati alohida qiziqish uyg'otadi. Bola
tug'ilganda, undan barcha baxtsizliklar va baxtsizliklarning oldini olishga
qaratilgan marosimlar o'tkaziladi. Bolaning ismini tanlashga katta e'tibor beriladi.
Odatda, bolaga ism tanlash huquqi jamiyatning eng obro‘li vakili, ma’naviyat
yetakchisi yoki oqsoqolga beriladi. Ko'pincha ismlar bobo-buvilar sharafiga
beriladi. Qoraqalpoqlar orasida eng keng tarqalgan ismlar orasida “nur” ildizli
ismlar - Nuratdin, Nursulton va boshqalar.
21

Tug'ilgandan keyin qirqinchi kuni beshik-tuy o'tkaziladi. An'anaviy
cho'milishdan keyin bola beshikga yotqiziladi, lekin birinchi navbatda uning
yostig'i ostiga piyoz, qalampir va pichoq qo'yiladi, shunda u dushmanga shafqatsiz
bo'ladi, achchiq qalampir, piyoz va o'tkir pichoq, oyna. oyog'i ostiga qo'yib, hayot
yorug', yuzi ochiq va go'zal bo'lsin. Bosh toshdek qattiq, aqli nondek katta, ko‘zlari
o‘tkir bo‘lishi uchun yostiq ostiga katta maydalagich va non ham qo‘yadilar. Yosh
bolalarning kiyimlariga hayotda hech qanday muammo tegmasligi uchun turli xil
tumorlar tikish odati bor. Qoraqalpoq to‘yi ham barcha turkiy tilli xalqlar singari
bir necha bosqichda o‘tadi, ularning asosiylari: 1) fitna; 2) kelinning uyida kichik
ziyofat (patiya toi); 3) to'y kuni (kelinning uyida va kuyovning uyida). Odatda fitna
kelinning uyida sodir bo'ladi. Kuyovning ota-onasi kelinning ota-onasiga sovg'alar
berishadi. Bunda oqsoqollar ishtirok etishlari va nikohga ruxsat berishlari kerak.
Kuyovning qarindoshlari oq narsalarni berib, kelinning narxini kelishib olishlari
kerak.
Kelishuvdan so‘ng kelin-kuyovning ota-onasi kengash o‘yinchoq
uyushtiradilar, unga qarindoshlar, qo‘ni-qo‘shnilar, yaqinlar taklif qilinadi va
to‘yni nishonlash bilan bog‘liq masalalar hal qilinadi. Fitnadan keyin kelinning
uyida kichik ziyofat (patiya toi) bo'ladi. Ushbu bayramni o'tkazish xarajatlarini
kuyov o'z zimmasiga oladi, u kelinga, uning ota-onasiga va qarindoshlariga
sovg'alar beradi. Bayram to'yidan keyin kelinning ota-onasi kuyovning ota-onasiga
(Ydys kaitty) tashrif buyurishadi (so'zma-so'z: idish-tovoqlar qaytib keldi) va
ularga sovg'alar berishadi.
To'y marosimining ajralmas qismi kelin - seungsu yig'lashi bo'lib, u
otasining uyini tark etgan qizning qayg'usini ifodalaydi. Kelin kuyovning uyiga
kelganida, kuyovning onasi qizning hayoti shirin bo'lganligini aytib, unga konfet
tashlaydi. Keyin qizni naqshli parda bilan qoplangan xonaga - shimildiqqa olib
boradi va u erda eng muhim yuz ochish marosimlaridan biri - bet ashhariga qadar
qoladi. Shundan so‘ng kelin har bir mehmonni kutib oladi, unga ta’zim qiladi,
xuddi o‘zbeklar kabi bu marosim kelin salom deb ataladi. Qoraqalpoqlarning
22

marosim va urf-odatlari, saklar, pecheneglar va o’g’uzlar qabilalari
madaniyatlaridan kelib chiqadi. Ular qoraqalpoqlar hayotining ko’plab javhalarida,
masalan, mehmondo’stligida, o’z aksini topgan. Shuning uchun, mehmonlarni
kutishda, eng ulug’ joy mehmonlarga ajratiladi. Unga, shuningdek, qurbon qilingan
hayvondan tayyorlangan milliy taomning ma’lum bir qismini (boshi yoki boshqa
qismi) taqdim etiladi.
Ovqatdan so’ng, yangi kelin yoki uy egasining ayolining mehmonlar
qo’lidan patnis olish marosimi sodir bo’ladi. Unda kelin mehmonga chuqur ta’zim
qilib, patnisni mehmon qo’lidan olib, keyin astalik bilan orta qaytadi. Shundan
so’ng, hurmatli mehmon barcha kelganlar yaxshi tilaklar va uyning egasiga alohida
minnatdorchilik bildirib nutq so’zlaydi. Shundan so’ng, oilaning eng kichik a’zosi
(erkaklarda- kenja o’gil yoki ayollarda- kelin) mehmonlar qo’llarini yuvishlari
uchun qumg’ondan suv quyadi. Qoraqalpoqlarning to’ydan oldingi va keyingi
marosimlar juda qiziqarli jarayonlarni o’z ichiga oladi. Masalan, kelinning uyida
tantana va bazm uyishtirilib, unda kelinning oila a’zolari, barcha urug’ a’zolari va
qo’shnilari ishtirok etadi. Kuyov taraf ushbu kun kelinning uyiga qo’y yoki buzoq
(ba’zida buqa), kelinning yaqinlariga ega sovg’alar olib keladi.
Kuyov kelinning uyiga yaqinlashishi bilan, kelin taraf ayollar (ko’pincha
qo’shnilar) kelinning uyiga kuyov kirishi uchun pul so’raydilar. Kuyovni ushbu
butun jarayon davomida yosh yigitlar qo’llab turishadi va “vakil ota” kuyovning
o’rniga to’lovni amalga oshiradi. Bayram bazmi tugagandan so’ng kuyovdan
ikkinchi marta pul olinadi, bunda kuyov tarelkani tagiga pulni qoldiradi. Keyin
kuyov, sovchi ayollarga pul berishi lozim. Sovchi ayollar mehmonlar uyiga suv
to’la idish bilan kirib, agar kuyov to’lovni amalga oshirmasa, suvni qudalar ustiga
to’kish bilan “tahdid” qilishadi. Barcha ushbu harakatlar hazilomus usulda
o’tkaziladi. Qoraqalpoq xalqining oilaviy marosimlari tarixiy zaruriyat asosida
vujudga kelgan va zamon chig’iriqlaridan o’tib, muhim manaviy qadriyat sifatida
ravnaq topgan. Xalqimizning avloddan- avlodga o’tib ketayotgan oilaviy
marosimlari sho’rolar davrida jiddiy to’siqlarga uchragan bo’lsa ham,
23

mustaqillikka erishilgandan so’ng ular qayta tiklana boshlandi.oilaviy marosimlar
xalq ma’naviyatining tarkibiy qismi, muhim axloqiy qadriyati, tasirchan tarbiya
vositasi sanaladi.Oilaviy marosimlar jarayonida namoyon bo’ladigan odob-axloq,
mehroqibat kabi hislatlar yoshlar manaviyati shakllanishida muhim ahamiyat kasb
etadi. Marosim va bayramlar inson hayotining uzviy qismi hisoblanadi. Har bir
kishining shaxsiy hayotida shunday muhim voqealar, bosqichlar mavjudki, ular
alohida e’tiborni, xursandchilikni taqozo qiladi. Bu hodisalar o’ziga xos tantana va
bayram tarzida nishonlanadi 1
.
Farzandning tug’ilgan kunini, unga ism qoyishni, bolasining ilk qadam
bosishini, o’g’il- qizning birinchi bor maktabga borishini, o’rta maktabni bitirishni
bayram qilish, nikoh toyini, kumush, oltin va olmos toylarini, nafaqaga kuzatish
kabilarni tantanali tarzda nishonlashinson hayotidagi unutilmas voqealardir.
Bundan tashqari, kishi hayotida ijtimoiy harakterga ega bo’lgan ko’pgina hayajonli
hodisalar ham yuz beradiki, ular ham bayramona yoki tantanali kayfiyat yaratadi.
Oliy va o’rta maxsus o’quv yurtiga o’qishga kirib, talaba bo’lish, uni tugatish,
ishga kiritish,40, 50, 60, 70, 80 yoshini nishonlash marosimlari kishi hayotida
shunday voqealar sirasiga kiradi. Qoraqalpoq oilalarida chaqaloq tug’ilgandan to
voyaga yetib, o’zi yangi oila qurgunicha quyidagi odat va marosimlar o’tkaziladi:
Homilador ayolni va hali tug’ilmagan chaqaloqni asrash bilan bog’liq odatlar 2
.
Chaqaloq tug’ilishi (suyunchi, bolani yangi sharoitga moslash kabilar.)
Chaqaloqni sog’ligini saqlash (chaqaloq chilla – katta va kichik chillalar) Nom
berish odatlari (ism qoyish marosimi) Chaqaloqni beshikka solish marosimi (“
beshik toyi”) Ilk bor soch oldirish marosimi (“ soch toyi”, ”aqiqa”). Tish chiqishi
(“tish toyi”). Bolaning birinchi qadam qoyishi (“oyoq toyi”, “Ilk qadam”). O’g’il
bolalarni sunnat qilish(“sunnat toyi”). Bolalarning 12 yoshga to’lishi (“muchal
toyi”) yangi oila qurish odatlari (“nikoh toyi “) va hokazolar. Kumush, oltin va
olmos toylari 50,60,70 yoshni nishonlash maroslarimi “Birinchi qadam”
Qoraqalpoq xalqini farzandlar tarbiyasiga alohida e’tibor berishi bolaning ilk bor
1 Ismailov X. O’zbek to’ylari. –T.:O’zbekiston, 1992. B.13.
2 Alaviya M. O’zbek xalq marosim qo’shiqlari. –T.: Fan, 1974. B.74.
24

mustaqil qadam qoyishiga bag’ishlangan marosimda ham o’z aksini topgan.
Ajdodlarimiz bu marosimda “To’q bo’lsin, bola ocharchilikni bilmasin!” deb
mazali kuchlarni kichkintoylarga tarqatishgan, ,,suvdek serob bo’lsin!’’ deb,
marosim oykazilayotgan vaqtda bolaning qadam bosgan yerlariga suv
sepgan, ,,bolaning hayoti shirin bo’lsin!’’ deb marosim qahramonining boshidan
shirinliklar sochishgan, ,,chiroyli bo’lsin!’’ deb yura boshlagan bolaning yo’llariga
gullar sochishgan, ,,boy bo’lsin!’’ deb bolaning boshidan pullar
sochishgan, ,,kasalga chalinmasin!’’ deb isiriq tutatishgan, ,,ko’z tegmasin’’ deb
ko’zmunchoqlar taqishgan, ,,kinna kirmasin’’ deb duolar o’qishgan va
hokazo. ,,Birinchi qadam’’ marosimiga ushbu oilaning eng yaqin qarindoshlari,
qo’ni-qo’shnilar va albatta, bolalar taklif qilingan. Bolalar avvalgi marosimni
tomosha qilishgan, tadbir qahramoni totgan shirin nonlar va shirinliklardan
yeyishgan, suv – sharbatlar ichishgan 1
.
Bolaning mehmonlar oldida birinchi qadam qoyish marosimining asosiy
voqeasi bo’lib, undan so’ng bola tezroq “chopqir, chaqqon bo’lsin!’’ deb bolalar
o’rtasida poyga uyishtirilib, g’oliblarga tantanali ravishda kovush- do’ppi, belbog’
kabi mukofotlar berishgan. Mazkur bayram bolalarning madaniy dam olishi,
jismoniy chiniqishi, ma’naviy kamol topishida muhim ahamiyat kasb etgan.
Bolaning birinchi qadam qoyishini marosim sifatida nishonlashning o’ziga xos
ramziy ma’nosi bor. Birinchi qadam bolaning shunchaki oddiy harakati bo’lib
qolmay, kelajakda qilinadigan ko’plab ishlarning debochasi deb ham qaralgan.
Marosimning muhim shartishundan iboratki, bola birinchi qadamini ishtirokchilar
oldida, jamoa o’rtasida qoyishi lozim bo’lgan shu sababli ham ba’zi joylarda,
jumladan, Qoraqolpog’istonda bola hech kim yo’qligida qadam tashlamasligi
uchun uning oyog’ini uning oyog’ini chiroyli ip bilan bog’lab qoyishgan. Marosim
o’tkaziladigan kunda bu ip tantanali ravishda yechilgan yoki qaychilangan, so’ng
bolailk qadamini qoygan.
1 Нуржанов П . Ҳәзирги қарақалпақ романы поэтикасы ( Композициялық ҳәм жанрлық - стильлик
згешеликлериӛ ). – Н кис ӛ : Билим , 2008. B.67.
25

Qoraqalpoqistonning turli hududlarida “Birinchi qadam’’ marosimi turlicha
o’tkazilib kelingan. Ayrim joylarda bu tadbir faqat ayollar va bolalar ishtirok
etadigan kichik oilaviy marosim sifatida uyushtirilgan. T о ‘g‘ri, oilaviy-maishiy
marosimlar oilaning x о ‘jalik yuritish, reproduktiv vazifalari, oila a’zolarining
sog‘ligini saqlash kabi funksiyalari bilan ham bog‘liqdir. Aristotel oilaning
rangbarang va murakkab munosabatlardan iboratligini nazarda tutib, uni
‘davlatning b о ‘lagi’ deb atagan. Shuning uchun oilaviy–maishiy marosimlar davlat
va oila hayotining barcha qirralari bilan bog‘liq holda transformatsiyaga uchraydi.
Bizning fikrimizcha, ushbu qirralar oilaviy-maishiy marosimlarning yuqoridagi
ijtimoiy funksiyalarida yetarli darajada о ‘z aksini topadi. Oilaviy-maishiy
marosimlarda umumetnik, sinfiy va shajaraviy (oilaviy-nasliy) an’analar qorishib,
bir-biriga dialektik bog‘lanib keladi.
О ‘zbek xalqiga xos etnomadaniy va etnopsixologik hodisalardan biri
bolajonlikdir. Shuning uchun u bolaning otasi ‘pushti kamaridan ona rahmiga
о ‘tgan’idan boshlab turli oilaviy-maishiy marosimlar о ‘tkazib keladi. Ularga
‘Suyunchi’, ‘CH о ‘miltirish’, ‘Ism q о ‘yish’, ‘Beshikka solish’, ‘Beshikkertti’,
‘Qovurdoq’, ‘Chalpak pishirish’, ‘Yupqa pishirish’, ‘Aqiqa’, ‘Chillagizoron’,
‘Tirnoq oldi’, ‘Beshik t о ‘yi’, ‘Soch t о ‘yi’, ‘Tish chiqdi’, ‘Ilk qadam’, ‘Sunnat
t о ‘y’, ‘Muchal yoshi’, ‘Nikoh t о ‘yi’ kabi marosimlarni kiritish mumkin. Bundan
tashqari, faqat erkaklarga xos b о ‘lgan “Gap-gashtak”, “M о ‘ylov oshi”, “Sabzi
t о ‘g‘rash”, ayollarimizga xos b о ‘lgan ‘Namozshom pardoz’, ‘Xalfana’, ‘Ayollar
gapi’, ‘Ayollar hashari'', о ‘zbek qizlariga oid ‘Arg‘imchoq uchish’, ‘ О ‘sma
q о ‘yish’, ‘Soch о ‘rish’, ‘Xina q о ‘yish’ kabi marosimlar ham mavjud.
Qoraqalpoqlar madaniyatida oilaviy marosimlar, ayniqsa, to'y an'analari,
mehmondo'stlik, shaxsiy tarbiyaviy urf-odatlar va milliy qadriyatlarni saqlab
qolishga qaratilgan. O'tgan davrlarda qiz olib qochish kabi urf-odatlari mavjud
bo'lsa-da, bugungi kunda ular o'zgarib bormoqda. Qoraqalpoq oilalari ijtimoiy
tarbiya, milliy qadriyatlar va ilm-fan muhimligini ta'kidlaydilar.
Qoraqalpoqlar oilaviy marosimlari;
26

To'y marosimlari: An'anaviy to'ylar odatda kamtarona bo'lib, xalq kuy-
qo'shiqlari va o'yinlar bilan boyitiladi. Qalin to'lash kabi an'analari o'ziga xos
usulda amalga oshiriladi.
Qiz olib qochish: O'tgan asrlarda qiz olib qochish odati bo'lgan, ammo
hozirda bu urf-odat sezilarli darajada kamaygan.
Mehmondo'stlik: Qoraqalpoq madaniyatining muhim qismi bo'lgan
mehmondo'stlik marosimlari saqlanib qolgan. Mehmonlarga eng yaxshi joylar
ajratiladi.
Ijtimoiy tarbiya: Qoraqalpoq oilalari ijtimoiy tarbiya va milliy qadriyatlarni
avloddan-avlodga o'tkazishda markaziy rol o'ynaydi.
Ta'lim va ilm-fan: Zamonaviy qoraqalpoq oilalari ta'lim va ilm-fanga katta
ahamiyat beradi. Yosh avlodni milliy qadriyatlar asosida tarbiyalash ustuvor vazifa
hisoblanadi.
II BOB. Qoraqalpoqlarning xo’jalik, diniy va to’y-marosimlariga oid
saqlanib qolgan marosimlari.
2.1 Qoraqalpoq marosim va nomarosim janrlari
Qadimgi va boy tarixga ega qoraqalpoq folklorining asosini baxshichilik
san’atiga doir lirik va epik asarlarning barcha turlari tashkil etadi. Lirik janr
asarlariga xalq dostonlari, termalar, matallar va marosim q о ‘shiqlari hisoblangan
yor-yor, xaujar, j о ‘qlov, yaramazon, gulapsan, badik va boshqalar, shuningdek,
baxshichilik y о ‘nalishiga aytis (aytishuv, q о ‘shiq-bellashuvlar), matal va maqollar,
masallar, tez aytish; epik janr asarlariga ertak, t о ‘lgov, terma, dostonlar kiradi.
27

Dostonlar qoraqalpoq folklorining asosiy janri b о ‘lib, t о ‘rt tur (qahramonlik, lirik,
ijtimoiy-maishiy, tarixiy dostonlar) ga b о ‘linadi. Qoraqalpoqlarda keng tarqalgan
doston “Alpamis” dostoni, shu kabi “Yedige”, “Qublon”, “Qirq qiz” mashhur
dostonlari k о ‘ylanib kelinmoqda 1
.
Qurbonboy Tojiboyevdan ilk bor “Qirq qiz” dostoni 1940 yili folklorist
A.Begimov tomonidan t о ‘liq yozib olinadi va keyingi yillar nashr etiladi. Mashhur
“Qirq qiz” dostonining dastlabki kuylovchilaridan biri sifatida jirov Jiyen Tog‘ay
о ‘g‘li tan olinadi. Dostonda qoraqalpoq xalqining chet el bosqinchilariga (qalmoq
xoni Surtaysho va Eron hukmroni Nodirshoh, umuman, qizilboshlilar) qarshi
kurashi aks ettiriladi, janglarda Guloyim boshliq qirq qiz va Xorazm bahodiri
Arslon cheksiz qahramonlik namunalarini namoyish etadilar. Qurbonboy jirov
Qorqalg‘istonning T о ‘rtk о ‘l tumanida yashab о ‘tgan, yoshlik onlari u davrining
k о ‘zga k о ‘ringan baxshisi Xolmurot (vafoti 1902) dan doston aytish sirlarini va
qisman musiqa chalish mashqlarini о ‘rganadi 2
.
Qorqalpoq jirovi Xolmurot Nurota (Samarqand viloyati) da yashagan va shu
yerda umrguzaronlik qilib, mahalliy baxshilar bilan bordi-keldi qilib turgan. Bu
shuni anglatadiki, demak T о ‘rtk о ‘l va Nurota jirov hamda baxshilarining
dostonchilik an’analari bir beshikda voyaga yetib, bir buloqdan bahra olgan. Ikki
о ‘rtadagi ushbu xil aloqalar tabiiyki, keyingi davr dostonchiligi maktablarining
kamolotiga о ‘z ta’sirini о ‘tkazgan, oqibatda mushtarak dostonchilik an’analari
rivoj topa borgan. Qoraqolpog‘iston musiqa madaniyati uzoq tarixga ega b о ‘lib,
hozirgi kunda boy musiqiy folklor, og‘zaki an’anadagi professional musiqa va,
shuningdek, XX asrda rivoj topgan kompozitorlik ijodiyoti namunalariga egadir.
Musiqiy folklor shakllar asosini baxshi q о ‘shiqlar tashkil etadi. Xalq marosimlari
bilan bog‘liq bir qancha janrlar, ya’ni baxshilar tomonidan aytib kelinayotgan
mavsum marosim q о ‘shiqlardan “Aydar-aydar” shamolni chaqirish, diniy marosim
“Yaramazan”, oilaviy marosim va maishiy q о ‘shiqlardan “Yar-yar”, “Heujar”,
1 Нуржанов П . Ҳәзирги қарақалпақ романы поэтикасы ( Композициялық ҳәм жанрлық - стильлик
згешеликлериӛ ). – Н кис ӛ : Билим , 2008. B.27.
2 Есенов Ж . Шеберликтиң сырлары ( ҳәзирги қарақалпақ повестьлеринде к ркем
ӛ психологизм проблемасы ). –
Н кис
ӛ : Қарақалпақстан , 1986. B.34.
28

“ О ‘len”, “Sinsiu”, “Joqlau” va boshqalar uning eng qadimgi qatlamini tashkil
etadi. Badiiy mazmuniga k о ‘ra xalq baxshilari q о ‘shiqlari ishqiy-lirik, tarixiy,
marosim, ayollar (qizlar), bolalar q о ‘shiqlaridan iborat 1
.
Ularning aksariyati diatonik ladlarga asoslanib, ohanglari melizmatik
bezaklarga boy, kuychanlik xususiyatlarga ega. Qoraqalpoqlarda islomdan oldingi
madaniyat hisoblanuvchi ruhlarni chaqirish, ular yordamida bemorlarni davolash
uchun porxan (parixon) lar tomonidan ijro etilgan “Badik”, “Gulapsan” singari
aytimlar ham saqlanib qolgan. Folklor musiqasida ayollar (qizlar) ning
changq о ‘biz musiqasi, yigit-qizlarning teatrlashgan о ‘yin-q о ‘shiklari, laparlari
(“Yag‘li baxar”) mavjud. Qoraqalpoqlarning og‘zaki an’anadagi professional
musiqasining markaziy qismini doston musiqasi egallaydi. Qoraqalpoq doston
ijrochilari 3 turga b о ‘linadi: jirovlar, baxshilar va qissaxonlar, ularning har biri
о ‘ziga xos ma’lum ijtimoiysiyosiy sharoitda yuzaga kelgan. Shuningdek, ular bir-
biridan repertuaridagi dostonlar mazmuni, ijro uslubi, dostonning maxsus aytimlari
hamda musiqiy cholg‘u j о ‘rnavozligi jihatidan farq qiladi.
Jirovlar faoliyati an’anaviy ijodnnng eng qadimgi qatlamiga mansub b о ‘lib,
qahramonlik dostonlarni (“Qoblan”, “Sharyar”, “Yedige”, “Alpamis”,
“Maspatsha”), tarixiy t о ‘lg‘ovlarni ichki ovozda q о ‘biz j о ‘rligida ijro etadi. Baxshi
(baqsi) lar ishqiy-lirik va qahramonlik dostonlarni (“Yusuf-Zulayha”, “Zaure-
Tayir”, “Yusuf-Ahmet”, “G о ‘r о ‘g‘li”) hamda mumtoz she’riyat asarlarini ochiq
ovozda, dutor va g‘ijjak j о ‘rligida (gohida b о ‘lamon ham q о ‘shiladi) ijro etishadi.
Kuylar murakkabligi, ifoda vositalar boyligi bilan jirovdan farq qiladi. Qissaxonlar
k о ‘pincha savodxon shaxslar b о ‘lib, xalq yig‘inlarida doston q о ‘lyozmalarini о ‘qib
yoki yoddan aytib berishadi. Ular she’rlarni faqat о ‘ziga xos, nutq intonatsiyasiga
yaqin aytim kuy (nama) larga solib, musiqiy cholg‘u j о ‘rligisiz ochiq ovozda ijro
etishadi.
Qoraqalpoq xalq nomarosim musiqiy madaniyati о ‘zbek xalqining
madaniyatiga о ‘xshash turli tumandir. Nomarosm janrlar kuy -q о ‘shiq va laparlar
1 Tosheva G.S. XX asrda Qoraqalpoq vohasida o’zbeklarning nikoh to’yi marosimlari. Tarix fanlari nomz.diss. –T.,
2002. B.52.
29

bilan о ‘tkazilgan. Nomarosm janrlar biror bir udumga asoslanmagan. U asosan
insonlarning turmush yumushlarini bajarayotganda vaqt о ‘tishi va yumush
qiyinchiliklarini sezdirmaslik asosida amalga oshirilgan kuy q о ‘shiq va о ‘lanlardir.
Bu nomarosim janrlar xalqning turmush tarzi va unda uchraydigan qiyinchilik larni
yoritib kelgan. Shuni xam aytish kerakki, xalq musiqa ijodiyotining alohida guruxi
sifatida tasnif etilgan ‘muayyan vaziyat va tadbiru — marosim bilan shartlangan
aytim — kuylar’ning hozirgi kundagi hayoti birdek kechmayapti. Tabiiiki, ayrim
marosim, urf-odat va mexnat turlarining ijtimoiy moxiyati о ‘z kuchini y о ‘qotib
borishi natijasida ular bilan bog‘liq aytim yoki kuylarning xam dastlabki vazifasi
о ‘zgarib, endilikda ‘nomarosim’ xalq musiqasi guruxiga taalluqli b о ‘lib qolmoqda,
ba’zi namunalar esa butkul unutilish darajasiga yetgan 1
.
Yuzaga kelgan bu vaziyatda Respublikamizda bir qator chora va tadbirlar (shu
jumladan, folklor-etnografik ansambllarining tuzilishi va faoliyatiga katta e’tibor
berila boshlanganligi, k о ‘plab k о ‘rik-tanlovlarning о ‘tkazilishi, musiqiy folklor
namunalarining turli darajadagi ta’lim-tarbiya jarayonlariga jalb etilishi) amalga
oshirildiki, bu xususda batafsilroq t о ‘xtalish maqsadga muvofiqdir. E’tirof etish
kerakki, bizning davrimizga qadar yetib kelgan musiqiy folklor namunalari
k о ‘proq viloyatlarning qishloq tumanlarida о ‘zining tabiiy xayotini davom ettirib
kelayotgan b о ‘lsada, biroq shaxar muhiti, turli ijtimoiy guruxlarning ma’naviy
talab extiyojlari ta’sirida xilma-xil tus olmoqda. Bu jabxada ya’ni xalq aytimi va
kuylarini tinglovchiga saxna orqkali yetkazish borasida ham bir necha k о ‘rinishlar
yuzaga kelganki, ularni quyidagi turlarga b о ‘lish mumkin: Folklor namunalarini
tabiiy asl xoliga mos qayta sadolantirish; Musiqiy folklorni ‘saxna talablari’ga
muvofiq qayta ishlov asosida ijro etish; Xalq aytimlari va kuylarini estrada
y о ‘sinida ijro etish. Musiqiy folklorning estrada qiyofasiga tobora jadal kirib borish
tamoyili jaxonning qariyb barcha yirik markaziy shaxarlariga xos jarayon b о ‘lib
qolmoqda 2
.
1 Qosimov N. Xalq ijodiyoti sarchashmalari. Muloqot, 2001, 6-son.
2 Dostonlar. G’.G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti. –T., 1986.
30

Bizda esa bu jarayon yana yosh estrada soxasining milliylashuvi bilan ham
borliqdir. Va, k о ‘p xollarda, aynan shunday badiiy jarayonlar vositasida yosh avlod
vakillarining turfa musiqiy folklor bilan ‘ilk tanishuvlari’ r о ‘y bermoqda. Biroq shu
asosda musiqiy didi va tinglov malakasi xosil b о ‘lgan yoshlarning aksariyati
folklor kiymatini uning asl tabiiy xolida namoyon b о ‘lishini t о ‘la idrok eta
olmayotganliklarini ta’kidlash kerak. Ayni paytda mavsum va marosim
kuyq о ‘shiqlarini о ‘rganish (ba’zi xollarda qayta tiklati) va targ‘ib etishda
folkloretnografik ansambllarining xissasi salmoqli b о ‘lmoqda. Xalq musiqa
ijodiyotining ‘nomarosim’ aytimlari guruxiga mansub terma, q о ‘shiq, lapar, yalla
va ashula kabi namunalarga ommaviy axborot vositalari k о ‘magida keng tus
berilib, turli festival xamda k о ‘rik-tanlovlarning о ‘tkazib turilishi ham о ‘ziga xos
an’ana b о ‘lib qolmoqda.
2.2 Qoraqalpoq xalqlarining nikoh to‘ylarida aytiladigan olqish va istak
mazmunini ifodalovchi birliklari
Bizning xalqimizda farzand tug’ilganidan boshlab unga oila, vatan oldidagi
burchi ezgu niyatlar bilan singdirilib boriladi, bu oilaviy marosimlarimizda yaqqol
ko’zga tashlanadi. Eng qadimdan o’zbek va qoraqalpoq xalqlarining hayotida to’y
o’tkazish katta ahamiyatga ega bo„lgan marosimlardan hisoblanadi.
Qoraqalpoq tilida: “Jıyg?an tergeniń toy g?a buyırsın”,“Toy dese quw bas
jumalaydı”,”Toy xalıqtıń
g?aziynesi” 1
deb bekorga aytilmagan, shunki to’y bu inson
uchun qadrli bo’lgan, uning hayot yo’lidagi xursandchilik kunlarini o’zida
jamlagan yirik marosim demakdir. To’y atamasi “to’ymoq”, “el-yurtga ziyopat
bermoq” ma’nolari orqali muayyan kishi hayotidagi muhim burilish nuqtasini
anglatadi. To’y marosimlarining turlari ko’p, ulardan beshik to’yi, yosh to’yi, xatna
to’yi, uylanish to’yi. Inson uchun bir umr qalbimizda muhrlanib qoladigan bu
nikoh to’yimizdir. Nikoh to’yi-bu ikki yoshning oila qurishi, ahdu-paymoni,
ularning umrbod birbirlariga mehir qo’yib, bir-birlarini ardoqlashi, barcha
xalqlarda ijtimoiy hodisa sifatida diniy nikoh va qonun bilan mustahkamlanib,
1 Есенов Ж . Шеберликтиң сырлары ( ҳәзирги қарақалпақ повестьлеринде к ркем
ӛ психологизм проблемасы ). –
Н кис
ӛ : Қарақалпақстан , 1986. B.46.
31

tantanali ravishda nishonlanadi. “Nikoh” arabcha so’z bo’lib, “er-xotinlikni shariat
yoli bilan qonuniy rasmiylashtirish” degan ma noni bildirad. ‟
O’zbek va qoraqalpoq xalqlari hayotida ham nikoh to’yini o’tkazish udumlari
va shu to’ylarda bildiriladigan ijobiy istaklar mavjudki, bu xil birliklar
respublikamiz ning turli hududlarida ma’lum farqlar bilan aytilsa ham, asosiy
maqsad yangi oila quruvchi ikki yosh uchun hayot saboqlari bo’yicha ijobiy istak,
olqish bildirish, nasihat qilishdan iborat bo’ladi. Bu xildagi ijobiy istak va olqish
birliklari keyingi davrlarda hayot tarzining o’zgarib borishi natijasida yangicha tus
olib borayotganligi tufayli to’ylarda olqishlar aytish kengayib bormoqda. Nikoh
to’yi munosabati bilan aytiladigan ijobiy istak, olqish birliklari to’y jarayoni
bosqichlariga qarab ma’lum farqlarga ham ega bo’ladi. Avvalo ikki yoshning oila
qurishiga, ikki tomonning (qiz tomoni va kuyov tomoni) roziligini bildirish uchun
fotiha o„qish bilan istak bildiriladi, nikoh to’yi kunida kuyov kelinning uyiga
borishi oldidan va kelin uyidan qaytgandan so’ng ijobiy istak bildiriladi. Kelin
uyidan qaytib kelgan kuyovning qo’liga yaxshi oilaning yosh farzandlaridan birini
tutqazib, serfarzand bo’lishi va ahil-totuv oila qurishi, uvali-juvali bo’lishini istab,
so’ngra ikki yoshning porloq kelajagi, baxtli hayot kechirishi haqida nikoh to’yida
ijobiy istak bildiriladi. Avvalo, olqish tabarruk oqsoqollar, so’ngra to’y
ishtirokchilari va eng so’ngida ikki quda tomonidan bildiriladi. O’zbek xalqida
to’yning ertasi kuni ertalab kelinni kuyov qarindoshlari bilan tanishtirish
maqsadida “kelin salom”, qoraqalpoq xalqida esa shu kuni “bet ashar” o’tkaziladi
va unda ham ikki yoshga, ularning ota-onalariga yaxshi tilaklar bildiriladi.
Kelin salom vaqtida ta’zim qilib turgan kelinga nisbatan “ko’p yashang”
iborasi aytiladiki, unda ham uzoq umr, tilash haqidagi olqish mazmuni ifodalangan.
Kelin salomlar asosan bitta chechan qo’shiqchi, ba’zan ikkita ayol tomonadan ijro
qilingan. Kelin salom uch misradan iborat. Ko’ylaklari yamoqli, Yopgan noni
sanoqli, Qaynonasiga salom. Qoraqalpoq xalqida ham bet ashardı shoir yoki so’zga
chechan qo’shiqchi tomonidan kelinga el-yurtini tanishtirish va unga nasihat
qilishdan, yosh oilaning kelajagi uchun yaxshi niyatlar bildirgan.
32

Kóshkende kóshti baslag?an,
Jawligin qiya tasla
g?an,
Anaw tur
g?an qayin eneń,
O
g?anda beriń bir salem.
Bu urf-odatlarning barchasi nutqimizda doimiy ravishda qo’llanuvchi birliklarning
yuzaga kelishiga sabab bo’lgan 1
. Masalan: Shu joylarda o’sib-unib, tomir
yoyinglar. Iloyo, qo’shgani bilan qo’sha qarisin, o’zidan ko’paysin. Qolgan
yoshlargayam yaxshi joylardan ato qilsin. Uvali-juvali bo’linglar, tup qo’yib palak
yozinglar, qo’sha qaringlar! (So’zlashuvdan) Hayot yo’ling doimo nurli va
charog’on bo’lsin, nomingga dog’ tushmasin, serfarzand, serdavlat bo’lgin,
topganing o’zingga buyursin, bolam! Olti urug’ning oshini bersin,
Luqmoni Hakimning yoshini bersin,
Qushday qanot quyib bersin,
Tog’day uyib bersin. Iloyo, borgan joyida tinib-tinchisin, o’zidan ko’paysin,
qo’sha-qo’sha o’g’il-qizlar bersin, boshi to’ydan chiqmasin (So’zlashuvdan).
Qoraqalpoq tilida:
Eki jas baxıtlı bolıp, ózlerinen ónip-ósip, úbirli-shúbirli bolsın
(So’zlashuvdan). Bu o’rinda shuni aytish lozimki, olqish birliklari
o’zbek xalq qo’shiqlarida ham keng o’rin olgan.
MISOL:
Umri uzun bo’lsin, Egani qatiq bo’lsin,
Qozoni to’la osh bo’lsin, Tevaragiga bosh bo’lsin,
Qozoni to’la go’ja bo’lsin, Oshog’i to’la ko’l bo’lsin,
Tevaragi ul bo’lsin.
Biz bu qatorlardan ikki yoshning oilasi mustahkam, umri uzun, rizqi butun,
farzandlari ko’p bo’lishini ijobiy istaklarida ko’rishimiz mumkin. Olqish mazmunini
ifoda lovchi birliklarda qo’llangan buyruq-istak maylidagi fe’l gapda istak, tilak
mazmu nini reallashtirish uchun xizmat qiladi. Qoraqalpoq xalq og’zaki
1 Нуржанов П . Ҳәзирги қарақалпақ романы поэтикасы ( Композициялық ҳәм жанрлық - стильлик
згешеликлери
ӛ ). – Н кис ӛ : Билим , 2008. B.30.
33

namunalarida ham olqish birliklarining ijobiy istak mazmunini ifodalovchi birliklar
uchraydi.
MISOL:
Qumanıńda shay qaynasın,
Qazanıńda may qaynasın,
Tórińde bóbek oynasın,
Qutli bolsın toylarıńız.
Biz bunday parchalardan oila qurgan ikki yoshning turmush faravonligi,
uyida farzandlari oynab-kulib yurishini xalqimizning ezgu-niyatlarida ko’ramiz.
O’zbek va qoraqalpoq oilasi azaldan serfarzand bo’lishni orzu qilgani tufayli, yangi
oilaga ser farzand, serdavlat bo’lish istagi bilan bog’liq tilaklar bildiriladi.
Qoraqalpoq tilida buyruq mayli shakllari har xil uslubiy maqsadlarda foydalaniladi
va -sın,-sin shakli rasmiy uslubda qo’llanilishiga qaramay ba’zida istak mayli
shakllari -g?ay-gey bilan sinonim bo’lib keladi.
MISOL:
Qumanıńda shay qayna
g?ay,
Qazanıńda may qayna
g?ay,
Tórińde bóbek oyna
g?ay,
Qutli bolsın toylarıńız.
Qoraqalpoq tilida istak maylining -gay-gey shaklli turi olqish, ma’nosini ifodalab,
kelasi zamonda bajariladigan ish-harakatni ijobiy istak maznunida beradi. Xulosa
qilib aytganimizda, to’ylar bu inson hayot yo’lidagi muhim o’zgarishlar bilan
bog’liq bo’lgan turli shodiyono kunlarimizni o’zida mujassam etgan xalqimiz
xazinasidir, shunki bizga ota-bobolarimizdan meros bo’lib kelgan urf-odatlarimizni
kelajak avlodlarimizga yetkazishda, ularni ona vatanga muhabbat va sadoqat ruhin
da tarbiyalashimizda o’rni beqiyosdir.

34

Xulosa
Insonoyat jamiyati doimo rivojda bo’lib, u o’zgarib takomillashib boradi.
Turli tarixiy davrlarda va xilma-xil madaniyatlarda odamlar dunyoni o’zgacha
anglaydilar va qabul qiladilar, o’zlariga xos ravishda tasavvurlari va bilimlarini
hosil qiladilar. Biz hozirgi davrdagi mavjud muammolarga o’xshash bo’lgan
to’siqlarni o’tmishda odamlar qanday qilib yengib o’tganlarini o’rgana borib
o’tmishga savollar bilan murojat qilamiz, o’tmish bizga javob qaytaradi va shu
bilan o’tmish, hozirgi zamon va kelajak o’rtasida doimiy muloqot bo’lib turadi.
Madaniyat- jamiyatning mahsuli, ijtimoiy hayotning eng muhim jabhalaridan
biridir. Madaniyatsiz jamiyat bo’lmaganidek, madaniyat ham jamiyatdan
tashqarida mavjud bo’lmaydi. Murakkab ijtimoiy voqeiylik sifatida madaniyatning
o’ziga hos hususiyati shundaki, u insoniyat avlodlarining mehnati va bilimlarini
o’ziga singdirib oladi, saqlaydi va doimiy boyitib boradi. Madaniyat ijtimoiy
hayotning vorisligi, qadryatlarni to’plashi va ularni kelgusi avlodlarga yetkazib
berish bilan bog’liq bo’lgan sohalarni ifodalaydi. Ijtimoiy hayotnong tarkibiy qismi
sifatida madaniyatni jamiyatda tutgan o’rni, jamiyatning mazmuniga va tahlil
qilinayotgan ijtimoiy borliqning xususiyatga bog’liqdir. Ijtimoiy jarayon,
kishilarning, htti harakati, ya’ni sotsial faoliyati madaniy ideallarni, qadriyatlarni
normalarni qaror toptirilishi yoki barham berilishida vosita vazifasini, shuningdek
kishilarning ijtimoiy va shaxsiy munosabatlarining shaxslararo va guruhlararo
aloqalari shakli vazifasini ham bajaradi.
Madaniyat ijtimoiy hayotning tarkibiy va funksional jabhalarida ifodalanadi. Shu
jihatdan jamiyat madaniyatni vujudga keltiradi. Jamiyatda vujudga kelgan
madaniyat qanchalik murakkablashib boyib borsa, uning insonga va jamiyatga
ta’siri mukammallashib va nisbiy mustaqilligi kuchayib boradi. Masalan, antic
jamiyat allaqachon o’tmish, tarixga aylangan bo’lsa-da, uning madaniyati hozirgi
kunda o’z ahamiyatini saqlab kelmoqda yoki biz bu davr madaniyatini o’sha
vaqtdagiga nisbatan ko’proq bilamiz. Shuning uchun madaniyatga jamiyatning
mahsuli, faoliyat uslubi sifatida qaralsa-da, har bir jamiyatni u yoki bu konkret
36

madaniyatning shakllanish manba tarzda ham qarash mumkin. Shaxsning
komillikka erishuvini taminlashda jamiyatdagi mehnat madaniyatini rivojlantirish,
kishilarning siyosiy ongligini oshirish, ahloqiy va estetik nafosatni tarbiyalashda
madaniyatning tarkibiy qismlari, sohalari katta vazifani bajaradi. Shaxsni sotsial
jihatdan farqlanishga ko’ra insonning mehnat madaniyati, munosabat madaniyati,
ahloq madaniyati, badiiy tafakkur madaniyati, dunyoqarashi, ruhiy olami haqida
gapirish mumkin. Madaniyat ijtimoiy tuzilma sifatida ilmiy bilimlarni, tafakkurini,
axloqiy-estetik qadryatlarni, axloqiy-huquqiy nizomlarni, urf-odat va an’analarni
qamrab oladi. “Inson eng oily darajadagi tarixiy mavjudotdir. Inson tarixiy davrida,
tarixiy davr insonda mujassam’’ (N. Berdyayev). Negaki, har qanday davrning
hususiyati va darajasi madaniyat rivoji bilan o’lchanadi.
Kishining madaniy saviyasi qanchalik tor bo’sa u hamma yangiliklarga va “juda
eski” likka nisbatan shunchalik befarq bo’ladi. O’zining eski odatlari bilan
yashaydi. Dunyoqarashi tor bo’lib hamma narsaga shubha bilan qaraydi.
O’tmishning madaniy qadryatlarni va o’zga millatlar madaniyatlarni bilish, uni
saqlash, ko’paytirish, estetik qimmatlarini qabul qila bilishning rivojlanib borishi
madaniy taraqqiyotning eng muhim vositalaridan biri bo’lib hisoblanadi. Insoniyat
madaniyati rivojlanishi tarixi bu nafaqat yangi, balki eski madaniy qimmatlarini
izlab toppish tarixidir.Shuningdek, o’zga madaniyatlarni bilish, ma’lum ma’noda
gumanizm tarixi bilan qo’shilib ketadi. Xulosa sifatida shuni aytish kerakki,
jamiyat hayotidag imavjud muammolarni faqat iqtisodiy, siyosiy tadbirlar va
huquq- tartibotini mustahkamlash bilangina to’la hal qilib bo’lmaydi. Buning
uchun jamiyatning ma’naviy hayotini ham qayta qurish talab etiladi. “Manaviyat
yo’q joyda- degan edi birinchi prezident Karimov I.A- hech qachon baxt-saodat
bo’lmaydi”.

37

Foydalanilgan adabiyotlar
I. Rahbariy adabiyotlar.
1. I.Karimov. Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. T., “Ma’naviyat”, 2008.
II. Asosiy adabiyotlar.
1. Alaviya M. O’zbek xalq marosim qo’shiqlari. –T.: Fan, 1974.
2. Ashirov A. O’zbek xalqining qadimiy e’tiqod va marosimlari. –T., 2007.
3. Davlatov S. Qashqadaryo vohasi o’zbek to’y marosimlari folklori. Filol.
fanlari nomz.diss.avtoref. –T., 1996.
4. Sarimsoqov B. O’zbek marosim folklori. –T.: Fan, 1986.
5. Xudayqulova L., Jo’rayev M. Marosimnoma. O’zbek xalqining urf-odat va
marosimlari haqida qisqacha ma’lumot. –T., 2008.
6. Qosimov N. Xalq ijodiyoti sarchashmalari. Muloqot, 2001, 6-son.
7. Дaўқараев Н. Шығармаларының толық жыйнағы.–Н кис: ӛ
Қарақалпақстан, 1977.– Т. II.
8. Айымбетов Қ. Халық даналығы. – Н кис: Қарақалпақстан, 1988.
ӛ
9. Мақсетов Қ. Қарақалпақ халқының к ркем аўыз еки д ретпелери. –
ӛ ӛ
Н кис: Билим, 1996.
ӛ
10. Davlatov. S. O’zbek marosim va udumlarining etnohududiy xususiyatlari. T.
2018.
11. Sarimsoqov B. O’zbek marosim folklori. –T.: Fan, 1986
12. Нуржанов П . Ҳәзирги қарақалпақ романы поэтикасы ( Композициялық
ҳәм жанрлық - стильлик згешеликлери
ӛ ). – Н кис ӛ : Билим , 2008.
13. Есенов Ж . Шеберликтиң сырлары ( ҳәзирги қарақалпақ повестьлеринде
к ркем
ӛ психологизм проблемасы ). – Н кис ӛ : Қарақалпақстан , 1986.
14. Ismailov X. O’zbek to’ylari. –T.:O’zbekiston, 1992.

39

qabul qilingandan so'ng yuklangan

Купить