Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.4MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qoraqalpoq xalqining urf-odatlari va madaniy qadriyatlari

Купить
Mundarija Kirish ……………………………………………………………………2-4 I – BOB. Qoraqalpoq xalqining urf odat i v a madaniy qadriy at lari. 1.1 Madaniy qadriyatlar va ularning ijtimoiy ahamiyati……………….5-16 1.2 Oilaviy marosimlar, an’analar va urf-odatlar………………………17-19 II – BOB. Qoraqalpoqlarning xo’jalik , diniy v a t o’y -marosimlariga oid saqlanib qolgan marosimlari. 2.1 Qoraqalpoq marosim va nomarosim janrlari……………………….20-24 2.2 Qoraqalpoq xalqlarining nikoh to‘ylarida aytiladigan olqish va istak mazmunini ifodalovchi birliklari……………………………………………………25-28 X ulosa ………………………………………………………………….29-30 Foy dalanilgan adabiy ot lar …………………………………………….31 1 Kirish Mav zuning dolzarbligi. Qoraqalpoq xalqi o’zining boy ma’naviyati, milliy qadriyatlari va turli-tuman marosimlari bilan dunyo xalqlari madaniyatining taraqqiyotiga munosib hissa qo’shib kelmoqda. Yurtboshimiz ta’biri bilan aytganda “Agar jamiyat hayotining tanasi iqtisodiyot bo‘lsa, uning joni va ruhi ma’naviyatdir. Biz yangi O‘zbekistonni barpo etishga qaror qilgan ekanmiz, ikkita mustahkam ustunga tayanamiz. Birinchisi – bozor tamoyillariga asoslangan kuchli iqtisodiyot. Ikkinchisi – ajdodlarimizning boy merosi va milliy qadriyatlarga asoslangan kuchli ma’naviyat”, deydi Shavkat Mirziyoyev yig‘ilishda 1 . Zero, ma’naviyatda insonning iymoni, e’tiqodi, axloqi, hayotning ma’nosini qanday tushunishi, ichki dunyosi namoyon bo’ladi. Vatan, xalq oldidagi burchni anglash ham yuksak ma’naviyat belgisidir. Ma’naviy barkamol inson – o’zining savobli ishlari bilan kechirgan hayotidan rozi ketadi. Yurtboshimiz tomonidan ma’naviyatga berilgan bu ta’rif ma’naviyatning har bir inson hayoti uchun ham, butun jamiyat uchun ham hal qiluvchilik ahamiyatini aniq ko’rsatib turibdi. Ma’naviy at deganda biz odamlar ning ongida gi vatanparvarlik, xalqparvarlik tuyg’ularini, o’z millatining tarixiy merosini yaxshi bilish va hozirgi hayotda ulardan foydalanish, xalqning milliy tili, an’analari, tuyg’ularining e’zozlanishi, qalbga muruvvat, himmat, insof, adolat, oqibat kabi fazilatlarni jo qilishini tushunamiz. Insonning insoniyligi ma’naviy olamining tiniqligi va yuksakligi bilan o’lchanadi. Xalqimizning milliy ruhiyati va mentalitetini o’zida namoyon etgan marosim folklori ko’p asrlik badiiy tafakkur taraqqiyotini o’zida mujassam etgan ma’naviy qadriyatlar tizimi hisoblanadi. Marosim folklorining lokal xususiyatlari va tarixiy-tadrijiy rivojini tadqiq etish esa folklorshunoslarning dolzarb muammolaridan biridir. Chunki ularda xalqimizning shonli o’tmishi, urf-odatlari aks etgan. Ana shunday oltin meroslarimizdan biri to’y marosimi bilan bog’liq udumlardir. Ular o’ziga xos tabiatga ega bo’lib, hozirga 1 Shavkat Mirziyoyev. Ma’naviyatni yuksaltirish bo‘yicha yig‘ilishidan nutqi. 2021-yil. 19-yanvar. 2 qadar jonli holda saqlanib qolgan. Mustaqillik yillarida Qoraqalpoq xalqining badiiy merosi va folklor an’analarini tadqiq etish orqali ma’naviy qadriyatlarni tiklash masalasi kun tartibiga qo’yildi. Binobarin, Qoraqalpoq xalqining to’y marosimi bilan bog’liq urf-odatlar, jumladan, sovchilik bilan bog’liq udumlarni tadqiq etish ana shu jihatdan muhimdir. Mav zuning o’rganilganlik darajasi. Qoraqalpoq to’y marosimi folklorining o’ziga xos tabiati, janrlar tarkibi, tasnifi va badiiyati masalalari M.Alaviya, B.Sarimsoqov, N.Qurbonova, M.Jo’rayev, S.Davlatov, N.Quronboy eva, O.Ismoilova, L.Xudayqulova kabi folklorshunoslarning ishlarida tadqiq etilgan. To’y marosimi etnografiyasi G.P. Snesarev, V.N. Basilov, X.Ismoilov, A.Ashirov, A.Qayumov, G.Tosheva kabi olimlar tomonidan o’rganilgan 1 . Shuningdek, N.N.Tursunov, A.Qurbonov, Q.Panjiyev kabi bir qator olimlarning ishlarida ham to’y marosimi udumlari tahlilga tortilgan. Ammo xalq dostonlarida sovchilik bilan bog’liq udumlar filologik jihatdan tahlil qilinmagan. Bundan tashqari bugungi kunda Qoraqalpog’istonda saqlanib qolayotgan urf-odatlarni o’z tadqiqotlarida yozib qoldirgan olimlardan Sagdullayeva. J, Jumanazarov. U, Ayimbetov. Q, Maqsetov. Q larning ishlari beqiyosdir 2 . Mav zuning maqsad v a v azifasi . Ishning asosiy maqsadi hozirgi kunda ham saqlanib kelinayotgan to’y marosimi udumlari, jumladan, xalq dostonlarida sovchilik bilan bog’liq marosimlarning badiiyatini tadqiq etishdan iboratdir. Mazkur tadqiqotda quyidagi vazifalarni hal qilish ko’zda tutilgan: – Qoraqalpoq xalqining urf odati va madaniy qadriyatlarini o’rganish ; – Madaniy qadriyatlar va ularning ijtimoiy ahamiyatini yoritib berish; – to’y marosimi folklorining janrlar tarkibini tasnif qilish; – Qoraqalpoq xalqlarining nikoh to‘ylarida aytiladigan olqish va istak 1 Alaviya M. O’zbek xalq marosim qo’shiqlari. –T.: Fan, 1974. // Ashirov A. O’zbek xalqining qadimiy e’tiqod va marosimlari. –T., 2007. // Davlatov S. Qashqadaryo vohasi o’zbek to’y marosimlari folklori. Filol. fanlari nomz.diss.avtoref. –T., 1996. // Ismailov X. O’zbek to’ylari. –T.:O’zbekiston, 1992. // Sarimsoqov B. O’zbek marosim folklori. –T.: Fan, 1986. // Xudayqulova L., Jo’rayev M. Marosimnoma. /O’zbek xalqining urf-odat va marosimlari haqida qisqacha ma’lumot/. –T., 2008. // Qosimov N. Xalq ijodiyoti sarchashmalari. Muloqot, 2001, 6-son. 2 Дaўқараев Н. Шығармаларының толық жыйнағы.– Нӛкис: Қарақалпақстан, 1977.– Т. II. – 355 б.; Айымбетов Қ. Халық даналығы. – Нӛкис: Қарақалпақстан, 1988. – 492 б.; Мақсетов Қ. Қарақалпақ халқының кӛркем аўыз еки дӛретпелери. – Нӛкис: Билим, 1996. – 340 3 mazmunini ifodalovchi birliklarini o’rganish; – dostonlardagi sovchilik bilan bog’liq aytimlarning o’ziga xos tabiatini o’rganishdir. Kurs ishining t ark ibiy tuzilishi Kirish, ikkita bob, to’rtta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 4 I – BOB. Qoraqalpoq xalqining urf odat i v a madaniy qadriy at lari. 1.1 Madaniy qadriy at lar v a ularning ijt imoiy ahamiy at i Mustaqillik sharofati bilan Qoraqalpoqiston Juqori Kengesi asosida manaviyat ishlari ustuvor sohaga va rahbarlarning bosh vazifasiga aylantirildi, vatanimizda xalqaro tadbirlar, ulug’vor ishlar amalga oshirila boshlandi. Respublikamizda ajdodlarimiz merosiga tayangan yangi milliy madaniyat maydonga chiqdi. Bu madaniyatningistiqboli, yo’llari oydinlasha bordi. XXI asr - madaniyat asri bo’ladi, degan fikr madaniyatshunoslar qalbiga nur sochib, iliqlik olib keldi. XX asr oxirida madaniyat navbahori yaqinlashayotganiga ishonch hosil qildik.Xo’sh, nima uchun XXI asr aynan madaniyat asri bo’lmogi kerak? XXI asrni ‘Texnika asri’, ‘Iqtisodiyot asri’, ‘Kimyo asri’, ‘Atom asri’, ‘Elektronika asri’, ‘Kompyuterlar asri’, ‘Informasiya asri’, ‘Kosmos asri’ (o’zga koinotlarni o’zlashtirish asri), deyish ham mumkin-ku! Albatta, mumkin. Chunki bular XX asr taraqqiyotida muhim o’rin tutishi, tabiiy. Biroq insoniyat muhim hodisa - narsaga bosh masala sifatida qarab unga alohida e'tibor berishga intilinadi. XX asr saboqlari bizga shundan dalolat bermoqdaki, XXI asrda madaniyat inson uchun eng zarur hodisaga aylandi. ‘Nega’, endi boshlangan asr aynan madaniyat asri bo’lishi kerak?’ degan savolga quyidagicha javob berishga harakat qilamiz: 1. Madaniyatsiz jamiyat rivojlana olmaydi. Madaniyatning tarkibiy qismlari bo’lmish - ilm, fan, ma'rifat taraqqiyot negizidir.Yo’l, bino, zavodlarni qurish uchun, eng avvalo, yaratuvchilarga yuksak madaniy saviya, intellektual salohiyat, bilim, tarixiy tajriba, ilm-fan yutuqlari zarur bo’ladi.Savodsiz, uqimagan odam xech bir sohani rivojlantira olmaydi. Madaniy saviyasi past bo’lgan arxitektor hech qachon yaxshi loyiha yaratolmaydi, bilimsiz quruvchi, qulay va go’zal bino ko’ra olmaydi. Iqtisodiy taraqqiy etish uchun xam bilim, ilm-fan, tarbiya kerak bo’ladi 1 . Demak, moddiy va iqtisodiy taraqqiyotga erishish uchun ulkan madaniy zamin kerak. Shuning uchun bo’lsa kerak ‘madaniyat nima?’ deb so’ralganda, eng avvalo, madaniyat bu - insoniyatning rivojlanish darajasi deyiladi! 1I.J a bborov.«O‘ z b e kx al q i et nogr a f iy a s i». T . : «O‘q it uv c h i»,1994. B.15. 5 2. Madaniyat barcha sohalarda ravnaq topmasa - inson hayoti farovon bo’lmaydi. Madaniyat - bu faqatgina hayotning bir sohasi emas. U faqat ilmu fan, ma'rifat, din, adabiyot, san'at, ijod, ijobiy an'analar kabilar bilan cheklanib qolmaydi. Madaniyat inson hayotining barcha sohalarida namoyon bo’ladi va u barcha sohalarga zarur: siyosiy sohaga - siyosiy madaniyat, yuridik shaxslar va tartibni saqlash xodimlariga - huquqiy madaniyat, tabiatni saqlash uchun - ekologik madaniyat, ishlab chiqarishda ishilab chiqarish (mexnat madaniyati), qishloq. Xo’jaligida - agro madaniyat, aholining bo’sh vaqtini o’tqazishda - dam olish madaniyati, uy-ro’zgorda - turmush madaniyati, kundalik hayotda - kiyinish madaniyati, muomala madaniyati, so’zlashganda - nutq madaniyati, aholini sog’lomlashtirishda - jismoniy madaniyat va tabobatda - davolash madaniyati va hokazo madaniyatlar zarur. Barcha kasb a'zolari yuksak madaniyatli bo’lishga intiladi. Agar rahbarda - boshqaruv madaniyati, militsiya xodimida - axloqiy madaniyat, sotuvchida - muomala madaniyati, tibbiyot xodimida - davolash madaniyati, o’qituvchilarda ma'naviy madaniyat bo’lmasa, bu kasb egalari jamiyat taraqqiyotiga o’z xis salarini qo’sha olmaydilar 1 . Madaniyati bo’lmagan ishchining mahsuloti ham hech kimga kerak bo’lmay qoladi. Madaniyati bo’lmagan soha, ish, faoliyatning inson uchun foydasi kam. Inson hamma soha yordamida madaniyatli bo’lishga intiladi. Shuning uchun bo’lsa kerak, madaniyat atamasiga izoh berilganda: ‘Madaniyat - bu insoniyat tomonidan yaratilgan barcha moddiy va ma'naviy boyliklar yig’indisi’ deyiladi 2 . XXI asrda madaniyatdan, ya'ni insoniyat tomonidan yaratilgan moddiy va ma'naviy boyliklardan foydalanish uchun keng imkoniyatlar mavjud. 3. Madaniyatsiz kelajakda - vahshiylik rivojlanadi. Agar, jamiyatda texnika, iqtisodiyot, kimyo, atom, elektronika, informatika rivoj topsa- yu, biroq, kishilar o’rtasida odob-axloq, e'tiqod, mehr-muruvvat, izzat- hurmat, qadr-qimmat kabi fazilatlar yuqolib borsa, bunday jamiyat tanazzulga yuz tutadi. Moddiy, iqtisodiy rivojlangan jamiyat ko’rsagu, biroq, unda odamlar bir-birini aldashsa, bir-birini 1 Davlatov. S. O’zbek marosim va udumlarining etnohududiy xususiyatlari. T. 2018. B. 63. 2 Ashirov. A. O’zbek xalqining qadimiy e’tiq va marosimlari. T. 2007. B. 87. 6 tunashsa, bir-biriga zo’ravonlik ishlatsa ota o’z bolalari bilan kelishmasa, aka- ukalar bilan urishsa, mol, pul, amal talashib, odamlar bir-birlarini o’ldirishgacha borishsa, bunday jamiyatda yashash qiyin bo’ladi. Ma'naviyati puch arboblarning qo’lida fan va texnika ezgulikka xizmat qiladimi yoki yovuzlikkami? Ahloqsiz odamlar ilm-fan natijalaridan qanday foydalanishi mumkin?Iqtisod taqdiri hudbinlar qo’liga tushsa, u kimga xizmat qiladi? Informatika va kompyuter sistemasi yomonlar qo’liga tushsa-chi? Madaniyatsiz va ma'naviyatsiz jamiyatda aynan shunday bo’ladi. Shu sababli bizga eng avvalo ahloqiy Madaniyat lozim. Bular barcha soha taraqqiyotiga zamin, poydevor bo’lmog’pi darkor. Xo’sh, jamiyatdagi odamlar odobli, ahloqli, mehr- muruvvatli, farosatli, halol, adolatli bo’lmog’i uchun nima qilmoq kerak? Avvalo,kishilarda bu ahloqiy fazilatlarni, shakllantiruvchi madaniy - omillar - ilm, ma'rifat, adabiyot, san'at, din, mafkura kabilar taraqqiyotiga alohida e'tibor berib, ulardan samarali foydalanmoq zarur. 4. Madaniyat yetishmagan joyda tinchlik yo’qoladi, hayotdayovuzlikka qarshi ezgulik, yomonlikka qarshi yaxshilik, zulmatga qarshi ziyokorlik doimiy kurash olib borgan. ‘Jaholatga qarshi ma'rifat’, degan edi Prezidentimiz.YUNESKOning Toshkentdagi sessiyasida ko’tarilgan asosiy g’oya - ‘Urushga qarshi madaniyat!’ bo’ldi. Darhaqiqat,urush bo’lgan joyda qonlar to’kiladi, tinchlik yo’qoladi, dehqonchilik va ishlab chiqarish to’xtaydi. Urush bo’lgan joyda ochlik hukm suradi, odamlar ko’payishi o’rniga kamayadi, urush bo’lgan joyda bolalar o’qishni tashlaydilar, ma'rifat inqirozga, ilm-fan tanazzulga uchraydi.Xullas, jamiyat olg’a siljish o’rniga orqaga ketadi.Urush bo’lgan joyda madaniyat jonsizlanadi.Va, aksincha, madaniyat gullaganda, urushning urug’i quriydi. Urush tufayli gul vodiylar - cho’lga, shaharlar – harobaga, davlatlar - vayronaga, xalqlar bir-birining quliga aylanadi.’Bizning umumiy sivilizatsiyamizning ajralmas qismi bo’lgan bu ko’hna zamindagi tarixiy madaniy yodgorliklarga urush tufayli yetkazilgan zararni aniqlash qiyin’ - degan edi Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov. Madaniyat tufayli cho’llar - gulistonga, harobalar – bog’larga, vayronalar - shaharlarga aylandi. Madaniyatga intilgan yurtda hiyobonlar, saylgohlar, oyingohlar, tomoshagohlar, san'at saroylari, ziyoratgohlar, maktablar, madrasalar, 7 kutubxonalar, madaniyat markazlari paydo bo’ladi. Demak, urush bo’lmasligi uchun madaniyatni rivoj toptirmog’imiz kerak. Insoniyat endi madaniyat vositasi bilan urushning oldini olishga, tinchlikni saqlashga, xalqlar o’rtasida do’stlik aloqalarini mustahkamlashga intilishi darkor. Turli mamlakatlar bir-birini chegarasidan harbiy qurol bilan emas, o’z madaniyati, san'ati, ijodi bilan kirishga imkoniyatlar yaratilishi lozim. XXI asrda insoniyat o’tmish saboqlaridan to’g’ri xulosa chiqarib, yovuzlik o’rniga ezgulik g’oyalari, miltiq o’rniga foto, video apparaturalari, harbiy mashqlar o’rniga teatr tomoshalari, qon o’rniga rang tasvir jilolari, o’q ovozlari o’rniga musiqa ohanglari, jangchilar to’qnashuvlari o’rniga sport musobaqalari, pushka, artelleriya o’kdori o’rniga bayram mushakbozliklari osmonni charog’on etishiga erishmogi kerak. Dunyoni urush bilan emas, madaniyat bilan egallash lozim. Xalqlar bir-birining vataniga dushman sifatida emas, balki do’st sifatida, bosqinchi emas, balki mehmon sifatida, harbiy kiyimda emas, balki sayyoh libosida borishi lozim bo’lmokda. Xullas, madaniyat urushga qarshi asosiy vosita bo’lishi kerak. Madaniyat urush bo’lmasdan oldin, unga qarshi kurashishi lozim. Eng muhimi madaniyat urush g’oyasining tug’ilishiga yo’l qoymasligi zarur.Shuning uchun YUNESKO ijroiya komitasining Toshkentda o’tgan sessiyasida ‘2000 yil dunyoviy tinchlik yili’ deb e'lon qilish tavsiya etildi. 5. Ma'naviy madaniyatsiz insoniyat o’zligini yuqotadi. Insoniyat qanchalik taraqqiy etsa, unga shunchalik yuqori darajadagi ma'naviyat kerak bo’ladi. Insonga moddiy madaniyatdan ham ko’proq ma'naviy madaniyat zarur. Insonda ma'naviyat borligi uchun u hayvonot dunyosidan ajralib turadi. Ma'naviyatsiz insonni hayvondan farqi qolmaydi. Inson o’z vujudiga quvvat beruvchi moddiy oziq bilan bir qatorda o’z ruhiga kuch beruvchi ma'naviy ozuqa ham olib turishi zarur. Ma'naviy ozuqani inson nafaqat tabiat go’zalligidan, balki o’z qo’li bilan yaratgan moddiy madaniyatdan ham oladi. Inson ma'naviy quvvatni adabiyot (ilmiy manbalar, she'riy va nasriy asarlar), san'at (musiqa, teatr, kino, rangtasvir, amaliy ijod kabilar), xalq ijodi, milliy marosim, bayram kabilardan oladi. Odamning qorni to’q bo’lsa-yu, ongi va qalbi ‘och’ bo’lsa, u to’la ma'nodagi inson bo’la olmaydi. 8 Agar miya oziqi - bilim, ilm, fan bo’lsa, qalb oziqi - nafosat, san'at, adabiyot kabilardir. Insonda miya va qalb oziqlana boshlasa, u ma'naviy kamol topa boshlaydi. Ma'naviy ravnaq.topmasdan madaniyatli bo’lish mumkin emas. Chunki, ma'naviyatsiz madaniyat yuk. Ularni bir-biri dan ajratib bo’lmaydi.Ma'naviyatsiz madaniyat - jonsiz tana. Ma'naviyat - madaniyatning mazmuni, ma'nosi. Madaniyat esa ma'naviyatning shakli, ko’rinishi. Madaniyatni xarakatga keltiradigan kuch - ma'naviyatdir. Ma'rifat esa ma'naviyatga olib boradigan yo’l, vositadir. Demak, madaniyatli jamiyat ko’raylik desak, eng avvalo, ma'rifat va ma'naviyatga diqqatimizni jalb qilmog’imiz lozim. Shu sababli Vatanimizda mustakillikka erishganimizdan so’ng, XXI asr bo’sag’asida ma'naviyat va ma'rifatga katta e'tibor berildi. Ikki asr o’rtasi - ‘2000 yil - xalqaro dunyoviy tinchlik yili’ deb e'lon qilinishi insoniyatni XX asrdan XXI asrga o’tishi uchun ‘madaniy ko’rik’ bo’ldi. Mustaqil Qoraqalpoqistonda bajarilayotgan tarixiy ishlar XXI asr madaniyati uchun munosib poydevor bo’la oldi. Endilikda bu mustahkam poydevor ustida baquvvat madaniyat binosi bunyod etilmoqda. Madaniyat insoniyatni urush dahshatlari, ‘rivojlangan yovuzlik’, tubanlik, axloqsizlik, ma'naviy qashshoqlikdan qutqazib, ajdodlarimiz merosidan kengroq, foydalanish, jamiyatni ma'naviy sog’lomlashtirish, hayotimizning barcha sohalarini ravnaq ettirish, aholini ruhan, jismonan kamol toptirish, turmushni farovon qilish kabi ulug’vor ishlarga keng imkoniyatlar yaratishga ko’mak beradi. Shu sababli Prezidentimiz ‘kirib kelayotgan XXI asrda dunyoni madaniyat va ma'rifat qutqazadi’ deb ta'kidlagan edi. An'anaviy xalq madaniyatining mohiyati va xususiyati. Tarixiy ma'naviy qadriyatlarni tiklash millatni tiklash demakdir 1 . Xalq ma'naviyati an'analarini tiklash bu boradagi muhim ishlardan biridir. Chunki an'anaviy xalq madaniyati ajdodlarimiz merosini tarkibiy qismi sifatida ijtimoiy-tarixiy taraqqiyot tarixida muhim o’rin tutib kelgan va hozirgi davrda ham jamiyatni ma'naviy kamol toptirishda katta ahamityaga ega. Respublika mustaqillikka erishgach, milliy meroslarni tadqiq qilishga keng yo’l ochilishi 1 Ashirov. A. O’zbek xalqining qadimiy e’tiq va marosimlari. T. 2007. B. 91. 9 natijasida sho’rolar davrida ta'qiqlangan tarixiy meros, ma'naviy qadriyatlar, xalq madaniyati an'analari va ulardan foydalanish masalalariga doir qator izlanishlar paydobo’la boshladi.I. Jabborov, M.Imomnazarov, N. Komilov kabilar diqqatga sazovordir. Shuningdek, xalq turmushi, ijodi, san'atini o’rganishda folklorshunoslar, etnograflar va pedagoglar ham faollik ko’rsata boshlashdi.An'anaviy xalq madaniyati - etnoslarning tarixiy ma'naviy ehtiyojlari asosida vujudga kelgan, ularning aqliy ijodiy faoliyati natijasida taraqqiy etgan ming yilliklar mobaynida ajdodlar fikrlari, tajribalari, orzu-istaklari, an'analari va qadriyatlarini o’zida birlashtirgan, avloddan-avlodga o’tib, asrlar osha sayqallanib,murakkablashib borgan bebaho meros hamda jamiyatimizni axloqiy sog’lomlashtiruvchi va insonparvarligini barqaror etuvchi xalqning ma'naviy kamol topishiga xizmat qiladigan muhim omil. An'anaviy Qoraqalpoq xalq madaniyatiga yaxlit ijtimoiy ma'naviy xodisa, xalq turmushi ning tarkibiy qismi sifatida qarash madaniyatshunoslik fani dorasida ‘Etnomadaniyat konsepsiyasi’ni yaratishga yordam berdi. Bu konsepsiya xalq madaniyatini yaqinroq tushunishida imkoniyat yaratadi. ‘Etnomadaniyat’ tushunchasi tarixiy jarayonda urug’, elat, millat madaniyatini shakllanishi va rivojlanishini aks ettiradi. ‘An'anaviy xalq madaniyati’ tushunchasi esa aynan antik madaniyatning tarixiy jarayonida shakllangan, sinalgan va an'anaga aylangan avloddan-avlodga meros bo’lib o’tayotgan muhim qismi sifatida namoyon bo’ladi. Agar etnomadaniyatning tarixiy-madaniy xususiyatlarini belgilaydigan bo’lsak, u quyidagilardan tashkil topishi mumkin: a) etnos tabiiy a tarixiy ma'naviy ehtiyoj asosida vujudga keladi; b) o’z moxiyati va xususiyati, mazmuni va shakliga ega bo’lib, boshqa hayotiy sohalar bilan chambarchas bog’lanib ketadi; v) xalq hayotida o’z o’rnini topib, turmushning tarkbiy ajralmas qismiga aylanadi; g) ma'naviy-tarixiy ehtiyoj sifatida avloddan-avlodga meros bo’lib o’tadi va davrlar osha taraqqiy etadi; 10 d) jamiyatning barkamol bo’lishaga xizmat qiladi; Etnoma daniyat asosiy ko’rinishlari (shakllari). An'anaviy xalq madaniyatini yaxlit va ko’p qirrali hodisa sifatida o’rganish, uning tuzulishi, asosiy ko’rinishlari, shakllarini aniqlash muhim ahamiyatga ega. Shu bois biz entomadaniyat evolyutsiyasi va umum qabul qilingan ‘madaniyat’ tasnifidan kelib chiqib, xalq madaniyatning asosiy sohalarini aniqlashga intildik. Xalq madaniyatini asosiy ko’rinishlarini aniqlash natijasida o’ziga xos xususiyatlari va tavsifiy belgilarini aniqlash xam katta ilmiy qiymatga egadir. Oilaviy marosimlar. Ma'lumki, oilaviy marosimlar Qoraqalpoq xalq an'analarining asosiy va muhim qismini tashkil etadi. Oilaviy marosimlarning ko’pi bolalar hayotidagi muhim voqealarga bag’ishlangani uchun ham yoshlarning ma'naviy kamol topishida muhim o’rin tutadi. Ma'lumki, Qoraqalpoq xalqi – toyparast xalq. U toy qilaman, dasturxon yozib, el duosini olaman, boshqalarni quvonchimga sherik qilaman degan maqsadda yashaydi.Shuning uchun toy Qoraqalpoq millati hayotida muqaddas hodisa hisoblanadi. Biroq, sovet davrida Qoraqalpoq oilaviy marosimlarini bir qismi ta'qiqlandi, ta'qiqlash mumkin bo’lmaganlari (masalan, ‘Nikoh toyi) yangicha umumsovet an'analari asosida o’zgartirila boshlandi. Mustaqillik sharoitida bu holatlarni to’g’rilash maqsadida oilaviy marosimlarning asosiy tadbirlari, chunonchi,’ismlash’ odati, ‘chilla’ udumlari, ‘soch toyi’, ‘tish toyi’,’ pik toyi’ ‘sunnat toyi’, ‘muchal yoshi’, ‘nikoh toyi’ kabilarni tiklash uchun yo’l ochildi. Oilaviy qadriyatlarning tiklanish jarayoni milliy-ma'naviy tiklanish jarayonida ham muhim hodisa bo’ldi. Ammo hozirga bozor iqtisodiyoti sharoitida, bir iqtisodiy xolatdan ikkinchisiga o’tish paytida oilaviy marosimlarga oid muammoli xodisalar ham ko’zga tashlanmoqda. Masalan, ko’pgina iqtisodiy baquvvat oilalar va dabdabali, haddan tashqari ko’p xarajatlar bilan isrofgarchilikka yo’l qoyib, toy o’tkazsalar, kam xarajatli Oilalar bolalarning rizqini qiyib, qarzga botib toy qilish ko’pgina marosimlar, masalan, ‘Beshik toyi’, ‘Sunnat toyi’ oila, qo’ni-qo’shni va qarindoshlar o’rtasida o’tkazilishga o’rniga, dabdabali bayramga aylantirib yuborilmoqda. Oddiy mehnatkash xalq ommasi madaniy-ijodiy faoliyat bilan asosan ishdan tashqari, ya'ni 11 bo’sh vaqtida mashkul bo’ladi. Endilikda hanuzgacha deyarli o’rganilmagan an'anaviy dam olish madaniyatiga alohida e'tibor berish lozim bo’lmoqda. Shu sababli xalq orasida mavsumiy dam olish an'analari (‘Gul sayli’, ‘Suv sayli’, ‘Tog’ sayli’, ‘Bog’ sayli’, ‘Gap-gashtak’ kabilarga hamda turli tarixiy jarayonlarda madaniy-ma'rifiy hordiq chiqarish maskanlari (Erkaklar uyi, Otashxona, Iygoq, Choyxona kabilar) tajribasi diqqatga sazovordir. An'anaviy xalq madaniyati va uning asosiy ko’rinishlari (xalq donishmandligi, e'tiqodi, pedagogikasi, an'analari, ijodi, dam olish madaniyati, oyinlari kabilar) insoniyatning tarixiy ehtiyojlari asosida vujudga kelib, xalq qayotida o’zining munosib o’rnini topgan, avloddan-avlodga meros sifatida o’tgan, takomillashib,ijtimoiy taraqqiyotda muhim o’rin tutgan. Ular hozirgi zamonda ham jamiyatni ma'naviy kamol toptirish uchun muhim omil sifatida xizmat qiladi. Shuning uchun ajdodlarimizning bu merosini yanada chuqurroq o’rganishimiz, tiklashimiz va kamol toptirishimiz uchun aql va kuch g’ayratimizni ayamasligimiz lozim 1 . Xullas, asrlar osha shakllanib, avloddan-avlodga ma'naviy meros sifatida o’tib, rivojlanib kelgan urf-odatlar, marosimlar va bayramlarni saqlamasdan milliy tiklanish jarayonini amalga oshirish qiyin. Shu sababli bu borada jiddiy ilmiy amaliy ishlarni amalga oshirish lozim. Jumladan, respublika, viloyat, tuman, shahar darajalarida: 1. Xalq an'analrini o’rganish ilmiy markazi, labaratoriyaisini tashkillashtirish samarali natijalar berishi mumkin. 2. Milliy an'analarni saqlash, tiklash va rivojlantirish kengashlarini tuzish maqsadga muvofiq bo’ladi. Bu jamoalar milliy an'analar muammolarini muntazam ravishda qal qilib borishga o’z hissalarini qo’shib boradilar. Xalq madaniyatiga oid muammolar. Ma'lumki, qayot uz joyida bir maromda turmaydi. Taraqqiyot xoxlaymizmi-yo’qmi, oldimizga muayyan muammolarii qoyib turadi. Albatta, ijtimoiy- ma'naviy soxalarning biri - xalq an'analari doirasida xam yutuqlar bilan birga o’ziga xos muammolar mavjud. Ma'naviyat sohasida vujudga kelayotgan 1 Қалбаева Гулпаршын Сарсенбаевна. Қорақалпоқ халқ афсоналари (генезиси, жанрий хусусиятлари, таснифи). Дисс. T. 2019. B. 43. 12 muammolarni hal qilmasak,ular borgan sari kattalashib va murakkablashib boraveradi va taraqqiyotga to’sqinlik qiladi. quyida ma'naviyat sohasining eng muhim muammolariga to’xtalamiz. Birinchi muammo: madaniyat amaliyotini ravnaq toptirish uchun, eng avvalo, bu sohaning ilmini rivojlantirish lozim. Shunday qilsak, madaniyat ilmi bu soha amaliyotida vujudga kelgan muammolarni aniqlash va hal qilishga ko’mak beradi. Gap shundaki, madaniyat muammolarini bevosita tadqiq.etadigan maxsus markaz xozirgacha respublikamizda yo’q. Bu soxaga yaqin tashkilotlar, muassasalar (masalan, Respublika ma'naviyat va ma'rifat kengashi markazlari, Respublika madaniy-ma'rifiy ishlar va xalq ijodi ilmiy-metodik markazi, ta'lim markazi. San'atshunoslik instituti, Til va adabiyot instituti va boshqalar) asosan o’z yo’nalishida tashkiliy va targ’ibot ishlari, milliy g’oya va mafkura, ma'naviyat targ’iboti masalalari, san'at, adabiyot, til, xalk, ijodi boyicha xususiy tadqiqotlar bilan mashg’ul bo’lib, ular bevosita madaniyat muammolari bilan maxsus shug’ullanmaydilar. Bu ish ularning vazifalariga kirmaydi xam. Xullas, madaniyatning umumiy va o’ziga xos muammolari bilan shuqullanadigan maxsus ilmiy-tadqiqot markazi tuzilsa, u xalq madaniyatining amaliy ravnaq topishiga xizmat qilgan bo’lar edi.Ikkinchi muammo: ma'naviyatning moddiy zaminini mustaqkamlash bilan bog’liq. Ayonki, madaniyatsiz (chunonchi, uning tarkibiy qismlari - ilm, fan, ma'rifat, axloq, din, san'at kabilarsiz) moddiy hayotni taraqqiy etishi qiyin bo’ladi. Xullas, an'anaviy xalq madaniyatini saqlash, tiklash va kamol toptirish uchun quyidagi poqg’onalarda ish olib borish lozim: 1.Xalq madaniyati durdonalarini tarixiy-ma'naviy meros sifatida, asl qolida, an'anviy shaklda asrash; 2.Zamonaviy (jumladan, boshqa xalqlardan o’tgan) madaniy shakllarni an'anaviy unsurlar hisobiga boyitish; 3. Xalq an'analari asosida o’ziga xos zamonaviy, milliy madaniyati shakllarini bunyod qilish; 13 4. Kelajakda xizmat qiladigan, istiqbolli, yangi etnomadaniyat durdonalarini yaratilishi uchun sharoitlar hozirlash. Mazkur jarayon an'anaviy xalq madaniyatini keng ko’lamda taraqqiy ettirishga samarali xizmat qiladi. Madaniyat- inson jamiyati yaratgan va jamiyat rivojining ma’lum darajasini ifodalovchi moddiy va manaviy mahsulotlar, qadriyatlar majmui. Sotsiologiyada ,,madaniyat’’ tushunchasi matematikadagi ,,sonlar’’ fizikadagi ,,gravitatsiya’’ ximiyadagi ,,modda’’ tushunchalari kabi muhim ahamiyatga ega. Madaniyat insonlarning faoliyati natijalarining majmui o’laroq, o’zida ikki holatni, ya’ni madaniy statikani va madaniy dinamikani, binobarin madaniyatnin g o’zgaruvcha nligini mujassamlashtiradi. Bizga malumki sotsiologiyada ,,madaniyat’’ va ,,jamiyat’’ atamalari tez-tez uchrab turadi. Shuning uchun ham, ular bir-biriga chambarchas bog’liq. U hoh moddiy, hoh ma’naviy boylik bo’lsin, insonlar tomonidan ularning aqli, ongi, mehnati, zahmati evaziga bunyod bo’ladi. Mana shunday buyuk madaniyatni yaratuvchi insonlar jamoani tashkil etadi, jamoa esa, o’z-o’zidan jamoani yaratadi. Demakki, madaniyat mana shu jamiyatda yashovchi odamlarning turmush tarsi, faoliyati, urf-odati, marosimlari, rasm-rusumlari va albatta, ular yaratayotgan moddiylikka aloqador tushunchadir 1 . Jamiyat esa, mana shu madaniyatni tan olgan, shu madaniyatga hissa qo’shuvchi individlarni bir-biriga o’zaro bog’lab turuvchi vositadir. Demak madaniyat jamiyatsiz,jamiyat esa madaniyatsiz bo’lishi mumkin emas. Agar madaniyat bo’lmasa, insonlar bir-birini anglamagan bo’lardi. Bola tug’ilgandanoq, chaqaloqligidanoq o’zi tug’ilgan va katta bo’layotgan madaniyatni anglay boshlaydi. Kattalar bolani ana shu muhitga yetaklaydi, o’sha jarayonlarning ba’zan sababchisiga, ishtirokchisiga aylantirib qoyadi. Ota-onalarning yoki bolaga mas’ul odamlarning barcha hatti harakatlari bolada o’z aksini ko’rsata boshlaydi. Bola ularni tushunishga, anglashga, o’zi mustaqil tarzda harakat qilishga urinadi. Unda hulq- atvorning ilk ko’rinishlari kurtak yoza boshlaydi. U yashayotgan muhit, odamlar, talim- tarbiya, madaniyat va boshqa ko’plab tasirlar bolaning miyasida 1 Xudayqulova L., Jo’rayev M. Marosimnoma. /O’zbek xalqining urf-odat va marosimlari haqida qisqacha ma’lumot/. –T., 2008. 14 yangi g’oyalarni keltirib chiqaradi. U o’z-o’zidan jamiyatdagi meyorlarni, madaniyatni ongiga singdira boshlaydi. Lekin keyinchalik uning fikrlashi bilan uni tarbiyalagan insonlar yoki ota-onalarning fikrlash darajasi bir-biridan keskin farq qila boshlaydi. Xo’sh, nima uchun? Chunki jamiyatning rivojlanib borishida meyorlar o’zgaradi, madaniyat ham, qonun-qoidalar ham o’zgaradi. Buning natijasi qanday bo’lishi mumkin? Natijada, madaniyatlar to’qnashuvi, ya’ni ziddiyat yuzaga keladi. Katta yoshlilar va o’smir yoshlar o’rtasidagi keskin farqlar ularni ziddiyatga olib boradi. Qanday qilib? Axir o’sha bolani tarbiyalagan, unga ta’lim, unga yo’l-yo’riq ko’rsatgan, uni madaniyatga yo’naltirgan o’shalarning o’zi ediku. Nega endi bola ozi o’sgan muhitdan tonayapti yoki boshqacha qilib aytganda, qoniqmayapti? Madaniyat hamisha o'zgarib turadi, u rang-baranglik hususiyatiga ega.Zamon o’zgarishi bilan odamlarning fikrlashlari, dunyoqarashlari ham o’zgaradi. Lekin zamonning o’zgarishi katta yoshli ,,xukmron qatlam’’ga o’z tasirini o’tkaza olmaydi. Shuning asosida ular hamisha o’z qarashlarini to’g’ri deb baholaydilar. Yoshlarning hatti harakatlari va qabul qilgan madaniyati ular uchun ,,deviantlik’’ holati hisoblanadi. Yoshlar esa ,,hukmron qatlam’’ning qonun-qoidalaridan, meyorlaridan chetga chiqqan holda o’z dunyolarida, o’z qonun- qoidalariga va meyorlariga amal qilgan holda yashashni maqul ko’radilar. Kattalarning ularga o’z hukmronligini o’tkazmoqchiligi yoshlar uchun ,,deviantlik’’ hisoblanadi 1 . Har ikki holatda ham, aslida, jamiyatdagi normal holat chunki hamma narsa vaqti soati yetganda eskiradi va ularning o’rnini yangi turmush tarzi, yangicha hayot, yangi madaniyat, yangiqonun-qoidalar egallaydi. Bu almashinuv jarayoni jamiyat rivojini ta’minlaydi. Lekin ,,hukmron qatlam’’ning ,,quyi qatlam’’ga o’tkazadigan tazyiqlari yohud keskin choralar qo’llanishi ,,quyi qatlam’’ning isyoniga, haqiqatan ham, ,,og’ish’’ holatlariga olib kelishi uchun. Bu esa jamiyatdagi mavjud meyorlarni va doimiy normallikni o’zgartirib yuborishi va jamiyatdagi keskin burilishlarga, qaltis 1 Sarimsoqov B. O’zbek marosim folklori. –T.: Fan, 1986. B.42. 15 vaziyatlarga olib borish ehtimoli mavjud. Aslida bu juda kamdan kam holatlarda uchraydigan holatlardir. Lekin bu holat bir tekisda ketayotgan jamiyat hayotining osuda tizimlariga tasir ko’rsatishi mumkin. Masalan, ota-ona farzandiga ko’chaga chiqishidan oldin qanday kiyinish lozimligini o’ziga yoqqanicha tushuntiradi. Farzandining istagi esa, ularning hohish istagiga umuman zid ravishda namoyon bo’ladi. Bu holat ota- onaning noroziligiga sabab bo’lishi va farzandini koyishi mumkin. Demakki, avlodlar orasidagi to’qnashuvlar, ziddiyatlar, muammolar azaldan mavjud va bundan keyin ham shundayligicha qoladi. Hayot qarama-qarshiliklar, ziddiyatlardan iborat.Shuning natijasida hayot davom etaveradi, jamiyat ilgarilaveradi. “Shom muborak” marosimi “Shombarak” atamasi aslida ,,shom muborak’’ bo’lib, kuyovning kelinni olib ketish uchun uning uyiga kelishi marosimining nomidir. San’atshunos Rustam Abdullayevning aniqlashicha ,,shom muborak’’ yoki ,,shoh muborak’’ marosimi tojik xalqi orasida ham mavjud. Kuyov o’z jo’ralari bilan kelinninguyiga borayotganda ularning oldida ketayotgan qo’shiqchi va sozandalar jo’r bo’lishob ,,Shoh muborak’’ qo’shig’ini ijro etadilar. 16 1.2 Oilav iy marosimlar, an’analar v a urf-odat lar Qoraqalpoq xalqining oilaviy marosimlari tarixiy zaruriyat asosida vujudga kelgan va zamon chig’iriqlaridan o’tib, muhim manaviy qadriyat sifatida ravnaq topgan. Xalqimizning avloddan- avlodga o’tib ketayotgan oilaviy marosimlari sho’rolar davrida jiddiy to’siqlarga uchragan bo’lsa ham, mustaqillikka erishilgandan so’ng ular qayta tiklana boshlandi.oilaviy marosimlar xalq ma’naviyatining tarkibiy qismi, muhim axloqiy qadriyati, tasirchan tarbiya vositasi sanaladi.Oilaviy marosimlar jarayonida namoyon bo’ladigan odob-axloq, mehr-oqibat kabi hislatlar yoshlar manaviyati shakllanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Marosim va bayramlar inson hayotining uzviy qismi hisoblanadi. Har bir kishining shaxsiy hayotida shunday muhim voqealar, bosqichlar mavjudki, ular alohida e’tiborni, xursandchilikni taqozo qiladi. Bu hodisalar o’ziga xos tantana va bayram tarzida nishonlanadi 1 . Farzandning tug’ilgan kunini, unga ism qoyishni, bolasining ilk qadam bosishini, o’g’il- qizning birinchi bor maktabga borishini, o’rta maktabni bitirishni bayram qilish, nikoh toyini, kumush, oltin va olmos toylarini, nafaqaga kuzatish kabilarni tantanali tarzda nishonlashinson hayotidagi unutilmas voqealardir. Bundan tashqari, kishi hayotida ijtimoiy harakterga ega bo’lgan ko’pgina hayajonli hodisalar ham yuz beradiki, ular ham bayramona yoki tantanali kayfiyat yaratadi. Oliy va o’rta maxsus o’quv yurtiga o’qishga kirib, talaba bo’lish, uni tugatish, ishga kiritish,40, 50, 60, 70, 80 yoshini nishonlash marosimlari kishi hayotida shunday voqealar sirasiga kiradi. Qoraqalpoq oilalarida chaqaloq tug’ilgandan to voyaga yetib, o’zi yangi oila qurgunicha quyidagi odat va marosimlar o’tkaziladi: Homilador ayolni va hali tug’ilmagan chaqaloqni asrash bilan bog’liq odatlar 2 . Chaqaloq tug’ilishi (suyunchi, bolani yangi sharoitga moslash kabilar.) Chaqaloqni sog’ligini saqlash (chaqaloq chilla – katta va kichik chillalar) Nom berish odatlari (ism qoyish marosimi) Chaqaloqni beshikka solish marosimi (“ beshik toyi”) Ilk bor soch oldirish marosimi (“ soch toyi”, ”aqiqa”). Tish chiqishi 1 Ismailov X. O’zbek to’ylari. –T.:O’zbekiston, 1992. B.13. 2 Alaviya M. O’zbek xalq marosim qo’shiqlari. –T.: Fan, 1974. B.74. 17 (“tish toyi”). Bolaning birinchi qadam qoyishi (“oyoq toyi”, “Ilk qadam”). O’g’il bolalarni sunnat qilish(“sunnat toyi”). Bolalarning 12 yoshga to’lishi (“muchal toyi”) yangi oila qurish odatlari (“nikoh toyi “) va hokazolar. Kumush, oltin va olmos toylari 50,60,70 yoshni nishonlash maroslarimi “Birinchi qadam” Qoraqalpoq xalqini farzandlar tarbiyasiga alohida e’tibor berishi bolaning ilk bor mustaqil qadam qoyishiga bag’ishlangan marosimda ham o’z aksini topgan. Ajdodlarimiz bu marosimda “To’q bo’lsin, bola ocharchilikni bilmasin!” deb mazali kuchlarni kichkintoylarga tarqatishgan, ,,suvdek serob bo’lsin!’’ deb, marosim oykazilayotgan vaqtda bolaning qadam bosgan yerlariga suv sepgan, ,,bolaning hayoti shirin bo’lsin!’’ deb marosim qahramonining boshidan shirinliklar sochishgan, ,,chiroyli bo’lsin!’’ deb yura boshlagan bolaning yo’llariga gullar sochishgan, ,,boy bo’lsin!’’ deb bolaning boshidan pullar sochishgan, ,,kasalga chalinmasin!’’ deb isiriq tutatishgan, ,,ko’z tegmasin’’ deb ko’zmunchoqlar taqishgan, ,,kinna kirmasin’’ deb duolar o’qishgan va hokazo. ,,Birinchi qadam’’ marosimiga ushbu oilaning eng yaqin qarindoshlari, qo’ni-qo’shnilar va albatta, bolalar taklif qilingan. Bolalar avvalgi marosimni tomosha qilishgan, tadbir qahramoni totgan shirin nonlar va shirinliklardan yeyishgan, suv – sharbatlar ichishgan 1 . Bolaning mehmonlar oldida birinchi qadam qoyish marosimining asosiy voqeasi bo’lib, undan so’ng bola tezroq “chopqir, chaqqon bo’lsin!’’ deb bolalar o’rtasida poyga uyishtirilib, g’oliblarga tantanali ravishda kovush- do’ppi, belbog’ kabi mukofotlar berishgan. Mazkur bayram bolalarning madaniy dam olishi, jismoniy chiniqishi, ma’naviy kamol topishida muhim ahamiyat kasb etgan. Bolaning birinchi qadam qoyishini marosim sifatida nishonlashning o’ziga xos ramziy ma’nosi bor. Birinchi qadam bolaning shunchaki oddiy harakati bo’lib qolmay, kelajakda qilinadigan ko’plab ishlarning debochasi deb ham qaralgan. Marosimning muhim shartishundan iboratki, bola birinchi qadamini ishtirokchilar oldida, jamoa o’rtasida qoyishi lozim bo’lgan shu sababli ham ba’zi joylarda, jumladan, Qoraqolpog’istonda bola hech kim yo’qligida qadam 1 Нуржанов П. Ҳәзирги қарақалпақ романы поэтикасы (Композициялық ҳәм жанрлық-стильлик ӛзгешеликлери). – Нӛкис: Билим, 2008. B.67. 18 tashlamasligi uchun uning oyog’ini uning oyog’ini chiroyli ip bilan bog’lab qoyishgan. Marosim o’tkaziladigan kunda bu ip tantanali ravishda yechilgan yoki qaychilangan, so’ng bolailk qadamini qoygan. Qoraqalpoqistonning turli hududlarida “Birinchi qadam’’ marosimi turlicha o’tkazilib kelingan. Ayrim joylarda bu tadbir faqat ayollar va bolalar ishtirok etadigan kichik oilaviy marosim sifatida uyushtirilgan. Tо‘g‘ri, oilaviy-maishiy marosimlar oilaning xо‘jalik yuritish, reproduktiv vazifalari, oila a’zolarining sog‘ligini saqlash kabi funksiyalari bilan ham bog‘liqdir. Aristotel oilaning rang-barang va murakkab munosabatlardan iboratligini nazarda tutib, uni ‘davlatning bо‘lagi’ deb atagan. Shuning uchun oilaviy–maishiy marosimlar davlat va oila hayotining barcha qirralari bilan bog‘liq holda transformatsiyaga uchraydi. Bizning fikrimizcha, ushbu qirralar oilaviy-maishiy marosimlarning yuqoridagi ijtimoiy funksiyalarida yetarli darajada о‘z aksini topadi. Oilaviy-maishiy marosimlarda umumetnik, sinfiy va shajaraviy (oilaviy-nasliy) an’analar qorishib, bir-biriga dialektik bog‘lanib keladi. О‘zbek xalqiga xos etnomadaniy va etnopsixologik hodisalardan biri bolajonlikdir. Shuning uchun u bolaning otasi ‘pushti kamaridan ona rahmiga о‘tgan’idan boshlab turli oilaviy-maishiy marosimlar о‘tkazib keladi. Ularga ‘Suyunchi’, ‘CHо‘miltirish’, ‘Ism qо‘yish’, ‘Beshikka solish’, ‘Beshikkertti’, ‘Qovurdoq’, ‘Chalpak pishirish’, ‘Yupqa pishirish’, ‘Aqiqa’, ‘Chillagizoron’, ‘Tirnoq oldi’, ‘Beshik tо‘yi’, ‘Soch tо‘yi’, ‘Tish chiqdi’, ‘Ilk qadam’, ‘Sunnat tо‘y’, ‘Muchal yoshi’, ‘Nikoh tо‘yi’ kabi marosimlarni kiritish mumkin. Bundan tashqari, faqat erkaklarga xos bо‘lgan “Gap- gashtak”, “Mо‘ylov oshi”, “Sabzi tо‘g‘rash”, ayollarimizga xos bо‘lgan ‘Namozshom pardoz’, ‘Xalfana’, ‘Ayollar gapi’, ‘Ayollar hashari'', о‘zbek qizlariga oid ‘Arg‘imchoq uchish’, ‘О‘sma qо‘yish’, ‘Soch о‘rish’, ‘Xina qо‘yish’ kabi marosimlar ham mavjud. 19 II – BOB. Qoraqalpoqlarning xo’jalik , diniy v a t o’y - marosimlariga oid saqlanib qolgan marosimlari. 2.1 Qoraqalpoq marosim v a nomarosim janrlari Qadimgi va boy tarixga ega qoraqalpoq folklorining asosini baxshichilik san’atiga doir lirik va epik asarlarning barcha turlari tashkil etadi. Lirik janr asarlariga xalq dostonlari, termalar, matallar va marosim qо‘shiqlari hisoblangan yor-yor, xaujar, jо‘qlov, yaramazon, gulapsan, badik va boshqalar, shuningdek, baxshichilik yо‘nalishiga aytis (aytishuv, qо‘shiq-bellashuvlar), matal va maqollar, masallar, tez aytish; epik janr asarlariga ertak, tо‘lgov, terma, dostonlar kiradi. Dostonlar qoraqalpoq folklorining asosiy janri bо‘lib, tо‘rt tur (qahramonlik, lirik, ijtimoiy-maishiy, tarixiy dostonlar) ga bо‘linadi. Qoraqalpoqlarda keng tarqalgan doston “Alpamis” dostoni, shu kabi “Yedige”, “Qublon”, “Qirq qiz” mashhur dostonlari kо‘ylanib kelinmoqda 1 . Qurbonboy Tojiboyevdan ilk bor “Qirq qiz” dostoni 1940 yili folklorist A.Begimov tomonidan tо‘liq yozib olinadi va keyingi yillar nashr etiladi. Mashhur “Qirq qiz” dostonining dastlabki kuylovchilaridan biri sifatida jirov Jiyen Tog‘ay о‘g‘li tan olinadi. Dostonda qoraqalpoq xalqining chet el bosqinchilariga (qalmoq xoni Surtaysho va Eron hukmroni Nodirshoh, umuman, qizilboshlilar) qarshi kurashi aks ettiriladi, janglarda Guloyim boshliq qirq qiz va Xorazm bahodiri Arslon cheksiz qahramon lik namunala rini namoyish etadilar. Qurbonbo y jirov Qorqalg‘istonning Tо‘rtkо‘l tumanida yashab о‘tgan, yoshlik onlari u davrining kо‘zga kо‘ringan baxshisi Xolmurot (vafoti 1902) dan doston aytish sirlarini va qisman musiqa chalish mashqlarini о‘rganadi 2 . Qorqalpoq jirovi Xolmurot Nurota (Samarqand viloyati) da yashagan va shu yerda umrguzaronlik qilib, mahalliy baxshilar bilan bordi-keldi qilib turgan. Bu shuni anglatadiki, demak Tо‘rtkо‘l va Nurota jirov hamda baxshilarining dostonchilik an’analari bir beshikda voyaga yetib, bir buloqdan bahra olgan. Ikki 1 Нуржанов П. Ҳәзирги қарақалпақ романы поэтикасы (Композициялық ҳәм жанрлық-стильлик ӛзгешеликлери). – Нӛкис: Билим, 2008. B.27. 2 Есенов Ж. Шеберликтиң сырлары (ҳәзирги қарақалпақ повестьлеринде кӛркем психологизм проблемасы). – Нӛкис: Қарақалпақстан, 1986. B.34. 20 о‘rtadagi ushbu xil aloqalar tabiiyki, keyingi davr dostonchiligi maktablarining kamolotiga о‘z ta’sirini о‘tkazgan, oqibatda mushtarak dostonchilik an’analari rivoj topa borgan. Qoraqolpog‘iston musiqa madaniyati uzoq tarixga ega bо‘lib, hozirgi kunda boy musiqiy folklor, og‘zaki an’anadagi professional musiqa va, shuningdek, XX asrda rivoj topgan kompozitorlik ijodiyoti namunalariga egadir. Musiqiy folklor shakllar asosini baxshi qо‘shiqlar tashkil etadi. Xalq marosimlari bilan bog‘liq bir qancha janrlar, ya’ni baxshilar tomonidan aytib kelinayotgan mavsum marosim qо‘shiqlardan “Aydar-aydar” shamolni chaqirish, diniy marosim “Yaramazan”, oilaviy marosim va maishiy qо‘shiqlardan “Yar-yar”, “Heujar”, “О‘len”, “Sinsiu”, “Joqlau” va boshqalar uning eng qadimgi qatlamini tashkil etadi. Badiiy mazmuniga kо‘ra xalq baxshilari qо‘shiqlari ishqiy-lirik, tarixiy, marosim, ayollar (qizlar), bolalar qо‘shiqlaridan iborat 1 . Ularning aksariyati diatonik ladlarga asoslanib, ohanglari melizmatik bezaklarga boy, kuychanlik xususiyatlarga ega. Qoraqalpoqlarda islomdan oldingi madaniyat hisoblanuvchi ruhlarni chaqirish, ular yordamida bemorlarni davolash uchun porxan (parixon) lar tomonidan ijro etilgan “Badik”, “Gulapsan” singari aytimlar ham saqlanib qolgan. Folklor musiqasida ayollar (qizlar) ning changqо‘biz musiqasi, yigit-qizlarning teatrlashgan о‘yin-qо‘shiklari, laparlari (“Yag‘li baxar”) mavjud. Qoraqalpoqlarning og‘zaki an’anadagi professional musiqasining markaziy qismini doston musiqasi egallaydi. Qoraqalpoq doston ijrochilari 3 turga bо‘linadi: jirovlar, baxshilar va qissaxonlar, ularning har biri о‘ziga xos ma’lum ijtimoiy-siyosiy sharoitda yuzaga kelgan. Shuningdek, ular bir-biridan repertuaridagi dostonlar mazmuni, ijro uslubi, dostonning maxsus aytimlari hamda musiqiy cholg‘u jо‘rnavozligi jihatidan farq qiladi. Jirovlar faoliyati an’anaviy ijodnnng eng qadimgi qatlamiga mansub bо‘lib, qahramonli k dostonlarni (“Qoblan”, “Sharyar”, “Yedige”, “Alpamis”, “Maspatsha”), tarixiy tо‘lg‘ovlarni ichki ovozda qо‘biz jо‘rligida ijro etadi. Baxshi (baqsi) lar ishqiy-lirik va qahramonlik dostonlarni (“Yusuf- Zulayha”, “Zaure- 1 Tosheva G.S. XX asrda Qoraqalpoq vohasida o’zbeklarning nikoh to’yi marosimlari. Tarix fanlari nomz.diss. –T., 2002. B.52. 21 Tayir”, “Yusuf-Ahmet”, “Gо‘r о‘g‘li”) hamda mumtoz she’riyat asarlarini ochiq ovozda, dutor va g‘ijjak jо‘rligida (gohida bо‘lamon ham qо‘shiladi) ijro etishadi. Kuylar murakkabligi, ifoda vositalar boyligi bilan jirovdan farq qiladi. Qissaxonlar kо‘pincha savodxon shaxslar bо‘lib, xalq yig‘inlarida doston qо‘lyozmalarini о‘qib yoki yoddan aytib berishadi. Ular she’rlarni faqat о‘ziga xos, nutq intonatsiyasiga yaqin aytim kuy (nama) larga solib, musiqiy cholg‘u jо‘rligisiz ochiq ovozda ijro etishadi. Qoraqalpoq xalq nomarosim musiqiy madaniyati о‘zbek xalqining madaniyatiga о‘xshash turli tumandir.. Nomarosm janrlar kuy -qо‘shiq va laparlar bilan о‘tkazilgan. Nomarosm janrlar biror bir udumga asoslanmagan. U asosan insonlarning turmush yumushlarini bajarayotganda vaqt о‘tishi va yumush qiyinchiliklarini sezdirmaslik asosida amalga oshirilgan kuy qо‘shiq va о‘lanlardir. Bu nomarosim janrlar xalqning turmush tarzi va unda uchraydigan qiyinchilik larni yoritib kelgan. Shuni xam aytish kerakki, xalq musiqa ijodiyotining alohida guruxi sifatida tasnif etilgan ‘muayyan vaziyat va tadbiru — marosim bilan shartlangan aytim — kuylar’ning hozirgi kundagi hayoti birdek kechmayapti. Tabiiiki, ayrim marosim, urf-odat va mexnat turlarining ijtimoiy moxiyati о‘z kuchini yо‘qotib borishi natijasida ular bilan bog‘liq aytim yoki kuylarning xam dastlabki vazifasi о‘zgarib, endilikda ‘nomarosim’ xalq musiqasi guruxiga taalluqli bо‘lib qolmoqda, ba’zi namunalar esa butkul unutilish darajasiga yetgan 1 . Yuzaga kelgan bu vaziyatda Respublikamizda bir qator chora va tadbirlar (shu jumladan, folklor-etnografik ansambllarining tuzilishi va faoliyatiga katta e’tibor berila boshlanganligi, kо‘plab kо‘rik- tanlovlarning о‘tkazilishi, musiqiy folklor namunalarining turli darajadagi ta’lim-tarbiya jarayonlariga jalb etilishi) amalga oshirildiki, bu xususda batafsilroq tо‘xtalish maqsadga muvofiqdir. E’tirof etish kerakki, bizning davrimizga qadar yetib kelgan musiqiy folklor namunalari kо‘proq viloyatlarning qishloq tumanlarida о‘zining tabiiy xayotini davom ettirib kelayotgan bо‘lsada, biroq shaxar muhiti, turli ijtimoiy guruxlarning ma’naviy talabextiyojlari 1 Qosimov N. Xalq ijodiyoti sarchashmalari. Muloqot, 2001, 6-son. 22 ta’sirida xilma-xil tus olmoqda. Bu jabxada ya’ni xalq aytimi va kuylarini tinglovchiga saxna orqkali yetkazish borasida ham bir necha kо‘rinishlar yuzaga kelganki, ularni quyidagi turlarga bо‘lish mumkin: Folklor namunalarini tabiiy asl xoliga mos qayta sadolantirish; Musiqiy folklorni ‘saxna talablari’ga muvofiq qayta ishlov asosida ijro etish; Xalq aytimlari va kuylarini estrada yо‘sinida ijro etish. Musiqiy folklorning estrada qiyofasiga tobora jadal kirib borish tamoyili jaxonning qariyb barcha yirik markaziy shaxarlariga xos jarayon bо‘lib qolmoqda 1 . Bizda esa bu jarayon yana yosh estrada soxasining milliylashuvi bilan ham borliqdir. Va, kо‘p xollarda, aynan shunday badiiy jarayonlar vositasida yosh avlod vakillarining turfa musiqiy folklor bilan ‘ilk tanishuvlari’ rо‘y bermoqda. Biroq shu asosda musiqiy didi va tinglov malakasi xosil bо‘lgan yoshlarning aksariyati folklor kiymatini uning asl tabiiy xolida namoyon bо‘lishini tо‘la idrok eta olmayotganliklarini ta’kidlash kerak. Ayni paytda mavsum va marosim kuy-qо‘shiqlarini о‘rganish (ba’zi xollarda qayta tiklati) va targ‘ib etishda folklor- etnografik ansambllarining xissasi salmoqli bо‘lmoqda. Xalq musiqa ijodiyotining ‘nomarosim’ aytimlari guruxiga mansub terma, qо‘shiq, lapar, yalla va ashula kabi namunalarga ommaviy axborot vositalari kо‘magida keng tus berilib, turli festival xamda kо‘rik-tanlovlarning о‘tkazib turilishi ham о‘ziga xos an’ana bо‘lib qolmoqda. 1 Dostonlar. G’.G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti. – T., 1986. 23 2.2 Qoraqalpoq xalqlarining nik oh t o‘y larida ay t iladigan olqish v a ist ak mazmunini ifodalov chi birlik lari Bizning xalqimizda farzand tug’ilganidan boshlab unga oila, vatan oldidagi burchi ezgu niyatlar bilan singdirilib boriladi, bu oilaviy marosimlarimizda yaqqol ko’zga tashlanadi. Eng qadimdan o’zbek va qoraqalpoq xalqlarining hayotida to’y o’tkazish katta ahamiyatga ega bo„lgan marosimlardan hisoblanadi. Qoraqalpoq tilida: “Jıyǵan tergeniń toyǵa buyırsın”,“Toy dese quw bas jumalaydı”,”Toy xalıqtıń ǵaziynesi” 1 deb bekorga aytilmagan, shunki to’y bu inson uchun qadrli bo’lgan, uning hayot yo’lidagi xursandchilik kunlarini o’zida jamlagan yirik marosim demakdir. To’y atamasi “to’ymoq”, “el-yurtga ziyopat bermoq” ma’nolari orqali muayyan kishi hayotidagi muhim burilish nuqtasini anglatadi. To’y marosimlarining turlari ko’p, ulardan beshik to’yi, yosh to’yi, xatna to’yi, uylanish to’yi. Inson uchun bir umr qalbimizda muhrlanib qoladigan bu nikoh to’yimizdir. Nikoh to’yi-bu ikki yoshning oila qurishi, ahdu-paymoni, ularning umrbod bir-birlariga mehir qo’yib, bir-birlarini ardoqlashi, barcha xalqlarda ijtimoiy hodisa sifatida diniy nikoh va qonun bilan mustahkamlanib, tantanali ravishda nishonlanadi. “Nikoh” arabcha so’z bo’lib, “er-xotinlikni shariat yoli bilan qonuniy rasmiylashtirish” degan ma‟noni bildirad. O’zbek va qoraqalpoq xalqlari hayotida ham nikoh to’yini o’tkazish udumlari va shu to’ylarda bildiriladigan ijobiy istaklar mavjudki, bu xil birliklar respublikamiz ning turli hududlarida ma’lum farqlar bilan aytilsa ham, asosiy maqsad yangi oila quruvchi ikki yosh uchun hayot saboqlari bo’yicha ijobiy istak, olqish bildirish, nasihat qilishdan iborat bo’ladi. Bu xildagi ijobiy istak va olqish birliklari keyingi davrlarda hayot tarzining o’zgarib borishi natijasida yangicha tus olib borayotganligi tufayli to’ylarda olqishlar aytish kengayib bormoqda. Nikoh to’yi munosabati bilan aytiladigan ijobiy istak, olqish birliklari to’y jarayoni bosqichlariga qarab ma’lum farqlarga ham ega bo’ladi. Avvalo ikki yoshning oila qurishiga, ikki tomonning (qiz tomoni va kuyov tomoni) roziligini bildirish uchun 1 Есенов Ж. Шеберликтиң сырлары (ҳәзирги қарақалпақ повестьлеринде кӛркем психологизм проблемасы). – Нӛкис: Қарақалпақстан, 1986. B.46. 24 fotiha o„qish bilan istak bildiriladi, nikoh to’yi kunida kuyov kelinning uyiga borishi oldidan va kelin uyidan qaytgandan so’ng ijobiy istak bildiriladi. Kelin uyidan qaytib kelgan kuyovning qo’liga yaxshi oilaning yosh farzandlaridan birini tutqazib, serfarzand bo’lishi va ahil-totuv oila qurishi, uvali-juvali bo’lishini istab, so’ngra ikki yoshning porloq kelajagi, baxtli hayot kechirishi haqida nikoh to’yida ijobiy istak bildiriladi. Avvalo, olqish tabarruk oqsoqollar, so’ngra to’y ishtirokchilari va eng so’ngida ikki quda tomonidan bildiriladi. O’zbek xalqida to’yning ertasi kuni ertalab kelinni kuyov qarindoshlari bilan tanishtirish maqsadida “kelin salom”, qoraqalpoq xalqida esa shu kuni “bet ashar” o’tkaziladi va unda ham ikki yoshga, ularning ota-onalariga yaxshi tilaklar bildiriladi. Kelin salom vaqtida ta’zim qilib turgan kelinga nisbatan “ko’p yashang” iborasi aytiladiki, unda ham uzoq umr, tilash haqidagi olqish mazmuni ifodalangan. Kelin salomlar asosan bitta chechan qo’shiqchi, ba’zan ikkita ayol tomonadan ijro qilingan. Kelin salom uch misradan iborat. Ko’ylaklari yamoqli, Yopgan noni sanoqli, Qaynonasiga salom. Qoraqalpoq xalqida ham bet ashardı shoir yoki so’zga chechan qo’shiqchi tomonidan kelinga el-yurtini tanishtirish va unga nasihat qilishdan, yosh oilaning kelajagi uchun yaxshi niyatlar bildirgan. Kóshkende kóshti baslaǵan, Jawligin qiya taslaǵan, Anaw turǵan qayin eneń, Oǵanda beriń bir salem. Bu urf-odatlarning barchasi nutqimizda doimiy ravishda qo’llanuvchi birliklarning yuzaga kelishiga sabab bo’lgan 1 . Masalan: Shu joylarda o’sib-unib, tomir yoyinglar. Iloyo, qo’shgani bilan qo’sha qarisin, o’zidan ko’paysin. Qolgan yoshlargayam yaxshi joylardan ato qilsin. Uvali-juvali bo’linglar, tup qo’yib palak yozinglar, qo’sha qaringlar! (So’zlashuvdan) Hayot yo’ling doimo nurli va charog’on bo’lsin, nomingga dog’ tushmasin, serfarzand, serdavlat bo’lgin, topganing o’zingga buyursin, bolam! 1 Нуржанов П. Ҳәзирги қарақалпақ романы поэтикасы (Композициялық ҳәм жанрлық-стильлик ӛзгешеликлери). – Нӛкис: Билим, 2008. B.30. 25 Olti urug’ning oshini bersin, Luqmoni Hakimning yoshini bersin, Qushday qanot quyib bersin, Tog’day uyib bersin. Iloyo, borgan joyida tinib-tinchisin, o’zidan ko’paysin, qo’sha-qo’sha o’g’il-qizlar bersin, boshi to’ydan chiqmasin (So’zlashuvdan). Qoraqalpoq tilida: Eki jas baxıtlı bolıp, ózlerinen ónip-ósip, úbirli-shúbirli bolsın (So’zlashuvdan). Bu o’rinda shuni aytish lozimki, olqish birliklari o’zbek xalq qo’shiqlarida ham keng o’rin olgan. MISOL: Umri uzun bo’lsin, Egani qatiq bo’lsin, Qozoni to’la osh bo’lsin, Tevaragiga bosh bo’lsin, Qozoni to’la go’ja bo’lsin, Oshog’i to’la ko’l bo’lsin, Tevaragi ul bo’lsin. Biz bu qatorlardan ikki yoshning oilasi mustahkam, umri uzun, rizqi butun, farzandlari ko’p bo’lishini ijobiy istaklarida ko’rishimiz mumkin. Olqish mazmunini ifoda lovchi birliklarda qo’llangan buyruq- istak maylidagi fe’l gapda istak, tilak mazmu nini reallashtirish uchun xizmat qiladi. Qoraqalpoq xalq og’zaki namunalarida ham olqish birliklarining ijobiy istak mazmunini ifodalovchi birliklar uchraydi. MISOL: Qumanıńda shay qaynasın, Qazanıńda may qaynasın, Tórińde bóbek oynasın, Qutli bolsın toylarıńız. Biz bunday parchalardan oila qurgan ikki yoshning turmush faravonligi, uyida farzandlari oynab-kulib yurishini xalqimizning ezgu- niyatlarida ko’ramiz. O’zbek va qoraqalpoq oilasi azaldan serfarzand bo’lishni orzu qilgani tufayli, yangi oilaga ser farzand, serdavlat bo’lish istagi bilan bog’liq tilaklar bildiriladi. 26 Qoraqalpoq tilida buyruq mayli shakllari har xil uslubiy maqsadlarda foydalaniladi va -sın,-sin shakli rasmiy uslubda qo’llanilishiga qaramay ba’zida istak mayli shakllari -ǵay-gey bilan sinonim bo’lib keladi. MISOL: Qumanıńda shay qaynaǵay, Qazanıńda may qaynaǵay, Tórińde bóbek oynaǵay, Qutli bolsın toylarıńız. Qoraqalpoq tilida istak maylining -gay-gey shaklli turi olqish, ma’nosini ifodalab, kelasi zamonda bajariladigan ish-harakatni ijobiy istak maznunida beradi. Xulosa qilib aytganimizda, to’ylar bu inson hayot yo’lidagi muhim o’zgarishlar bilan bog’liq bo’lgan turli shodiyono kunlarimizni o’zida mujassam etgan xalqimiz xazinasidir, shunki bizga ota-bobolarimizdan meros bo’lib kelgan urf-odatlarimizni kelajak avlodlarimizga yetkazishda, ularni ona vatanga muhabbat va sadoqat ruhin da tarbiyalashimizda o’rni beqiyosdir. 27 X ulosa Insonoyat jamiyati doimo rivojda bo’lib, u o’zgarib takomillashib boradi. Turli tarixiy davrlarda va xilma-xil madaniyatlarda odamlar dunyoni o’zgacha anglaydilar va qabul qiladilar, o’zlariga xos ravishda tasavvurlari va bilimlarini hosil qiladilar. Biz hozirgi davrdagi mavjud muammolarga o’xshash bo’lgan to’siqlarni o’tmishda odamlar qanday qilib yengib o’tganlarini o’rgana borib o’tmishga savollar bilan murojat qilamiz, o’tmish bizga javob qaytaradi va shu bilan o’tmish, hozirgi zamon va kelajak o’rtasida doimiy muloqot bo’lib turadi. Madaniyat- jamiyatning mahsuli, ijtimoiy hayotning eng muhim jabhalaridan biridir. Madaniyatsiz jamiyat bo’lmaganidek, madaniyat ham jamiyatdan tashqarida mavjud bo’lmaydi. Murakkab ijtimoiy voqeiylik sifatida madaniyatning o’ziga hos hususiyati shundaki, u insoniyat avlodlarining mehnati va bilimlarini o’ziga singdirib oladi, saqlaydi va doimiy boyitib boradi. Madaniyat ijtimoiy hayotning vorisligi, qadryatlarni to’plashi va ularni kelgusi avlodlarga yetkazib berish bilan bog’liq bo’lgan sohalarni ifodalaydi. Ijtimoiy hayotnong tarkibiy qismi sifatida madaniyatni jamiyatda tutgan o’rni, jamiyatning mazmuniga va tahlil qilinayotgan ijtimoiy borliqning xususiyatga bog’liqdir. Ijtimoiy jarayon, kishilarning, htti harakati, ya’ni sotsial faoliyati madaniy ideallarni, qadriyatlarni normalarni qaror toptirilishi yoki barham berilishida vosita vazifasini, shuningdek kishilarning ijtimoiy va shaxsiy munosabatlarining shaxslararo va guruhlararo aloqalari shakli vazifasini ham bajaradi. Madaniyat ijtimoiy hayotning tarkibiy va funksional jabhalarida ifodalanadi. Shu jihatdan jamiyat madaniyatni vujudga keltiradi. Jamiyatda vujudga kelgan madaniyat qanchalik murakkablashib boyib borsa, uning insonga va jamiyatga ta’siri mukammallashib va nisbiy mustaqilligi kuchayib boradi. Masalan, antic jamiyat allaqachon o’tmish, tarixga aylangan bo’lsa-da, uning madaniyati hozirgi kunda o’z ahamiyatini saqlab kelmoqda yoki biz bu davr madaniyatini o’sha vaqtdagiga nisbatan ko’proq bilamiz. Shuning uchun madaniyatga jamiyatning mahsuli, faoliyat uslubi sifatida qaralsa-da, har bir jamiyatni u yoki bu konkret madaniyatning shakllanish manba tarzda ham qarash mumkin. Shaxsning 28 komillikka erishuvini taminlashda jamiyatdagi mehnat madaniyatini rivojlantirish, kishilarning siyosiy ongligini oshirish, ahloqiy va estetik nafosatni tarbiyalashda madaniyatning tarkibiy qismlari, sohalari katta vazifani bajaradi. Shaxsni sotsial jihatdan farqlanishga ko’ra insonning mehnat madaniyati, munosabat madaniyati, ahloq madaniyati, badiiy tafakkur madaniyati, dunyoqarashi, ruhiy olami haqida gapirish mumkin. Madaniyat ijtimoiy tuzilma sifatida ilmiy bilimlarni, tafakkurini, axloqiy-estetik qadryatlarni, axloqiy-huquqiy nizomlarni, urf-odat va an’analarni qamrab oladi. “Inson eng oily darajadagi tarixiy mavjudotdir. Inson tarixiy davrida, tarixiy davr insonda mujassam’’ (N. Berdyayev). Negaki, har qanday davrning hususiyati va darajasi madaniyat rivoji bilan o’lchanadi. Kishining madaniy saviyasi qanchalik tor bo’sa u hamma yangiliklarga va “juda eski” likka nisbatan shunchalik befarq bo’ladi. O’zining eski odatlari bilan yashaydi. Dunyoqarashi tor bo’lib hamma narsaga shubha bilan qaraydi. O’tmishning madaniy qadryatlarni va o’zga millatlar madaniyatlarni bilish, uni saqlash, ko’paytirish, estetik qimmatlarini qabul qila bilishning rivojlanib borishi madaniy taraqqiyotning eng muhim vositalaridan biri bo’lib hisoblanadi. Insoniyat madaniyati rivojlanishi tarixi bu nafaqat yangi, balki eski madaniy qimmatlarini izlab toppish tarixidir.Shuningdek, o’zga madaniyatlarni bilish, ma’lum ma’noda gumanizm tarixi bilan qo’shilib ketadi. Xulosa sifatida shuni aytish kerakki, jamiyat hayotidag imavjud muammolarni faqat iqtisodiy, siyosiy tadbirlar va huquq- tartibotini mustahkamlash bilangina to’la hal qilib bo’lmaydi. Buning uchun jamiyatning ma’naviy hayotini ham qayta qurish talab etiladi. “Manaviyat yo’q joyda- degan edi birinchi prezident Karimov I.A- hech qachon baxt-saodat bo’lmaydi”. 29 Ilov alar. 30 Foy dalanilgan adabiy ot lar I. Rahbariy adabiy ot lar. 1.Shavkat Mirziyoyev. Ma’naviyatni yuksaltirish bo‘yicha yig‘ilishidan nutqi. 2021-yil. 19-yanvar. II. A sosiy adabiy ot lar. 1.Alaviya M. O’zbek xalq marosim qo’shiqlari. –T.: Fan, 1974. 2.Ashirov A. O’zbek xalqining qadimiy e’tiqod va marosimlari. –T., 2007. 3.Davlatov S. Qashqadaryo vohasi o’zbek to’y marosimlari folklori. Filol. fanlari nomz.diss.avtoref. –T., 1996. 4.Sarimsoqov B. O’zbek marosim folklori. –T.: Fan, 1986. 5.Xudayqulova L., Jo’rayev M. Marosimnoma. O’zbek xalqining urf- odat va marosimlari haqida qisqacha ma’lumot. –T., 2008. 6.Qosimov N. Xalq ijodiyoti sarchashmalari. Muloqot, 2001, 6-son. 7.Дaўқарае в Н. Шығармалар ының толық жыйнағы.– Нӛкис: Қарақалпақстан, 1977.– Т. II. 8.Айымбетов Қ. Халық даналығы. – Нӛкис: Қарақалпақстан, 1988. 9.Мақсетов Қ. Қарақалпақ халқының кӛркем аўыз еки дӛретпелери. – Нӛкис: Билим, 1996. 10.Davlatov. S. O’zbek marosim va udumlarining etnohududiy xususiyatlari. T. 2018. 11.Sarimsoqov B. O’zbek marosim folklori. –T.: Fan, 1986 12.Нуржанов П. Ҳәзирги қарақалпақ романы поэтикасы (Композициялық ҳәм жанрлық-стильлик ӛзгешеликлерd. – Нӛкис: Билим, 2008. 13.Есенов Ж. Шеберликтиң сырлары (ҳәзирги қарақалпақ повестьлеринде кӛркем псiологизм проблемасы). – Нӛкис: Қарақалпақстан, 1986. 14.Ismailov X. O’zbek to’ylari. –T.:O’zbekiston, 1992. 31

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Qoraqalpoq xalqining urf-odati va madaniy qadriyatlari

1.1 Madaniy qadriyatlar va ularning ijtimoiy ahamiyati

1.2 Oilaviy marosimlar, an’analar va urf-odatlar

II bob. Qoraqalpoqlarning xo’jalik, diniy va to’y marosimlariga oid saqlanib qolgan marosimlari

2.1 Qoraqalpoq marosim va nomarosim janrlari

2.2 Qoraqalpoq xalqlarining nikoh to‘ylarida aytiladigan olqish va istak mazmunini ifodalovchi birliklari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить