Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 69.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qoraxoniylar davrida ijtimoiy-iqtisodiy hayot

Купить
MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………… 3 I BOB. QORAXONIYLAR DAVLATINING TASHKIL TOPISHI…… 6 1.1 . Qoraxoniylar davlat boshqaruv ining o‘ziga xosligi…………………….. 6 1.2. Qoraxoniylar davlatida ilm – fan va madaniyat… ……………………… 15 II BOB. QORАXONIYLАR DАVLАTINING IJTIMOIY-IQTISODIY HAMDA SIYOSIY ASOSI………………………………………………… 19 2.1. Qoraxoniylar davrida ijtimoiy-siyosiy hayot …………………………… 19 2.2 . X oqonlikning ijtimoiy-iqtisodiy negizi…………………………………. 28 XULOSA……………………………………………………………………. 37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI …………………….. 39 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. O zbekistonʼ Respublikasi o z mustaqilli- giga erishgach, ma naviy-ma rifiy hayotda ijobiy tub ʼ ʼ ʼ burilish yuz berdi. Jumladan, o zbek xalqining boy davlatchilik tarixi, uning ʼ moddiy va maьnaviy merosini o rganishga alohida e tibor qaratildi. Respublikamiz ʼ ʼ Prezidenti I.А.Karimov o zining "Tarixiy xotirasiz kelajak yo q" nomli asarida ʼ ʼ O zbekiston tarixchilari oldiga bir kator ilmiy nazariy va amaliy dolzarb ʼ muammolarni tadqiq etish vazifasini kuygan edi. Bu masalalar O zbekiston ʼ Respublikasi Vazirlar Mahkamasining "O zbekiston Respublikasi Fanlar ʼ akademiyasi Tarix instituti faoliyatini takomillashtirish to g risida”gi Qarorida ʼ ʼ quyidagicha kayd etildi: birinchidan, O zbekistonda o troq madaniyatning vujudga kelishi va ʼ ʼ rivojlanishi; ikkinchidan, o zbek xalqining kelib chiqishi tarixi va shakllanish ʼ boskichlarini tarixiy manbalar asosida ilmiy kontseptual tadkik etish; uchinchidan, uzbek davlatchiligining ko p asrlik tarixi va shakllanishining ʼ tarixiy bosqichlarini tadkik etish; to rtinchidan, tarix ILMINI zamonaviy talablar darajasida rivojlantirish". ʼ Inson ma naviyatida tarix ilmining ahamiyati beqiyosdir. "Аlbatta xar kaysi ʼ xalk yoki millatning ma naviyatini uning tarixi, o ziga xos urf- odat va an analari, ʼ ʼ ʼ hayotiy qadriyatlaridan ayri holda tasavvur etib bulmaydi. Yukorida keltirilganidek, bugungi kunda O zbekiston davlatchilik tarixi Va ʼ uning muhim tarakkiyot boskichlari nihoyatda dolzarb an anaviy boshqaruv ʼ uslubining tub zaminiga asoslangan holda, bu bosh- karuv uslubini yanada takomillashtirib, uni yangicha taraqqiyot bosqichiga olib chikkan. Ushbu davlatning boshqaruv tizimida keng qo llangan "kor- axon", "tavgachxon", ʼ "elokxon" va "tegin" kabi atamalarning mazmun- mohiyati ham davlatchiligimiz taraqqiyotining tarixiy jarayonlarining mahsuli sifatida shu davrning vokeyiligini o zida ifoda etadi. ʼ 3 Shunday ekan, mazkur davlat boshqaruv tizimidagi o ziga xosʼ xususiyatlarini chuqur o rganib, tushunib yetsakgina, davlatchiligimiz tarixining ʼ rivojlanishidagi tizimiylikni ko rsata olgan bo lamiz. ʼ ʼ Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida ushbu davlat tarixiga V.V. Grigorьev, X. Vamberi 2, V.V. Radlov 2 kabi juda ko p tadkikotchilar katta kizikish bilan qarab, uni ilmiy jixatdan ʼ o rganishga o z hissalarini qo shishgan. Jumladan X. Vamberi o z asarida bir ʼ ʼ ʼ ʼ kancha arab-fors tildagi manbalardan foydalangan holda qoraxoniylarning Buxoro shahrini zabt etishi, ularning qo shni davlatlar ya ni, gaznaviylar va saljuqiylar ʼ ʼ bilan o zaro munosabatlariga oid siyosiy jarayonlar haqidagi ma lumotlarni qayd ʼ ʼ etgan. B. Dorn koraxoniylar davri numizmatikasiga doir tadkikot olib borgan dastlabki olimlardan hisoblanadi. Uning tadqiqoti koraxoniylar davrida zarb etilgan turli tanga pullarning tahliliga bag ishlangan. Olimning mazkur tadqiqotlari ʼ qoraxoniylar davri numizmatikasining keyingi rivojida katta rol o ynadi. ʼ V.V. Radlovning turkiy xalqlarning tili, adabiyoti va etnik tarixiga bag ishlangan ilmiy tadqiqot asarlari 3 ham qoraxoniylar davrining tarixi- ni ʼ o rganishda katta ahamiyatga ega. Аmmo tadkikotchining ayrim fikrlariga ʼ qo shilib bo lmaydi. Jumladan, uning fikricha Qoraxoniylar davlatini uygurlar ʼ ʼ tashkil etgan. Ushbu davlatni boshqargan sulola vakillari ham uygurlar orasidan chiqqan. Vaholanki, Uyg ur hoqonligi 840 yilda kirg izlar hujumidan so ng ʼ ʼ ʼ barham topib, uning tarkibidagi kabilalar esa turli xududlarga tarqalib ketadi. Ularning bir qismi karluklar itoatiga o tib, karluklarga tegishli hududlarga ʼ joylashadi. Mazkur voqealar jarayoni esa Koraxoniylar davlatining qarluq qabilalar ittifoki negizida shakllanib borganligini anglatadi. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Kurs ishi bo‘yicha tanlagan mavzuyimiz “Qoraxoniylar davrida ijtimoiy-iqtisodiy hayot” bo‘lib, asosiy maqsad ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar sabablarni o‘rganish va tahlil qilishdir. Qo‘yilgan maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalarni belgilab olamiz: - Tarixiy qo‘lyozma va manbaalarni tahlil qilish; 4 - Ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlarni o‘rganish; - to‘plangan ma’lumotlar bo‘yicha yakuniy xulosa chiqarish. Kurs ishining ob’ekti va predmeti: Qoraxoniylar davrida ijtimoiy-iqtisodiy hayot kurs ishining predmetini tashkil etsa, mavzuni o‘rganishga xizmat qiluvchi yozma manbalar, tadqiqotchilarning asarlari obektini tashkil qiladi. Ishning tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikkita bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro yxati va ilovalardan iborat bo lib, ishning umumiy hajmi 48 betniʻ ʻ tashkil etadi. 5 I BOB. QORAXONIYLAR DAVLATINING TASHKIL TOPISHI 1.1 . Qoraxoniylar davlat boshqaruv ining o‘ziga xosligi Ma lumki, turkiy qabilalar tomonidan tashkil etilgan ko pgina davlatlarningʼ ʼ etnik asosi murakkab bo lib, bu uning bir necha kabilalar- ning davlat tarkibidagi ʼ birlashuvi bilan izoxlanadi. Jumladan, Koraxoniylar davlatchilik tarixi bilan bog liq muammolar ham aynan shu jihatlarga kelib takalmokda. ʼ Tadkikotning dastlabki qismida Qoraxoniylar davlatini tashkil topgan sanasi haqida fikrlashgan edik. Ushbu masala esa uning mantikiy davomi bo lib, bunda ʼ asosan davlatni qaysi etnik asosda barpo etilganligi xususida imkoniyat doirasida mulohaza yuritamiz 1 . Qoraxoniylar davlati garchi Yettisuv, Markaziy Tyanshan xududlarida kadimdan yashab kelayotgan turkiy qabilalarning o zaro ijtimoiy-siyosiy va ʼ iqtisodiy-madaniy munosabatlarining sharoitida shakllanganligi aniq bo lsa-da, ʼ ushbu davlatni qaysi etnik gurux tomonidan tashkil etilganligi masalasi fanda hanuzgacha turli bahs-munozaralarga sabab bo lib kelmokda. ʼ Koraxoniylar davlatining etnik asosi va uning tarkibidagi kabilalar xususida so z yuritishdan oldin, mazkur davlat hududidagi ilgari tashkil topgan va faoliyat ʼ yuritgan turkiy sulolalar boshqargan Turkiy hoqonligi va Turkash davlatining etnik asosi haqida ham ma lum bir tushunchaga ega bo lishimiz kerak. Zero, bu tilga ʼ ʼ olingan har ikki davlatning tarixi Qoraxoniylar davlati tarixi bilan ham bevosita bog liqdir. ʼ V asrning ikkinchi yarmi hamda VI asrning boshlarida Oltoyda Аshina kabilasi boshchiligida turkiy qabilalarning ittifoki yuzaga kelgan edi. 551 yil ushbu kabilalar ittifoqi sardori Bumin o zini «hokon» deb e lon kilgach, O rta Osiyoda ʼ ʼ ʼ yangi davlatga ya ni Turkiy hoqonligiga asos solindi. Turkiylar tez orada Yettisuv, ʼ Sharqiy Turkiston va unga tutash hududlarda yashovchi qabilalarni bo ysundirib, ʼ Sirdaryo va Orol dengiziga qadar bo lgan o lkalarni zabt etishdi. VI asrning ʼ ʼ oxirlariga kelib, hokonlik chegaralari Enasoyning yuqori oqimidan to Аmudaryo bo ylarigacha, Manchjuriyadan to Kimmeriy Bosforigacha bo lgan juda katta ʼ ʼ 1 Муҳаммад ибн Мансур Мерверруди. «Тарих-и Мубаракшах» / Пер. с перс. Б.А. Ахмедов // МИСЦА X-XIX вв. Ташкент, 1988. - С. 90-93. 6 hududlarni o z ichiga olgan, ulkan davlat tashkil etildi. Аlbatta, bu buyuk davlatʼ o z davrining kudratli davlatlari ya ni Xitoy, Eron hamda Vizantiya bilan siyosiy- ʼ ʼ iqtisodiy munosabatlar o rnatib, ular bilan tengma-teng raqobatda bo lgan edi. ʼ ʼ Ushbu davlatning siyosiy tarixi alohida asarlarda keng yoritilgan. Shuning uchun biz bu haqda ortiq to xtalib o tmasdan, asosan mazkur davlatning etnik ʼ ʼ tarkibiga e tiborni qaratsak. ʼ Hoqonlik tarkibida dulu, nushibi, turkash, karluk va boshqa ko plab turkiy ʼ kabilalar mavjud bo lgan. Ularning ayrimlari yirik kabilalar ittifoki darajasida ʼ bo lgan. Hoqonlik Sharqiy va G arbiy hoqonlikka bo linib ketgach, G arbiy ʼ ʼ ʼ ʼ hoqonlikda hokimiyat uchun asosan dulu va nushibi kabilalari o rtasida keskin ʼ kurash ketgan. Hokonlik tarkibidagi boshka qabilalar ham mazkur kurashlarda ishtirok etib, goh u goh bu tomonni kullab-kuvvatlab turgan. Lekin vaqti kelib, ularning har biri imkoniyat- lari doirasidan kelib chikib, o zlari ham hokimiyat ʼ uchun kurash olib borganlar 2 . Bu davrda O rta Osiyoda turkiyzabon aholi bilan birga fors-eron tilli xalklar ʼ xam birgalikda istiqomat qilishgan. Ular o rtasida o zaro madaniy-ma naviy va ʼ ʼ ʼ etnik aloqalar bu davrda ham davom etib, yanada rivojlangan. Umuman olganda, hoqonlik tarkibidagi xalqlarni ijtimoiy-iktisodiy xujalik faoliyatiga ko ra uch ʼ guruhga bo lish mumkin. Bular, qadimdan o troq dexkonchilik, hunarmandchilik, ʼ ʼ savdo-sotik bilan shug ullanuvchi qishloq va shahar aholisi; yarim o troq hayot ʼ ʼ kechirayotgan etnik guruhlar, bular kisman dexkonchilik bilan birga an anaviy ʼ chorvachilik bilan ham shug ullanishgan; uchinchi guruh esa ko chmanchi ʼ ʼ chorvador qabilalar bulib, ular asosan chorvachilik bilan kun kechirishgan. Demak, bularning barchasi xoqonlik tarkibidagi etnik guruhlar va kabilalarni tashkil etib, hoqonlik o z hududida siyosiy-ijtimoiy, iktiso- diy va madaniy hayotni ʼ boshkarishda ularga tayangan holda faoliyat olib borgan. Davlatning markaziy hokimiyatini boshqarishda esa asosan yuqorida tilgan olingan qabilalar katta rol o ynagan. Ular o rtasidagi hokimiyat uchun tinimsiz davom etgan o zaro nizolar ʼ ʼ ʼ esa o z navbatida saltanatni yemirilishiga sabab bo lgan. ʼ ʼ 2 Мирзо Улуғбек. Тўрт улус тарихи / Форс тилидан тарж. Б.А. Аҳмедов., Н. Норкулов., М. Ҳасаний. Тошкент: Чўлпон, 1994. - Б. 350. 7 Garbiy hokonlik yemirilgach uning hududida 707 yil Turkash hoqonligi vujudga keldi. Lekin Turkash davlati, Turkiy hoqonligi kabi siyosiy- iktisodiy jihatdan yirik saltanat darajasiga erisha olmadi. Bunga davlat vujudga kelgan davridan boshlab tinimsiz davom etgan ichki qabilaviy nizolar va tashki hujumlar sabab bo lgan. Nixoyat, 766 yilda ushbu davlat ham tanazzulga uchrab, hududdaʼ hukmronlik qarluqlar qo liga o tadi. ʼ ʼ Tadkikotchi K.Sh. Shoniyozovning qayd etishicha, turkashlar etnik jixatdan tele va hatto ashina turklaridan ham farq qilgan. Turkash xoqonligi ham kabilalar ittifoki negizida tashkil topgan davlat bo lib, buni biz ularni «sarik» va «qora» ʼ turkash guruhlariga bo linganidan ham anglashimiz mumkin. L.N. Gumilev ʼ fikricha «sarik» turkashlar Yettisuv hududlarida qadimdan yashab kelgan qabila hisoblansa, «kora» turkashlar bu xududlarga keyinchalik kelib o rnashgan abar ʼ etnosidan tashkil topgan. Turkashlar davlati ko pgina boshka turkiy qabilalarni ham o ziga biriktirib ʼ ʼ olgan bo lib, ularni harbiy qo shinining soni eng rivojlangan davrida 300 ming ʼ ʼ kishini tashkil etgan 2. Аlbatta, bu o sha davr uchun juda katta rakam hisoblanib, ʼ mintaqa doirasida yetakchi siyosiy kuchga ega bo lganligini anglatadi. ʼ Shunday kilib, biz Qoraxoniylar davlati tashkil topgan hududlarda koraxoniylarga kadar mavjud bo lgan Turk xoqonligi va Turkash davlati- ning ʼ etnik tarkibi, asosi xususida qisman bo lsa-da tushunchaga ega bo ldik ʼ ʼ 3 . Koraxoniylar davlatini qaysi etnik asosda tashkil etilganligi haqida tadkikotchilarning fikrlari turlicha bo lib, avval ham aytib o tganimizdek, ko pgina ʼ ʼ ʼ tarixiy asarlarda mazkur davlatni yag molar tashkil etgan, degan fikrlar mavjud. ʼ Ushbu masalaga oydinlik kiritish uchun yag mo qabilasi xususida aloxida to xtalib ʼ ʼ o tsak. ʼ Manbalardan ma lumki, yag molar dastlab qarluq qabilasi tarkibidan ʼ ʼ bo lmagan. Ularni ayrim manbalarda to g uz ya ni uygurlar tarkibida bo lganligi ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ta kidlangan. Lekin yag molarning kelib chiqishini uygurlardan deyishga asoslar ʼ ʼ yetarli emas. Chunki to g uz qabilasining o zi to liq nomlanishi to g uz-o guz ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ 3 Ал-Идриси. «Нузхат ал-Муштак. фи ихтирак ал-афан» или «Китаброджер» / Пер. с араб. О.Б. Фроловой // МИТТ. Т.І. - М.-Л.: 1939. - C. 220-222. 8 deyiladi. Bunday nomlanish esa qabila nomini emas, balki jamlovchilik ma nosigaʼ ega bo lgan etnik nom, ya ni bir ittifoqga birlashgan kabilalarni anglatgan. Demak, ʼ ʼ to g uz-o g uz bu to qqiz qabilaning o zaro ittifoki bo lib, tarixda ular Uyg ur ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ hoqonligi nomi bilan shuhrat qozongan. Yagmolarni uygurlar bilan uyg un holda ʼ anglashilishi ham bizningcha VIII asrning o rtalaridan to 840 yilga qadar mavjud ʼ bo lgan Uygur hokonligi tarixi bilan bog liq bo lishi mumkin. Chunki yag molar ʼ ʼ ʼ ʼ shu vaqt ichida mazkur davlat tarkibida faoliyat yuritib kelishgan. Аlbatta, bundan yag mo- larni uygurlardan, degan ma no kelib chikmasligi kerak. Аytish ʼ ʼ mumkinki, shu davrlar mobaynida yag molar Uyg ur hoqonligi tasarrufida bo lib, ʼ ʼ ʼ o zaro etnik-madaniy aloqalar natijasida, ular o rtasida ma lum darajada yaqin- lik ʼ ʼ ʼ yuzaga kelgan bo lishi mumkin. ʼ Koraxoniylar davlati vujudga kelgan xududlarda karluk, chigil, xalach, artu, tuxsi va ularga kelib qo shilgan yag mo kabilalari ittifoqchilik asosi da ʼ ʼ yashashgan. Davlat ham aynan shu qabilalarni o zaro birikmasi asosida tashkil ʼ topgan. Biz yag molarni bu hududlarga keyinroq kelib joylashgan, demokdamiz. ʼ Ehtimol, ularning ayrim guruhlari qadimdan shu o lkalarda yashab kelgandir. ʼ Lekin ularning asosiy qismi IX asr o rtalaridan kirib kelishgan. ʼ Bunga kadar ular yuqorida qayd etilganidek, Uyg ur hoqonligi tarki- bida ʼ bo lishgan. Uygur hoqonligi 840 yilda qirg izlar tomonidan tor-mor etilgach, ʼ ʼ inkirozga uchrab, parchalanib ketadi. Ularning tarkibidagi kabi- lalar esa gurux- guruh bo lib, ajralib turli hududlarga tarqalib ketgan. Jumladan, yag mo qabilasi ʼ ʼ ham qarluqlarga tegishli bo lgan xududlarga ya ni Fargona vodiysining shimoliy ʼ ʼ tog li hududlari va Qoshg ar yaqiniga kelib o rnashadilar. Bu esa o z navbatida ʼ ʼ ʼ ʼ yag molarni bundan keyingi hayoti bevosita, yangi turkiy Koraxoniylar davlati ʼ bilan bog lanib ketishini anglatadi. ʼ Yag molarni X-XI asrga taalluqli tarixi xususida o sha davrda yaratilgan ʼ ʼ manbalarda ko plab ma lumotlar bor. Jumladan, Mahmud Koshg ariy o z asa- rida ʼ ʼ ʼ ʼ yag molar xususida ko p marotaba to xtalib o tib, ularni o sha davrdagi eng ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ nufuzli kabilalardan biri sifatida ta riflab o tgan. «Devon»da yag molar- ni urf- ʼ ʼ ʼ 9 odatlari va til xususiyatlaridan tashqari, ularni xarbiy jihatdan jangovar kabila ekanligi ta kidlanadi.ʼ Yusuf Xos Hojib ham o zining «Kutadg u bilig» (Saodatnoma) asarida ʼ ʼ yamo beglari xakida bir necha bor to xtalib o tib, quyidagilarni yozgan: «Yag- mo ʼ ʼ begi nima deydi, yaxshilab eshit, xamma ishlarga farosati yetgan (kishi): elchiga ishonilsa maktub nega kerak, ishonch topilgach hozirlik nega ke- pak...>>'. Ushbu satrlarning mazmunidan ko rinib turibdiki, yag mo qabilasi va uning ʼ ʼ begi xakidagi bu ijobiy fikrlar o sha davrda hoqonlikda yag molarni o rni alohida ʼ ʼ ʼ ahamiyatga ega bo lganligini ko rsatadi. Ma lumki, Yusuf Xos Xojib Koraxoniylar ʼ ʼ ʼ davlatida hokon saroyida xizmat qilgan. Demak, muallif o zi guvoh bo lgan ʼ ʼ tarixiy-voqea hodisalar ta sirida asarni yozgan. Yusuf Xos Hojib o zining bu ʼ ʼ asarini XI asrda yozganligini e tiborga olsak, bu davrga kelib Qoraxoniylar ʼ davlatining ijtimoiy-siyosiy hayotida va davlat boshkaruvida yag mo qabilasining ʼ mavqe i o sganligini tushunishimiz mumkin. Chunki yag mo begi bir necha bor ʼ ʼ ʼ oqil kishi sifatida ta riflangan bu asardagi ma lumotlar3, mazkur kabila va uning ʼ ʼ sardorini davlat boshkaruvida ma lum bir ta sir kuchiga ega bo lganligini ʼ ʼ ʼ anglatadi. Lekin shu o rinda Yusuf Xos Hojibni Qoraxoniylar davlati yuzaga ʼ kelgan davrdan ancha keyingi sanada yashab, ijod kilganligiga ham e tiborni ʼ qaratishimiz kerak 4 . Balki mazkur muallifning davriga kelib, hoqonlik tarkibidagi kabilalarning o rni va roli u yoki bu darajada o zgargandir. Umuman olganda, xokon saroyida ʼ ʼ nufuzli lavozimda xizmat qilgan Yusuf Xos Hojib axborotlari o zining tarixiy ʼ asoslariga ega, deb o ylaymiz. Biz asarda yag molarni kushni qabilalar ichida eng ʼ ʼ jangovari hisoblanganligini xisobga olsak, yuqoridagi ma lumotlarda ma lum bir ʼ ʼ asoslar borligini anglaymiz. Shubhasiz, o rta asrlarda harbiy jangovar kuchlar har ʼ bir davlatning asosiy tayanchi hisoblangan. Ularsiz hukmdorlar o z siyosatlarini ʼ amalga oshirishlari mumkin emas edi. Chunki davlatning qudrati ham birinchi navbatda uning iktisodiy ahvoliga bog liq bo lsa, ikkinchisi uning harbiy kuchlari ʼ ʼ 4 Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. Изд. АН СССР, 1951. — С. 452. 10 qay darajada bo lishi bilan belgilangan. Har bir davlatning, sulolaning hukmronligiʼ uning harbiy qudrati bilan chambarchas bog lik bo lib kelgan. ʼ ʼ Demak, yag mo kabilasining Qoraxoniylar davlati hayotida tutgan o rni va ʼ ʼ ahamiyati katta bo lgan. Shunday bo lsa-da, Qoraxoniylar davlatini tashkil ʼ ʼ topishida birgina yag mo kabilasi sabab bo lmagan. Yagmolar bu xududlarga yaьni ʼ ʼ Fargona vodiysining shimoliy tog li hududlari va Qoshg ar yakiniga kelib ʼ ʼ o rnashgunlariga qadar, Qoraxoniylar davlatining asosiy poydevori yaratilgan edi ʼ (766-840). Kolaversa, davlatning shakllanishi va uning etnik asosi, bu juda murakkab, o ziga xos jarayonlarning mahsuli bulib, biz bu haqda o z fikr- ʼ ʼ mulohazalarimizni manbalarga asoslangan xolda bildirib o tsak. ʼ Ma lumki, Koraxoniylar davlatining hududi Yettisuv, Isfijob viloyati, Shosh ʼ vohasi, Sharqiy Turkistonning g arbiy qismi va Fargona vodiysidan iborat edi. Bu ʼ xududlarda esa, kadimdan turkiy kabilalar istikomat kilishgan. Jumladan, VI-VIII asrlarda bu vohalarda dulu, nushibi, az, uz va boshqa qabilalar yashagan: VIII-X asrlarda esa o g uz, qarluq, chigil, xalach, yag mo qabilalari: X-XI asrlarda ʼ ʼ ʼ qipchoqlar kelib joylashgan edi! Аynan shu kabilalarning o zaro ittifoki-uyushmasidan Qoraxoniylar davlati ʼ vujudga kelgan edi. Аlbatta, Qoraxoniylar davlatiga kadar ham mazkur hududlarda yashovchi juda ko p turkiy kabilalar o zaro ittifoki- uyushmalari asosida bir necha ʼ ʼ bor o z davlatlarini tuzgan edilar. Turkiy xokonligi va uning parchalari asosida ʼ yuzaga kelgan Turkash davlati bunga misol bo la oladi. Qoraxoniylar davlati ham ʼ ana shunday jarayonlar asosida yuzaga kelgan bo lib, avvalgi hoqonlik tarkibida ʼ bo lgan va tarqalib ketgan kabilalarni yangi ittifoqga birlashtirib, turkiy ʼ davlatchilik tizimini izchillik bilan davom ettirgan. Demoqchimizki, Qoraxoniylar davlati kabilalarni o zaro ittifoqi-uyushmasidan iborat ekan, undagi davlatchilik ʼ an analari, uning tarkibidagi turkiy kabilalar uchun yangilik emas edi. Ushbu ʼ davlat avvalgi turkiy davlatlarning uzviy davomi bo lib, davlatchilik soxasidagi ʼ boy tajribalarni tadrijiy tarakkiyotini ta minlagan. ʼ 11 Endi bevosita Qoraxoniylar davlatining etnik tarkibi xususiga kelsak, davlat tarkibidagi eng yirik qabilalardan biri bu karluk qabilasidir. Аynan shu qarluq qabilalar ittifoqining negizida yirik Koraxoniylar davlati tashkil topgan edi. Karluk kabilasi haqida Maxmud Qoshg ariy o z asarida «ular turklar- ningʼ ʼ bir turi bo lib, o g uzlardan boshqadir», deb ma lumot beradi. «De- von»da ʼ ʼ ʼ ʼ keltirilgan ma lumotlar qarluqlarni yetakchi kabila tariqasida emas, aksincha ularni ʼ boshqa qabilalarga tobe qabila, turkmanlarning bir toifasi sifatida ko rsatadi. ʼ ʼ Ehtimol, bu davrga kelib, ya ni Mahmud Koshg ariy o z asarini yozgan ʼ ʼ ʼ vaktda (XI asr) karluklar o zlarining yetakchi qabila sifatidagi ilgarigi mavke larini ʼ ʼ yo qotishgandir. Lekin ularning turkmanlarni bir toifasi sifatida ko rsatilishi ʼ ʼ birmuncha tushunarsizdir, balki muallif bu bilan turkmanlar tarkibida yashovchi qarluq kabilasining ayrim guruhlarini nazarda tutgandir. Karluk kabilasi va qarluqlar xususida X asrda yaratilgan asarlar nihoyatda qimmatli ma lumotlarni beradi. Muallifi noma lum «Hudud al- olam» nomli ʼ ʼ mashhur asarda qarluqlar egallab turgan xudud sharkda Tibet, garbda guzlar, shimol tomonda chigil va to g uz-o g uzlar, janubda esa Mova- rounnahr o lkalari ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ bilan chegaralangani qayd etilgan. Аrab sayyoxi Аbu Dulafning Xitoyga borish uchun qarluklar o lkasi buylab ʼ 25 kun yo l bosganligidan ham anglash mumkinki, qarluqlar bu davrda juda katta ʼ hududlarda hukmronlik qilishgan. Karluk kabilasi haqida keyingi davrlarda yaratilgan manbalarda ham kuplab ma lumotlar mavjud. Masalan, Аbulg oziy ular haqida quyidagi- larni kayd etadi: ʼ ʼ «Karluk eli Mugulistonda berk tog larning ichinda yurt qilib o ltururlar, ekin ʼ ʼ ekarlar erdi va mollari bo lur erdi. Bir yaxshisini podshox ko tarib, ul o lsa yana ʼ ʼ ʼ birisini va ko p ermaslar edi. Goh tuzuk bo lganda ikki ming evlik bo lur edi» 3. ʼ ʼ ʼ Аbulg oziyning bu axborotlaridan tushunish mumkinki qarluqlar ham ʼ dehqonchilik ham chorvachilik bilan shu- gullanib, yarim o troq holatda ʼ yashashgan. Lekin asardagi «ular bir yaxshisini podshox kutarib, ul o lsa yana ʼ birini», deb qaysi davrni, sananing nazarda tutilganligi haqida bir nima deyish kiyin, albatta. 12 Ma lumki, karluklar dastlab Turkiy hokonligiga tobe bo lishgan.ʼ ʼ Keyinchalik, tinimsiz ravishda o z mustaqilliklari uchun kurash olib bo- rishlari ʼ natijasida qarluq qabila ittifoki buzilib, bir necha guruhlarga bulinib ketishgan. K.Sh. Shoniyozov ana shu jarayonda yuzaga kelgan yangi etno- xududiy karluk guruhlarini joylashgan o lkalariga qarab to rt guruhga bulib ko rsatadi. Bular ʼ ʼ ʼ quyidagilar: 1) Ila daryosining shimolida joylashgan etnik guruh; 2) Xangay tog i ʼ etaklarida Tannu Olada joylashgan guruh; 3) Sharqiy Turkistonning garbiy mintaqalarida joylashgan etnik gurux; 4) Toxaristonda va Xindistonning shimoliy viloyatida vujudga kelgan etnik guruxlari". Bu etnik guruhlar ichida eng katta kuchga va nufuzga ega bo lgani Ila ʼ daryosining shimolida joylashgan qaruqlar edi. Qarluqlarning bu guruhi uchta katta qabiladan iborat ekanligini avval ham aytgan edik. Yuqorida keltirilgan bu ma lumotlarga suyangan holda aytish mumkinki «karluk» nomi bu aloxida bir ʼ qabilaning nomi emas, balki bir necha qabilalarning birlashmasiga umumiy nom sifatida qo llanilgan nomdir. Chunki agarda biz tarixiy manbalarni sinchiklab ʼ o rganib e tibor beradigan bo lsak, ilk o rta asrlarda juda ko plab turkiy kabilalar ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ mavjud bo lgan. Lekin ular haqida so z ketganda karluk, o g uz, uyg ur, qipchok ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ kabilalari yirik kabilalar ittifoki sifatida aloxida tilga olinib, ularga kengroq ta rif ʼ berilgan. Karluk nomi bir necha qabilalarni umumiy birlashmasiga nisbatan kul- lanilgan nom bo lib, mazkur qabilalar ittifoqi ijtimoiy-siyosiy jarayon- lar ʼ natijasida goh tarqalib ketsa, goh yangi kabilalarni birlashtirish xisobiga kengayib borgan. Qarluq atamasi esa dastlab bir qabilaning nomi bo lgan bo lishi mumkin. ʼ ʼ Lekin uning keyingi davridagi, ayniksa VIII asrdan boshlangan har tomonlama olib borgan keng faoliyatini hisobga olsak, ularni aloxida bir qabila, deb tushunish bizningcha to g ri emas ʼ ʼ 5 . Demak, karluklar avval ham qayd etganimizdek 766 yilda turkashlar ustidan g alaba qozongach, Yettisuv xududida o zlarining yirik kabilalar nttifoqidan iborat ʼ ʼ bo lgan davlatlarini tashkil etishgan. Qarluq kabila- lar ittifoki tuzilgan sana (766 ʼ yil) Qoraxoniylar davlatining poydevori o rnatilgan vaqtni o zida ifoda etadi. ʼ ʼ 5 Муҳаммад ибн Мансур Мерверруди. «Тарих-и Мубаракшах» / Пер. с перс. Б.А. Ахмедов // МИСЦА X - XIX вв. Ташкент, 1988. - С. 90-93. 13 Shunday ekan bu davrdagi karluk kabilalar ittifoki va unga vaqt o tishi mobaynidaʼ qo shilib borgan turkiy kabilalar, turli etnik guruhlar shu jarayonlarning bevosita ʼ ishtirokchisi hisoblanadi. Bu jarayonlar esa shu bilan izohlanadiki, qarluqlar Yettisuvni egallab, o z hududlarini kengaytirib, qo shni qabilalarni tobe etishgach, ʼ ʼ ilgarigi kabila sardori ya ni jabg uni vakolat doirasi ham kengayadi. Аvvalgi ʼ ʼ davrda jabg u faqat bir qabila ittifoqini boshqarib kelgan bo lsa, endilikda u o ziga ʼ ʼ ʼ qarashli bo lgan hududlarda yashovchi bir kancha boshka kabilalar va turg un ʼ ʼ aholi jamoalarini ham boshqargan. Ko rinib turibdiki, karluk qabilalar ittifoqi IX asrga kelib siyosiy, ijtimoiy- ʼ iqtisodiy hamda tarkibiy jihatdan birmuncha o zgarishlarga uchragan. Аnikrogi, bu ʼ davrga kelib qarluqlar va ularga tegishli hududlarda yashovchi turkiy qabilalar hayotida keskin burilish bo lgan. VIII asrning oxiri IX asr boshlarida Yettisuv, ʼ Sharqiy Turkistonning garbiy voxalarida va Farg ona vodiysining shimolida ʼ yashovchi turkiy qabilalarda mulkiy munosabatlar rivojlanib, qabilalar o rtasida ʼ o zaro raqobat ham kuchayib borgan. Bunda qabilalar ittifoqiga qarashli ʼ viloyatlarga egalik kilib kelayotgan ayrim qabila sardorlari o zlariga tegishli ʼ hududlardan kelayotgan foyda natijasida, tobora boyib borishgan. Buning oqibatida kabila sardorlarining jabg uga itoat etmaslik va o zboshimchalikka intili- ʼ ʼ shi xam kuchaygan. 14 1.2. Qoraxoniylar davlatida ilm – fan va madaniyat. Qoraxoniylardavrida turli o lkalarning birlashishi fan va madaniyat rivojigaʻ ham imkon berdi. Bu davrda Buxoro, Samarqand, Bolasog un, Qashqar, O zgan ʻ ʻ kabi shaharlar ham ma muriy, ham madaniy markaz sifatida ahamiyati oshib, ʼ yanada kengayib, rivojlanib borgan. Qoraxoniylar fan va madaniyatning o lka ʻ hayotidagi muhim o rnini anglab unga homiylik qilishgan. Buyuk ipak yo li ʻ ʻ asosidagi hududlararo savdo-sotiq yanada ravnaq topdi. Mahmud Qoshgariy Turkiy xalqlarning arab tilidagi ilk ensiklopediyasi — “Devonu lug otit turk” (1072-74) yaratdi va turkshunoslik ilmining asoschisi ʻ bo ldi. “Devonu lug otit turk”da turkiy xalqlarning tillari, og zaki ijodi, tarixi, ʻ ʻ ʻ yashash joylari va turmushi aks etgan bo lib, asar turkiy xalqlar tarixi bo yicha ʻ ʻ muhim manba hisoblanadi 6 . Qoraxoniylar davrida etishib chiqqan mashhur shoir va mutaffakir Xoja Ahmad Yasaviy (taxminan XI-asrning ikkinchi yarmi - 1166) edi. U tasavvufning mashhur namoyandalaridan biri, turkiy xalqlarning buyk shoiri. Otasi Shayx Ibrohim javonmardlik tariqatiga mansub nufuzli zotlardan bo lgan. Yassaviy ʻ chig atoy tilida ijod qilgan. Qoraxoniylar davrida (XI-XII-asrlar) Movarounnahr va ʻ Xorazmda hozirgi o zbeklarga xos turkiy etnos qaror topdi va mazkur davrda ʻ o zbek xalqiga xos elatni belgilovchi hudud, til, madaniyat, tarixiy qismatining ʻ umumiyligi, etnik o zlikni anglash, etnosning uyushqoqligi ma lum bir davlat ʻ ʼ doirasida bo lishi, din umumiyligi va bir qancha shu kabi boshqa etnik alomatlar ʻ shakllangan. Bu davrda o zbeklarning umum elat tili qaror topdi. Umuman ʻ olganda, XI - XII-asrda o zbeklar xalq sifatida shakllangan. ʻ Shu davrda bunyod etilib, hozirgacha saqlangan Raboti Malik, Masjidi kalon, Minorai kalon, Vobkent minorasi, Jarqo rg on minorasi, Mag oki attori ʻ ʻ ʻ masjidi hamda ko plab saroy, masjid, madrasa, minora, xonaqoh, maqbara, tim va ʻ karvonsaroy kabi inshootlar qoraxoniylar davrida hashamatli binolar qurish san ati ʼ yuksak darajada taraqqiy etganliginy ko rsatadi.Ibrohim Tamgachxon (1040-1068) ʻ birinchi marta Samarqandda davlat mablag'lari hisobiga madrasa qurdirdi va 6 Абу-л-фадл ибн Мухаммед Джамал ад-дин Карши. «Мулхакат ас- Сурах» / Пер.с перс. Р.Ш. Шарафутдиновой // МИСЦА X-XIX вв. Ташкент, 1988. - С. 100-131. 15 mintaqada madaniyatning rivojlanishini qo'llab-quvvatladi. Uning qo'l ostida Samarqandda jamoat shifoxonasi va madrasasi tashkil etilib, u erda tibbiyot bo'yicha o'qitish ham olib borilgan. 1066-yilda uning buyrug i bilan Qusam ibnʻ Abbos maqbarasiga yaqin joyda Madrasa qurilgan, shuningdek, Samarqandda qasr ham qurdirganligi ma lum. ʼ Raboti Malik saroy majmuasi 1068-1080-yillarda Samarqandda hukmronlik qilgan Qoraxoniy Shams al-mulk buyrug'i bilan barpo etilgan. XIII asrdan boshlab, mo g ullar O rta Osiyoni bosib olganlaridan so ng, XVIII asrning boshlariga qadar ʻ ʻ ʻ ʻ Rabot-i Malik savdo karvonlarini to xtatish uchun karvonsaroy bo lib xizmat ʻ ʻ qilgan. Rabot-i Malik - Markaziy Osiyo monumental me morchiligining eng ʻ qadimiy yodgorliklaridan biri va jahon ahamiyatiga ega me moriy yodgorlik. ʻ Qoraxoniylar davrining Samarqanddagi eng ko'zga ko ringan yodgorligi - ʻ XII asrda qal ada qurilgan Ibrohim ibn Husayn (1178-1202) saroyi. Qazish paytida ʼ monumental rangtasvirning parchalari topildi. Sharqiy devorda sariq kaftan kiygan va kamon ushlagan turkiy jangchi tasvirlangan. Bu erda otlar, ovchi itlar, qushlar va davrga o'xshash ayollar ham tasvirlangan. Qoraxoniylar davridan Buxorodagi qadimiy yodgorliklar: Kalon minorasi, Magoki-Attori va Namozgox masjidlari va Turk-i Jandi saqlanib qolgan. 1119- yilda Shams al-mulk masjidining yangi binosini tikladilar, u bugungi kungacha tiklangan shaklda saqlanib kelmoqda. Arslonxon (1102-1130) hukmronligi ostida bo lgan Qoraxoniylar davrida Buxoro me morchiligining durdonalaridan biri - ʻ ʻ Kalon minorasi (1127-1129) qurilgan. "Ichki shahar"ning janubi-g arbiy qismida u ʻ turar-joy maydonini sotib olib, bu erda juma kuni masjidni tikladi (1121-yilda qurib bitkazilgan), hozirda Kalyan masjidi deb nomlanmoqda. Boshqa bir masjid Kalan masjididan bir oz janubda joylashgan edi. Hozir uning o rnida turar-joy ʻ binolari, ulardan bittasida - Arslonxonning mozori joylashgan.Amaliy bezak san ati — naqshinkorlik, ganchkorlik va kulolchilik yo nalishlari rivojlangan. ʼ ʻ Qoraxoniylar davlatni el-yurt va viloyatlarga bulib idora qiladilar. El-yurt xokimlari «eloqxon», viloyat noiblari esa «takin» deb yuritilgan. Viloyat xokimlari faqat qoraxoniylar xonadonining eloqxon unvoniga sazovor bulgan 16 a’zolaridan saylangan. Eloqxonlar uz nomlari bilan chaqa tangalar zarb qilar va viloyatlarining mustaqilligi uchun intilar edilar. Movarounnaxr eloqxoni qoraxoniy elokqxonlari orasida katta obruga ega edi. U odatdaSamarqanddataxtda utirardi. Viloyat boshqaruv ma’muriyatida somoniylar davridagidek, vazirlar, soxibbaridlar, mustavfiylar xizmat qilardi. Shaxarlar esa shaxar xokimi, raisi va muxtasiblari tomonidan boshqarilgan. qoraxoniylar mamlakatda uz xukmronligini mustaxkamlab olishda musulmon ruxoniylari bilan yakin va dustona munosabatlar urnatadilar. Bu davrda imomlar, sayyidlar, shayxlar va sadrlarga e’tibor kuchayib, ularning obruyi har qachongidan xam balandga kutariladi 7 . Qoraxoniy xukmdorlari garchi o‘troq hayotga kuchmagan bulsalar xam, dexqonchilik voxalari va shaharlarning madaniy ahamiyatini yaxshi anglar edilar. Ular Bolasog‘un, Koshg‘ar, Taroz, Uzgan, Samarqand va Buxoro kabi shaxarlarni davlat yoki viloyat poytaxtiga aylantirib, shaxarlar bilan aloqa bog‘lashga xarakat qilardilar. Biroq shunga qaramasdan uz podalari bilan Movarounnaxrga kirib kelgan kuchmanchi chorvadorlar dexqonchilik maydonlarini toptab, oyokosti qiladilar. Yerlarning talaygana qismi - yaylovlar va yaylovga aylantirilgan ekinzorlar qoraxoniylar xonadonining tayanchi hisoblangan turk qabilalarining asosiy mulkiga aylantiriladi. XI asrda Movarounnaxrda, ayniqsa Zarafshon vodiysida kupgana dalalar, poliz va bog‘lar barbod bo‘ladi. Ekin maydonlari qiskarib ketadi. Bunday sharoitda mulkdor dexqonlar bilan chorvador kuchmanchilar urtasida ziddiyat kuchayib, dexqonlarga qarshi kurash keskin tus oladi. qopaxoniylarning tazyiqi oqibatida mulkdor dehqonlar jon saqlash maqsadida uz yerlarini tashlab ketishga majbur bo‘ladi. Narshaxiy asarining tarjimoni Abu Naasr Axmadning yozishicha, uning zamonida Buxoro va uning atrofida yerlarning qadri shunchalik tushib ketgan ediki, xatto uni tekinga xam berar edilar, ammo u yerlarni xech kim olishni istamas edi. Zodagon dehqonlardan musodara qilingan yerlar, shubxasiz, davlat tasarrufiga utkazyalib «mulki sultoniy», ya’ni davlat yeriga aylantiriladi. Bunday yerlar, shubhasiz, davlat xazinasini tuldiradigan daromadlarning manbai va 7 Ал-Идриси. «Нузхат ал-Муштак. фи ихтирак ал-афан» или «Китаброджер» / Пер. с араб. О.Б. Фроловой // МИТТ. Т.І. - М.-Л.: 1939. - C. 220-222. 17 ma’lum muddatda foydalanish uchun vaqtincha beriladigan shartli yer in’omlari – iqto’ uchun asosiy fond bulib xizmat qilgan. XI asrdan boshlab yerdan foydalanishda iqto’ tartiboti juda keng yoyiladi. qoraxoniylar tomonidan xukmron sulola namoyandalaridan tashqari, oliy darajali harbiylar, davlat ma’murlari va mahalliy zodagonlarga xam katta-katta yer maydonlari iqto’ tarzida xadya qilinadi. Iqto’ tartibi qoraxoniylar uchun buysundirilgan mamlakatlar aholisidan tegishli soliqlarni undirib, uni boshqarishning eng qulay shakli xisoblangan. Chunki iqto’ daromadlarni muttasil olib turishni ta’minlar va iqto’dorni uz amlokida doimo muxim utirishga majburqilmas edi. Katta-katta poda va otarlarga ega bulgan, istilo qilingan mamlakatlarda serkukat yaylovlarni tortib olib ularga egalik qilayotgan xarbiy zodagonlar ayniqsa dashtda yashab iqto’ga berilgan mulklardan daromadlar olib turishdan nixoyatda manfaatdor edilar. Bu davrda iqto’ tartibi shunchalik kengayadiki, faqat ayrim qishloqlargina emas, balki butun bir viloyat va yirik shaharlardan olinadigan daromadlar xam iqto’ tarzida in’om qilib beriladigan bo‘ladi. Iqto’ tartibi keng qullangani bilan u vaqtinchalik in’omdan umrbod foydalanishga, bora-bora, xatto avloddan-avlodga utadigan merosiy mulkka aylana boshlagan. Shunday qilib, XI–XII asrlarda Movarounnaxr va Xurosonda mulkchilikning yangi turi — iqto’ yerlari kengayib, uning asosiy shakllaridan biriga aylanadi 8 . 8 Бичурин Н.Я. (Иакинф) Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. М.- Л.: Изд. АН СССР, Т.І. 1950. - С. 382. T.II. 1950.-C. 335. T.III. 1953.-C. 327. 18 II BOB. QORАXONIYLАR DАVLАTINING IJTIMOIY-IQTISODIY HAMDA SIYOSIY ASOSI 2.1. Qoraxoniylar davrida ijtimoiy-siyosiy hayot X asr o’rtalariga kelib Yettisuv va Qashqar hududida yashovchi qorluq, chig’il va yag’molarning ijtimoiy-iqtisodiy hayotida muhim o’zgarishlar sodir bo’ladi. Avvaldan asosan chorvachilik bilan shug’ullanib kelgan bu qabilalar endilikda bir qator omillar ta’siridan o’troq hayotga o’ta bordilar. Ularda dehqonchilik bilan shug’ullanish kuchli rivoj topdi 9 . SHaharlar o’sdi.X asr o’rtalariga kelib bu qabilalarning birlashuvi jarayoni yangi pallaga kirdi. Issiqko’l janubi va Qashqarda yashagan yag’molarning o’zlaridan shimolda yashagan chig’il qabilalari bilan ittifoq tuzishi bu birlashuvga negiz yaratdi. Ular Yettisuvga hujum uyushtirib, ko’p sonli qorluqlarni buysundirdilar. Ushbu qabilalarning hayoti va turmush tarzi, tili va madaniyati to’g’risida mashhur turkshunos olim Mahmud Qoshg’ariy XI asrda «Devoni lug’atit turk» ya’ni «Turkiy so’zlar lug’ati» asarini yozgan. Qorluqlar to’g’risidagi to’la ma’lumotni noma’lum muallif tomonidan yozilgan «Hudud al Olam» kitobidan olish mumkin.Markaziy Osiyoning Oltoy janubiy yonbag’ridan boshlanadigan Sharqiy qismida, Markaziy Tyanshan etaklarida, CHu, Ili, Norin, Talas daryolari vodiylari bo’ylab to Pomirgacha bo’lgan hududlarda turk tilida so’zlashuvchi xalqlar uyushmasi yashagan. Bu turk qabila va urug’lari turlicha nomlar bilan atalsalarda, sheva jihatidangina bir- birlaridan farqlanadigan yagona bir tilda so’zlashar edilar, ularning turmush tarzi, madaniyatlari, urf-odatlari bir xil bo’lgan. Ularning jismoniy baquvvatligi, tabiatidagi xususiyatlari, mardligi, urishqoqligi va epchilligi ham bir-biriga o’xshagan. Bu ulkan xalqlar tarkibiga turk qabila va urug’larining juda ko’plab guruhlarini: qarluqlar, chigillar, yag’molar, tuxsilar, uyg’urlar, o’g’uzlar, qipchoqlar kirgan. Bular orasida eng yirigi va madaniyatlisi qarluqlar bo’lgan. Qarluqlar yashagan mamlakat barcha turk xalqlari yashagan mamlakatlarga nisbatan eng boy va go’zal bo’lib, oqar suvlari ko’p va iqlimi mo’’tadil bo’lgan 9 The Heart of Asia / A History of Russian Turkestan and the Central Asian Khanates from the Earliyest Times. F.H.Skrine and E.D.Ross. London-New York. 2005. P.75-86. 19 ekan. Toroz tumani va Issiq-ko’l atroflarida joylashgan chigillar V.V.Bartoldning xulosalariga qaraganda qoraxoniylar davlatida katta mavqega ega bo’lganlar.Ular madaniy taraqqiyotda qarluqlarga qaraganda orqada bo’lsalar-da, boy, to’q va farovon turmush kechirganlar, chorvachilik bilan shug’ullanganlar, quyosh va yulduzlarga topinganlar. Turk qabilalarining uchinchi yirik guruhi yag’molar edi. Ular Issiqko’lning janubida, Qashqar shahri tomonlarda, ko’pchilik qismi esa, Sharqiy Turkiston hududlarida ko’chib yurgan. «Hudud al Olam» muallifi yag’molarni madaniyatda orqada qolgan qabila edi, deb yozadi. Ular dehqonchilik bilan shug’ullanmaganlar, asosan yovvoyi hayvonlarni ovlash va mo’ynachilikni o’zlariga kasb qilib olganlar. SHu boisi yag’molarning yilqi va qo’y podalari ko’p bo’lgan va boshqa turk qabilalariga nisbatan nihoyatda jasur va jangovorliklari bilan mashhur bo’lganlar. Qoraxoniylar davlatining vujudga kelishida yuqorida tilga olingan turkiy qabilalar muhim rol o’ynaganlar. Bu davlatning tashkil topishini Satuk Bug’raxon nomi bilan ham bog’laydilar. Unga aniq bo’lmagan ma’lumotlarga binoan Qoraxonlar davlatiga 930 yildan to uning vafotiga qadar (955y. boshqa ma’lumotlarda 959 y.) hukmronlik qilib kelgan, uning nomiga unvon sifatida «qora» so’zi qo’shilib Satuk Bug’ra Qora hoqon deb atalgan. 10 «Qora» iborasi qadimgi turkiy tillarda «buyuklik», «ulug’lik» ma’nolarini anglatgan. SHu bois u buyuk hukmdor so’ziga tengdir.Qoraxoniylar hukmdori Hasan Xorun Bug’raxon barcha turkiy qavmlardan tashkil topgan lashkar bilan 992 yilda Movarounnahr sarhadlari sari yurish boshlaydi. Yo’l-yo’lakay SHosh, Farg’ona va boshqa o’lkalarning xalqlari ham unga madad ko’rsatadilar. Bu davrda somoniylar har tomonlama tushkunlikka yuz tutib, uning hukmdorlarining nufuzi va ta’siri keskin tushib ketgan edi. Somoniylar hokimiyatining asosiy tayanchi bo’lib kelgan turk g’ulomlari, ularning sarkardalari ham katta ta’sirga ega bo’lib, somoniy hukmdorlarning izmiga bo’sunmay qo’ygandilar.Bug’raxonning 992 yilgi birinchi hujumi Buxoroni egallashidan dalolat beradi. Hasan Bug’raxon kasallanganligi tufayli Buxoroni tark etdi va yurtiga qaytish chog’ida yo’lda halok bo’ldi. Bundan 10 Карим Шониёзов.Ўзбек халқининг шаклланиш жараёни..Т.Шарқ.2001.329-бет 20 foydalangan somoniylar vakili No’h II ning o’g’li Nasr Somoniy Buxoro taxtiga qayta chiqib oldi. Biroq qoraxoniylar 996 yilda Buxoro tomon yangi harbiy yurish boshlaydilar. Bu yurishga Nasr Bug’raxon boshchilik qiladi. 999 yilga yilga kelib Buxoro to’liq ishg’ol qilindi. Butun Movarounnahr qoraxoniylar tasarrufiga o’tadi. 1001 yilda Sulton Mahmud Qoraxoniylar xoni Nasr bilan shartnoma tuzib, Amudaryoni ikki o’rtadagi chegara qilib belgiladi. Somoniylar davlati o’rnida ikki ulkan davlat tashkil topdi.Birinchisi-Qoshg’ardan Amudaryogacha cho’zilgan Sharqiy Turkistonning bir qismini, Yettisuv, SHosh, Farg’ona va qadimgi hududlarini o’z ichiga olgan qoraxoniylar davlati.Ikkinchisi-SHimoliy Hindiston sarhadlaridan Kaspiy dengizining janubiy qirg’oqlarigacha cho’zilgan hamda hozirgi Afg’oniston va shimoli Sharqiy Eronni o’z ichiga olgan G’aznaviylar davlati edi.SHuni qayd etish lozimki, qoraxoniylar o’rtasidagi sulolaviy kurashlar oqibatida XI asrning 40-yillariga kelib xonlik ikkiga bo’linib ketdi. G’arbiy xonlik markazi Buxoro bo’lib, unga Movarounnahr va Farg’onaning g’arbiy hududlari kirgan. Sharqiy xonlik markazi Bolasog’un bo’lib, uning tarkibiga Talos, Isfijob, SHosh, Farg’onaning Sharqiy qismi, Yettisuv va Qashqar yerlari kirgan. Qoraxoniylarning yer, mol, dunyo va davlat talashib g’aznaviylar, saljuqiylar va qoraxitoylar bilan olib borgan kurashlari oqibatida bu davlat kuchsizlanib qoldi. 1130 yilda Qoraxoniylar davlati saljuqiy Sulton Sanjarga butunlay qaram bo’lib qoldi. 1211 yilda Xorazmshoh Aloviddin Muxammad qoraxoniylarga so’nggi marotaba zarba berdi va qoraxoniylar sulolasini butunlay tugatdi. Qoraxoniylar davri O’rta Osiyo xalqlari hayotida muhim ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy o’zgarishlarning ro’y berganligi bilan tavsiflanadi. Bu davrda o’lka somoniylar davridagidek markaziy asosda emas, balki ko’proq mahalliy-hududiy tarzda boshqarilar edi. Xonlar xoni hisoblangan Tamg’achxon asosan Qashqarda turib, viloyatlarni idora qilishni mahalliy zodagonlar ixtiyoriga to’la topshirib qo’ygan edi. Iloqxonlar o’z hududlarini katta vakolatli hukmdorlari sifatida faoliyat ko’rsatib amalda mustaqil siyosat yuritishga intildilar. Jumladan, poytaxti Samarqand bo’lgan Movarounnahr Iloqxoni Qoraxoniylar davlatida katta obro’ va ta’sirga ega bo’lgan. Shu bois viloyat boshqaruvi ma’muriyatida somoniylar 21 davridagidek vazirlar, sohibbaridlar, mustafiylar va boshqa mansabdorlar faoliyat ko’rsatgan. SHaharlar esa shahar hokimi, rais va muhtasiblar tomonidan boshqarilgan. Tamg’ochxonlar mis tanga pullar zarb qilganlar.Qoraxoniylar davrida ham musulmon ruhoniylari katta imtiyozga ega bo’lganlar. Bunga javoban ular mahalliy aholini itoatda tutishda hukmron sulolaga xolis xizmat qilganlar. Katta-katta, yer-mulklar ularning tasarrufiga vaqf mulklari sifatida berib qo’yilgan. Qoraxoniylar davrida aholi dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik, ovchilik va savdo-sotiq bilan shug’ullanganlar 11 . Somoniylar davrida juda katta siyosiy kuchga ega bo’lgan dehqonlar, yirik yer egalari qoraxoniylar davriga kelib o’zlarining ilgarigi mavqelarini yo’qota bordilar. CHunki qoraxoniylar bu yirik yer egalarining mulklarini tortib olib, asli kasbi-kori ko’chmanchi chorvachilik bo’lgan o’z amaldorlari, lashkarboshilariga bo’lib bera boshladilar.Qoraxoniylarda ikki poytaxt Qoshg’ar va Bolasog’un sanalib, ulug’xon shu shaharlardan birida qarorgohda o’tirgan. Ulug’ hoqon yoki xon ul-hoqon degan nomda yuritilgan. Arab manbalarida mazkur unvon sulton ul- salotin, fors tarix asarlarida shahanshohga muvofiq keladi. Aynan yuqoridagi oliy unvon qoraxoniylar davri kitoblarida tamg’achxon deb ham yuritilgan.Qoraxoniylarga qarashli yerlar tamg’achxon tomonidan uning o’g’illari, qarindoshlari o’rtasida taqsimlangan edi. SHu bois, yer-mulk masalasida ota-o’g’il, amaki, jiyanlar hamda aka uka-yu amakivachchalar o’rtasida doimiy nizolar yuz berib, u siyosiy ahvolga salbiy ta’sir ko’rsatib turgan. Qoraxoniylar davlati boshlig’i lavozimi hoqonning taxti merosiy sanalgan. Ma’muriy idoralar ikkiga bo’lingan: dargoh va devonga. Hoqonning ulug’ xojibi hoqon bilan fuqaro o’rtasida vositachilik qilgan. Hoqon saroyida quyidagi amaldorlar bo’lgan: og’ichi-shoyi kiyimlar xazinasichi; biruk-mehmonlarni qabul qilish bo’yicha mutasaddi; oshchi-hoqon oshxonasi boshlig’i (bovarchi); bitikchi- munshiy; kotib-mirza; qushchi hoqon ovining tashkilotchisi.Hoqon harbiy qo’shinlari cherik deyilgan, unga suboshi, yoki sipohsolor qo’mondonlik qilgan. Kichik zobitni chovush, sipahiylar to’dasi qo’mondoni xaylboshi deyilgan. 11 Абулгазий Баҳодурхон . Шажарайи турк / Қ. Муниров нашри. Тошкент: Чўлпон, 1990. – Б. 192. 22 Qo’shin o’nlik, yuzlik, mingliklarga bo’lingan.Qoraxoniylar davrida jamiyatning ijtimoiy bo’g’inlari quyidagi shakl va ko’rinishga ega bo’lgan: - elikxon-hoqon ul-hoqondan keyingi pog’onada turuvchi shaxs. U hoqon xonadoniga mansub bo’lib, viloyatning mulk sohibi hisoblangan; - iqtadorlar-qoraxoniylar davlatining tayanch qatlami, asosiy harbiy harakatlarni amalga oshiruvchi jangovar bo’linmalar vakillari. Ular o’z martabalariga ko’ra bir-birlaridan farq qilganlar; - islom dinining peshvolari-imomlar, sayyidlar, shayxlar, sadrlar. Qoraxoniy hukmdorlar musulmon rahbarlari bilan yaxshi munosabatda bo’lganlar. Diniy mansab sohiblarining mavqei benihoya katta bo’lgan; - hokimlar, raislar, muhtasiblar va hokazo. Bunday shaxslar somoniylar davridagi singari qoraxoniylar davrida o’z mavqelarini mustaxkam saqlay olgan ijtimoiy qatlamlardir; - tariqchilar-ziroatkorlarning turkcha nomi, qishloq xo’jalik mahsulotlari bilan ta’minlovchi asosiy ijtimoiy qatlam sanaladi; - hunarmandlar-turli xildagi xo’jalik ahamiyatiga ega, asbob-anjomlar yasovchi, tayyorlovchi mehnatkash qatlam; - savdogarlar-savdo-sotiq bilan mashg’ul bo’lgan shahar ahli; - ko’chmanchilar-chorvadorlar, ya’ni chorva mahsulotlari yetishtiruvchi asosiy qatlam Qoraxoniylarda oddiy xalq budun deyilgan. Soliq to’lovchi fuqaro raiyyat deb atalgan. Qabila boshliqlari esa bek deyilgan. Savdogarlar sart deb atalgan. Qoraxoniylar davlatida hunarmandchilik (kulolchilik, to’quvchilik, shishasozlik, temirchilik, zargarlik), shuningdek ziroat va chorvachilik mahsulotlarini qayta ishlovchi sohalar taraqqiy etgan. SHuningdek, qimmatbaho toshlar, oltin, mis, temir qazib olingan. Shaharsozlik inshoatlari pishiq g’ishtdan bunyod etilgan.Movarounnahrda yuz bergan eng muhim o’zgarishlardan yana biri shuki, bu davrga kelib uzoq davom etgan etnik jarayonlar natijasida o’zbeklar xalq sifatida shakllandi. Qoraxoniylar davrida ham, somoniylar davridagidek, shaharlar hayoti o’sib, rivoj topdi, hunarmandchilik turlari, savdo-sotiq sohalari ham ancha 23 yuksaldi. Samarqand, Buxoro, Termiz, O’zgan, Toshkent, Marv, Isfijob va boshqa shaharlarning xalqaro karvon savdosidagi roli va mavqei ham muttasil oshib bordi 12 . Qoraxoniylar hukumronligi davrida Mavorounnahrda bir qator ijtimoiy – siyosiy va iqtisodiy o’zgarishlar amalga oshirildi. Bu o’zgarishlar va taqbirlar siyosiy va iqtisodiy hayotning hamma sohalarini o’z ichiga qamrab olgan edi. Ular nimalardan iborat ? Birinchidan, samoniylar hukumronligi davrida vujudga keltirilgan markazlashtirilgan davlat boshqaruvi tugatildi. Qoraxoniylar markazlashtirilgan davlat boshqaruvi o’rniga mamlakatni udel tizimi asosida boshqarishga o’tdilar. Qashqardan tortib Amudaryogacha bo’lgan hamma erlar Qoraxoniylar xonadoning shahsiy mulki hisoblanib, uning tepasiga ulug’ hon turdi. U ko’pincha Qashg’arda, onda- sonda Bolosog’unda bo’lgan. Qoraxoniylar hanadoning boshlig’i xuddi Erondagi singari “xonlar xoni” (shahanshoh), “Sultonlar sultoni” nomi bilan yuritilgan. Manbalarda Qoraxoniylar honadoning boshlig’i – xonlar xoni “tamg’achxon” yoki “tobg’achxon” deb nomlangan. Turklar Xitoy imperatorini ham shu nom bilan ataganlar. Xonlar honi idora qilayotgan qorahoniylar davlati bir necha bo’laklarga qismlarga – udellarga bo’lingan. Bu udellarning tepasida Qoraxoniylar honadoning avlodlari vakillaridan iloqhon unvonini olgan a`zolari turardi. Qoraxoniylar va saljuqiylar tarihining bilimdoni, XIII asr boshlarida yashagan arab tarihchisi Ibn Al Asir 1043-1044 yillarga aloqador qimmqtli misollarni keltiradi. Bu davrda Qoraxoniylar boshqargan Tamg’achhon Sharaffuddavla o’ziga qarashli viloyatlarni hammasini aka- ukalari, o’g’illari va qarindosh- urug’lariga bo’lib bergan. Jumladan ukasi Arslontakinga ko’pchilik turk shaharlarini, ikkinchi ukasi Bo’g’rahonga Torozni, Isfijobni amakisi To’g’anhonga Farg’onaning hammasini bergan. O’ziga esa faqat Qashg’ar bilan Bolosog’unni qoldirgan holos. Markaziy honlar honi bilan iloqhonlar o’rtasida aloqa mustahkam 12 Абу Райҳон Беруний. Танланган асарлар. Т.5. Конуни Маъсудий / А. Расулов тарж. Тошкент: Фан, 1973. - Б. 590. 24 bo’lmagan. Iloqhonlar bir- birlari bilan doimo dushmanlik kayfiyatida yashaganlar va har biri o’zicha mustaqil bo’lishga intildi. Samoniylar inqirozga qadar qorahoniylar davlatining markazi Bolosog’un bo’lgan XI asrda esa tamg’achhonlar ko’pincha Qashqarda turganlar. O’zgan (hozirgi Qirg’ziston hududida) shahri ham bir vaqtlar qorahoniylar davlatining markazi vazifasini bajargan. Tamg’achxonlar mis tanga pullar zarb qilganlar. Udel honliklar orasida Movarounnahr ahamiyati katta edi. Movarounnahr iloqhoni Samarqandda yashagan. Ikkinchidan, yozma manbalarda udellarni- iloqhonlarno boshqarish tartiblari tasvirlangan. Idora ishlarini tashkil Buxoro. Minorai kalon XII asr etishda Qoraxoniylar iloqhonlarga samoniylar hukumronligi davridagi fuqaro amaldorlari bo’lib ishlagan shahslar yordam berganlar. Qoraxoniylar ularni taqib qilmadilar. Samoniylar davrida idora etish tartib- qoidalarining ko’pchiligi Qoraxoniylar davrida ham saqlanib qolindi. Iloqhonlar qoshida vazirlar, sohibberdilar, mustafiylar bo’lgan. Shaharlarda hokimlar, raislar, muhtasiblar samoniylar davridagidek tartibda edi. Qoraxoniylar ruhoniylar bilan tezda umumiy til topdilar. Imomlar, saaidlar, shayhlar, sadrlar bu davrda har qachongiga qaraganda ham katta obro’- etibororga ega bo’ldilar. Uchinchidan, Qoraxoniylar hukumronligi davrida o’troq dehqon aholisi o’rtasida er egaligi munosabatlarning rivojlanish jarayoni ancha tez sur`atlar bilan broganligi sinfiy tabaqalanish kuchayganligi ko’zga tashlabnadi. Aholini to’rta toifasi : boylar, o’rta hollar, chig’aylar (kambag’allar),shuningdek mulksizlar- qora avom (budan) aniq belgilar kasb etadi. Chorikor sifatida feodallar erlarida ishlagan ersiz va kam erli dehqonlar “akkarlar” o’troq dehqonlar ommasini taskil etardi. Akkar erni ijaraga olganda hosilning bir qismini davlatga, boshqa qismini yer egasiga berishi, qolganini o`zi olishi kerak edi. Qoraxoniylar davrida aholi dеhqonchilik xunarmandchilik chorvachilik ovchilik va savdo-sotiq bilan shug’ullangan. Ko’chmanchi chorvadorlar oilasidan chiqqan qaraxo-niylar xonadoni a'zolari bilan mahalliy o’troq xalq orasidagi 25 munosabatlar juda e'tiborlidir. Bu borada Yusuf Xos Hojib Bolosog’unining 1069 yilda yozgan «Qudatg’u bilig» («Qutga, ya'ni baxt-saodatga erishtiruvchi bilim») asari bizga juda ko`p muammolarni е chib beradi. Yusuf Xos Hojib Bolosog’un va Qashg’arda bo`ladi, xon sa-roylarida yashab, saroy muhiti bilan tanishadi. Tomg’och xonlardan biriga bag’ishlangan bu asarda u ijtimoiy xayotning o’troqlik va ko’chmanchilik tartibiga baho b е rishda h е ch ikkilanmasdan ijobiy fikr yuritadi. Yusuf Xos Hojib fikricha f е odal jamiyatning asosiy kuchlari bo`lgan dеhqonlar, hunarmand kosiblar, olimu donolar va savdogarlar ko’chmanchi chorvadorlarga nisbatan jamiyat uchun foydaliroqdir. Shu munosabat bilan u o`zining di daktik asarida Tomg’ochxonga murojaat qilib, ularga qanday munosabatda bo`lish kerakligini bildiradi 13 . Qoraxoniylar davlatida butun siyosiy tizim g’oyat ulkan yer fondi hisobidan yashagan. Bu er fondi bir n е cha turlarga bo`lingan: 1. Sultan erlarch. Bu yerlar davlat xazinasiga tushadigan asosiy soliq tushumlari va iqta taqsimoti fondining manbai hisoblangan. Qoraxoniylar davrida iqtani meros qilib o’tkazish t е z-t е z uchrab turgan. 2. Vaqf yerlari, qoraxoniylar hukmronligi davrida islom dinining o’rni va ahamiyati oshdi, u davlat dini darajasiga ko`tarildi. Hatto olib boriladigan urushlar g’azovot shiori ostida uyushtirilgan. Ruhoniylar o`zlarining davlat oldidagi bu xizmatlari evaziga katta-katta yerlar va mulklar olar edilar. Bunday turli xildagi ko`zg’aluvchi va ko`zg’almas mulkni masjit va madrasalarga vasiyat qilib qoldirish tartibi k е ng tarqalgan. Bu vaqf yerlari d е b atalardi. Qoraxoniylar va saljuqiylar istilosi tufayli Movarounnahr va Eronga juda ko`plab ko’chmanchi turk qabilalari k е lib joylashdilar. Ularning ko`pchiligi o’troqlasha boshladilar va o’troq m е hnatga ko’chdilar. Ammo qoraxoniylarning qo’shin boshliqlari o’troq turmuh sharoitshm o’tishni o`zlari uchun zarur d е b topmadilar. Chunki, ularning juda ko`p poda mollari va yaylovlari bor edi. Ular iloq xonlarga zarur bo`lgan hollardagina shaharga tushar va hizmatni ado etardilar. Qoraxoniy hukmdorlar aholidan olinadigan iqta to’lovini olish uchun doimiy 13 Абу-л-фазл-Бейхаки. История Маъсуда. 1030-1041 / Вступ. ст. пер и примеч. А.К. Арендса. - Ташкент: Изд. АН СССР, 1962. - С. 748. 26 suratda shaharda-qo’rg’onda bo`lishlari shart emas edi. Ko’chmanchi- iqtador o`z ko’chmanchilik hayotini b е malol tinchgina davom ettirishi va o`ziga qarashli qishloq yoki qishloqlardan k е ladigan foydalarni yilning ma'lum bir muddatida o`z vaqtida olib turishi mumkin edi. Bunday to’lovlar bug’doy, paxta, uzum, qurug’, m е va, mata, pul shaklida bo`lardi. Ammo bundan XI asrda turklar xukmronligidan so`ng yirik shaxsiy yer egaligi tugatildi, d е b o’ylamaslik lozim. Iqta faqat yer egalaridan daromad olishning asosiy shakli edi, xolos. Iqtani faqat turk harbiy boshliqlariga b er ilgan, d е b o’ylash ham xatodir. Iqtador bo`lish har bir yirik zodagon yoki hokim tomonidan amalga oshirilishi mumkin edi. Iqta o`zgarmas, qotib qolgan shakl bo`lmagan. F е odal yer egaligining boshqa shakllari evolyusion o`zgarishni o`z boshlaridan k е chirganliklari singari, iqta ham xuddi shunday evolyusion o`zgarishni o`z boshidan k е chirdi. Jumladan iqta k е yinchalik vaqtinchalik in'omdan, muddatsiz in'omga, muddatsiz in'omdan merosga aylana bordi. Shunday qilib, somoniylar, undan so`ng esa qorahoniylar hukmronligi davrida f е odal yer mulkchiligining eski shakli qoldiqlari bilan bir qatorda f е odal yer egaligining yangi shakllari ham paydo bo`ldi va t е z rivojlandi. Bu yangi shakl XI asrda jamiyatda hukmron mavq е ga ega bo`ldi. 27 2.2. Xoqonlikning ijtimoiy-iqtisodiy negizi O tmishda diyorimiz tuprog ida juda ko p davlatlar yuzaga kelgan, tarakkiyʼ ʼ ʼ etgan va vaqti kelib o z o rnini boshka sulolaga bo shatib bergan. Yurtimiz tarixiga ʼ ʼ ʼ doir har bir davlatning yuzaga kelish jarayoni siyosiy, ijtimoiy-iktisodiy omillar bilan uzviy bog likdir. Аlbatta, bunda umumiy jihatlar bilan birga har bir ʼ davlatning o ziga xos xususiyatlarini ham e tibordan chetda koldirmaslik kerak. ʼ ʼ Аfsuski, ko pgina tarixiy asarlarda, davlatchilik tarixini yoritishda, ʼ davlatning shakllanish va yuzaga kelish jarayonini shunchaki bir shaxs faoliyati bilan yoki biror-bir siyosiy voqea-hodisalarga bog liq xolda izoxlab o tilgan. ʼ ʼ Vaholanki, har bir davlatning vujudga kelishi, rivoji va tanazzuliga oid jarayonlar birinchi navbatda shu jamiyatdagi mavjud ijtimoiy-iktiso- diy omillar bilan bevosita bog lik kechgan. Shuning uchun davlatning tarixini yoritishda uning ʼ ijtimoiy va iqtisodiy hayotini ham chukurrok o rganish zarur, deb o ylaymiz. ʼ ʼ Endi asosiy maqsadga ko chadigan bo lsak, ma lumki, IX-XII asrlar ʼ ʼ ʼ Movarounnaxr tarixida turkiy xalklar sulolalarining hukmronlik mavkei mustahkamlanganligi bilan ajralib turadi. Ular o z tarixlari davomida bir kancha ʼ mustaqil markazlashgan davlatlarni tashkil etishdi. Аna shunday davlatlardan biri Qoraxoniylar davlatidir. Koraxoniylar davlati to g risida shu davrga taallukli tarixiy asarlarning ʼ ʼ deyarli barchasida so z ketsa-da, ushbu davlat kachon va qaysi etnik asosda tashkil ʼ topganligi hanuzgacha munozarali masala bo lib kelmokda. ʼ Koraxoniylar davlati to g risida taniqli olim K.Sh. Shoniyozov ham o z ʼ ʼ ʼ asarlarida keng to xtalib o tgan. Shu bilan birga Qoraxoniylar davlati Karluk ʼ ʼ davlatining davomi ekanligi, bu ikki nomdagi davlat aslida bir davlat bo lganligi ʼ va mazkur hoqonlik qarluq qabilasi tomonidan 840 yilda tashkil topganligi to g risida o z fikr-mulohazalarini bildirib o tgan. Umuman olganda, K.Sh. ʼ ʼ ʼ ʼ Shoniyozov mazkur davlat tarixini yoritishda butunlay yangi fikrlarni o rtaga ʼ tashladi. 28 Koraxoniylar xukmronlik qila boshlagan davr to g risida mavjud manba vaʼ ʼ adabiyotlardagi ma lumotlar o zaro qarama-qarshi bo lib, biz bunda ularning bir- ʼ ʼ ʼ birini inkor etuvchi ziddiyatli jixatlarni ham anglashimiz. mumkin. Jumladan, K.Sh. Shoniyozovning fikricha, Qoraxoniylar davlatini 840 Yildan to 1212 yilgacha, ya ni to rt asr mobaynida qarluq hokonlari idora kilgan. ʼ ʼ Аtoqli sharqshunos olim V.V. Bartolьd Koraxoniylar davlati 940 yilda yuzaga kelgan deb kayd etsa, ayrim tarixiy asarlar bu masalada X asrning 90 yillari, ya ni undan ham kechrok davrni ko rsatmokda. ʼ ʼ Koraxoniylar davlatining tashkil topgan sanasiga ond bu ma lumotlardan ʼ ko rinib turibdiki, tadkikotchilar o rtasida bu masalada hatto, bir-birlariga yakinrok ʼ ʼ fikrni ham uchratmaymiz. Аksincha, ularning ko pchiligi, shu jumladan, O. ʼ Pritsak, K.Sh. Shoniyozov davlatga asos solingan yil deb 840 yilni belgilashsa, boshqa tadkikotchilar guruhi V.V. Bartolьd, O.K. Koraev va boshqalar esa bu davlatni 940 yilda tashkil topgan, deb hisoblashadi. Ular o rtasidagi farq ko rinib ʼ ʼ turganidek yuz yil, ya ni bir asrlik vaqtni tashkil qilmoqda. Аlbatta, ʼ tadkikotchilarning bu darajada katta farkli xulosaga kelishlariga mavjud manbalardagi bu masalada berilgan to liqsiz va kamchil ma lumotlar sabab ʼ ʼ bo lgan. Ularning har biri o z mulohazalarini ma lum bir asoslar bilan isbotlashga, ʼ ʼ ʼ dalillashga xarakat kilishgan. Shuning uchun ularning fikrlarini tug ridan-to gri ʼ ʼ inkor etish yoki kullab-kuvvatlash ancha murakkab masaladir 14 . Bu o rinda, K.Sh. Shoniyozovning yuqorida keltirilgan fikrlarini tugri, deb ʼ kabul kiladigan bo lsak, mazkur Qoraxoniylar davlatini to rt yuz yil mobaynida bir ʼ ʼ sulola vakillari boshqargan bo lib chikadi. O rta Osiyo xalklari davlatchilik ʼ ʼ tarixidan Ma lumki, davlatni boshqargan sulolalarning bu qadar uzoq hukmronlik ʼ qilgan holatlari juda kamdan-kam uchraydi. Misol uchun o z davrining eng ʼ kudratli davlatlaridan bo lmish Turkiy xokonlikni boshqargan ashinaliylar sulolasi ʼ uzog i bilan ikki asrdan kamrok davr mobaynida hukmronlik qilishgan. Xalifalik ʼ poytaxti Bagdodni zabt etgan kudratli Saljuqiylar saltanati ham Movarounnaxr tarixida bor-yo g i yuz yildan oshikrok vaqt hukm surgan. Bunday misollarni ʼ ʼ 14 Ибн ал Асир. Ал-Камил фи-т-тарих / Пер. с араб. К.Б.Старковой // МИККТ. Т.І.- Москва, 1973. - С. 52-76. 29 kuplab keltirish mumkin. Аlbatta, bu kiyosiy solishtirishlardan kat iy xulosalarʼ chikarib bo lmaydi. Lekin aytmokchimizki, Qoraxoniylar davlati o zining shunday ʼ ʼ uzoq tarixi mobaynida ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan xamda davlat boshqaruvi sohasida, tarkibiy xususiyatga ko ra ko pgina o zgarishlar va o ziga xos ʼ ʼ ʼ ʼ yangiliklarni o z boshidan o tkazgan bo lishi mumkin. Bu jarayonlar esa o z ʼ ʼ ʼ ʼ navbatida hoqonlikning tashkil etgan qabilalarning davlat hayotidagi roli u yoki bu darajada o zgarishi bilan ham bog liq kechgan, albatta. ʼ ʼ Yukorida aytib o tganimizdek, V.V. Bartolьd Koraxoniylar davlatini 940 ʼ yilda yag molar tashkil etgan, deb yozgan edi. ʼ K.Sh. Shoniyozov ta kidlaganidek, V.V. Bartolьdning bunday fikrga ʼ kelishiga, Nizomulmulkning "Siyosatnoma” asaridagi 940 yil "Bolasog un shaxrini ʼ musulmon bo lmagan majusiylar ishg ol qildi", degan axboroti xamda 1126 yil ʼ ʼ noma lum muallif tomonidan ko chirma tarzida yozilgan "Madjmal at-tavorix" deb ʼ ʼ nomlangan asardagi "bug ra" yag mo podsholarining unvoni bo lgan, deb keltirgan ʼ ʼ ʼ ma lumotlari sabab bo lgan. ʼ ʼ Demak, kurinib turibdiki, tadqiqotchilar Qoraxoniylar davlatini tashkil topgan davrini aniklashda, davlatda qabilalarning o rni va hoqon unvonlarining ʼ nomlanishiga e tibor berishgan (Bu xaqda ishimizning keyingi kismida so z ʼ ʼ yuritamiz) 15 . V.V. Bartolьdning Qoraxoniylar davlati 940 yilda tashkil topgan deb keltirgan qaydlari, tarixiy asarlarning deyarli barchasida asos sifatida kabul kilingan. Masalaning murakkabligi ham shundaki, tadqiqotchi o z fikrlarini ʼ yuqoridagi manbalarga asoslanib keltiradi. Shuning uchun uning mulohazalarini to liq inkor etmagan holda, tankidiy yondashib taxlil kilsak, foydadan holi ʼ bo lmaydi. ʼ Gap shundaki, agarda biz o zaro qarama-qarshi ma lumotlarni solishtir- gan ʼ ʼ holda, ularni har birini sinchiklab o rganib chiksak, ular o rtasidagi uygunlikni ʼ ʼ anglashimiz mumkin. Demoqchimizki, yuqorida aytilganidek, Nizomulmulk 940 yilda musulmon bo lmagan majusiylar Bolasog un shahrini ishg ol etdi, degan ʼ ʼ ʼ 15 Ибн Хаукал Абу-л Касим Мухаммед. Китоб сурат ал-арз (Картина земли) // МИСЦА X-XIX вв. Ташкент, 1988. - С. 18-20. 30 axborotni beradi. Bu ma lumot bilan Satuk Bugraxon 940 yilda o zini Qoraxonʼ ʼ (Ulug xon) deb e lon qilganini esga olsak, gap yagona vokea-hodisalar xususida ʼ ʼ ketayotganligi oydinlashadi. Nizomulmuk ma lumotlaridagi majusiylar, ya ni musulmon bo lmagan ʼ ʼ ʼ qabila, bu bizning fikrimizcha yag molar bo lishi mumkin. Bundagi Bolasogun ʼ ʼ shaxrini ular tomonidan ishg ol qilinishini esa sulolaning o zaro ichki taxt uchun ʼ ʼ kurashi jarayonida, mazkur kabilaning ham aralashuvi, deb tushuna-digan bo lsak, ʼ bundan Satuk Bugraxon yag mo qabilasining jangovar harbiy kuchi yordamida ʼ taxtni egallagan, degan ma no kelib chiqadi. ʼ Ehtimol shuning uchun Satuk Bug raxon garchi Qarluq davlatining asoschisi ʼ Bilga Kul Qodirxonning nevarasi bo lgan bo lsa-da, yag molarning jangovar ʼ ʼ ʼ xarbiy kuchiga tayangan holda hokimiyatni egallashi va «bugra», «qoraxon» kabi unvonlar bilan ulug lanishi oqibatida ba zi tarixiy asarlarda ushbu davlatni ʼ ʼ yag molar tashkil etgan, degan fikrlar paydo bo lgandir. ʼ ʼ Fikrimizni davom ettiradigan bo lsak, Satuk Bug raxon hokimiyatni ʼ ʼ egallashdan oldin, Qoshg arda hukmronlik qilgan. Qoshg arda va uning at- rofiida ʼ ʼ esa ya molar joylashgan edi2. Yag mo, chigil, xalach va boshqa ko pgina turkiy ʼ ʼ kabilalar aynan Satuk Bugraxon davrida islom dinini qabul kilishgan. Demak, yag molar Satuk Bugraxon hokimiyatni qo lga olgunga qadar islom dinida ʼ ʼ bo lmaganlar. Аgarda Nizomulmulk 940 yilda Bolasagunni egallagan majusiylar, ʼ deb yag molarni nazarda tutgan bo lsa, yuqoridagi ma lumotlar bir-birini ʼ ʼ ʼ to ldiradi. ʼ Demak, V.V. Bartolьdning yuqorida keltirgan ma lumotini, biz ʼ Koraxoniylar davlatining ijtimoiy-siyosiy hayotida shu davrdan boshlab karluk kabilasidan tashqari boshqa turkiy qabilalar jumladan, yag mo kabilasi ham o z ʼ ʼ o rniga ega bo lib, aynan bu qabilaning harbiy jihatdan jangovar kuch-qudratga ʼ ʼ ega ekanligi, ularni hoqon saroyida nufuzli mavqeini egallashlarini ta minlagan, ʼ deb tushunishimiz mumkin ekan. Аytmoqchimizki, tadkikotchining davlatni 940 yil yag molar tashkil etdi, ʼ degan fikrini to g ridan-to g ri qabul qilmagan holda undagi bu ma lumotlardan ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ 31 foydalanish orqali biz Qoraxoniylar davlatidagi o zaro ichki sulolaviy taxt uchunʼ kurashlar jarayonini hamda bu voqea-hodisalarda dokonlik tarkibidagi kabilalarning ishtiroki kay darajada bo lganligini anglab olishimiz mumkin. O sha ʼ ʼ davrning ijtimoiy-siyosiy xayoti, ruhiyati nuktai-nazaridan turib fikr yuritadigan bo lsak, davlat hayotida xarbiy kuchlar, harbiy kishilar, nihoyatda nufuzli doira ʼ hisoblangan. Hukmdorlar xam o z saltanatini hududini kengaytirishda, uni ximoya ʼ kilishda, kolaversa, ichki nizolarni bostirishda shu jangovar harbiy kuchlarga tayanishgan. Qoraxoniylar davlatining hukmdorlari ham bundan istisno emas, albatta. Shunday ekan, yag mo kabilasining jangovar harbiy kuchlari yordamidan ʼ sulola xonadoniga mansub kishilar hokimiyatni egallash yo lida foydalanganliklari ʼ tabiiydir 16 . Koraxoniylar davlatini tashkil topgan sanasini X asrning 90- yillari, deb belgilangan asarlar xususiga kelsak, ko rsatilgan davrdan xam anglash mumkinki, ʼ bunda asosan 990 yillar, ya ni Somoniylar davlatini koraxoniylar tomonidan ʼ tugatilganlik voqeasining ta siri bor. Аlbatta, aynan shu davrdan boshlab, ʼ Qoraxoniylar davlati haqida ko pgina tarixiy asarlarda so z yuritilib, ular o z ʼ ʼ ʼ davrining qudratli hoqonligi sifatida ta riflanadi. Lekin bundan Qoraxoniylar ʼ davlati 990 yillardan eьtiboran o z faoliyatini boshladi, degan mazmun kelib ʼ chikmaydi. Chunki hech bir davlat bir vaqtning o zida ham tashkil topib, ham ʼ qo shni davlatni xududlarini zabt etishi tarixiy haqiqatga to g ri kelmaydi. ʼ ʼ ʼ Shu o rinda, masalaning bir jihatiga e tiborni qaratsak. Ko pgina tarixiy ʼ ʼ ʼ asarlarda Qoraxoniylar davlati bilan Somoniylar davlati o rtasidagi mavjud bo lgan ʼ ʼ ziddiyatlarga ortikcha urg u berish hollari mavjud ʼ 17 . Аlbatta, bunday mulohazalarni xolis, deb bo lmaydi. Chunki bu mulohazalar ʼ o sha davrning tarixiy shart-sharoiti, mavjud voqeligidan ancha uzoq bo lib, ʼ ʼ masalani sun iy ravishda chigallashtiradi, xolos. ʼ Tarixdan ma lumki, Somoniylar davlati ham, Qoraxoniylar davlati ham ʼ O rta Osiyo tarixida o z o rniga ega. Har ikki sulola davrida ham ajdodlarimiz ʼ ʼ ʼ 16 Йакут ал-Хамави. Муджам ал-булдан / Пер. с араб. О.Б. Фроловой, Б. Вахабовой // МИСЦА X-XIX вв. Ташкент, 1988. - С. 76-88. 17 Аль-Бируни абу Рейхан Мухаммед ибн Ахмед. Собрание сведений для познания драгоценностей. (Минералогия) / Пер. А.М. Беленицкого. - Л.: Изд. АН СССР, 1963. С. 518. 32 ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jihatdan yuksalish yo lidan borgan. Somoniylarʼ davlatining inkirozga uchrashi va uning o rniga koraxoniylar sulolasining taxt ʼ tepasiga kelishining o ziga xos tarixiy sabablari bor. Somoniylar davlatining ʼ tanazzulini esa to lik ravishda koraxoniylarning harbiy tazyiqi bilan bog liq holda ʼ ʼ tushunmaslik kerak. Chunki somoniylar sulolasi bu vaqtga kelib siyosiy-ijtimoiy jixatdan chukur inkirozga uchragan edi. Mahalliy hokimlar, noibliklar, harbiy amirlarning o zboshimchaligi kuchaygan bo lib, ular amalda markazdan mustakil ʼ ʼ ravishda siyosat olib borardilar. Markaziy hokimiyat esa ularga karshi xech bir chora ko ra olmaydigan darajada zaiflashib qolgan edi. Аna shunday bir vaziyatda ʼ butun Movarounnahr uzra hukmronlik boshqa bir sulo- laning qo liga o tishini, ʼ ʼ mantiqiy olib karalganda buni tarixning tabiiy jarayoni, deb tushunish mumkin. Demak, Koraxoniylar davlatining tashkil topgan sanasini X asrning 90- yillari, deb ko rsatuvchi tarixiy asarlarga nisbatan aytish mumkinki, Qoraxoniylar ʼ davlati bu vaqtda tashkil topmagan, balki bu davrga kelib, xoqonlik o z chegara ʼ sarhadlarini kengaytirib, ilgarigi doirasiga nisbatan endilikda yanada kuch- qudratga to lib harbiy harakatlarni qo shni xududlar tomon kengaytirgan ʼ ʼ 18 . Yukoridagi ma lumotlarni umumlashtirgan holda mulohaza yuritadigan ʼ bulsak, Koraxoniylar davlatini yuzaga kelishi tarixiy zaruriyat bulib, uning o ziga ʼ xos siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy zamini bo lgan. Masalani teran anglash uchun bu ʼ xususda qisman to xtalib o tishni joiz, deb xisoblaymiz. ʼ ʼ Ma lumki, kadimdan O rta Osiyoning Oltoy janubiy yonbag ridan ʼ ʼ ʼ boshlanadigan sharqiy qismida, Markaziy Tyanshanь etaklarida, Chu, Ila, Norin, Talos daryolari vodiylari bo ylab to Pomirgacha bo lgan xududlarda turkiy tilda ʼ ʼ so zlashuvchi kabilalar yashagan. Mazkur qabilalar VI asrning ikkinchi yarmidan ʼ to VIII asr boshlarigacha Turkiy xoqonligi tasarrufida bo lib kelgan. Turkiy ʼ hoqonligi tashki dushmanlar bilan olib borilgan urushlar va ichki qabilaviy nizolar natijasida 603 yil G arbiy va Sharkiy xududlarga bo linib ketadi. Hoqonlikning ʼ ʼ bo linib ketishi davlat tarkibidagi turkiy xalqlarning xohish irodasiga zid ravishda, ʼ ko proq tashqi dushmanlarning ta sir kuchi ostida yuz berganligi sir emas, albatta. ʼ ʼ 18 Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. Изд. АН СССР, 1951. — С. 452. 33 Chunki yaxlit bir qudratli hoqonlikning ikkiga bo linishi, ularning har ikkisiʼ ahvolini yanada og irlashtirdi. Аnikroq aytadigan bulsak, bu ularning har ʼ ikkisining halokatini tezlashtirgan asosiy omillardan biri bo ldi. ʼ Umuman olganda, 630 yilda G arbiy hokonlikda ichki qabilaviy nizolar ʼ keskinlashib ketadi. Bu davrda hoqonlikda hokimiyat uchun kurash asosan ikki, ya ni dulu va nushibi qabilalari o rtasida kechgan. Mavjud ogir vaziyatdan chiqish ʼ ʼ va ahvolni yaxshilash uchun xokon Ishbara (634-639y.) maьmuriy islohot o tkazadi. Unga ko ra, hoqonlik tarkibidagi qabilalarni ikkiga bo lib, beshtasini ʼ ʼ ʼ duluga, kolgan beshta qabilani esa nushibiga taksimlab beradi. Qabila ittifokining har biriga chorva mollarini bokish uchun yaylov yerlarini va ko chib yuradigan ʼ hududlarini chegaralarigacha aniklab beradi2. Ko rinib turibdiki, bu vaqtda davlatning asosini va yashovchanlik kobi- ʼ liyatini uning takibidagi turkiy qabilalarning birligi va ularning jan- govar harbiy kuchi tashkil etgan. Bu qabilalarning asosiy ijtimoiy-ikti-sodiy hayoti esa ko chmanchi chorvadorlik asosiga qurilgan bo lib, yaylov yer- lari va unga egalik ʼ ʼ qilish huquqi ular uchun hayot-mamot masalasi bo lib kelgan. ʼ Lekin hokon Ishbaraning ikki yirik kabilani o zaro kelishtirish yo lidagi ʼ ʼ tadbirlaridan hech bir natija chiqmaydi. Sulola tayanchi bo lgan bu ikki kabila ʼ o rtasidagi nizolar esa hokonlikni zaiflashtiradi. Odatda, kaysi davlatni ichki ʼ nizolar chulg ab olib, uni kuchsizlantirsa, o sha davlatga ko shni davlatlarning ʼ ʼ ʼ bosqini muqarrar bo lib kelgan. O z davrining kudratli davlati bo lgan Turkiy ʼ ʼ ʼ hoqonlikning ham bunday vaziyatda dushman- lari yetarlicha bor edi. Chunki Xitoy qo shinlari hoqonlikning bu og ir ahvo- lidan foydalanib, 658-659 yillarda ʼ ʼ uning asosiy hududi bo lgan Yettisuvning katta qismini egallaydi. Аmmo ʼ keyinchalik turkiylar Xitoy qo shinlarini o lkadan surib chiqaradi. Urush natijasiga ʼ ʼ ko ra, har ikki tomon katta talofatlar ko radi. Turkiy hoqonligi bu yo qotishlar ʼ ʼ ʼ evaziga o z xududini saklab koladi. Lekin uzoq vaqt davom etgan ichki va tashki ʼ urush- lar hokonlikni kuchsizlantirib, uning yemirilishini tezlashtiradi. Unga tegishli xududlarda esa 707 yilda Turkash davlati tashkil topadi. 34 Turkashlarning asosiy qismi bu vaqtlarda (VIII asrning ikkinchi yarmida) ila daryosi vodiysida, Shimoliy Tyanshanь yonbag irlarida joylashgan bo lib, duluʼ ʼ kabila ittifoki tarkibida bo lib kelgan ʼ 19 . Аlbatta, Turkiy hoqonligini ham Turkash davlatini ham aholisining tarkibiy asosini turkiy qabilalar tashkil etgan. Bunda davlat o zgarmagan, balki davlatni ʼ boshkargan sulolalarni o zaro o rni almashgan, xolos. ʼ ʼ Turkashlar hokimiyatni egallab, endigina kuchga kirib borayotgan bir vaktda Xitoy imperiyasi o z chegaralarini g arbga tomon kengaytirish siyosatini ham ʼ ʼ jadallashtiradi. Shu o rinda aytib o tish joizki, Xitoy imperatorlari doimiy ravishda ʼ ʼ o z hududlarini kengaytirish, bosib olingan o lka aholisini Xitoylashtirish va bu ʼ ʼ yerda o z ma muriy boshkaruv tizimini o rnatish kabi katta davriy tajribaga ega ʼ ʼ ʼ bo lgan siyosatlarini izchil olib borishgan. ʼ Shuning uchun Xitoy imperiyasi o zining shimoliy va g arbiy chegaralarn ʼ ʼ uzra joylashgan turkiy sulolalarning kuchayib ketishini xohlamagan. Buning uchun ular turkiy qabilalar o rtasiga turli nizo urug larini sochib, ularni bir- biriga karshi ʼ ʼ gij-gijlash usullaridan foydalanishgan. Shuningdek, Xitoy diplomatiyasi an anaviy ʼ ravishda o zining eski usulini, ya ni markazdan norozi kuchlarni kullab-kuvvatlash ʼ ʼ chora-tadbirlarini keng qo llagan. Bundan ko zlangan maksad esa turkiy ʼ ʼ davlatlarni zaiflashtirish orqali ular ustidan o z xukmronligini o rnatish bo lgan. ʼ ʼ ʼ Аlbatta, Xitoy xukmdorlarining bu niyatini uz vaktida anglab, shunga mos holda siyosat olib borgan hokonlar ham bo lgan. ʼ Umuman olganda, Turkash davlati o zining qisqa umri davomida og ir ʼ ʼ axvolni boshidan kechirdi. Chunki aynan shu davrda, ya ni sharkiy chegaralarni ʼ himoya qilib dushmanlar bilan kurash olib borayotgan bir vaktda, garbdan arab xalifaligining Movarounnahrga boshlagan harbiy yurishlari turkashlar ahvolini yanada og irlashtirdi. ʼ Аrab xalifaligiga qarashli harbiy kuchlarning Movarounnahrga kirib kelishlari va mazkur hududda xalifalik tartibotini o rnatishga turkiy sulolalar ʼ befarq qarab tura olmas edilar. Chunki Movarounnaxr ijtimoiy- iktisodiy va 19 Маҳмуд Кошғарий. Девону луғотит турк / Таржима ва нашрга тайёрловчи С.М. Муталибов. Тошкент: Фан, 1960. 1-жилд. Б. 499; 1961. 2-жилд. - Б. 427; 1963. 3-жилд. - Б. 466. 35 madaniy jihatdan ularning asosiy tayanch hududlari hisoblan- gan. Bu o lkalardaʼ qadimdan juda ko p turkiyzabon aholi yashab kelgan. Shuning uchun Turkiy ʼ xoqonligi va Turkash davlati mazkur hududlarni himoya qi- lishni o z vazifasi, ʼ burchi deb bilgan. Аrab harbiy qo shinlarining kirib kelishlari bilanoq, turkashlar ʼ mahalliy xukmdorlar bilan birlashib ularga qarshi kurash olib boradilar. Jumladan, 707 yil Turkash hoqoni Soge o zining atrofiga katta harbiy qo shin yig ib, Kutayba ʼ ʼ ʼ boshliq arab harbiy qo shiniga kattik talofat yetkazadi. Аmmo shu vaqtda ʼ turkashlarda ichki qabilaviy nizolar ham avj oladi. Xitoy imperiyasi esa o z harbiy ʼ tazyiqini yanada kuchaytiradi. Natijada, turkashlarning harbiy kuchlari bo linib, ularning bir qismi sharkda ʼ Xitoy qo shinlariga qarshi kurash bilan band bo lsa, ikkinchi bir qismi xalifalik ʼ ʼ qo shinlariga qarshi tashlangan edi. Uchinchi qismi esa, ichki kabilaviy kurashlar ʼ bilan ovora bo lgan. Аlbatta, har bir davlat uchun tashki dushmandan ko ra, ichki ʼ ʼ nizolar va u asosda yuz beradigan o zaro kirg inbarot urushdan-da kattaroq xavf ʼ ʼ bo lmaydi ʼ 20 . Yettisuvda turkashlarning ikki etnik guruhi «sariklar» va «qoralar» o rtasida ʼ hokimiyat uchun kurash bir necha yillardan buyon davom etib kelar edi. Ular urtasidagi bu nizolar 738-759 yillarda nihoyatda kuchayib, o zaro kirg inga aylanib ʼ ʼ ketadi. Bularning barchasi Turkash davlatini zaiflashtirib, uni barham topishiga sabab bo ladi. Mavjud vaziyatdan foydalangan karluk qabilasi 759 yilda turkashlar ʼ xududiga bostirib kiradilar. 766 yilga kelib qarluqlar Yettisuv, Taloe, Chu vodiysini egallab, G arbiy Tyanshanьga qadar bo lgan xududlarga kirib borishadi. ʼ ʼ Karluk kabilasi va karluklar haqida juda ko p manba va adabiyotlar mavjud ʼ 3. Karluklar qadimda Oltoyning g arbiy mintaqalarida yashaganlar. Ular Turkiy ʼ xoqonligi davrida esa siyosiy jarayonlarda faol ishtirok eta boshlashgan. Hoqonlik tashkil topgan vaqtda karluklar G arbiy Oltoydan chikib, Irtish daryosining ʼ sohillariga, Oltoyning janubiy yonbag irlarida to Ila daryosini shimoligacha ʼ bo lgan hududlarda joylashgan edi. ʼ 20 Маҳмуд Кошғарий. Девону луғотит турк / Индекс-луғат. Г. Абдурахмонов ва С.М. Муталибовлар иштироки ва таҳрири остида. Тошкент: Фан, 1967. Б. 542 36 XULOSA Xulosa qilib aytganda, Qoraxoniylar davlati mintaqaning katta xududida (Ettisuv, Isfijob va Shosh viloyatlari, Sharqiy Turkistonning g arbiy kismida, XIʼ asrning boshlaridan esa Movarounnaxr hududlarida) o z davrining ijti- moiy- ʼ siyosiy va iqtisodiy-madaniy jihatdan yetilgan shart-sharoitga ko ra hamda shu ʼ hududlarda yashovchi ko chmanchi, o troq aholining o zaro munosabat- larining ʼ ʼ ʼ hosilasi sifatida tashkil topdi va rivojlanib bordi. Koraxoniylar davlatining shakllanishi va uning boshqaruv tizimi karluk kabilalar ittifoqi asosida tashkil topgan Karluk davlatiga borib taqaladi. Shuning uchun davlat tarixini ikki bosqichga bo lish mumkin. Uning birinchi bosqichi VIII ʼ asrning 60-yillari IX asrning birinchi yarmini uz ichiga oladi. Bu davrda davlat boshkaruvida qarluq kabilasi yetakchilik kilgani uchun davlat "Karluk davlati" nomi bilan yuritilgan. IX asrning o rtalaridan karluk, chigil, yag mo, to xsi, uygur, ʼ ʼ ʼ o g uz va boshka juda ko plab turkiy qabilalarning bu davlat tarkibida uyushib ʼ ʼ ʼ borishi bilan uning xududiy jihatdan chegaralari kengayib, kuch-qudrati ortadi. Davlatning yuksalib borishi natijasida, uning hukmdori "koraxon", ya ni buyuk ʼ xon nomi bilan atalgan. Аynan shu davrdan boshlab davlat "Hokoniya”, ya ni ʼ "Koraxonlar davlati" nomi bilan mashhur bo lgan. Bu davr Koraxoniylar ʼ davlatining ikkinchi boskichi sifatida tavsiflanadi. Qoraxoniylar davlatining yuzaga kelishi ko pgina tarixiy asar- larda bir- ʼ biriga ixtilofli ravishda bitilganidek, aynan bir yoki ikki kabila nomi bilan bog liq ʼ emas. Ushbu davlat qabilalarni o zaro ittifoki - uyushmasidan tashkil topgan. ʼ Shunday ekan, davlatning yuzaga kelishini bir yoki ikki qabila nomi bilan bog lash ʼ asossizdir. Chunki mamlakatning ijtimoiy-siyosiy va iktisodiy jabhalaridagi rivojlanishida o lkada joylashgan barcha qabilalar (qarluq, chig il, yag mo, to xsi, ʼ ʼ ʼ ʼ argu, xalach, az, uz va boshqalar) o zaro birgalikda mehnat qilishgan. Ularning ʼ ichida birontasi o zi yakka xolda ushbu ulkan hududlarda bu darajada kuch- ʼ kudratga erishishi va ko shni davlatlar bilan rakobatlashishga, albatta, ojiz edilar. ʼ Davlatda ba zi bir kabilalar (qarluq, chigil, yag mo) nisbatan ustuvor mavqega ega ʼ ʼ bo lgan, lekin davlatning yashovchanlik qobiliyati, kudrati uning tarkibi- dagi ʼ 37 boshka kabilalar o rtasidagi muvozanatga va shu qabilalar ittifoki- ningʼ mustahkamligiga bog liq bo lgan. ʼ ʼ Undan tashqari davlatning hududi kengayib, kudrati ortgan sayin uning tarkibidagi kabilalarning soni va nufuzi ham oshib borgan. Bu esa Hokonlikning siyosiy tadbirlariga ta sir etmay qolmagan. Natijada, davlat boshkaruvida barcha ʼ qabilalarning o zaro kelishuvchanlik kayfiyati ham shakllanib borgan. Demak, ʼ Koraxoniylar davlati deganda biz o z davrining juda kup turkiy kabilalar ittifoqi ʼ uyushmasidan iborat bo lgan yirik xoqonlikni tushunamiz. ʼ Davlatni "Koraxoniylar" nomi bilan atagan V.V. Grigorьev bu xakda o z ʼ asarlarida XIX asr oxirida yozgan edi. Manbalarda esa kuzat ganimizdek, davlat nomi tilga olinganda shu vaqtda hukmronlik kilayotgan Hokon ismi va unvonlari bilan birgalikda mazkur hoqonlik "Bugraxon davlati", "Hokonnya o lkasi”, ʼ “Koraxon yurti” kabi nomlar bilan atab kelingan. Davlatning nomlanish masalasi uning davlatchilik tarixi bilan bevosita boglikdir. Yuqorida qayd etilganidek, ushbu davlat tarixining birinchi boskichida qarluq qabilasi yetakchilik qilgan va xukmdor "jabgu" unvoni bilan atalgan. Lekin davlat saltanat darajasiga erishgach, uning tarkibidagi barcha qabilalar teng huquqlilik asosida faoliyat olib borishgan. Ularning xohish-irodasining ifodasi sifatida hoqonlar qabila totemlari bo lgan ʼ “arslonxon", "butraxon" kabi unvonlar bilan ulug langan. Lekin shu o rinda ʼ ʼ "koraxon" unvoni umumlashtiruvchi mazmunga ega bo lib, davlat tarkibidagi ʼ barcha ko chmanchi va o troq aholining eng katta "buyuk xoni" ma nosida keng ʼ ʼ ʼ ko llangan. "Koraxon” atamasi bu o rinda davlatchilik tarixi bilan bog liq ʼ ʼ ʼ tushuncha bo lib, u davlatning yuksalib borishi, tarixiy boskichlari va boshqaruv ʼ tizimini takomillashib borganligini o zida ifoda etgan. Shu sababli biz V.V. ʼ Grigorьev tomonidan ramziy nomlangan Kora- xoniylar davlatini "Qarluq Qoraxonlar davlati" nomi bilan atashni tarixan maqsadga muvofiq deb topdik. Shuningdek, davlat nomidagi "qoraxoniylar" so zidagi “iy” qo shimchasi ham ʼ ʼ noo rin qo llanilib kelinmokda. Chunki "koraxon" atamasi yukorida aytib ʼ ʼ o tganimizdek, bu xukmdor, sulola nomi yoki joy va qabila-urug nomi xam emas. ʼ ʼ Bu davlat bosh- qaruvida ko llanilgan xukmdorning oliy unvonidir. ʼ 38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Rahbariy adabiyotlar 1. Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йук. Тошкент: Ўзбекистон, 1998. – Б. 32. 2. Каримов И.А. Юксак маънавият енгилмас куч. Тошкент: Маънавият, 2008. - Б. 76. II. Ilmiy adabiyotlar 1. Абулгазий Баҳодурхон. Шажарайи турк / Қ. Муниров нашри. Тошкент: Чўлпон, 1990. – Б. 192. 2. Абу Райҳон Беруний. Танланган асарлар. Т.1. Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар / А. Расулов тарж. Тошкент: Фан, 1966. Б. 486. 3. Абу Райҳон Беруний. Танланган асарлар. Т.5. Конуни Маъсудий / А. Расулов тарж. Тошкент: Фан, 1973. - Б. 590. 4. Аль-Бируни абу Рейхан Мухаммед ибн Ахмед. Собрание сведений для познания драгоценностей. (Минералогия) / Пер. А.М. Беленицкого. - Л.: Изд. АН СССР, 1963. С. 518. 5. Абу-л-фазл-Бейхаки. История Маъсуда. 1030-1041 / Вступ. ст. пер и примеч. А.К. Арендса. - Ташкент: Изд. АН СССР, 1962. - С. 748. 6. Абу-л-фадл ибн Мухаммед Джамал ад-дин Карши. «Мулхакат ас- Сурах» / Пер.с перс. Р.Ш. Шарафутдиновой // МИСЦА X-XIX вв. Ташкент, 1988. - С. 100-131. 7. Ал-Идриси. «Нузхат ал-Муштак. фи ихтирак ал-афан» или «Китаброджер» / Пер. с араб. О.Б. Фроловой // МИТТ. Т.І. - М.-Л.: 1939. - C. 220-222. 8. Ал-Утби. «Тарих-и йамини» / Пер. с перс. М.А.Салахетдиновой // МИСЦА Х-ХІХ вв. - Ташкент, 1988. – С. 25-53. 9. Бичурин Н.Я. (Иакинф) Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. М.-Л.: Изд. АН СССР, Т.І. 1950. - С. 382. T.II. 1950.-C. 335. T.III. 1953.-C. 327. 39 10. Ибн ал Асир. Ал-Камил фи-т-тарих / Пер. с араб. К.Б.Старковой // МИККТ. Т.І.- Москва, 1973. - С. 52-76. 11. Ибн Хаукал Абу-л Касим Мухаммед. Китоб сурат ал-арз (Картина земли) // МИСЦА X-XIX вв. Ташкент, 1988. - С. 18-20. 12. История ат-Табари / Пер. с арабс. В.И. Беляева., с доп. О.Г. Большакова., А.Б. Халидова. Ташкент: Фан, 1987. — С. 444. 13. Йакут ал-Хамави. Муджам ал-булдан / Пер. с араб. О.Б. Фроловой, Б. Вахабовой // МИСЦА X-XIX вв. Ташкент, 1988. - С. 76-88. 14. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. Изд. АН СССР, 1951. — С. 452. 15. Маҳмуд Кошғарий. Девону луғотит турк / Таржима ва нашрга тайёрловчи С.М. Муталибов. Тошкент: Фан, 1960. 1-жилд. Б. 499; 1961. 2-жилд. - Б. 427; 1963. 3-жилд. - Б. 466. 16. Маҳмуд Кошғарий. Девону луғотит турк / Индекс-луғат. Г. Абдурахмонов ва С.М. Муталибовлар иштироки ва таҳрири остида. Тошкент: Фан, 1967. Б. 542 17. Муҳаммад ибн Мансур Мерверруди. «Тарих-и Мубаракшах» / Пер. с перс. Б.А. Ахмедов // МИСЦА X-XIX вв. Ташкент, 1988. - С. 90-93. 18. Мирзо Улуғбек. Тўрт улус тарихи / Форс тилидан тарж. Б.А. Аҳмедов., Н. Норкулов., М. Ҳасаний. Тошкент: Чўлпон, 1994. - Б. 350 III. Internet manbalari 1. https://www.edu.uz 2. https://www.ziyo.net.uz 3. https://www.performance.edu.uz. 4. https://www.arxiv.uz 40

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. QORAXONIYLAR DAVLATINING TASHKIL TOPISHI

1.1. Qoraxoniylar davlat boshqaruvining o‘ziga xosligi

1.2. Qoraxoniylar davlatida ilm – fan va madaniyat

II BOB. QORAXONIYLAR DAVLATINING IJTIMOIY-IQTISODIY HAMDA SIYOSIY ASOSI

2.1. Qoraxoniylar davrida ijtimoiy-siyosiy hayot

2.2. Xoqonlikning ijtimoiy-iqtisodiy negizi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить