Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 136.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qoraxoniylar davlatining tashkil topishi va boshqarilishi

Купить
1 Mundarija Kirish ..................................................................................................................... 2- 8 I – BOB. Mavarounnahrda Qoraxoniylar davlatining tashkil topishi va markaziy hokimiyat boshqaruvi. 1.1 Mavarounnahrda Qoraxoniylar davlatining tashkil topishi ............................. 9- 21 1.2 Qoraxoniylar davlatining markaziy boshqaruv tuzumi ................................ 22- 28 II – BOB. Qoraxoniylarning oliy va mahalliy hokimiyat boshqaruvi va davlat unvonlarining qo’llanilish tartibi. 2.1 “Qoraxon” atamasi va davlatning nomlanishi masalasi va “bug’roxon”, ... “arslonxon” va “tavg’achxon” unvonlarining o’rni ............................................ 29- 37 2.2 Mavarounnahrda Qoraxoniylar hukumronligi davrida boshqaruv 38-41 Xulosa ................................................................................................................ 42- 43 Foydalanilgan adabiyotlar .............................................................................. 44- 45 2 Kirish Kurs ishi mavzusining asoslanishi va mavzuning dolzarbligi. Mustaqillik tufayli о’zbek xalqining kо’p asrlik boy tarixiy, ilmiy, madaniy va ma‘naviy merosini о’rganish, undan xalqning bebaho mulki sifatida foydalanishga keng yо’l ochildi. Ma‘naviy boyliklar, qadriyatlar, davlat, millat, shaxsning bebaho xazinasi va taraqqiyot manbai hisoblanadi. Aynan ushbu ma‘naviy va mafkuraviy asosni mustahkamlash hamda rivojlanishda tarix fani alohida ahamiyatga egadir. Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimovning bir guruh tarixchilar bilan uchrashuvida Vatan tarixini har tomonlama chuqur ilmiy asos va manbalarga tayangan holda yaratish vazifasi qo’yildi. Bu uchrashuv va O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “O’zRFA Tarix instituti faoliyatini takomillashtirish to’g’risida”gi 1998 yil 27 iyul qarorida tarix fani oldiga o’zbek xalqi va davlatchiligi tarixini hamda davlatchilikning barcha bosqichlarida O’zbekiston hududida kechgan siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jarayonlarni o’rganish dolzarb vazifa etib belgilandi 1 . Inson ma’naviyatida tarix ilmining axamiyati beqiyosdir. “Albatta har qaysi xalq yoki millatning ma’naviyatini uning tarixi, o’ziga xos urf- odat va an’analari, xayotiy qadriyatlaridan ayri xolda tasavvur etib bo’lmaydi”. Yuqorida keltirilganidek, bugungi kunda O’zbekistan davlatchilik tarixi va uning muhim taraqqiyot bosqichlari nihoyatda dolzarb mavzulardan biri xisoblanadi. O’zbekiston Respublikasi prezidenti Shavkat Mirziyoyev tariximiz haqida quyidagilarni aytadi - “Hamma o z tarixini ulug laydi. Lekin bizningʻ ʻ mamlakatimizdagidek boy tarix, bobolarimizdek buyuk allomalar hech qayerda yo q. Bu merosni chuqur o rganishimiz, ʻ ʻ xalqimizga, dunyoga yetkaza bilishimiz kerak. Bu markazga kelgan odam tariximiz haqida to la ʻ tasavvurga ega bo lishi, ʻ katta ma naviyat ʼ olib ketishi zarur” 2 . 1 Каримов. И - «Тарихий хотирасиз - келажак йуқ» Тошкент., “Шарқ”, 1998. 14- б 2 Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. -Toshkent.: O‘zbekiston, 2016. 13-b 3 IX -XII asrlarda Markaziy Osiyoda rо’y bergan murakkab tarixiy jarayonlar О’zbekiston tarixi taraqqiyotida ham о’ziga xos о’rinni egallagan. 999-yili qoraxoniylar yana Buxoroni ishg olʻ etib, amir Abdul Malik II va podshoh oilasini asirga oladilar. Bu hol Movarounnahrda hokimiyat qoraxoniylar foydasiga uzil- kesil hal bo lishiga olib keladi. Qoraxoniylar davlati Koshg ardan Amudaryogacha ʻ ʻ cho zilgan Sharqiy Turkiston, Yettisuv, Shosh, Farg ona va qadimgi So g d ʻ ʻ ʻ ʻ yerlarini o z ʻ ichiga olgan. 1005-yilgacha somoniylarning so nggi ʻ vakili al-Muntasir qoraxoniylar bilan muvaffaqiyatli kurashgan, biroq raqibning ko psonli ʻ qo shini ʻ pirovard g alabani ʻ ta minlagan. ʼ Bog dod ʻ halifi fatvosi bilan elikxon Nasr ibn Ali Movarounnahrda o z hukmronligini o rnatdi. Movarounnahrni zabt etgach ʻ ʻ qoraxoniylar dehqonlar tabaqasini yakson etdilar va ularning yerlari va suvlarini davlat tasarrufiga topshirganlar. Elikxon Nasr 1012-yili vafot etgach, uning davlatiga ukasi Ali Tegin vorislik qiladi. Qoraxoniylar Amudaryo vodiysi yerlari uchun g aznaviylar ʻ davlatiga qarshi muntazam urushlar olib borishadi, XI asr oxirida esa saljuqlarning kuchaygan davlatiga tobe bo lib ʻ qolishadi. Mazkur davlat chegarasida islom dini keng yoyilgan. Qoraxoniylar o z davlat chegarasini somoniylar sulolasiga tegishli hududlar ʻ hisobiga kengaytirish siyosatini olib borishgan. Somoniylar hokimiyati bu vaqtga kelib, chuqur siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy inqirozga yuz tutib zaiflashib qolgan edi. Ana shunday vaziyatda qoraxoniylar somoniylar poytaxti Buxoroni deyarli qarshiliksiz ishg ol ʻ etishadi. Biroq, Hasan Bug roxon ʻ betobligi tufayli Buxoroda uzoq turmay, Qashqarga qaytishda yo lda ʻ vafot etadi. Qoraxoniylar davlatchilik tizimi o zidan ʻ oldin o tgan ʻ Turk xoqonligi, Turkash davlati kabi turkiy davlatlarning davlatchilik tajribasi va an analariga asoslangan. ʼ Qoraxoniylar sulolasi davlat boshqaruvida bu tajribalardan unumli foydalanib, o z ʻ navbatida, uni rivojlantirib, yangi taraqqiyot bosqichiga olib chiqqan. Qoraxoniylar davlati dastlab tashkil topgan vaqtda (IX-asr o rtasi) ʻ ma muriy-boshqaruv ʼ tizimi, qabilalarning o zaro ʻ ittifoqi negiziga asoslangan edi. 4 Mana shu o’ziga xos bo’lgan davlat boshqaruv tizmini o’rganish bizga o’sha davr tarixining ko’p sirlarini ochib beradi. Hamda milliy davlatchiligimizning qanday shakllanganligini kuzatish imkoni beradi. Kurs ishining mavzusining obyekti. Ushbu kurs ishining ob’ekti Qoraxoniylar davlati tashkil topishi va uning markaziy va mahalliy boshqaruvini hisoblanadi. Kurs ishining mavzusining predmeti. Kurs ishining predmeti Qoraxoniylar davlati markaziy va mahalliy boshqaruvida “Qoraxon”, “Eloqxon” “Arslonxon” “Bug’rog’on” unvonlarining o’ziga xos xususiyatlari hisoblanadi. Kurs ishining usullari: tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy- xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Kurs ishining ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: XI asrda Mavarounnahrda Qoraxoniylar davlatining tashkil topishi va uning markaziy va mahalliy boshqaruvini ilmiy tadqiqotlar asosida o’rganilib ushbu kurs ishimizda yoritildi. Kurs ishining maqsadi Kurs ishining maqsadi yurtimiz davlatchiligida Qoraxoniylar sulolasini o’rganish hisobllanadi. Kurs ishining vazifasi Ayniqsa Qoraxoniylar paytidagi davlat boshqaruv tizmini o’rganish, uning markaziy va mahalliy boshqaruvi muhim ahamiyat kasb etadi. Yuqoridagi maqsadlardan kelib chiqib quyidagilarni kurs ishining vazifalari sifatida belgilab olindi. - Mavarounnahrda Qoraxoniylar davlatining tashkil topishi va markaziy hokimiyat boshqaruvini tahlil qilish; - Qoraxoniylar davlatining markaziy boshqaruv tuzumini o’rganish; - Qoraxoniylarning oliy va mahalliy hokimiyat boshqaruvi va davlat unvonlarining qo’llanilish tartibini yoritib berish; - Qoraxoniylar davlati boshqaruvida unvonlarning o’rnini o’rganish va tahlil qilishdir. 5 Kurs ishi mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Mazkur mavzu bo’yicha yaratilgan manba va adabiyotlarni quyidagi guruhlarga bo’lib o’rganish maqsadga muvofiqdir: 1. XX asr 20-yillarigacha olib borilgan tadqiqotlar. 2. Sovet hukmronligi davrida olib borilgan tadqiqotlar. Mustaqillik yillarida olib borilgan hamda davom ettirilayotgan izlanishlar, tadqiqotlar va chop etilgan adabiyotlar. Birinchn guruh - XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida ushbu davlat tarixiga V.V. Grigoryev, H. Vamberi, V.V. Radlov 3 kabi juda ko’p tadqiqotchilar katta qiziqish bilan qarab, uni ilmiy jihatdan o’rganishga o’z xissalarini qo’shishgan. Jumladan H. Vamberi o’z asarida bir qancha arab-fors tildagi manbalardan foydalangan holda Qoraxoniylarning Buxoro shahrini zabt etishi, ularning qo’shni davlatlar ya’ni, g’aznaviylar va saljuqiylar bilan o’zaro munosabatlariga oid siyosiy jarayonlar haqidagi ma’lumotlarni qayd etgan. B. Dorn qoraxoniylar davri numizmatikasiga doyr tadqiqot olib borgan dastlabki olimlardan hisoblanadi 4 . Uning tadqiqoti qoraxoniylar davrida zarb etilgan turli tanga pullarning tahliliga bag’ishlangan. Olimning mazkur tadqiqotlari qoraxoniylar davri numizmatikasining keyingi rivojida katta ro’l o’ynadi. V.V. Radlovning turkiy xalqlarning tili, adabiyoti va etnik tarixiga bag’ishlashgan ilmiy tadqiqot asarlari ham qoraxoniylar davrining tarixini o’rganishda katta ahamiyatga ega, Ammo tadqiqotchining ayrim fikrlariga qo’shilib bo’lmaydi. Jumladan, uning fikricha qoraxoniylar davlatini uyg’urlar tashkil etgan. Ushbu davlatni boshqargan sulola vakillari ham uyg’urlar orasidan chiqqan. Ikkinchi guruhga oid tadqiqot asarlarida Qoraxoniydar davlat tarixini ilmiylik asosida chuqur o’rganishga kirishilgan. Bu o’rinda albatta, V.V. Bartoldning xizmatlarini ham eslab o’tish joizdir. V.V. Bartold Sharq xalqlari tarixi, 3 Григорьев B.B. Караханиды в Мавераннахре по Тарихи Мунаджимбаши в османском тексте // ТВОРАО. - СПб., 1874. Ч. XVIII.-С. 189. Вамбери Г. История Бохары или Трансоксании с древнейших времен до настоящего. Т.1. - СПб.. 1873. - С. 226. Раддов В.В. Опыт словаря тюркских наречий. Т.1. 4.2. - СПб., 1893. - С.66. 6 4 Dorn В. bber die Mtnzen der f leke öder ehemaligen Chane von Turkestan // Melangens Asiatiques. - Berlin, 1881. T. VIII. -P. 703. 7 geografiyasi, madaniyati va etnografiyasiga oid jami 685 ta asarni nashr etgan bo’lsa, shulardan 320 tasi O’rta Osiyo tarixiga bag’ishlangan. Bu asarlarda ushbu hududda yashagan turkiy xalqlarning tarixiga oid muhim masalalar yoritilgan. Jumladan, uning asarlarida qoraxoniydar sulolasi, davlatning tashkil topishi, uning siyosiy tarixi, davlat tarkibidagi qabilalarning etnik asosi, ularning kelib chiqishiga doyr bir qancha fikrlar manbalar asosida keltirilgan 5 . Shu bilan birga uning asarlarida ba’zi bir noaniq fikrlar ham qayd etilgan. Masalan, olim bir joyda Qoraxoniylar davlatini tashkil topishida qarluqlar xissasi katta bo’lganligini qayd etgan xolda, ikkinchi joyda davlatning asoschilari uyg’urlar yoki yag’molar edi, deb ta’kidlaydi. Undan tashqari davlatning tashkil topgan sanasini 940 yillar deb belgilagan. Bu belgilangan sana esa undan keyingi ko’pgina tadqiqotchilarning asarlarida qat’iy muxrlanib qolgan. L.N. Gumilevning “Qadimgi turklar” nomli yirik asarida Turkiy xoqonlikning tashkil topishi, rivoji, uning ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, davlat boshqaruv tizimi hamda o’ziga xos madaniyati haqida juda qimmatli ma’lumotlar keltirilgan. Shuningdek, asarda Turkiy xoqonligi tarixini Xitoy, Eron, Old Osiyo va Yevropa tarixi bilan bog’lab o’rganib, ularni o’zaro bog’liqlikda kechgan munosabatlari izchil bayon etilgan. Bundan tashqari Turkiy xoqonligi inqirozga uchraganidan so’ng uning hududlarida yuzaga kelgan Turkash va Uyg’ur xoqonliklari, ularning etnik tarkibi, qabilalarni o’zaro munosabatlari xususida ham ma’lumotlar mavjud. L.N. Gumilevning bu ma’lumotlari bizga qoraxoniylar davlatini boshlang’ich davrini (VIII asrning ikkinchi yarmi), ya’ni davlat qanday, qaysi sharoitda va vaziyatda yuzaga kelganligini tadqiq etishimizga imkon beradi. Chunki Qoraxoniylar davlatini yuzaga kelishi Turkiy xoqonligi o’rnida tashkil topgan Turkash davlati va uning inqirozi bilan bevosita bog’liqdir. Umuman olganda, L.N. Gumilev asarlari bizga ilk o’rta asrlarda O’rta Osiyo hududidagi siyosiy va etnik jarayonlarning qay tarzda kechganligini anglab olishimizga yordam beradi. 5 Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Соч. T. I. - М,: Изд. Вост, лит., 1963. - С. 760. Гумилев Л.Н. Дадимги турклар / Таржима, кириш суз муаллифлари ва нашрга тайёрловчилар. Б. Урда- бекли,, А. Айритомий. 8 - Тошкент: Фан, 2007. - Б. 459. ораев О.К. История Караханидского каганата. - Фрунзе: Или,1983.С. 301 9 Qirg’izistonlik tarixchi olim O.K. Qorayev ko’p yillar davomida Qoraxoniylar davlati tarixi yuzasidan tadqiqot ishlari olib borgan. Uning bu boradagi asosiy ishlari «Qoraxoniylar xoqonligi tarixi» nomli asarida o’z aksini topgan. Asarda Qoraxoniylar davlatining tashkil topishi, Qoraxoniylarning Movarounnahrni egallashi, ichki va tashqi siyosati manbalar asosida chuqur tahlil etilgan. Shuningdek asarda davlatning boshqaruv tizimi, ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlari, madaniy hayoti va boshqa masalalarga ham katta e’tibor berilgan. Uchinchi guruh. Mustaqillik yillarida vatanimiz tarixini xolis va yangicha yo’sinda o’rganish imkoniyati tug’ildi. Jumladan, qoraxoniylar davri tarixini yoritishda uni davlatchiligimiz taraqqiyotining o’ziga xos bosqichi sifatida tadqiq etish imkoniyati tug’ildi. Bu davrga oid eng muhim tadqiqot ishlaridan biri bu - K.SH. Shoniyozovning asarlaridir. Darhaqiqat, akademik K.SH. Shoniyozov Qoraxoniylar davlatchilik tarixini o’rganishda yangi jarayonni boshlab berdi. Olim o’zining tadqiqot ishlarida Qoraxoniylar davlatchilik tarixiga oid bir qator masalalarni o’rganib, ularning yechimini topishga harakat qilgan. Bu o’rinda tadqiqotchi Qoraxoniylar davlatini yuzaga kelishida qarluq qabilasining xissasi yuksak darajada bo’lganligini ta’kidlab, davlat tarkibidagi qabilalar, ularning kelib chiqishi, etnik tarkibi, davlat hayotidagi o’rni va qabilalarning o’zaro munosabatlari hususida ham keng ma’lumot bergan. F.B. Boboyorovning ilmiy ishlari asosan Turkiy xoqonligi davri bilan bog’liq bo’lsada, uning asarlari bizga O’rta Osiyoda qoraxoniylar davrigacha bo’lgan vaqtda kechgan ijtimoiy-siyosiy voqea-xodisalarni anglab olishimizga va qoraxoniylar davlatining qanday sharoitda yuzaga kelganligini oydinlashtirishga yordam beradi 6 . Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi. Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, tadqiqot umumiy 35 betni tashkil etadi. 6 Ш ониёзсв К.Ш. Карлук давлати ва карлуклар. - Тошкент: Шарк, 1999. - Б. 192; Шу муаллиф. Узбек халкининг 10 шаклланмш жараёни. -Тошкент: Шарк, 2001. - Б. 426. обоёров F.E. Турк хоконлигининг Мовароуннахрдаги бошкарув тизими хдаида // Узбеки с тон тарихи. - Тошкент, 2000. -№4. - Б.71-79; Шу муаллиф, Узбекистан ху дуд ид а Корахонийлар давригача булган кадимги туркий топонимлар // Марказий Осиёда анъанавий ва замонавий этномаданий жараёнлар. “Карим Шониёзов ^кишлари” туркумидаги халдаро илмий анжуман материаллари. 1 - кием. - Тошкент, 2005. - Б.117 11 Kurs ishining birinchi bobida Mavarounnahrda Qoraxoniylar sulolasining tashkil topishi va unda davlatning markaziy boshqaruv tuzumini o’rganish organlarining faoliyatini yoritib o’tildi. Kurs ishining ikkinchi bobida Qoraxoniylarning oliy va mahalliy hokimiyat boshqaruvi va davlat unvonlarining qo’llanilish tartibini yoritib berishning o’rganishda adabiyotardan foydalanib tahlil qilindi. 12 I – BOB. Qoraxoniylar davlatining tashkil topgandavri va etnik asosi 1.1 Mavarounnahrda Qoraxoniylar davlatining tashkil topishi. Qoraxoniylar davlati, xoniylar yoxud Xoqoniylar davlati (840-1212) — Sharqiy Turkiston, Yettisuv va Tyanshanning janubiy yon bag ridaʻ tashkil topgan turkiy davlat. Qoraxoniylar sulolasi boshqargan. Qoraxoniylar davlatining barpo etilishida turkiy qarluq, chig il ʻ va yag mo ʻ qabilalari yetakchi rol o ynagan. ʻ X asr o‘rtalarida qarluqlar yag‘mo, chigil, o‘g‘uz va boshqa qabilalar bilan yagona ittifoqqa birlashdilar. Bu ulkan hududda dastavval “Xoqoniya o‘lkasi” deb yuritilgan davlat tashkil topadi 7 . Mazkur davlat hukmdorlari “jabg‘u” deb yuritilgan unvonning o‘rniga o‘zlarini “qoraxon”,ya’ni “buyuk xon” deb ataydilar. XI–XII asrlarda Xoqoniya rivoj topib kuchaygach, u “Qarluq-Qoraxoniylar” davlati nomini olgan. Mazkur yirik davlat qator qabilalar ittifoqi asosida tashkil topgani bois hukmdorlari “arslonxon”, “bug‘roxon” va “tavg‘achxon” unvonlari bilan yuritilgan. Bu uchta atama oliy darajali hukmdor ma’nosini anglatgan. Buyuklik yoki ulug‘lik esa qadimda turkiy xalqlarda “qora” so‘zi bilan sifatlangan. Shu boisdan taxtda o‘tirgan Arslonxon, Bug‘roxon va Tavg‘achxonlar “qoraxon” deya e’tirof etilgan. Ular boshqargan davlat esa tarixda, keyinchalik, ramziy ravishda “Qoraxoniylar davlati” nomi bilan shuhrat topgan. Qoraxoniylar tarixining eng yirik va umume'tirof etilgan mutaxassisi B.Kochnev ta kidlaganidek, ʻ Qoraxoniylar o zlarini ʻ afsonaviy Turon shohi - Afrosiyob avlodlari qatoriga qo shib, ʻ o zlarining sulolasini "al-Afrosiyob" - Afrosiyob avlodi deb ʻ atashgan, yozma manbalarida ular Xoniylar yoki Xoqoniylar deb nomlangan. Amerikalik mutaxassis Robert Dankoff Qoraxoniylarning ajdodi Afrosiyobning haqiqiy asl ismi Alp Er Tunga bo lgan ʻ deb taxmin qilgan. Davlatning 7 Ahmedov.B. O’zbekiston tarixi manbalari. Toshkent, 2001. B.245. 13 tashkil topishi. 992-yilda Horun Bug‘roxon boshliq qoraxoniylar Movarounnahrga hujum boshlaydilar. Bu davrda somoniylar sulolasi chuqur ichki ziddiyatlar girdobiga tushib qolgan edi. Qoraxoniylar Buxoroni qarshiliksiz ishg‘ol qiladilar. Nuh ibn Mansur qoraxoniylarga qarshi kurashish uchun G‘aznadagi noibi Sobuqteginni yordamga chaqiradi. U yigirma ming kishilik qo‘shin bilan Movarounnahrga yetib keladi. Nuh bilan birlashib, bir necha janglardan so‘ng qoraxoniylar noibi qo‘shinlari tor-mor qilinadi. Buning evaziga Nuh Sobuqteginni Xurosonning noibi etib tayinlaydi. Natijada G‘azna va Xurosonda Sobuqtegin va o‘g‘li Mahmudning siyosiy hukmronligi mustahkamlanadi. 996-yilda qoraxoniylar Movarounnahr tomon yana hujum boshlaydilar. Shunday og‘ir bir sharoitda xiyonat ro‘y beradi. Ya’ni Sobuqtegin qo‘shini Buxoroni egallaydi. So‘ngra u qoraxoniylar bilan muzokaralar olib boradi. Natijada ular o‘rtasida shartnoma tuzilib, unga muvofiq Sirdaryo havzasi qoraxoniylar qo‘liga o‘tadi. Sobuqtegin esa Amudaryodan janubdagi yerlarga, shu jumladan, Xurosonda hukmdor bo‘lib oladi. Somoniylarga Movarounnahrning markaziy qismigina beriladi, xolos. Biroq ko‘p vaqt o‘tmay, 999-yilda Buxoroning Nasr Eloqxon boshchiligida qoraxoniylar tomonidan zabt etilishi bilan somoniylar hukmronligi batamom barham topdi 8 . Qoraxoniylarning Movarounnahrga hujumi. Qoraxoniylar endi Xurosonni ham o‘z davlatiga qo‘shib olish uchun harakat qiladilar. Oradan ko‘p vaqt o‘tmay qoraxoniylar va g‘aznaviylar o‘rtasida shiddatli urushlar boshlanadi. 1006 va 1008-yillarda qoraxoniylar Xuroson ustiga ikki marta qo‘shin tortadilar. Lekin Mahmud G‘aznaviy qoraxoniylarga zarba berib, Xurosonni o‘z davlati tasarrufida saqlab qolishga muvaffaq bo‘ladi. G‘aznaviylarning saljuqiylar bilan jiddiy kurashi boshlanadi. Bundan foydalangan qoraxoniylarning mahalliy hukmdori Ibrohim Bo‘ritegin 1038-yilda Amudaryo bo‘yi viloyatlari –Xuttalon, Vaxsh va Chag‘oniyonni g‘aznaviylardan tortib oladi. Ko‘p vaqt o‘tmay u Movarounnahrni va Farg‘onani o‘ziga bo‘ysundirib, mustaqil siyosat yurita boshlaydi. Natijada qoraxoniylar ikki mustaqil davlatga 14 8 Shamsutdinov R. Karimov Sh. Vatan tarixi. (XVI-XX asr boshlari). Ikkinchi kitob. Toshkent, Sharq. 2010., B.176. 15 ajralib ketadi. Biri poytaxti Bolasog‘unda bo‘lgan Sharqiy qoraxoniylar, ikkinchisi markazi Samarqandda bo‘lgan Movarounnahrdagi Qoraxoniylar davlati edi. Bu g‘alabalardan so‘ng Ibrohim Bo‘ritegin “bug‘roxon” unvonini olgan. 9 Qoraxoniylar davlatining bo‘linishi. Qoraxoniylar davlatni viloyatlarga bo‘lib idora qilardilar. Ularni eloqxon yoki takin (yoki tegin)lar boshqarardilar. Hokimlari faqat qoraxoniylar xonadonining eloqxon unvoniga sazovor bo‘lgan a’zolaridan saylanar edi. Eloqxonlar o‘z nomlari bilan chaqa-tangalar zarb qilar va viloyatlarning mustaqilligi uchun intilar edilar. Movarounnahr eloqxoni qoraxoniy eloqxonlari orasida katta obro‘ga ega edi. U Samarqandda taxtga o‘tirgan. Viloyat boshqaruv ma’muriyatida somoniylar davridagidek boshqaruv mahkamasi bo‘lgan. Shaharlar esa shahar hokimi, raislar tomonidan boshqarilardi. Qoraxoniylar mamlakatda o‘z hukmronligini mustahkamlab olishda musulmon ruhoniylari bilan yaqin va do‘stona munosabatlar o‘rnatadilar. Bu davrda imomlar, sayyidlar, shayxlar va sadrlarga e’tibor kuchayib, ularning obro‘yi har qachongidan ham balandga ko‘tariladi.Qoraxoniy hukmdorlari garchi bu davrda hali o‘troq hayotga ko‘chmagan bo‘lsalar ham, dehqonchilik vohalari va shaharlarning madaniy ahamiyatini yaxshi anglar edilar. Ular Bolasog‘un, Koshg‘ar, Taroz, O‘zgan, Samarqand va Buxoro kabi shaharlarni davlat yoki viloyat poytaxtiga aylantirib, shaharlar bilan aloqa bog‘lashga harakat qiladilar. O’tmishda diyorimiz tuprog’ida juda ko’p davlatlar yuzaga kelgan, taraqqiy etgan va vaqti kelib o’z o’rnini boshqa sulolaga bo’shatib bergan. Yurtimiz tarixiga doyr xar bir davlatning yuzaga kelish jarayoni siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy omillar bilan o’zviy bog’liqdir. Albatta, bunda umumiy jixatlar bilan birga xar bir davlatning o’ziga xos xususiyatlarini xam e’tibordan chetda koldirmaslik kerak. Afsuski, ko’pgina tarixiy asarlarda, davlatchilik tarixini yoritishda, davlatning shakllanish va yuzaga kelish jarayonini shunchaki bir shayx faoliyati bilan yoki biror-bir siyosiy voqea-xodisalarga bog’lik xolda izoxlab o’tilgan. Vaxolanki, xar bir davlatning vujudga kelishi, rivoji va tanazzuliga oid jarayonlar birinchi navbatda shu 16 9 Ahmedov.B. O’zbekiston tarixi manbalari. Toshkent, 2001. B.248. 13 17 jamiyatdagi mavjud ijtimoiy-iqtisodiy omillar bilan bevosita bog’liq kechgan 10 . Shuning uchun davlatning tarixini yoritishda uning ijtimoiy va iqtisodiy xayotini xam chuqurroq o’rganish zarur, deb o’ylaymiz, Endi asosiy maqsadga ko’chadigan bo’lsak, ma’lumki, IX-XII asrlar Movarounnahr tarixida turkiy xalqlar sulolalarining xukmronlik mavqei mustaxkamlanganligi bilan ajralib turadi. Ular o’z tarixlari davomida bir qancha mustaqil markazlashgan davlatlarni tashkil etishdi. Ana shunday davlatlardan biri Qoraxoniylar davlatidi 11 . Qoraxoniylar davlati to’g’risida shu davrga taluqli tarixiy asarlarning deyarli barchasida so’z ketsada, ushbu davlat qachon va qaysietnik asosda tashkil topganligi xano’zgacha munozarali masala bo’lib kelmoqda. Qoraxoniylar davlati to’g’risida tarixchi olim K.Sh. Shoniyozov xam o’z asarlarida keng to’xtalib o’tgan. Shu bilan birga Qoraxoniylar davlati Qarluq davlatining davomi ekanligi, bu ikki nomdagi davlat aslida bir davlat bo’lganligi va mazkur dovonlik qarluq qabilasi tomonidan 840- yilda tashkil topganligi to’g’risida o’z fikr-muloxazalarini bildirib o’tgan. Umuman olganda, K.Sh. Shoniyozov mazkur davlat tarixini yoritishda butunlay yangi fikrlarni o’rtaga tashladi. Qoraxoniylar xukmronlik qila boshlagan davr to’g’risida mavjud manba va adabiyotlardagi ma’lumotlar o’zaro qarama-qarshi bo’lib, biz bunda ularning bir-birini inkor etuvchi ziddiyatli jihatlarni ham anglashimiz mumkin. Jumladan, K.Sh. Shoniyozovning fikricha, Qoraxoniylar davlatini 840-yildan to 1212- yilgacha, ya’ni to’rt asr mobaynida qarluq xoqonlari idora qilgan. Atoqli sharqshunos olim V.V. Bartold Qoraxoniylar davlati 940 - yilda yuzaga kelgan deb qayd etsa, ayrim tarixiy asarlar bu masalada X asrning 90-yillari, ya’ni undan ham kechroq davrni ko’rsatmoqda. Qoraxoniylar davlatining tashkil topgan sanasiga oid bu ma’lumotlardan ko’rinib turibdiki, tadqiqotchilar o’rtasida bu masalada xatto, bir-birlariga yaqinroq fikrni ham uchratmaymiz. Aksincha, ularning ko’pchiligi, shu jumladan, O. Pritsak, K.Sh. Shoniyozov davlatga asos solingan yil deb 840- yilni belgilashsa, boshqa tadqiqotchilar guruhi V.V. Bartold, O.K. Qoraev va boshqalar esa bu davlatni 940- yilda tashkil topgan, deb xisoblashadi. Ular 13 18 o’rtasidagi farq ko’rinib turganidek yuz yil, ya’ni bir asrlik vaqtni tashkil qilmoqda 12 . Albatta, tadqiqotchilarning bu darajada katta farqli xulosaga kelishlariga mavjud manbalardagi bu masalada berilgan to’ziksiz va kamchil ma’lumotlar sabab bo’lgan. Ularning xar biri o’z muloxazalarini ma’lum bir asoslar bilan isbotlashga, dalillashga xarakat qilishgan. Shuning uchun ularning fikrlarini to’g’ridan-to’g’ri inkor etish yoki qo’llab-quvvatlash ancha murakkab masaladir. Bu o’rinda, K.Sh. Shoniyozovning yuqorida keltirilgan fikrlarini to’g’ri, deb qabul qiladigan bo’lsak, mazkur Qoraxoniylar davlatini to’rt yuz yil mobaynida bir sulola vakillari boshqargan bo’lib chiqadi. O’rta Osiyo xalqlari davlatchilik tarixidan ma’lumki, davlatni boshqargan sulolalarning bu qadar uzoq xukmronlik xilgan xolatlari juda kamdan-kam uchraydi. Misol uchun o’z davrining eng qudratli davlatlaridan bo’lmish Turkiy xoqonlikni boshqargan ashinaliylar sulolasi uzog’i bilan ikki asrdan kamroq davr mobaynida xukmronlik qilishgan. Xalifalik poytaxti Bag’dodni zabt etgan xudratli Saljuqiylar saltanati xam Movarounnahr tarixida bor-yo’gi yuz yildan oshiqroq vaqt xukum surgan. Bunday misollarni ko’plab keltirish mumkin. Albatta, bu xiyosiy solishtirishlardan xat’iy xulosalar chiqarib bo’lmaydi. Lekin aytmoqchimizki, Qoraxoniylar davlati o’zining shunday uzoq tarixi mobaynida ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan xamda davlat boshqaruvi soxasida, tarkibiy xususiyatga ko’ra ko’pgina o’zgarishlar va o’ziga xos yangiliklarni o’z boshidan o’tkazgan bo’lishi mumkin. Bu jarayonlar esa o’z navbatida xoqonlikning tashkil etgan qabilalarning davlat xayotidagi roli u yoki bu darajada o’zgarishi bilan xam bog’liq kechgan, albatta. Yuqorida aytib o’tganimizdek, V.V. Bartold Qoraxoniylar davlatini 940- yilda yag’molar tashkil etgan, deb yozgan edi. K.Sh. Shoniyozov ta’kidlaganidek, V.V. Bartoldning bunday fikrga kelishiga, Nizomulmulkning “Siyosatnoma” asaridagi 940 yil “Bolasog’un shahrini musulmon bo’magan majusiylar ishg’ol qildi”, degan 12 Gumilev. N – Qadimgi turklar. Toshknet:. 2007. B.64. 14 14 axboroti xamda 1126 yil noma’lum muallif tomonidan ko’chirma tarzida yozilgan “Madjmal at-tavorix” deb nomlangan asardagi “bug’ro” yag’mo podsholarining unvoni bo’lgan, deb keltirgan ma’lumotlari sabab bo’lgan. Demak, ko’rinib turibdiki, tadqiqotchilar Qoraxoniylar davlatini tashkil topgan davrini aniqlashda, davlatda qabilalarning o’rni va xoqon unvonlarining nomlanishiga e’tibor berishgan (Bu xaqda ishimizning keyingi qismida so’z yuritamiz). V.V. Bartoldning Qoraxoniylar davlati 940 yilda tashkil topgan deb keltirgan qaydlari, tarixiy asarlarning deyarli barchasida asos sifatida qabul qilingan 13 . Masalaning murakkabligi xam shundaki, tadqiqotchi o’z fikrlarini yuqoridagi manbalarga asoslanib keltiradi. Shuning uchun uning mulohazalarini inkor etmagan xolda, tanqidiy yondashib tahdil qilsak, foydadan holi bo’lmaydi.Gap shundaki, agarda biz o’zaro qarama-qarshi ma’lumotlarni solishtir gan xolda, ularni xar birini sinchiklab o’rganib chiqsak, ular O’rtasidagi uyg’unlikni anglashimiz mumkin. Demoqchimizki, yuqorida aytilganidek, Nizomulmulk 940-yilda musulmon bo’magan majusiylar Bolasog’un shahrini ishg’ol etdi, degan axborotni beradi. Bu ma’lumot bilan Sotuk Bug’raxon 940 yilda o’zini Qoraxon (Ulug’xon) deb e’lon qilganini esga olsak, gap yagona voqea- xodisalar xususida ketayotganligi oydinlashadi. Nizomulmuk ma’lumotlaridagi majusiylar, ya’ni musulmon bo’magan qabila, bu bizning fikrimizcha yag’molar bo’lishi mumkin. Bundagi Bolasog’un shaxrini ular tomonidan ishg’ol qilinishini esa sulolaning o’zaro ichki taxt uchun kurashi jarayonida, mazkur qabilaning xam aralashuvi, deb tushunadigan bo’lsak, bundan Sotuk Bug’raxon yag’mo qabilasining jangovar xarbiy kuchi yordamida taxtni egallagan, degan ma’no chiqadi. Extimol shuning uchun Sotuk Bug’raxon garchi Qarluq davlatining asoschisi Bilga qul Qodirxonning nevarasi bo’lgan bo’lsada, yag’molarning jangovar xarbiy kuchiga tayangan xolda xokimiyatni egallashi va «bug’ro», «qoraxon» kabi unvonlar bilan ulug’lanishi oqibatida ba’zi tarixiy asarlarda ushbu davlatni yag’molar tashkil etgan, degan fikrlar paydo bo’lgandir. 15 15 13 Bartold.V – Dvenadsat leksi po istorii turetskix narodov sredney azii. Moskva:. 1968. C.59. 16 16 Fikrimizni davom ettiradigan bo’lsak, Sotuk Bug’raxon xokimiyatni egallashdan oldin xukmronlik qilgan. Qoshg’arda va uning atrofiida esa yag’molar joylashgan edi. Yag’mo, chigil, xalach va boshqa ko’pgina turkiy qabilalar aynan Sotuk Bug’raxon davrida islom dinini qabul qilishgan. Demak, yag’molar Sotuk Bug’raxon xokimiyatni qo’lga olgunga qadar islom dinida bo’maganlar. Agarda Nizomulmulk 940 yilda Bolasag’unni egallagan majusiylar, deb yag’molarni nazarda to’tgan bo’lsa, yuqoridagi ma’lumotlar bir- birini to’ldiradi. Demak, V.V. Bartoldning yuqorida keltirgan ma’lumotini, biz Qoraxoniylar davlatining ijtimoiy-siyosiy xayotida shu davrdan boshlab Qarluq qabilasidan tashqari boshqa turkiy qabilalar jumladan, yag’mo qabilasi xam o’z o’rniga ega bo’lib, aynan bu qabilaning xarbiy jihatdan jangovar kuch-qudratga ega ekanligi, ularni xoqon saroyida nufuzli mavqeini egallashlarini ta’minlagan, deb tushunishimiz mumkin ekan. Aytmoqchimizki, tadqiqotchining davlatni 940- yil yag’molar tashkil etdi, degan fikrini to’g’ridan-to’g’ri qabul qilmagan xolda undagi bu ma’lumotlardan foydalanish orqali biz Qoraxoniylar davlatidagi o’zaro ichki sulolaviy taxt uchun kurashlar jarayonini xamda bu voqea-xodisalarda xoqonlik tarkibidagi qabilalarning qay darajada bo’lganligini anglab olishimiz mumkin. O’sha davrning ijtimoiy-siyosiy xayoti, ruxiyati nuqtai-nazaridan turib fikr yuritadigan bo’lsak, davlat xayotida xarbiy kuchlar, xarbiy kishilar, nixoyatda nufuzli doyra xisoblangan. Xukmdorlar xam o’z saltanatini xududini kengaytirishda, uni ximoya qilishla, qolaversa, ichki nizolarni bostirishda shu jangovar xarbiy kuchlarga tayanishgan. Qoraxoniylar davlatining xukmdorlari xam bundan istisno emas, albatta. Shunday ekan, yag’mo qabilasining jangovar xarbiy kuchlari yordamidan sulola xonadoniga mansub kishilar xokimiyatni egallash yo’lida foydalanganliklari tabiydir. Qoraxoniylar davlatini tashkil topgan sanasini X asrning 90-yillari, deb belgilangan asarlar xususiga kyelsak, ko’rsatilgan davrdan xam anglash mumkinki, bunda asosan 990-yillar, ya’ni Somoniylar davlatini Qoraxoniylar tomonidan 17 17 tugatilganlik voqeasining ta’siri bor 14 . Albatta, aynan shu davrdan boshlab, Qoraxoniylar davlati xaqida ko’pgina tarixiy asarlarda so’z yuritilib, ular o’z davrining qudratli xoqonligi sifatida ta’riflanadi. Lekin bundan Qoraxoniylar davlati 990-yillardan e’tiboran o’z faoliyatini boshladi, degan mazmun kelib chiqmaydi 15 . Chunki xech bir davlat bir vaqtning o’zida xam tashkil topib, xam qo’shni davlatni xududlarini zabt etishi tarixiy xaqiqatga to’g’ri kelmaydi. Shu o’rinda, masalaning bir jihatiga e’tiborni qaratsak. Ko’pgina tarixiy asarlarda Qoraxoniylar davlati bilan Somoniylar davlati O’rtasidagi mavjud bo’lgan ziddiyatlarga ortiqcha urg’u berish xollari mavjud. Albatta, bunday mulohazalarni xolis, deb bo’lmaydi. Chunki bu muloxazalar o’sha davrning tarixiy shart-sharoiti, mavjud voqeligidan ancha uzoq bo’lib, masalani sun’iy ravishda chigallashtiradi, xolos.Tarixdan ma’lumki, Somoniylar davlati xam, Qoraxoniylar davlati xam O’rta Osiyo tarixida o’z o’rniga ega. Xar ikki sulola davrida xam ajdodlarimiz ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jihatdan yuksalish yo’lidan borgan, Somoniylar davlatining inqirozga uchrashi va uning o’rniga Qoraxoniylar sulolasining taxt tepasiga kelishining o’ziga xos tarixiy sabablari bor. Somoniylar davlatining tanazzulini esa tupik ravishda Qoraxoniylarning xarbiy tazyiqi bilan bog’lik xolda tushunmaslik kerak. Chunki somoniylar sulolasi bu vaqtga kelib siyosiy-ijtimoiy jihatdan chuqur inqirozga uchragan edi. Mahalliy xokimlar, noibliklar, xarbiy amirlarning o’zboshimchaligi kuchaygan bo’lib, ular amalda markazdan mustaqil ravishda siyosat olib borardilar. Markaziy xokimiyat esa ularga qarshi xech bir chora ko’ra olmaydigan darajada zaiflashib qolgan edi. Ana shunday bir vaziyatda butun Movarounnahr uzra xukmronlik boshqa bir sulolaning qo’liga o’tishini, mantiqiy olib qaralganda buni tarixning tabiiy jarayoni, deb tushunish mumkin. Demak, Qoraxoniylar davlatining tashkil topgan sanasini X asrning 90-yillari, deb ko’rsatuvchi tarixiy asarlarga nisbatan aytish mumkinki, Qoraxoniylar davlati bu vaqtda tashkil topmagan, balki bu davrga kelib, xoqonlik 14 Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. Eng qadimgi davrdan Rossiya bosqiniga qadar. - Toshkent.: Sharq. 2000., 18 18 B.107. 15 Sagdullaev A., Mavlonov O’. O’zbekistonda davlat boshqaruvi tarixi.- Toshkent: Akademiya, 2006. B.95. 19 19 o’z chegara sarxadlarini kengaytirib; ilgarigi doirasiga nisbatan endilikda yanada kuch-qudratga to’lib xarbiy xarakatlarni qo’shni xududlar tomon kengaytirgan. Yuqoridagi ma’lumotlarni umumlashtirgan xolda muloxaza yuritadigan bo’lsak, Qoraxoniylar davlatiny yuzaga kelishi tarixiy zaruriyat bo’lib, uning o’ziga xos siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy zamini bo’lgan. Masalani teran anglash uchun bu xususda qisman to’xtalib o’tishni joiz, deb xisoblaymiz. Ma’lumki, qadimdan O’rta Osiyoning Oltoy janubiy yonbag’ridan boshlanadigan sharqiy qismida, Markaziy Tyanshan etaklarida, Chu, Ila, Norin, Talos daryolari vodiylari bo’ylab to Pomirgacha bo’lgan xududlarda turkiy tilda so’zlashuvchi qabilalar yashagan. Mazkur qabilalar VI asrning ikkinchi yarmidan to VIII asr boshlarigacha Turkiy xoqonligi tasarrufida bo’lib kelgan. Turkiy xoqonligi tashqi dushmanlar bilan olib borilgan urushlar va ichki qabilaviy nizolar natijasida 603 yil G’arbiy va Sharqiy xududlarga bo’linib ketadi. Xoqonlikning bo’linib ketishi davlat tarkibidagi turkiy xalqlarning xoxish irodasiga zid ravishda, ko’proq tashqi dushmanlarning ta’sir kuchi ostida yuz berganligi sir emas, albatta. Chunki yaxlit bir qudratli xoqonlikning ikkiga bo’linishi, ularning xar ikkisi ahvolini yanada og’irlashtirdi. Aniqroq aytadigan bo’lsak, bu ularning xar ikkisining xalokatini tezlashtirgan asosiy omillardan biri bo’ldi. Umuman olganda, 630 yilda G’arbiy xoqonlikda ichki qabilaviy nizolar keskinlashib ketadi. Bu davrda xoqonlikda xokimiyat uchun kurash asosan ikki, ya’ni dulu va nushibi qabilalari o’rtasida kechgan. Mavjud og’ir vaziyatdan chiqish va axvolni yaxshilash uchun xoqon Ishbara (634-639) ma’muriy islohot o’tkazadi. Unga ko’ra, xoqonlik tarkibidagi qabilalarni ikkiga bo’lib, beshtasini duluga, qolgan beshta qabilani esa nushibiga taqsimlab beradi. Qabila ittifoqining xar biriga chorva mollarini boqish uchun yaylov yerlarini va ko’chib yuradigan xududlarini chegaralarigacha aniqlab beradi. Ko’rinib turibdiki, bu vaqtda davlatning asosini va yashovchanlik qobiliyatini uning takibidagi turkiy qabilalarning birligi va ularning jangovar xarbiy kuchi tashkil etgan 16 . Bu qabilalarning asosiy ijtimoiy-iqtisodiy xayoti esa ko’chmanchi- chorvadorlik asosiga 20 20 16 Shamsutdinov R. , Karimov Sh. Vatan tarixi. (XVI-XX asr boshlari). Ikkinchi kitob. Toshkent, ―SHARQ. 2010., B.179. 21 21 qurilgan bo’lib, yaylov yerlari va unga egalik qilish xuquqi ular uchun xayot- mamot masalasi bo’lib kelgan. Lekin xoqon Isfaraning ikki yirik qabilani o’zaro kelishtirish yulidagi tadbirlaridan xech bir natija chiqmaydi. Sulola tayanchi bo’lgan bu ikki qabila o’rtasidagi nizolar esa xoqonlikni zaiflashtiradi. Odatda, qaysi davlatni ichki nizolar cho’lg’ab olib, uni kuchsizlantirsa, o’sha davlatga qo’shni davlatlarning bosqini muqarrar bo’lib kelgan. O’z davrining qudratli davlati bo’lgan Turkiy xoqonlikning xam bunday vaziyatda dushmanlari yetarlicha bor edi. Chunki Xitoy qo’shinlari xoqonlikning bu og’ir axvolidan foydalanib, 658-659 yillarda uning asosiy xududi bo’lgan Yettisuvning katta qismini egallaydi. Ammo keyinchalik turkiylar Xitoy qo’shinlarini o’lkadan surib chiqaradi. Urush natijasiga ko’ra, xar ikki tomon katta talofatlar ko’radi. Turkiy xoqonligi bu yuqotishlar evaziga o’z xududini saqlab qoladi. Lekin uzoq vaqt davom etgan ichki va tashqi urushlar xoqonlikni kuchsizlantirib, uning yemirilishini tezlashtiradi. Unga tegishli xududlarda esa 707 yilda Turkash davlati tashkil topadi. Turkashlarning asosiy qismi bu vakqtlarda (VIII asrning ikkinchi yarmida) Ila daryosi vodiysida, Shimoliy Tyanshan yonbag’irlarida joylashgan bo’lib, dulu qabila ittifoqi tarkibida bo’lib kelgan. Albatta, Turkiy xoqonligini xam Turkash davlatini xam aholisining tarkibiy asosini turkiy qabilalar tashkil etgan. Bunda davlat o’zgarmagan, balki davlatni boshqargan sulolalarni o’zaro o’rni almashgan, xolos. Turkashlar xokimiyatni egallab, endigina kuchga kirib borayotgan bir vaqtda Xitoy imperiyasi o’z chegaralarini g’arbga tomon kengaytirish siyosatini xam jadallashtiradi. Shu o’rinda aytib o’tish joizki, Xitoy imperatorlari doimiy ravishda o’z xududlarini kengaytirish, bosib olingan o’lka aholisini xitoylashtirish va bu yerda o’z ma’muriy boshqaruv tizimini o’rn atish kabi katta davriy tajribaga ega bo’lgan siyosatlarini izchil olib borishgan.Shuning uchun Xitoy imperiyasi o’zining shimoliy va g’arbiy chegaralari o’zra joylanggan turkiy sulolalarning kuchayib ketishini hohlamagan. Buning uchun ular turkiy qabilalar orasiga turli nizo urug’larini sochib, ularni bir-biriga qarshi gij-gijlash usullaridan foydalanishgan. 22 22 Shuningdek, Xitoy diplomatiyasi an’anaviy ravishda o’zining eski usulini, ya’ni 23 23 markazdan norozi kuchlarni qo’llab-quvvatlash chora-tadbirlarini keng qo’llagan. Bundan ko’zlangan maqsad esa turkiy davlatlarni zaiflashtirish orqali ular ustidan o’z xukmronligini o’rnatish bo’lgan. Albatta, Xitoy xukmdorlarining bu niyatini o’z vaqtida anglab, shunga mos xolda siyosat olib borgan do’konlar xam bo’lgan.Umuman olganda, Turkash davlati o’zining qisqa umri davomida og’ir axvolni boshidan kechirdi. Chunki aynan shu davrda, ya’ni sharqiy chegaralarni ximoya qilib dushmanlar bilan kurash olib borayotgan bir vaqtda, g’arbdan arab xalifaligining Movarounnahrga boshlagan xarbiy yurishlari turkashlar axvolini yanada og’irlashtirdi. Arab xalifaligiga karashli xarbiy kuchlarning Movarounnahrga kirib kelishlari va mazkur xududda xalifalik tartibotini o’rnatishga turkiy sulolalar befarq qarab tura olmas edilar. Chunki Movarounnahr ijtimoiy- iqtisodiy va madaniy jihatdan ularning asosiy tayanch xududlari xisoblangan. Bu o’lkalarda qadimdan juda ko’p turkiyzabon aholi yashab kelgan. Shuning uchun Turkiy xoqonligi va Turkash davlati mazkur xududlarni ximoya qilinshi o’z vazifasi, burchi deb bilgan. Arab xarbiy kushinlarining kirib kelishlari bilanoq, turkashlar mahalliy xukmdorlar bilan birlashib ularga Qarshi kurash olib boradilar. Jumladan, 707 yil Turkash xoqoni Sore o’zining atrofiga katta xarbiy qo’shin yig’ib, Qutayba boshliq arab xarbiy qo’shiniga qattiq talofat yetkazadi. Ammo shu vaqtda turkashlarda ichki qabilaviy nizolar dam avj oladi. Xitoy imperiyasi esa o’z xarbiy tazyiqini yanada kuchaytiradi. Natijada, turkashlarning harbiy kuchlari bo’linib, ularning bir qismi sharqda Xitoy qo’shinlariga qarshi ko’rash bilan band bo’lsa, ikkinchi bir qismi xalifalik qo’shinlariga qarshi tashlagan edi. Uchinchi qismi esa, ichki qabilaviy kurashlar bilan ovora bo’lgan. Albatta, har bir davlat uchun tashqi dushmandan ko’ra, ichki nizolar va u asosda yuz beradigan o’zaro qirg’inbarot urushdanda kattaroq xavf bo’lmaydi. Yettisuvda turkashlarning ikki etnik guruhi «sariqlar» va «qoralar» o’rtasida hokimiyat uchun kurash bir necha yillardan buyon davom etib kelar edi. Ular o’rtasidagi bu nizolar 738-759 yildarda nihoyatda kuchayib, o’zaro qirg’inga aylanib ketadi. Bularning barchasi Turkash davlatini zaiflashtirib, uni barham topishiga sabab bo’ladi. 24 24 Mavjud vaziyatdan foydalangan Qarluq qabilasi 759 yilda turkashlar hududiga bostirib kiradilar. 766 25 25 yilga kelib Qarluqlar Yettisuv, Talos, Chu vodiysini egallab, G’arbiy Tyanshanga qadar bo’lgan hududlarga kirib borishadi.Qarluq qabilasi va Qarluqdar hakida juda ko’p manba va adabiyotlar mavjud. Qarluqliar qadimda Oltoyning g’arbiy mintaqalarida yashaganlar. Ular Turkiy xoqonligi davrida esa siyosiy jarayonlarda faol ishtirok eta boshlashgan. Movarounnahr, Yettisuv va Sharqiy Turkistonda yashovchi aholi o’rtasida madaniy-ma’naviy aloqalar xam yanada kuchayib, yangi taraqqiyot bosqichiga ko’tarilgan. Ushbu ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jarayonlar Qoraxoniylar davlatining shakllanishiga zamin yaratgan. Ushbu jarayonlar esa VIII asrning II yarmi - IX asrning o’rtalariga to’g’ri kelib, bu borada K.Sh. Shoniyozovning fikrlarini xaqiqatga yaqinroq, deb xisoblaymiz 17 . Lekin bizning tadqiq etishimizcha Qoraxoniylar davlatini bevosita to’g’ridan- to’g’ri Qarluq davlatining o’zi, uning davomi edi, deyishga asoslar to’liq yetarli emas. Chunki Qoraxoniylar davlati qarluq, chigil, yag’mo, tuxsi, ugo’z, uyg’ur va boshqa juda ko’plab turkiy qabilalarning o’zaro uyushuvi-ittifoqi asosida yuzaga kelgan. Tadqiqot mavzusi borasida yuritilgan fikr-mulohazalarga asosan aytish mumkinki, Qoraxonilar davlatining tashkil topgan sanasi xozirgi kungacha tarixiy asarlarning aksariyatida qayd etilib kelinayotgan X asrning o’rtalaridan emas, balki uning poydevori ancha ilgari barpo etilgan bo’lib, X asrning o’rtalarida esa bu davlat chinakam saltanat (imperiya) darajasiga erishib, xududiy jihatdan kengayib, avvalgi davrga nisbatan ancha kuch-qudratga erishgan va tarixda «qoraxon» ya’ni buyuk xonlar nomi bilan atalgan. Tarixiy asarlarda xam bu davrda ko’prok Qoraxoniilar davlati haqida so’z ketib, ular Movarounnahr sarxadida kechgan tarixiy voqealarda markaziy o’rinni egallashgan. Demak, Qoraxoniilar davlati o’zining taraqqiyot bosqichlarida rivojlanib borganki, u yirik bir davlat timsolida birdaniga shakllanmagan. Aksincha, uning davlatchilik tizimi xamda tarkibiy to’zilishi turkiy xalqlarning uzoq davrlardan buyon rivojlanib kelgan boy davlatchilik an’analari va 17 Gumilev. N – Qadimgi turklar. Toshkent:. 2007. B.75. 26 26 tajribalari bilan uyg’unlashib borgan.Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, Qoraxoniylar davlat boshqaruvi tizimining yuzaga kelishi va shakllanishi Qarluqlarning qabila ittifoqi asosida tashkil topgan Qarluq davlatiga borib taqaladi. Shu bilan Qoraxoniylar davlatining tarixi ikki bosqichga bo’linadi. Uning birinchi bosqichi VIII asrning 60-yillari - IX asrning birinchi yarmini o’z ichiga oladi. Bu bosqichida xokimiyat «Qarluq davlati» nomi bilan yuritilgan. IX asrning o’rtalaridan qarluq, chigil, yag’mo, tuxsi, uyg’ur, ugo’z va boshqa turkiy qabilalarning xarbiy ittifoqi yuzaga kelishi bilan davlat kengayib, qudrati ortadi. Ushbu davlat qoraxon ya’ni «buyukxon»lar tomonidan boshqarilib, u «Qoraxoniylar davlati» nomi bilan shuhrat topadi. Ilk o’rta asrlarda tashkil topgan bu o’lkan turkiy saltanat XI-XII asrlarda nihoyatda rivoj topadi. 27 27 1.2 Qorahoniylar davlatining markaziy boshqaruv tuzumi X asr o'rtalarida Issiqko'lning janubi va Koshg'arda yashagan yag'mo qabilasi kuchayib, avval o'zlaridan shimoli-sharqroqda yashovchi jikil qabilasi bilan yagona ittifoqqa birlashadi. So'ngra Yettisuvga xuruj qilib, qarluqlarni bo'ysundiradi va bu ulkan hududda Qoraxoniylar davlatini tashkil qiladilar. "Qoraxoniylar" atamasi Xoqon Qoraxonning Islom dinini qabul qilganidan so'ng paydo bo'lgan. Numizmat Tornberg esa ularning xonlari tutib yurgan maqomiga qarab Ileklar deb atagan. Boshqalar esa Uyg'ur xoqonligi deb atashgan. 940 yil atrofida qarluqlar Tyanshan yaqinidagi Bolasog'un shahrini bosib olishadi. Birinchi hukmdorlardan biri Satuq Bo'g'raxon Abdulkarim Islom dinini qabul qiladi va Doslan Qoraxon nomi bilan shuxrat topadi, keyinchalik butun sulola uning nomidan "Qoraxoniylar" deb atala boshlanadi. 18 999-yili qoraxoniylar yana Buxoroni ishg ol etib, amir Abdul Malik II vaʻ podshoh oilasini asirga oladilar. Bu hol Movarounnahrda hokimiyat qoraxoniylar foydasiga uzil-kesil hal bo lishiga ʻ olib keladi. Qoraxoniylar davlati Koshg ardan ʻ Amudaryogacha cho zilgan Sharqiy Turkiston, Yettisuv, Shosh, Farg ona va ʻ ʻ qadimgi So g d ʻ ʻ yerlarini o z ʻ ichiga olgan. 1005-yilgacha somoniylarning so nggi ʻ vakili al-Muntasir qoraxoniylar bilan muvaffaqiyatli kurashgan, biroq raqibning ko psonli ʻ qo shini ʻ pirovard g alabani ʻ ta minlagan. ʼ Bog dod ʻ halifi fatvosi bilan elikxon Nasr ibn Ali Movarounnahrda o z hukmronligini o rnatdi. ʻ ʻ Movarounnahrni zabt etgach qoraxoniylar dehqonlar tabaqasini yakson etdilar va ularning yerlari va suvlarini davlat tasarrufiga topshirganlar. Elikxon Nasr 1012-yili vafot etgach, uning davlatiga ukasi Ali Tegin vorislik qiladi 19 . 18 Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. Eng qadimgi davrdan Rossiya bosqiniga qadar. - T.: Sharq, 2000., B.102. 19 Gumilev. N – “Qadimgi turklar”. Toshkent:. 2007. B.85. 28 28 Qoraxoniylar Amudaryo vodiysi yerlari uchun g aznaviylarʻ davlatiga qarshi muntazam urushlar olib borishadi, XI asr oxirida esa saljuqlarning kuchaygan davlatiga tobe bo lib qolishadi. Elikxon poytaxti dastlab Uzgenda joylashgan, ʻ so ngra ʻ Samarqandga ko chirilgan. ʻ Buxoro ham Samarqandga tobe bo lgan. ʻ Qoraxoniylar Samarqandda, Buxoroda, Binkentda ko plab binokorlik ishlarini ʻ amalga oshirishgan, saroylar, masjidlar va madrasalar bunyod etishgan, musulmon dini nufuzini saqlash va mustahkamlashga hissa qo shishgan. Mazkur davlat ʻ chegarasida islom dini keng yoyilgan. Qoraxoniylar o z davlat chegarasini ʻ somoniylar sulolasiga tegishli hududlar hisobiga kengaytirish siyosatini olib borishgan. Somoniylar hokimiyati bu vaqtga kelib, chuqur siyosiy, ijtimoiy- iqtisodiy inqirozga yuz tutib zaiflashib qolgan edi. Ana shunday vaziyatda qoraxoniylar somoniylar poytaxti Buxoroni deyarli qarshiliksiz ishg ol ʻ etishadi. Biroq, Hasan Bug roxon ʻ betobligi tufayli Buxoroda uzoq turmay, Qashqarga qaytishda yo lda vafot etadi. 996 yil qoraxoniylar yana Movarounnahr sari yurish ʻ boshlaydi. G aznaviylar bilan olib borilgan muzokaralar natijasida o rtada ʻ ʻ shartnoma tuzilib, unga ko ra, Sirdaryo havzasi qoraxoniylar qo liga o tadi. ʻ ʻ ʻ Amudaryoning jan.dagi yerlarda va Xuroson hududida Sabukteginsh hukmronligi o rnatiladi. Somoniylar ixtiyorida esa Movarounnahrning markaziy qis-migina ʻ qoladi. Somoniylar hokimiyati tugatilgach, 10-asr oxirlariga kelib, 20 Qoraxoniylar davlati Amudaryoning yuqori va o rta ʻ oqimlaridan to Yettisuv, sharqda esa Torim daryosigacha bo lgan katta hududga egalik qiladi. Amudaryo Qoraxoniylar va ʻ G aznaviylar ʻ davlati o rtasida ʻ chegara bo lib ʻ qoladi. Lekin ushbu 2 turkiy davlat o rtasida ham Xuroson ʻ hududi uchun o zaro ʻ urushlar bo lib o tadi. ʻ ʻ 1006 va 1008-yillarda qoraxoniylar Xurosonga qo shin tortib, Balx, Tus va ʻ Nishopur shahrini zabt etadi. Lekin Sulton Mahmud G aznaviy ʻ qoraxoniylarga zarba berib, Xurosonni o z ʻ qo lida ʻ saqlab qoladi. G aznaviylar keyinchalik dastlab ʻ o zlari ʻ yer berib, homiylik qilgan saljuqiylar bilan zid-diyatga kirishib, o rtada ʻ katta 20 Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. Eng qadimgi davrdan Rossiya bosqiniga qadar. - T.: Sharq, 2000. B. 109. 29 29 harbiy to qnashuvlarʻ yuz beradi. 1040-yilda esa Dandanakon jangiaa g aznaviylar ʻ saljuqiylar tomonidan qaqshat-qich zarbaga uchrab o zlarini ʻ qaytib o nglay ʻ olmaydi. G aznaviylar ʻ davlatini bu inqirozidan, qoraxoniylarning mahalliy hukmdori Ibrohim Bo ritegin ʻ foydalanib qoladi. U dastlab Xuttalon, Vaxsh va Chag oniyonni ʻ g aznaviylardan tortib oladi. Keyinchalik butun Movarounnahrni va Farg onani ʻ ʻ o ziga ʻ bo ysundirib ʻ mustaqil siyosat olib boradi. X-asr oxirida Yettisuv va Sharqiy Turkiston hududlarida "podshoh yagma" yoki "elikxon" boshchiligidagi Qoraxoniylar davlati tashkil topadi. Bu davlat tarkibiga turli turkiy qabilalar - qorluqlar, chigillar, argular, yagmalar va boshqa xalqlar kirgan bolib, ular 960 yilga qadar islom dinini qabul qilganlar. 992 yili elikxon Bugra boshchiligidagi Qoraxoniylar qoshini Movarounnahr hududiga bostirib kiradi. Qoraxoniylar galabasiga Bugraxon bilan Xurosonning somoniy hokimi Abu Ali Simjur ortasida tuzilgan hufyona ittifoq hamda lashkarboshi Foiqning sotqinligi sabab bolgan. Natijada Qoraxoniylar Buxoroni jangsiz ishgol etadilar, amir Nuh esa Chorjoyga qochishga majbur boladi. 21 Ammo Bugraxon kasallanib, oz vatani Koshgarga ketayotganda vafot etadi. Qoraxoniylar Buxorodan katta olja bilan qaytadilar. Qoraxoniyalarning yangi yolboshchisi bolgan elikxon Nasr Buxoroga qayta hujum uyushtiradi. 995-996 yillarda Nuh II Sabuh Tegin madadi bilan Qoraxoniylar hujumini daf etadi. 999 yili Qoraxoniylar yana Buxoroni ishgol etib, amir Abdul Malik II va podshoh oilasini asirga oladilar. Bu hol Movarounnahrda hokimiyat Qoraxoniylar foydasiga uzil- kesil hal bolishiga olib keladi. Qoraxoniylar davlati Koshgardan Amudaryogacha chozilgan Sharqiy Turkiston, Yettisuv, Shosh, Fargona va qadimgi Sogd yerlarini oz ichiga olgan.1005 yilgacha Somoniylarning songgi vakili al-Muntasir Qoraxoniylar bilan muvaffaqiyatli kurashgan, biroq raqibning kopsonli qoshini pirovard galabani ta'minlagan. Bogdod halifi fatvosi bilan elikxon Nasr ibn Ali Movarounnahrda oz hukmronligini ornatdi. Movarounnahrni zabt etgach Qoraxoniylar dehqonlar tabaqasini yakson 21 Gumilev. N – Qadimgi turklar. Toshkent:. 2007. B.86. 30 30 etdilar va ularning yerlari va suvlarini davlat tasarrufiga topshirganlar. Elikxon Nasr 1012 yili vafot etgach, uning davlatiga ukasi Ali Tegin vorislik qiladi. Qoraxoniylar Amudaryo vodiysi yerlari uchun gaznaviylar davlatiga qarshi muntazam urushlar olib borishadi, XI-asr oxirida esa saljuqlarning kuchaygan davlatiga tobe bolib qolishadi. Elikxon poytaxti dastlab Uzgenda joylashgan, songra Samarqandga kochirilgan. Buxoro ham Samarqandga tobe bolgan. Qoraxoniylar Samarqandda, Buxoroda, Binkentda koplab binokorlik ishlarini amalga oshirishgan, saroylar, masjidlar va madrasalar bunyod etishgan, musulmon dini nufuzini saqlash va mustahkamlashga hissa qoshishgan. Qoraxoniylarning Movarounnahrga hujumi 992-yilda Hasan Bug'roxon boshliq Qoraxoniylar Movarounnahrga tomon hujum boshlaydilar. Ularning harbiy yurishlarida Marida Shosh, Farg'ona va boshqa viloyatlarda yashovchi turk qabilalari ham qatnashadilar. Chunki bu yurtlar Qoraxoniylar davlati tarkibiga kirgan qarluqlar davlatining mulki edi. Bu davrda Somoniylar ma'muriyati va harbiy qo'shinlari boshqaruvini o'z qoliga olgan turk noiblari, hatto ayrim viloyatlarni egallab olib, deyarli mustaqil hukmronlik qilayotgan turk noiblari mamlakatni mudofaa qilish o'rniga xoinlik yo'lini tutib, Qoraxoniylarga yon bosadilar. Qoraxoniylar Buxoroni qarshiliksiz ishg'ol qiladilar. Ko'p o'tmay Bug'roxon hojib Foyiqni Termiz va Balxga noib qilib tayinlaydi. Ammo Bug'roxon Buxoroda uzoq turolmaydi. Kasallik uni Koshg'arga qaytishga majbur etadi. Yo'lda u vafot etadi. Bunday qulay sharoitdan foydalangan Nux ibn Mansur Buxoroga qaytib o'z taxtini egallaydi. Ammo ikki mahalliy turk noiblari Foyiq Balxda, Abu Ali Simjuriy Xurosonda amirga qarshi qo'zg'olon ko'taradilar. O'z kuchiga ishonmagan Nuh ibn Mansur - G'azna hukmdori Sobuqtakinni yordamga chaqiradi. Yigirma mingli qo'shin bilan u Movarounnahrga yetib keladi va Nuh bilan birlashib, qo'zg'olonchilarga qarshi yurish qiladi. Bir necha janglardan so'ng Foyiq va Abuali qo'shinlari tor-mor qilinadi. Shuningdek, Sobuqtakinni Abuali Simjuriy o'rniga Xurosonning noibi qilib tayinlaydi. Natijada G'azna va Xurosonda Sobuqtakin va 31 31 o'g'li Mahmudning siyosiy xukmronligi mustahkamlanib, G’aznaviylar davlati tashkil topadi. 22 Tez orada bu davlat kuchayib, Hindiston chegarasidan Amudaryogacha bo'lgan yerlarni egallaydi. 996-yilda Qoraxoniylar Movarounnahrga tomon yana hujum boshlaydilar. Ularga Nasr ibn Ali boshchilik qiladi. Nuhga yordam berish uchun Sobuqtakin Chag'oniyon, Juzg'on va Xuttalon hokimlari ning birlashgan qo'shinlaridan iborat katta kuch bilan Keshga yetib keladi. Nuhning ham o'z qo'shini bilan unga qo'shilishini talab qiladi. Bu Somoniylar amirining xukmdorlik huquqlarini mensimaslik va ochiqdan-ochiq unga qarshi chiqish edi. Nuh shubhasiz, bundan bosh tortadi va farmoyish yuborib, Sobuqtakinni Buxoroga chaqirtiradi Bunga javoban Sobuqtakin qo'shin yuborib Buxoroni egallaydi. So'ngra u Qoraxoniylar bilan muzokaralar olib boradi. Natijada ular o'rtasida shartnoma tuzilib, unga muvofiq Sirdaryo havzasi Qoraxoniylar qo'liga o'tadi. Sobuqtakin esa Amudaryodan janubdagi yerlar, shu jumladan Xurosonga hukmdor bo'lib oladi. Somoniylarga Movarounnahrning markaziy qismigina beriladi, xolos. Biroq, ko'p vaqt o'tmay Qoraxoniylar Buxoroni bosib oladilar. Garchi Somoniylar to 1005-yilgacha Samarqand va Buxoroni qaytarib olishga uringan bo'lsalarda ammo 999-yilda Buxoroning Nasr Eloqxon tomonidan zabt etilishi bilan Somoniylar hukmronligi barham topgan edi. Shunday qilib x asr oxirida Somoniylar davlati o'rnida ikkita yangi davlat tashkil topdi: biri Koshg'ardan Amudaryogacha cho'zilgan Sharqiy Turkistonning bir qismini, Yettisuv, Shosh, Farg'ona va qadimgi Sug'dni o'z ichiga olgan Qoraxoniylar davlati bo'lsa, ikkinchisi Shimoliy Hindistondan Kaspiy dengizining janubiy qirg'oqlarigacha bo'lgan viloyatlarni qamrab olgan G’aznaviylar davlati edi. Qoraxoniylar davlatining ikkiga ajralishi Garchi Amudaryo bu ikki turk davlatlari o'rtasidagi chegara deb belgilangan bo'lsada, ammo Qoraxoniylar Xurosonni zabt etilgan yurtning ajralmas qismi xisoblab, uni o'z davlatiga qo'shib olish uchun harakat qiladilar. Oradan ko'p vaqt 32 32 22 Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. Eng qadimgi davrdan Rossiya bosqiniga qadar. - Toshkent.: Sharq, 2000. B.106. 33 33 o'tmay Qoraxoniylar va G’aznaviylar o'rtasida shiddatli urushlar boshlanadi. 1006- va 1008-yillarda 23 Qoraxoniylar Xuroson ustiga ikki marta qo'shin tortadilar. Balx, Tus va Nishopur shaharlari zabt etiladi. Ularning harbiy yurishini Sulton Mahmudga qarshi bo'lgan Xurosonning mulkdor feodallari qo'llab- quwatlaydilar. Lekin Mahmud G'aznaviy Qoraxoniylarga zarba berib, Xurosonni o'z davlati tasarrufida saqlab qolishga muvaffaq bo'ladi. 1017-yilda Mahmud Xorazm ustiga qo'shin tortib, uni bosib oladi. Shunday qilib, Xorazm mustaqil davlat sifatida barham topadi. Bu davrda Sirdaryo etaklarida yashovchi o'g'uzlardan ajralib saljuqiylar nomi bilan Xurosonga borib o'rnashgan turkman qabilalari kuchayib, o'z vaqtida ularga yer berib homiylik qilgan G’aznaviylarga qarshi tazyiq ko'rsatadilar. Saljuqiylar bilan jiddiy kurash boshlanadi. Bunday vaziyatdan foydalangan Qoraxoniylarning mahalliy hukmdori Ibrohim Bo'ritakin 1038-yilda Amudaryo bo'yi. Viloyatlari Xuttalon, Vaxsh va Chag'oniyonni G’aznaviylardan tortib oladi. Ko'p vaqt o'tmay u Movarounnahrni va Farg'onani o'ziga bo'ysundirib, mustaqil siyosat yurita boshlaydi. Natijada Qoraxoniylar ikki mustaqil davlatga ajralib ketadi. Biri poytaxti Bolosog'unda bo'lgan Sharqiy Qoraxoniylar, ikkinchisi markazi Samarqandda bo'lgan Movarounnahrdagi Qoraxoniylar davlati edi. Bu g'alabalarda so'ng Ibrohim Tamg'ach "Bug'roxon" unvoniga sazovor bo'ladi, Saljuqiylar bilan Qoraxoniylar o'rtasidagi munosabatlar dastavval yaxshi bo'lsa-da, ammo keyinchalik keskinlashib ketadi. Bu ikki turk davlatlari o'rtasida shiddatli jangler bo'lib o'tadi. Hatto, 1130-yilda saljuqiylar sultoni Sanjar Movarounnahrga qo'shin tortib, Qoraxoniylar davlatining poytaxti Samarqandni ishg'ol etadi. Natijada Qoraxoniylar Sulton Sanjarga tobe bo'lib qoladilar. 24 Davlat boshqaruvi Qoraxoniylar davlatining boshqaruv tizimi mahalliy hududiy boshqarish tartibiga asoslangan. Xonlik hududlari nihoyatda bepoyon bo’lganligidan, har bir yirik hudud yoki viloyat eloqxonlar (mahalliy hukmdorlar) tomonidan nisbatan mustaqil tarzda idora qilingan (Masalan, Samarqand, Buxoro, 23 Кораев О.К. История Караханидского каганата. - Фрунзе: Или, 1983. С. 55. 34 34 24 Гумилев Л.Н. Дадимги турклар / Таржима, кириш суз муаллиф л ар и ва нашрга тайёрловчилар. Б. Урдабекли., А. Айритомий. - Тошкент: Фан, 2007. Б. 49. 35 35 Ettisuv v.b.). Eloqxonlar tegishli miqdordagi yillik xiroj yoki to’lovlarni markaziy xokimiyat hukmdori - Tamg’achxonga yuborib, amalda o’z mulklarini mustaqil boshqarganlar. Qoraxoniylarning Movarounnahrdagi hukmronligi murakkab ijtimoiy siyosiy vaziyatda, turli sulolaviy urushlar, ziddiyatli jarayonlar girdobida kechgan. Viloyat hokimlari faqat Qoraxoniylar xonadonining eloqxon unvoniga sazovor bo'lgan a'zolaridan saylanar edi. Eloqxonlar o'z nomlari bilan chaqa-tangalar zarb qilar va viloyatning mustaqilligi uchun intilar edilar. Movarounnahr eloqxoni qoraxoniy eloqxonlari orasida katta obro'ga ega edi. U, odatda, Samarqandda taxtiga o'tiradi.Viloyat boshqaruv ma'muriyatida Somoniylar davridagidek vazirlar, sohib baridlar,mustavfiylar xizmat qilardi. Shaharlar esa shahar hokimi, raisi va muxtasiblari tomonidan boshqarilardi. Qoraxoniylar mamlakatda o'z hukmronligi mustahkamlab olishda musulmon ruhoniylari bilan yaqin va do'stona munosabatlar o'rnatadilar. Bu davrda imomlar, saidlar, shayxlar va sadrlarga e'tibor kuchayib, ularning obro'yi har qachon-gidan ham balandga ko'tariladi. Qoraxoniy hukmdorlar garchi bu davrda hali o'troq hayotga ko'chmagan bo'lsalar ham, dehqonchilik vohalari va shaharlarning madaniy ahami-yatini yaxshi anglar edilar. 36 36 II – BOB. Qoraxoniylarning oliy va mahalliy hokimiyat boshqaruvi va davlat unvonlarining qo’llanilish tartibi. 2.1 “Qoraxon” atamasi va davlatning nomlanishi masalasi va “bug’roxon”, “arslonxon” va “tavg’achxon” unvonlarining o’rni. Ma’lumki, O’rta Osiyoda yuzaga kelgan ko’pgina turkiy davlatlar o’z nomlarini sulola asoschisi nomi bilan bog’lashadi. Misol uchun, ashinaliylar, saljuqiylar, temuriylar va boshqa sulolalarda sulola boshlovchisining nomi davlat nomi sifatida xam qo’llanib kelingan. Lekin bu an’ana doimo bir xilda takrorlanmagan. Ayrim xolatlarda davlatni sulola nomi bilan emas, balki o’sha davlatni boshqargan xoqonlarning ulug’lovchi unvon va daraja nomlari bilan xam atab kelishgan. Jumladan, biz o’rganayotgan mazkur Qoraxoniylar davlatining nomlanish masalasi shu jihatlari bilan ajralib turadi. Bu masalada sharqshunos olim V.V. Grigorev o’z asarlarida davlat xukmdorlarining nomida ulug’lovchi unvon sifatida «qora», «qoraxon» atamasi ko’p marotaba takrorlangani tufayli mazkur davlatni shartli ravishda «Qoraxoniylar davlati», davlat xukmdorlari nasablarini esa «Qoraxoniylar sulolasi» deb ko’rsatgan edi 25 . Undan keyin bu iboralar bir qancha boshqa tadqiqotchilar tomonidan xam takrorlanib, ular tarix saxifalarida mustahkam o’rnashib qoldi. Ushbu keltirilgan qaydlardan ko’rinib turibdiki, davlat nomidagi «qora», «qoraxon» atamasi bu xukmron doiraning nasabini anglatmagan, balki shu sulolaning xoqonlari nomiga qo’shib aytilgan ulug’lovchi unvonlardan biri bo’lgan ekan. Shu o’rinda «qora» atamasiga izoh bersak. «Qora» so’zi qadimgi turkiylarda «ulug’», «buyuk», «o’lkan» degan manolarni anglatgan. Albatta, bu so’z boshqa bir necha ma’nolarda xam ishlatilavergan. Turkiylar ayni vaqtda, sayyoralardan Mushtariyni xam «Qoraqush» nomi bilan ataganlar. Bizga ma’lumki, Mushtariy bu - Yupiter sayyorasining sharkona nomi bo’lib, kuyosh tizimidagi tukkiz sayyoraning xajmi jihatdan eng kattasidir. Lekin biz fikr yuritaetgan «qoraxon» atamasidagi «xon» bu 37 37 25 Gumilev. N – “Qadimgi turklar”. T:.2007., 86- b 38 38 ma’lum tushuncha, ya’ni davlat xukmdori - dokoni bo’lsa, «qora» atamasi esa «ulug’», «buyuk», degan ma’nolarda ishlatilgan 26 . Demak, «qoraxon» atamasi bu «ulug’xon», «buyuk xon», ya’ni xonlar-xoni, sultonlar-sultoni degan tushunchani bildirgan. Biz turkiy qavmlarda keng ishlatilgan mazkur «qora» atamasini «ulug’», «buyuk», «o’lkan», «katta» degan ma’nolarda qo’llanilishini boshqa misollar orqali xam kuzatishimiz mumkin. Masalan, turkiylarda «qoraqush» so’zi mavjud bo’lib, u bir necha ma’nolarda kelsa-da, mazmun jihatdan bir ma’noni anglatgan. Jumladan, «korakush» bu. - yirtkich kushlardan burgutning nomi bo’lib, burgut xaqiqatdan xam qirg’iylar oilasiga mansub, yirik, ko’pli va chaqqon qush xisoblanadi. Turkiylar ayni vaqtda, sayyoralardan Mushtariyni xam «Qoraqush» nomi bilan ataganlar. Bizga ma’lumki, Mushtariy bu - Yupiter sayyorasining sharkona nomi bo’lib, kuyosh tizimidagi tukkiz sayyoraning xajmi jihatdan eng kattasidir. XV asrlarga kelib sayyorani «Sa’di Akbar», ya’ni buyuk sayyora, deb atashgani xam yuqoridagi ma’lumotlarga ma’no-mazmun jihatdan tuda mos keladi. Qoraxoniylar davlatining poytaxti bo’lgan Bolasog’un shaxrining xam bir necha nomlari bo’lib, odatda uni «Qora O’rda», deb atash xam bo’lgan. «Qora O’rda» iborasi bu o’rinda «buyuk xon» Qoraxonnish unvoniga nisbatan mos va xamoxang keluvchi ulug’vor nom bo’lib, u odatda xoqonning poytaxt shahri, ulug’ o’rdasi, ya’ni bosh qarorgoxi ma’nolarini anglatadi. Odatda xon urdasi, eng oliy bosh kap opgox bo’lib, davlat xayotiga doyr barcha asosiy, katta masalalar shu yerda xal etilgan. Shuning uchun xam hukmdorning poytaxt shahri tunga munosib ravishda ulug’vor nom bilan atalgani tabiydir. «Buyuk», «ulug’», «ulkan» va «katta» ma’nolarini anglatuvchi «qora» atamasi boshqa joy nomlarida xam ko’p uchraydi 27 . Jumladan, Qoraxisor (Qorasaroy), Qoraqurum (Mo’g’ullar imperiyasining ulug’ o’rdasi, qarorgoxi), Qoraqum (O’rta Osiyo janubida joylashgan Osiyodagi eng katta qumli chullardan biri) va xokazo. Umuman olganda, yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan ko’rinib turibdiki, «qora» atamasi xaqiqatdan xam «ulug», «buyuk» 39 39 26 Sagdullaev A., Mavlonov O’. O’zbekistonda davlat boshqaruvi tarixi.- Toshkent: Akademiya, 2006., 104- b 27 Shoniyozov. K – «Qarluq davlati va qarluqlar”. T:.1999., 93- b 40 40 ma’nolarida keng qo’llanilib kelingan. Endi asosiy masalaga kelsak, Qoraxoniylar davlatining xozirgi kundagi aynan shunday nomlaniщi xam o’ziga xos tarixga egadir. «Qora», «qoraxon» atamalari «ulug’», «buyuk» ma’nolarida Qoraxoniylar davlati tashkil bugunga qadar turkiylarda avval xam ko’pgina xon nomlari o’rnida qo’llanib kelingan. Demoqchimizki, «qoraxon» nomidagi unvon fakat Qoraxoniylar davridagina amalda bo’magan, balki undan oldingi davrda o’tgan boshqa turkiy sulola xoqonlarining nomlarida xam biz bu atamani uchratishimiz mumkin. Jumladan, Xitoy manbalari asosida yozilgan A.Xujaev, K.Xujaevlarning «Qadimgi manbalarda xalqimiz o’tmishi» nomli risolasida bayon etilishicha, 621 yil Sharqiy Turkiy xoqonligining xukmdori Chuluk-xoqon (Chuluk-kagan 619- 621) olamdan o’tgach, o’rniga ukasi Shili xoqon qilib tayinlanadi (621-630) va unga Qoraxon nomi beriladi. Demak, Shili xoqon o’z nomiga «qoraxon» unvonini qo’shish bilan «ulug’ xon» xisoblangan. Bu esa ushbu unvonni usha davrning rasm- rusmiga ko’ra davlatchilik an’anasi sifatida qarlanganligi va xoqon nomlarida unvon sifatida keng ravishda qo’llanganligini tasdiqlaydi tarixiy manbalarda xam qadimgi turkiy podsholar nomi o’rnida «qoraxon» atamasi ko’p marotaba takrorlanadi. Masalan, Abulg’oziy «Mo’g’ulxon ular bo’lgonida ulug’ o’g’li Qoraxonni o’z o’rnida qo’yib ketdi», deb o’z asarida O’guzxonning otasi sifatida ta’riflangan Qoraxon nomli xonga qisqacha to’xtalib o’tgan. Demak, turkiy sulolalarda xoqon nomlarida «qoraxon» unvoni Qoraxoniylar davlati davrigacha mavjud bo’lib kelgan. Lekin shunday bo’lsada, ushbu atama unvon sifatida Qoraxoniylar davriga kelib barqaror turga kirib borgan. Chunki Qoraxoniylar saltanat darajasiga erishib, kuch- qudratga to’lgan davr, ya’ni X asrning ikkinchi yarmidan boshlab barcha davlat xodonlari «qoraxon» unvoni bilan ulug’langan. “Qoraxon” atamasi va davlatning nomlanishiga doyr masalalarni chuqur va teran anglash uchun usha davrning tarixiy jarayonlari asosida kechgan davlatchilik boshqaruvining tadrijiy rivoji, tizimiyligiga e’tiborni qaratsak masala birmuncha oydinlashadi. Chunki ushbu davlatning nomlanish tarixi xam xuddi shu jarayonlarga va davlatning etnik asosi, tarkibiy xususiyati xamda davlat boshqaruvi 41 41 tizimi bilan bevosita bog’liqdir. 42 42 Biz Qoraxoniylar davlati tarixini kurs ishimizning dastlabki qismida ko’rib o’tganimizdek uzoq tarixiy tarakkiyot bosqichlarin olib, u ni ikki muhim bosqichga bo’lgan edik. Bunga ko’ra birinchi bosqich — VIII asrning 60 yillari - IX asrning birinchi yarmini o’z ichiga oladi. Bu bosqichda xokimiyat «Qarluq davlati» nomi bilan yuritilgan. Chunki Qoraxoniylar davlati tizimining yuzaga kelishi va shakllanishi Qarluqdarning qabila ittifoqi negizi asosida tashkil topgan edi. IX asrning o’rtalaridan Qarluq, chigil, yag’mo, tuxsi, uygur, ugo’z va boshkd turkiy qabilalarning xarbiy ittifoqi yuzaga kelishi bilan davlat yanada kengayib, kuchqudrati ortgan. Endi ushbu davlatni ilgarigidek qabila ittifoqi sardori bo’lmish jabg’u emas, balki chinakam qudratli saltanat xukmdori«buyuk xon», ya’ni qoraxon boshqara boshlaydi. Davlatga qarashli bo’lgan barcha el-yurt, viloyat xokimlari, ya’ni «eloqxon» va «tegin» unvonidagi kishilar xam qoraxonga itoat etishgan. Ilk O’rta asrlarda tashkil topgan bu o’lkan turkiy saltanat XI-XII asrlarda nixoyatda rivojlangan. Bu davr esa Qoraxoniylar davlati tarixining ikkinchi bosqichi xisoblanadi. Bu vakdga kelib barcha ittifoqdosh qabilalar davlat boshqaruvida o’z o’rni va xuquqi ga ega bo’lgan. Davlat turkiy qabilalarning yirik ittifoqi, uyushmasi asosida to’zilgani uchun qabila totemlari bilan bog’liq unvonlar, masalan chigil qabilasining totemi «arslon»xon, yag’mo qabilasining totemi «bug’ro»xon kabi unvonlar xoqon nomlariga qo’shib aytilgan. Bu albatta usha qabilalarning davlat xayotidagi yuksak o’rinni anglatadi. Lekin shu o’rinda davlat tarkibidagi barcha ko’chmanchi va turkun aholini birlashtirib turuvchi, ularning eng katta xukmdori «buyuk xon» ma’nosida «qoraxon» atamasi ulug’vor unvon sifatida xoqon nomlarida qo’llangan. Davlatning nomini xam shunga munosib ravishda «Qoraxonlar davlati», deb atash bo’lgan. Albatta davlatning nomini o’z davrida manbalarda faqat mazkur nom bilan atashmagan. Balki o’sha davrda davlat nomi o’rnida boshqa iboralar xam ishlatilib kelingan. Jumladan, Qoraxoniylar davlati davrida yashab faoliyat ko’rsatgan yirik tilshunos olim Mahmud Koshg’ariy Qoraxoniylar davlati tarkibidagi turkiy 43 43 qabilalarning umumiy so’zlashuv tili xaqida so’zlayotib, ko’pchilikka tushunarli 28 Bartold.V – “Dvenadsat leksi po istorii turetskix narodov sredney azii”. M:.1968. 73- C 33 44 tilni «Xoqoniya» tili, deb yozgan. Bu yerda muallif ko’pchilikka tushunarli til, deb bevosita davlat nomini ya’ni «Xoqoniya» so’zini xam qayd etmoqda 28 . Turkiy qavmlar o’z sulolalari boshchiligida ko’plab davlatlarni tashkil etish barobarida, o’zlariga xos bo’lgan diniy dunyoqarash bilan bog’liq udumlarini shu davlatchilik an’analarida xam qo’llab kelishgan. Jumladan, Qoraxoniylar davlatchiligi tarixida xoqon nomiga turli ulug’lovchi unvonlar qo’shib aytilgan. Bu unvonlarning aksariyati esa qabila totemlari bilan bog’liq bo’lib, qabilaning ibtidosi xisoblangan totem nomi unvon sifatida xoqon nomi o’rnida qo’llanilgan. Ma’lumki, Qoraxoniylar davlati tashkil topgach, o’zining siyosiy faoliyatini davom ettirayotgan vaqtda Movarounnahr va unga tutash xududlar aholisining asosiy qismi islom diniga o’tgan edi. Islom dini aynan shu davrlarda o’z rivojlanishining yuksak cho’qqisiga ko’tarilib, alohida madaniyat tusiga kirib bordi. Bu jarayonlar esa, o’z navbatida Qoraxoniylar davlati tarkibidagi turkiy qabilalarga xam ta’sir etib, Movarounnahrning o’troq aholisi bilan etnik madaniy aloqalar natijasida ular xam asta-sekin islom dinini qabul qila boshlashdi. Shunday qilib, islom dini ko’chmanchi va yarim ko’chmanchi aholi orasida xam keng tarqaldi. Movarounnahr va Xorazm o’lkalarida, ularning atrofida yashovchi chorvador qabilalar turgun aholi bilan deyarli bir vaqtda islom diniga o’tgan edilar. Sirdaryo sohilida va uning shimolidagi mintaqalarda yashovchi ko’chmanchi qabilalar esa IX-X asrlar davomida islom dinini qabul qilganlar. Birgina 960yilning o’zida 200 ming xonadon, ya’ni turkiy aholi islom diniga o’tgan edilar. Qoraxoniylar davlati rahbarlari xam islom dini ahamiyatini chuqur tushunib yetgan xolda, islom madaniyati rivojiga rahnamolik qilishdi. Jumladan, Sotuk Qoraxon turkiy xonlarning ichida birinchi bo’lib islom dinini qabul qiladi va shundan keyin uning musulmoncha nomi Abulkarim (tulik nomi va unvoni Abulkarim Sotuk Qoraxon) bo’ladi. Sotuk Qoraxon davrida Qarluq, chigil, xalach, yag’mo va boshqa qabilalar birin-ketin islom diniga o’tishgan. Bu xodisa 29 Bartold.V – “Dvenadsat leksi po istorii turetskix narodov sredney azii”. M:.1968. 85- C 34 45 albatta davlatning birlashuvida xam katta ahamiyatga ega bo’lgan. Biz so’zni bevosita Qoraxoniylar davlati tarkibidagi aholini islom diniga o’tish jarayonidan boshladik. Albatta, buning o’ziga xos sabablari va qabila totemlariga bog’liq jihatlari bor. Gap shundaki, turkiy xalqlarda qadimdan mavjud bo’lib kelgan Ko’k tangri dini, shomonlik e’tiqodi va totemistik qarashlarning izlari aynan shu davrlarda, ya’ni Qoraxoniylar davlati islom diniga to’liq o’tgan vaqtda xam turkiy qabilalar ongida saqlanib kelgan. Buning tasdig’ini esa biz xon unvonlarida aks etgan totem nomlaridan xam ko’zatishimiz mumkin 29 . Islom dini turkiy qabilalar ongida zeki diniy qarashlar uyg’unligi asosida rivojlanib, o’ziga xos xususiyat kasb etgan. Turkiy qabilalar shu davrga qadar sig’inib kelgan Ko’k tangri, shomonlik va totemistik qarashlar bu vaqtga kelib barxam topgan bo’lsa-da, uning belgilari sakdanib kolgan.Yuqoridagi muloxazaga tayanib aytish mumkinki, bu jixatlar bevosita Qoraxoniylar davlatining xukmdorlari nomida xam uyg’unlashgan, ya’ni Qoraxoniylar xoqonlari islomiy ism bilan birgalikda eski diniy qarashlar asosidagi qabilalar totemlariga bog’liq nomlar bilan xam ulug’lanib kelingan. Ma’lumki, turkiy qabilalarda qadimdan totemistik diniy tasavvurlar mavjud bo’lgan. Xar bir qabilaning o’z totemi bo’lib, bu o’sha qabilaning oddiy fikrlashini anglatmaydi, balki ular o’z o’tmishini bilishga intilganliklarini bildiradi. Bunga ko’ra ular o’z o’tmishini biror totemga bog’lab, u xaqda turli diniy qarashlarni yuzaga kelishiga sabab bo’lgan. Bu borada turkiylar ko’p xollarda bo’ri, arslon, tonga, bug’i kabi hayvon nomlarini tilga olishadi. Ushbu xayvon nomlari nafaqat totem sifatida qadrlangan, balki shu qabila sardorlarining uddaburonligi, shijoati, abjirligi, mardligi va qudrati kabi sifatlari xam shu xayvonlarga qiyoslangan xolda ta’riflangan. Shuning uchun turkiy xonlarning nomlari va unvonlarini tilga olganda, buri, arslon, tonga, bug’ri kabi totem bilan bog’liq ulug’vor unvonlarni uchratamiz. Bu xodisa barcha turkiy davlatlarda bo’lgani kabi Qoraxoniylar davlati xukmdorlari nomlarida xam mavjud bo’lgan. Qoraxoniylar xoqonlari «bugra» unvoni bilan 35 35 ulug’langani xaqida yuqorida qayd etgan edik «bug’ro» atamasining ma’nosi xaqida manbalarda turli xil fikrlar mavjud. Jumladan, bu xaqda Mahmud Koshg’ariy «bugra - erkak tuya 30 . Bug’raxon ismi xam shundan olingandir», deb ma’lumot beradi. Bugungi kunda ko’pgina tarixiy asarlarda «bugra» — bu ikki o’rkachli tuya ma’nosida keladi, deb qayd etilgan. Bu xususida A.R. Muhammadjonov esa «bugra» — bu ogir yuk ko’taradigan bichilgan tuya ma’nosini anglatadi, deya fikr bildirgan. Ma’lumki, «bugra» yag’mo qabilasining totemi xisoblanadi. Yag’mo qabilasi esa chorvador bo’lib, ko’chmanchi xayot tarziga ega bo’lgan. Ko’chmanchilik turmushi albatta mashaqqatli bo’lib, o’z chorva mollarini voxamavoxa, manzilma-manzil qaydab yurish osonlikcha kechmagan. Bunda mavjud siyosiy, ijtimoiy-iqtisodii ziddiyatlar xam barcha ko’chmanchi qabilalar uchun og’ir kechib, ular o’zi yashab turgan xududlarni tez-tez o’zgartirib turishga, ba’zan esa kimsasiz qumloq cho’llarda uzoq vaqt qolib ketishlariga to’g’ri kelgan. Ushbu qabilalarning diniy e’tiqodi xam mana shunday mushkul og’ir vaziyatda shakllanib, ular qayerdir jonzotlarni shunday sharoitda o’zlariga bo’lgan ko’magi uchun totem sifatida muqaddas sanab, e’tiqod qo’yishgan. Totem, ya’ni o’z ajdodlarining ibtidosi sifatida xam ko’pincha aynan shu xayvonni tanlashgan. Demak, yag’mo qabilasining totemi xam shu asoslardan kelib chiqqan xolla «bugra» xisoblangan. «Bugra» bu — tuya xay voni ekanligi aniq. Lekin xar qanday tuya xam totem bo’lavermagan. Chunki yuqorida keltirilgan turmush sharoitida ko’prok og’ir yuk ko’taradigan nortuyalar katta ahamiyatga ega bo’lgan. Bunday tuyalar sirasiga esa bichilgan erkak tuyalarni kiritish mumkin. Ularning yuk ko’tarish quvvati va chidamlilik darajasi xam oddiy bichilmagan va urg’ochi tuyalarga nisbatan yuqori bo’lgan. Ko’rib turganimiz dek, bu masalada A.R. Muhammadjonovning fikrlarini to’g’ri, deb xisoblash mumkin. Haqiqatdan xam «bugra» bu - ogir yuk ko’taradigan, bichilgan tuya bo’lib, tuyaning kattasi, ya’ni nortuya xisoblangan. Ko’chmanchi chorvador yag’mo 36 36 30 Xo’jayev. A, Xo’jayev. K – Qadimgi manbalarda xalqimiz o’tmishi., Toshkent., “Ma’naviyat”., 44- b 37 37 qabilasi bejizga bu kuchli xayvonni o’zlariga totem-ibtido sifatida tanlashmagan. Albatta, usha davrda tuya uzoq, mashaqqatli yullarda tegishli manzilga yetkazib boruvchi transport vositasi sifatida xam juda qadrlangan.Shunday qilib, «bugra» - bu ogir yuk kutaruvchi bichilgan tuya bo’lib, yag’mo qabilasining totemi xisoblangan, keyinchalik Qoraxoniylar davlati xoqonlari nomiga unvon o’rnida qo’llanilgan. Lekin «bugra» atamasini unvon o’rnida qachondan boshlab, nima uchun xoqon nomida qo’llanilgani xaqida manbalarda anik aytilmagan. Qoraxoniylar davlati tarixini o’rganish jarayonida biz xoqon unvonidagi «bugra» atamasini asosan keyingi davrlarda, ya’ni davlat tashkil topgan vaqtlarda emas, balki X asrning 2- yarmidan keyingi davrda ko’proq kuzatamiz. Aniqroq qilib aytganda, Qoraxoniylar nomida bu unvon asosan Sotuk Bug’ro Qoraxon (930-955) davridan boshlab ko’prok uchraydi. Uning avlodlarining deyarli barchasining nomida xam bu atamani uchratamiz (Xorun Bug’raxon, Muhammad ibn Yusuf Bug’raxon, Ibroxim ibn Nasr Bug’raxon va boshqalar). Bu xodisani esa ko’pgina mualliflar Qoraxoniylar davlatini bevosita yag’molar tomonidan tashkil etilganligi xaqidagi noto’g’ri ilmiy qarashlar bilan bog’lashadi. Bu xaqda ishimizning oldingi sahifalarida xam aytib o’tganimizdek, ayrim tadqiqotchilar Sotuk Bug’raxonni Qoraxoniylar davlatining boshlovchisi, davlatga esa yag’mo qabilasi asos solgan, deb ko’rsatishgan. Agarda xaqiqatdan xam Sotuk Bug’raxon davlat asoschisi bo’lgan taqdirda xam, davlatni yag’molar tashkil etgan, degan fikrlar asossizdir. Chunki Sotuk Bug’raxon - bu dastlab qayd etganimizdek, Qarluq xukmdori bo’lmish Bilga Kul Qodirxonning nevarasi edi. Shu o’rinda, bir muloxazali savol tug’iladi. Nima uchun «bugra» atamasi yag’mo qabilasi ibtidosi xisoblansa-da, davlat xukmdorlari Qarluqlardan bo’la turib, ushbu unvon bilan ulug’langan. Bu murakkab, chigal masalada K.Sh. Shoniyozov quyidagicha fikr bildiradi: «Tilga olingan atamalar (bugra, arslon) mavjud bir qabila (chigil yoki yag’mo)ning ungoni (tamgasi) bo’magan. Bu atamalar davlatni boshqarayotgan xonning jamiyatda tutgan o’rniga, mavqeyiga, mahoratiga va islom diniga bo’lgan munosabatlariga qarab berilgan 38 38 bo’lib, ularni nomlariga qo’shib aytilgan». 39 39 Tadqiqotchining fikriga ko’ra «bugra» — bu fakat yag’mo qabilasiga tegishli totem bo’magan. U fikrini davom ettirib, ushbu unvon boshqa xodonlarda xam mavjud bo’lganligini misol tariqasida keltirib o’tadi.Olimning bu qaydlari albatta e’tiborga molik bo’lib, xar bir totem kami bilan bog’liq bu unvonlar boshqa turkiy qabilalarga xam begona emasligini anglatadi. Lekin bizning nazarimizda, Qoraxoniylarda bu unvonning xoqon nomlarida mustahkam o’rin egallashiga sabab bo’lgan boshqa jihatlar xam mavjud. Demoqchimizki, «bugra» atamasi boshqa qabila xoqonlari nomida xam unvon sifatida ishlatilgan bo’lishi mumkin, lekin Qoraxoniylar davlatiga xon nomidagi bu ulug’lovchi sifatning kirib kelishiga yag’mo qabilasi sabab bo’lganligi ehtimolga yaqinroqdir. Bu bilan biz «bugra» unvoni yag’mo qabilasiga tegishli ekan, demak podsholar xam shu qabilaga mansub bo’lgan, demokchi emasmiz. Fikrimizni davom ettiradigan bo’lsak, davlat xukmdori nomidagi bu unvon totem sifatida qaysi qabilaga tegishli bo’lsa, shu Qabila ning mazkur davlat tarkibida ekanligini tasdiqlovchi xolatdir. Yag’molarni avval xam aytganimizdek, davlatda to’tgan o’rni juda ahamiyatli bo’lgan. Ularning jangovarlik ruhiyatiga ega xarbiy bo’linmalari siyosiy ko’rashlarda faol qatnashib kelgan. Yag’mo qabilasi Qoraxoniylar davlati tarkibida bo’lib kelgan boshqa qabilalar kabi o’zaro etnik- madaniy aloqalarda ishtirok etib kelishgan. Bu jarayonlarning natijasida ular xam asta-sekin davlat boshqaruviga oid muhim masalalarni xal qilishda qatnasha boshlashgan. Ayniqsa, Qoraxoniylarning taxt uchun o’zaro kurashlarida yag’mo qabilasining xarbiy qo’shinlari xal qiluvchi ta’sir kuchiga ega bo’lgan. Ushbu xolatlarning barchasini umumlashtirgan xolda aytadigan bo’lsak, «bugra» unvoni yag’molarning aynan shu davlatdagi faol faoliyati natijasida xon nomiga kushib aytilgan. Fikrimizni tasdigi sifatida ayrim mulodazalarimizni xam bildirib utadigan bo’lsak. «Bugra» unvoni yuqorida aytganimizdek, Sotuk Bug’raxon va uning avlodlari bo’lmish keyingi kokon nomlariga asosan X asrning 2- yarmidan boshlab kushib aytilgan. 40 40 2.2 Mavarounnahrda Qoraxoniylar hukumronligi davrida mahalliy boshqaruv. Har bir yirik davlatda bo’lgani kabi Qoraxoniylar ham markaziy davlat boshqaruvidan tashqari mahalliy hokimiyat boshqaruvi tizimiga ega bo’lgan. Sharqiy Turkiston, Yettisuv, Farg’ona vodiysi va Movarounnaxrning markaziy hududlarini qamrab olgan bu ulkan saltanatni boshqarishda quyi hisoblangan mahalliy hokimiyat boshqaruvi katta ahamiyat kasb etgan. Mahalliy hokimiyat boshqaruvi hududiy jihatdan el-yurt va viloyatlarga bo’linib, ularni «elokxon» va «tegin» unvonidagi kishilar boshqargan. Bu unvon egalari o’zlariga biriktirilgan hududning ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy ravnaqi uchun mas’ul bo’lib, bu borada ular oliy hukmdor «qoraxon»ga itoat etishgan 31 . «Eloqxon» va «tegin» atamalari shu davr tarixiga doyr manba va adabiyotlarda garchi ko’p marotaba tilga olinsa-da, ularning etimoni va mazmun- mohiyati xususidagi masalalar fanda xanuzgacha baxstalab bo’lib kelmoqda. Shu sababli biz ishimizning mazkur qismida asosan davlat boshqaruviga oid bo’lgan bu yuksak martabali unvonlardan hisoblangan «eloqxon» va «tegin» atamalarining mazmun-mohiyati haqida fikr- muloxazalar yuritmoqchimiz. «Eloqxon» atamasi tarixiy-adabiy asarlarda ko’p uchrasa-da, uning etimoni xususidagi biron-bir aniq ma’lumotni ko’rmadik. Rus tilida bitilgan ilmiy-tarixiy asarlarda ushbu atama «ilekxan» tarzida yozilgan bo’lsa, boshqa asarlarda esa ushbu atama «ilekxon», «elikxon», «iloqxon» va «iligxon» kabi turli shakllarda qayd etilgan. «Eloqxon» atmasining m azmun-moxiyati xususiga kelsak, aytish mumkinki, har bir atamaning 31 Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. Eng qadimgi davrdan Rossiya bosqiniga qadar. - T.: Sharq, 2000. B. 109. 41 41 qo’llanilishi o’z davrining siyosiy, ijtimoiy- iqtisodiy voqeligidan kelib chiqadi. «Eloqxon» atamasi ham Qoraxoniylar davlatida davlat boshqaruvi tizimi bilan bog’liq bo’lib, bu atama el-yurt hokimlari nomida unvon sifatida qo’llanilgan. Avval ham qayd etganimizdek, Qoraxoniylar davlat boshqaruv tizimida eng yuqorida «qoraxon» unvonidagi «buyuk xon» turgan. Undan keyingi pog’onani esa el-yurt, ulus hokimlari, ya’ni biz fikr yuritayotgan «eloqxon» unvonidagi kishilar egallashgan. El-yurt esa o’z navbatida viloyatlarga bo’linib, viloyatlarni «tegin» unvonli shaxslar boshqargan. Demak, saltanat bir necha el-yurt, uluslarga bo’lingan bo’lsa, shu hududlarni «buyuk xon» Qoraxonning noibi sifatida «eloqxon» unvonidagi kishilar boshqarishgan. Bu unvon-martaba egalari o’zlariga tegishli hududning har tomonlama rivojlanishiga javobgar bo’lib, bu borada olib borilgan ishlarga raxnamolik qilishgan. «Eloqxon» unvoni faqatgina sulola xonadoniga mansub kishilargagina berilgan. Mazkur unvon egasi nufuz va darajasiga ko’ra «qoraxon»dan keyingi ikkinchi o’rinda turgan. Turkiy xokonligi davrida esa xoqondan keyingi o’rinda «jabg’u» turar edi. Jabg’ular ham faqatgina sulola xonadoniga mansub kishilardan chiqqan. Ko’rib turganimizdek, biz bunda turkiy davlatchilik a’analarining uzviy bog’liqlikda kechgan rivojini kuzatishimiz mumkin. Endi keltirilgan shu fikr-muloxazalarga asoslangan xolda «eloqxon» atamasini etimologii jihatdan tahlil etadigan bo’lsak, bu atama uchta komponentdan, ya’ni «el-oq-xon»dan iborat ekanligiga amin bo’lamiz. Bundagi «el» va «xon» so’zlari o’z-o’zi dan ma’lum, ya’ni el bu — qabila, elat, xalq ma’nosida kelsa, xon - bu xukmdor, ya’ni shu elning, xalqning xukmdori - xoni, degan mazmunni bildiradi. “Oq” so’zi xususida esa Mahmud Qoshg’ariy o’z asarida uni yer va boshqa narsalarning ma’lum bir xissasini, qismini ajratib, belgilab beruvchi ma’nolarini anglatishini ta’kidlab o’tgan. Bundam kelib chiqadiki bu so’z biron - bir hududning ma’lum bir qismini anglatishi mumkin ekan. 42 42 Qadimda turkiylarda «qora» atamasi «buyuk», «ulug’», degan ma’noni bildirishini va Qoraxoniylar davlatini ham «qoraxon» unvonidagi «buyuk xon» boshqarganligini nazarda tutsak, bu yerda ikkita atama, ya’ni «oq» va «qora» so’zlarini bir vaqtda ishlatilganligini kuzatamiz. Albatta, bu o’rinda «oq» va «qora» 43 43 so’zlari rangni ifodalamaydi. Bunda nufuz va darajani anglatuvchi ma’no va mazmun mujassam bo’lib, «qoraxon» - bu aytib o’tganimizdek, eng katta xon, ya’ni «buyuk xon» xisoblanadi. «Oq» atamasi esa undan keyingi darajada turuvchi hukmdorlarning unvoniga qo’shib qo’llanilgan. Aytmoqchimizki, «el-oq-xon» bu - «elning-kichik-xoni», Qoraxondan keyingi «kichik xon», degan ma’noni anglatmoqda. Bu unvon egalari esa, yuqorida ta’kidlaganimizdek o’zlariga berilgan ma’lum bir hududning xokimi hisoblangan. Albatta, «eloqxon» unvonidagi sulola xonadoniga mansub bo’lgan xonzodalar keyinchalik o’z faoliyatlari davomida saltanat taxtiga o’tirib, «qoraxon» unvonini ham olishi mumkin bo’lgan. Lekin ularning nomida unvon sifatida «eloqxon» atamasi ishlatilavergan. Qoraxoniylar davlati xukmdorlaridan ushbu unvon sohiblari ko’plab uchraydi. Bulardan Sulaymon Tonga Eloq, Xorun ibn Sulaymon Eloq va boshqa xonlarni misol tariqasida keltirib o’tish mumkin 32 . «Eloqxon» atamasini biz nafaqat Qoraxoniylar davlati tarixida, balki joy nomlarining o’rnida ham uchratishimiz mumkin. Masalan, hozirgi Toshkent viloyatining janubiy qismi, Ohangaron daryosining xavzasi tarixiy viloyat sifatida «Eloq» (Iloq), deb atalgan. Ushbu viloyat qadimdan dehqonchilik va konchilik hududlaridan xisoblanib, IX-X asrlarda bu yerda 13 ta shahar bo’lganligini va X asr oxirlarida qo’shni hududlar kabi bu viloyat ham Qoraxoniylar davlati tarkibiga kirganligi haqida manbalarda ma’lumotlar keltirilgan. «Eloqxon» atamasidagi «oq» so’zi bilan bog’liq alohida el-yurt, davlat nomlari ham mavjuddir. Bunga biz «Oq O’rda»ni misol tariqasida keltirishimiz mumkin. Tarixdan ma’lumki, Oq O’rda Oltin O’rdaning bir qismi bo’lib, u Jo’jixonning o’g’li Botuxon va uning avlodlari tomonidan idora etilgan. Oq O’rda tarkibiga Sirdaryo xavzasining katta qismi va Orol dengizining shimoli-sharqidagi cho’llardan Ishim va Sarisuv daryolarigacha bo’lgan hududlar kirgan. Endi Oq O’rdani Oltin O’rdaning bir qismi ekanligini nazarda tutsak, Oq O’rda bu - «Kichik O’rda», ya’ni «katta xon qarorgoxidan keyingi kichik xon qarorgoxi», degan ma’noni anglatadi. Chunki «o’rda» atamasi 44 44 32 Кораев О.К. История Караханидского каганата. - Фрунзе: Или, 1983. С. 55. 45 45 turk-mo’g’ul xalqlarida xon qarorgoxiga nisbatan qo’llanilganligini esga olsak, bunda «Katta O’rda» Oltin O’rdaning o’zi bo’lsa, Oq O’rda esa uning tarkibidagi «Kichik O’rda», «kichik qarorgox» hisoblangan. Biz fikr yuritgan bu joy nomlarining ma’no-mazmuni xususida boshqacha fikr-muloxazalar ham bo’lishi mumkin. Biz ham bu borada o’z fikrimizni tugal xulosa deya olmaymiz, albatta. Shunday qilib, Qoraxoniylar davlat boshqaruvida el- yurt hokimlari nomida unvon sifatida qo’llangan «eloqxon» atamasi «elning kichik xoni», degan ma’noni anglatib, bu unvon egasi o’zining nufuzi va darajasiga ko’ra oliy hukmdor Qoraxondan keyingi o’rinda turgan. Endi «tegin» unvoni xususida to’xtalsak, ma’lumki O’rta Osiyo hududlarida qadimdan turkiy sulolalar boshqargan davlatlar mavjud bo’lib kelgan. Bunday davlatlar sirasiga Turkiy xoqonligi, Qoraxoniylar, G’aznaviylar, Saljuqiylar va Xorazmshoxlar kabi davlatlarni kiritish mumkin. Mazkur davlatlar yagona makon va muhitda tashkil topib, ravnaq topganligi uchun ularning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tarixi umumiy qonuniyatlar asosida kechganligi ham sir emas. Shuning uchun ushbu sulolalarning biridagi davlat boshqaruviga oid bo’lgan va keng qo’llanilgan ma’muriy-harbiy atamalarni deyarli barcha boshqa sulolalarning davlat boshqaruvida ham qo’llanilganligini kuzatishimiz mumkin. Bu atamalar jumlasiga biz «tegin» unvonini ham kiritishimiz mumkin. «Tegin» atamasi manba va adabiyotlarda «takin», «tigin» shaklida ham uchraydi. Lekin u «tegin» ko’rinishida ko’proq uchraganligi sababli biz uni shu shaklda yozishni ma’qul ko’rdik. Mazkur atama unvon sifatida dastlab xunnlar davrida qo’llanib, jabg’udan keyingi ikkinchi oliy darajali mansab bo’lgan. Manbalardan ma’lumki, «jabg’u» unvoni Turkiy xoqonligi davrida «oliy hukmdor» bo’lmish «xoqon» unvonidan keyin ikkinchi o’rinda turgan. Lekin bu o’rinda shuni alohida ta’kidlab o’tish joizki, dastlabki davrlarda qabilalar ittifoqi darajasidagi uyushgan turkiy davlatlarda «jabg’u» unvoni birinchi darajali unvon hisoblangan. Masalan, qadimgi Kushon davlatining hukmdorlari ham «shaxanshox» unvonini o’zlashtirgunlariga qadar 46 46 «jabg’u» unvoni bilan faoliyat yuritganlar. 47 47 Xulosa Qoraxoniylar davlati mintaqaning kotta qismini ( Yettisuv, Isfijob, Shom viloyatlari Sharqiy Turkistonning g’arbiy qismida, XI asrning boshlaridan esa Mavarounnahr xududlarida) o’z davrining ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy-madaniy jihatidan yetilgan shart-sharoitga ko’ra hamda shu xudularda yashovchi ko’chmanchi, o’troq aholining o’zaro munosabatlarining xosilasi sifatida tashkil topdi va rivojlanib bordi. Qoraxoniylar davlatining shakilllanishi va uning boshqaruv tizimi qarluq qabilalar ittifoqi asosida tashkil topgan Qarluq davlatiga borib taqaladi. Shuning uchun davlat tarixini ikki bosqichga bo’lish mumkin. Uning birinchi bosqichi VIII asrning 60-yillaridan IX asrning boshlarini o’z ichiga olsa. Bu davrda davlat boshqaruvida qarluq qabilasi yarimini o’z ichiga oladi. BU davrda davlat boshqaruvida qarluq qabilasi yetakchilik qilgani uchun qarluq davlati nomi bilan yuritilgan. IX asrning o’rtalaridan qarluq,chigil,yag’mo, to’xsi, uyg’ur, o’g’uz va bosqa juda ko’plab turkiy qabilalarning bu davlat tarkibida uyishib borishi bilan uning hududiy jihatidan chegaralari kengayib kuch qudrati ortadi. Davlatning yuksalib borish natijasida, uning hukmdori “qoraxon” ya’ni buyuk xon nomi bilan atalgan. Aynan shu davrdan boshlab davlat “Xoqoniya”, ya’ni “Qoraxonlar davlati” nomi bilan mashhur bo’lgan. BU davr qoraxoniylar davlatining ikkinchi bosqichi sifatida tavsiflanadi. Davlatni “Qoraxoniylar” nomi bilan atagan V.V. Grigorev bu haqda o’z asarlarida XIX asr oxirida yozgan edi. Manbalarda esa kuzatganimizdek davlat nomi tilga olinganda shu vaqtda hukmronlik qilayotgan xoqon ismi va unvonlari bilan birgalikda mazkur xoqonlik “Bug’raxon davlati”, “Xoqoniya o’lkasi”, “Qoraxon yurti”, kabi nomlar bilan atab kelingan. Davlatning nomlanishi masalasi uning davlatchilik tarixi bilan bevosita bog’liqdir. Yuqorida qayd etilgandek, ushbu davlat tarixining birinchi bosqichida qarluq qabilasi yetakchilik qilgan va hukmdor “jabg’u” unvoni bilan atalgan. Lekin davlat saltanat darajasiga erishgach uning tarkibidagi barcha qabilalar teng huquqli asosida faoliyat olib borgan. Ularning hohish irodasi ifodasi sifatida xoqonlar 48 48 qabila totemlari bo’lgan “arslonxon”, “bug’roxon”, kabi unvonlar bilan ulug’langan. Shu sababli biz V.V. Grigorev tomonida rasmiy nomlangan Qoraxoniylar davlatini “Qarluq Qoraxoniylar” davlati nomi bilan atashni tarixan maqsadga muvofiq deb topdik. Shuningdek davlat nomidagi qoraxoniylar so’zidagi “iy” qo’shimchasi ham noo’rin qo’llanilib kelinmoqda. Chunki yuqorida aytib o’tganimdek qoraxon atamasi hukmdor sulola nomi yoki qabila, joy, urug’ nomi ham emas. Bu davlat boshqaruvida qollanilgan hukmdorning oliy unvonidir. Davlatning ijtimoiy – iqtisodiy hayoti ham o’ziga xos rivojlanish bosqichiga ega bo’lib, dastlabki davrlarda davlatning asosini ko’chmanchi – chorvadorlik tashkil etgan. Keyinchalik Qoraxoniylar davlati katta hudularga ega bo’lgach, o’zining murakkab tarkibiy xususiyatga ko’ra ham dasht ham shahar madaniyatini yagona mintaqalar aro yirik davlat asosida birlashtirgan edi. Uning ijtimoy - iqtisodiy negzini ko’chmanchi chorvadorlik bilan dehqonchilik, hunarmandchilik va savdo – sotiq ham tashkil etgan. Bu borada qadimdan kuchli iqtisodiy – madaniy markaz bo’lib kelgan Movarounnahrning o’troq aholisi davlatning shimoliy – sharqida yashovchi aholiga o’zining madaniy ta’sirini o’tkazgan. Shu bilan birga Movarounnahrning markaziy hududlarida qadimdan yashab kelayotgan va keyinchalik kirib kelgan ko’chmanchi turkiy qabilalarning ko’pchiligi ham o’troqlashib dehqonchilik, va hunarmandchilik sohalari bilan shug’ullana boshlagan. Ushbu davlatning tarixini o’rganishda hozirgi kunda kadrlar yetishmasligi oqibatida juda sekinlik bilan o’rganilib kelinmoqda. Taniqli tarixchi olim Karim Shoniyozov ushbu xalqning etnik tarixni o’rgangan va o’zining ilmiy kitoblarida, maqolalarida yozib qoldirgan. O’zbekiston tarixi faniga talluqli darsliklar va o’quv qo’llanmalarida qayd etilgan “Qarluq davlati” hamda “Qoraxoniylar davlati” nomli mavzularni ham shunga muvofiq ravishda yaxlitlash va uni kengaytirilgan shaklda qayta tuzish, o’zbek xalqining xalq sifatida shakillanishining mihoyasida Qarluq Qoraxonlar 49 49 davlatining o’rni va ro’li beqiyosdir. FOYDALANİLGAN ADABİYOTLAR. I. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari. 1. Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining ko‘shma majlisidagi nutq. -Toshkent.: O‘zbekiston, 2016. II. Manbalar. 2. Григорьев B.B. Караханиды в Мавераннахре по Тарихи Мунаджимбаши в османском тексте // ТВОРАО. - СПб., 1874. Ч. XVIII. 3. Вамбери Г. История Бохары или Трансоксании с древнейших времен до настоящего. Т.1. - СПб.. 1873. 4. Раддов В.В. Опыт словаря тюркских наречий. Т.1. 4.2. - СПб., 1893. 5. Dorn В. bber die Mtnzen der f leke öder ehemaligen Chane von Turkestan // Melangens Asiatiques. - Berlin, 1881. 6. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Соч. T. I. - М,: Изд. Вост, лит., 1963. 7. Гумилев Л.Н. Дадимги турклар / Таржима, кириш суз муаллифлари ва нашрга тайёрловчилар. Б. Урда- бекли,, А. Айритомий. - Тошкент: Фан, 2007. 8. Кораев О.К. История Караханидского каганата. - Фрунзе: Или,1983. III. Asosiy adabiyotlar. 1. Shoniyozov. K – «Qarluq davlati va qarluqlar”. Toshkent:.1999., 2. Shamsutdinov R. , Karimov Sh. Vatan tarixi. (XVI-XX asr boshlari). Ikkinchi kitob. Toshkent, ―SHARQ. 2010 3. Ahmedov.B. O’zbekiston tarixi manbalari. Toshkent, 2001 50 50 4. Xo’jayev. A, Xo’jayev. K – Qadimgi manbalarda xalqimiz o’tmishi., Toshkent., “Ma’naviyat” 5. Shoniyozov. K – «Qarluq davlati va qarluqlar”. Toshkent:.1999. 6. Azamat Ziyo – “O’zbek davlatchiligi tarixi”. Toshkent:. “Sharq”. 2001. 7. Bartold.V – “Dvenadsat leksi po istorii turetskix narodov sredney azii”. M:.1968. 8. Gumilev. N – “Qadimgi turklar”. Toshkent:.2007.

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Movarounnahrda Qoraxoniylar davlatining tashkil topishi va markaziy hokimiyat boshqaruvi

1.1. Movarounnahrda Qoraxoniylar davlatining tashkil topishi

1.2. Qoraxoniylar davlatining markaziy boshqaruv tuzumi

II bob. Qoraxoniylarning oliy va mahalliy hokimiyat boshqaruvi va davlat unvonlarining qo‘llanilish tartibi

2.1. «Qoraxon» atamasi va davlatning nomlanishi masalasi va «bug‘roxon», «arslonxon» va «tavg‘achxon» unvonlarining o‘rni

2.2. Movarounnahrda Qoraxoniylar hukmronligi davrida boshqaruv

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить