Qoraxoniylar davrida zarb qilingan tangalar va ular ko‘rinishidagi - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	419.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Qoraxoniylar davrida zarb qilingan tangalar va ular ko‘rinishidagi

Купить

Mavzu: Qoraxoniylar davrida zarb qilingan tangalar va ular
ko’rinishidagi o’zgarishlar.
Reja:
Kirish.
1Sulolaning kelib chiqishi
2Tashkil topishi
3Qoraxoniylar davlati Movarounnaxrda
Adabiyot

Qoraxoniylar davlati, xoniylar yoxud Xoqoniylar davlati (840-1212)
— Sharqiy Turkiston , Yettisuv va Tyanshanning jan. yon bag rida tashkil topganʻ
turkiy davlat. Qoraxoniylar sulolasi boshqargan. Qd.ning barpo etilishida turkiy
qarluq, chig il va yag mo qabilalari yetakchi rol o ynagan.
ʻ ʻ ʻ
Sulolaning kelib chiqishi[ tahrir | manbasini tahrirlash ]
Qoraxoniylar tarixining eng yirik va umume'tirof etilgan mutaxassisi B.Kochnev
ta kidlaganidek, Qoraxoniylar o zlarini afsonaviy
ʻ ʻ Turon shohi
- Afrosiyob avlodlari qatoriga qo shib, o zlarining sulolasini "al-Afrosiyob" -
ʻ ʻ
Afrosiyob avlodi deb atashgan, yozma manbalarida ular Xoniylar yoki Xoqoniylar
deb nomlangan. [1] . Amerikalik mutaxassis Robert Dankoff Qoraxoniylarning
ajdodi Afrosiyobning haqiqiy asl ismi Alp Er Tunga bo lgan deb taxmin
ʻ
qilgan. [2] .
Tashkil topishi[ tahrir | manbasini tahrirlash ]
840 yilda [3] Yettisuv va Sharqiy Turkiston hududlarida "podshoh yag ma" yoki
ʻ
"ilakxon" boshchiligidagi Qoraxoniylar davlati tashkil topadi. Bu davlat tarkibiga
turli turkiy urug lar -
ʻ qorluqlar , chigillar , arg ular ʻ , yag malar ʻ va boshqa xalqlar
kirgan bo lib, ular 960-yilga qadar
ʻ islom dinini qabul qilganlar.
Qoraxoniylar davlati Movarounnaxrda[ tahrir | manbasini tahrirlash ]
Qoraxoniylar davlatining saltanat darajasidagi rivoji va taraqqiyoti 10-asrning 2-
yarmiga to g ri keladi. Abdulkarim Sotuq Bug roxon hokimiyatni egallab, o zini
ʻ ʻ ʻ ʻ
"Qoraxon" deb e lon qiladi. Bug roxondan keyingi barcha xonlar ham ushbu
ʼ ʻ
unvon bilan ulug langan.
ʻ

Qoraxoniylar davlati 1006-yil
992-yili elikxon Bug raʻ boshchiligidagi Qoraxoniylar
qo shini
ʻ Movarounnahr hududiga bostirib kiradi. Qoraxoniylar
g alabasiga
ʻ Bug raxon ʻ bilan Xurosonning somoniy hokimi Abuali Simjur o rtasida ʻ
tuzilgan hufyona ittifoq hamda lashkarboshi Foiqning sotqinligi sabab bo lgan.
ʻ
Natijada qoraxoniylar Buxoroni jangsiz ishg ol etadilar, amir Nuh esa Chorjo yga
ʻ ʻ
qochishga majbur bo ladi. Ammo Bug raxon kasallanib, o z
ʻ ʻ ʻ
vatani Koshg arga
ʻ ketayotganda vafot etadi. Qoraxoniylar Buxorodan katta o lja ʻ
bilan qaytadilar. Qoraxoniyalarning yangi yo lboshchisi bo lgan elikxon Nasr
ʻ ʻ
Buxoroga qayta hujum uyushtiradi. 995-996-yillarda Nuh II Sabuh Tegin madadi
bilan qoraxoniylar hujumini daf etadi.
Qoraxoniylar hukmronligini Movarounnaxrda o rnatilishi[
ʻ tahrir | manbasini
tahrirlash ]
999-yili qoraxoniylar yana Buxoroni ishg ol etib, amir Abdul Malik II va podshoh
ʻ
oilasini asirga oladilar. Bu hol Movarounnahrda hokimiyat qoraxoniylar foydasiga
uzil-kesil hal bo lishiga olib keladi. Qoraxoniylar davlati Koshg ardan
ʻ ʻ
Amudaryogacha cho zilgan Sharqiy Turkiston, Yettisuv, Shosh, Farg ona va
ʻ ʻ

qadimgi So g d yerlarini o z ichiga olgan. 1005-yilgacha somoniylarning so nggiʻ ʻ ʻ ʻ
vakili al-Muntasir qoraxoniylar bilan muvaffaqiyatli kurashgan, biroq raqibning
ko psonli qo shini pirovard g alabani ta minlagan.
ʻ ʻ ʻ ʼ Bog dod ʻ halifi fatvosi bilan
elikxon Nasr ibn Ali Movarounnahrda o z hukmronligini o rnatdi.
ʻ ʻ
Movarounnahrni zabt etgach qoraxoniylar dehqonlar tabaqasini yakson etdilar va
ularning yerlari va suvlarini davlat tasarrufiga topshirganlar. Elikxon Nasr 1012-
yili vafot etgach, uning davlatiga ukasi Ali Tegin vorislik qiladi. Qoraxoniylar
Amudaryo vodiysi yerlari uchun g aznaviylar davlatiga qarshi muntazam urushlar
ʻ
olib borishadi, 11-asr oxirida esa saljuqlarning kuchaygan davlatiga tobe bo lib
ʻ
qolishadi. Elikxon poytaxti dastlab Uzgenda joylashgan, so ngra Samarqandga
ʻ
ko chirilgan.
ʻ Buxoro ham Samarqandga tobe bo lgan. Qoraxoniylar Samarqandda, ʻ
Buxoroda, Binkentda ko plab binokorlik ishlarini amalga oshirishgan, saroylar,
ʻ
masjidlar va madrasalar bunyod etishgan, musulmon dini nufuzini saqlash va
mustahkamlashga hissa qo shishgan.
ʻ
Mazkur davlat chegarasida islom dini keng yoyilgan. Qoraxoniylar o z davlat
ʻ
chegarasini somoniylar sulolasiga tegishli hududlar hisobiga kengaytirish
siyosatini olib borishgan. Somoniylar hokimiyati bu vaqtga kelib, chuqur siyosiy,
ijtimoiy-iqtisodiy inqirozga yuz tutib zaiflashib qolgan edi. Ana shunday vaziyatda
qoraxoniylar somoniylar poytaxti Buxoroni deyarli qarshiliksiz ishg ol etishadi.
ʻ
Biroq, Hasan Bug roxon betobligi tufayli Buxoroda uzoq turmay, Qashqarga
ʻ
qaytishda yo lda vafot etadi. 996 yil qoraxoniylar yana Movarounnahr sari yurish
ʻ
boshlaydi. G aznaviylar bilan olib borilgan muzokaralar natijasida o rtada
ʻ ʻ
shartnoma tuzilib, unga ko ra, Sirdaryo havzasi qoraxoniylar qo liga o tadi.
ʻ ʻ ʻ
Amudaryoning jan.dagi yerlarda va Xuroson hududida Sabukteginsh hukmronligi
o rnatiladi. Somoniylar ixtiyorida esa Movarounnahrning markaziy qis-migina
ʻ
qoladi. Somoniylar hokimiyati tugatilgach, 10-asr oxirlariga kelib, Qoraxoniylar
davlati Amudaryoning yuqori va o rta oqimlaridan to Yettisuv, sharqda esa Torim
ʻ
daryosigacha bo lgan katta hududga egalik qiladi. Amudaryo Qoraxoniylar va
ʻ
G aznaviylar davlati o rtasida chegara bo lib qoladi. Lekin ushbu 2 turkiy davlat
ʻ ʻ ʻ
o rtasida ham Xuroson hududi uchun o zaro urushlar bo lib o tadi. 1006 va 1008-
ʻ ʻ ʻ ʻ

yillarda qoraxoniylar Xurosonga qo shin tortib, Balx, Tus va Nishopur shahriniʻ
zabt etadi. Lekin Sulton Mahmud G aznaviy
ʻ qoraxoniylarga zarba berib,
Xurosonni o z qo lida saqlab qoladi. G aznaviylar keyinchalik dastlab o zlari yer
ʻ ʻ ʻ ʻ
berib, homiylik qilgan saljuqiylar bilan zid-diyatga kirishib, o rtada katta harbiy
ʻ
to qnashuvlar yuz beradi. 1040-yilda esa Dandanakon jangiaa g aznaviylar
ʻ ʻ
saljuqiylar tomonidan qaqshat-qich zarbaga uchrab o zlarini qaytib o nglay
ʻ ʻ
olmaydi. G aznaviylar davlatini bu inqirozidan, qoraxoniylarning mahalliy
ʻ
hukmdori Ibrohim Bo ritegin
ʻ foydalanib qoladi. U dastlab Xuttalon, Vaxsh va
Chag oniyonni g aznaviylardan tortib oladi. Keyinchalik butun Movarounnahrni
ʻ ʻ
va Farg onani o ziga bo ysundirib mustaqil siyosat olib boradi.
ʻ ʻ ʻ
G arbiy Qoraxoniylar xoqonligi[
ʻ tahrir | manbasini tahrirlash ]
Usmon ibn Ibrohimxoning Samarqanddagi qarorgohini xarobalari, Afrosiyob
xarobalari
Oqibatda Qoraxoniylar davlati 1040-yilga kelib 2 mustaqil davlatga: sharqiy va
g arbiy qismga bo linib ketadi. Sharqiy qismiga
ʻ ʻ
Yettisuv, Qashqar , Taroz , Isfijob , Shosh va Sharqiy Farg ona kirgan.
ʻ
Poytaxti Bolasog un
ʻ , madaniy markazi Qashqar bo lgan. G arbiy qism ʻ ʻ
Movarounnahrdan to Farg ona vodiysining g arbiy chegarasigacha bo lgan yerlarni
ʻ ʻ ʻ
o z ichiga oladi. Markazi
ʻ Samarqand hisoblangan.
Yagona Qoraxoniylar davlati bu tarzda ikkiga bo linishi va ular o rtasida sulolaviy
ʻ ʻ
kurashlarning davom etishi, yerdan foydalanishga iqto tartibotining keng yoyilishi
va mahalliy hokimlarning kuchayishi markaziy hokimiyatni zaiflashtirib qo yadi.
ʻ
Natijada Qoraxoniylar davlati 1130-yil saljuqiylar hukmdori Sulton Sanjarga tobe

bo lib qoladi. 12-asrning 30-yillari oxirida Qoraxoniylar davlati sharqdan kelganʻ
yangi istilochilar — ko chmanchi qoraxitoylar hujumiga duchor bo lib,
ʻ ʻ
parchalanib ketdi. Lekin Qoraxoniylar davlati, garchi tarqoq holda bo lsa-da, 13-
ʻ
asr boshiga qadar mavjud bo lgan. 1212-yilda qoraxoniylarning so nggi
ʻ ʻ
vakili Usmon ibn Ibrohimning Aloud-din Muhammad Xorazmshoh tomonidan qatl
etilishi qoraxoniylarni sulola sifatida rasman barham topishiga olib keldi.
Qoraxoniylar davlati vujudga kelgan dastlabki vaqtda, uning etnik asosi va
aholisining tarkibini Yettisuv, Isfijob , Shosh , Sharqiy Turkistonning g arbiy
ʻ
qismi, Farg onaning
ʻ shim.-sharqiy hududlarida yashovchi turkiylar, qarluq, chigil,
xalach, to xsi va arg un kabi ko plab turkiy qabilalar tashkil etgan. Qoraxoniylar
ʻ ʻ ʻ
keyinchalik Movarounnahr uzra o z hukmronligini o rnatgach, o lkalarda
ʻ ʻ ʻ
qadimdan yashab kelayotgan o troq va ko chmanchi aholini, mazkur yagona
ʻ ʻ
davlatning umumiy chegaralarida o zaro bir-biriga yaqinlashish va aralashib borish
ʻ
jarayoni tezlashdi. Ularning iqtisodiy, madaniy hayoti, bir-biri bilan aloqadorlikda
rivojlana bordi. Tub yerli aholi ta sirida yarim ko chmanchi va yarim o troqlikda
ʼ ʻ ʻ
yashab kelgan etnik guruhlar o troqlashib dehqonchilik, hunarmandchilik va
ʻ
savdo-sotiq bilan shug ullanadilar.
ʻ
Bu ob yektiv voqea-hodisalar natijasida o zbek xalqining etnik, hududiy va
ʼ ʻ
madaniy jihatdan belgilarida umumiylik hosil bo lib, bu davrda o zbek xalqining
ʻ ʻ
xalq sifatida shakllanish jarayonining yakuniy bosqichi yuz berdi
(qarang O zbeklar
ʻ ).
Ma muriy-boshqaruv tizimi[
ʼ tahrir | manbasini tahrirlash ]
Qoraxoniylar davlatchilik tizimi o zidan oldin o tgan
ʻ ʻ Turk xoqonligi , Turkash
davlati kabi turkiy davlatlarning davlatchilik tajribasi va an analariga asoslangan.
ʼ
Qoraxoniylar sulolasi davlat boshqaruvida bu tajribalardan unumli foydalanib, o z
ʻ
navbatida, uni rivojlantirib, yangi taraqqiyot bosqichiga olib chiqqan. Qoraxoniylar
davlati dastlab tashkil topgan vaqtda (9-asr o rtasi) ma muriy-boshqaruv tizimi,
ʻ ʼ
qabilalarning o zaro ittifoqi negiziga asoslangan edi. Bunda davlat boshlig i
ʻ ʻ

"yabg u" deb nomlangan. O lkadagi barcha qabilalar yabg uga bo ysungan, ayniʻ ʻ ʻ ʻ
vaqtda yabg u o zi hukmronlik qilayotgan hududdagi barcha qabilalarni tashqi
ʻ ʻ
hujumlardan himoya qilgan. Joylarda har bir qabilani o z sardorlari boshqargan.
ʻ
Qabila sardorlari ayni vaqtda, shu qabilani harbiy sarkardasi bo lib, xoqon noibi
ʻ
hisoblangan. Harbiy hara-katlar vaqtida ular yabg uning buyrug iga binoan o z
ʻ ʻ ʻ
harbiy bo linmalari bilan urushda qatnashishgan.
ʻ
Vaqt o tishi bilan qoraxoniylarning bu ma muriy boshqaruv usuli rivojlanib,
ʻ ʼ
takomillashib borgan. 10-asrning o rtalariga kelib, Qoraxoniylar davlati o z
ʻ ʻ
tarkibiga qo shni qabilalarni ham qo shib olib, hududiy jihatdan kengayib, katta
ʻ ʻ
siyosiy kuchga aylangach, ularning davlat boshqaruvida ham ma lum islohotlar
ʼ
yuz berdi. Davlat tepasida odatda "qoraxon" unvoni bilan ulug langan "buyuk xon"
ʻ
o tirgan. Xonlik taxtiga og a-inichilik udumi asosida sulolaning eng yoshi ulug
ʻ ʻ ʻ
kishisi o tirgan. Xonlar "qoraxon" unvoni bilan birga tavg achxon, arslonxon,
ʻ ʻ
bug roxon kabi faxriy unvonlar bilan ham ulug langan.
ʻ ʻ
Qoraxoniylar davlat boshqaruvi yuqoridan quyiga qarab shakllantirilgan bo lib,
ʻ
davlat viloyatlarga bo lib idora qilingan. El-yurt hokimlari eloqxon deb nomlanib,
ʻ
bu unvon egalari "elning oq xoni", ya ni "buyuk xon" qoraxondan nufuz va
ʼ
darajasiga ko ra keyingi o rinda turuvchi "kichik xon" hisoblangan. Elokxonlar
ʻ ʻ
xoqon noibi bo lishsa-da, o lkada o z nomlari bilan tanga-chaqalar zarb etib, ichki
ʻ ʻ ʻ
va tashqi siyosatda mustaqillikka intilishgan. Eloqxonlar orasida, Movarounnahr
eloqxoni katta obro ga ega bo lib, u, odatda, Samarqandda turgan. Bu davrda
ʻ ʻ
viloyatlarni "takin" unvonidagi kishilar boshqargan. "Takin" atamasi dastlab qadim
turkiylarda xoqon vorisi, valiahdiga nisbatan qo llanilib, keyinchalik harbiy
ʻ
lashkarboshilar unvoni sifatida ham ishlatilgan. somoniylar va qoraxoniylar
davriga kelib "takin" unvonidagi harbiy lashkarboshilar ayni vaqtda biron-bir
viloyat noibligini ham boshqargan. Qoraxoniylar davrida takinlarning nufuzi
oshgan. Chunki harbiy yurishlar vaqtida ular davlat hayotida muhim ahamiyatga
ega bo lgan. Shaharlar boshqaruvi esa shahar hokimi, rais va muhtasiblar qo lida
ʻ ʻ
bo lgan. Ular shaharning ichki hayoti va ijtimoiyiqtisodiy ravnaqi uchun mas ul
ʻ ʼ

hisoblangan. Diniy hayotda islom dini davlat mafkurasi darajasiga ko tarilgan.ʻ
Davlatning mustahkamligi va goyaviy birligi uchun qoraxoniylar ruhoniylar bilan
yaqin va do stona munosabatda bo lishga intilishgan. Bu davrda imomlar, saidlar,
ʻ ʻ
shayxlar va sadrlarga e tibor kuchayib, ularning obro si nihoyatda baland bo lgan.
ʼ ʻ ʻ
Bu esa davlatning siyosiy hayotida ular ta sirining kuchayishi va vaqf yerlarining
ʼ
kengayishiga olib kelgan.
Madaniyati[ tahrir | manbasini tahrirlash ]
Kalon minorasi, Buxoro
Raboti Malik karvon saroyi, Navoyi shahri yaqinida

Qoraxoniylardavrida turli o lkalarning birlashishi fan va madaniyat rivojiga hamʻ
imkon berdi. Bu davrda Buxoro, Samarqand, Bolasog un, Qashqar, O zgan kabi
ʻ ʻ
shaharlar ham ma muriy, ham madaniy markaz sifatida ahamiyati oshib, yanada
ʼ
kengayib, rivojlanib borgan. Qoraxoniylar fan va madaniyatning o lka hayotidagi
ʻ
muhim o rnini anglab unga homiylik qilishgan. Buyuk ipak yo li asosidagi
ʻ ʻ
hududlararo savdo-sotiq yanada ravnaq topdi.
Mahmud Qoshgariy Turkiy xalqlarning arab
tilidagi ilk ensiklopediyasi — „Devonu lug otit turk“
ʻ (1072-74) yaratdi
va turkshunoslik ilmining asoschisi bo ldi. „Devonu lug otit turk“da turkiy
ʻ ʻ
xalqlarning tillari, og zaki ijodi, tarixi, yashash joylari va turmushi aks etgan
ʻ
bo lib, asar turkiy xalqlar tarixi bo yicha muhim manba hisoblanadi.
ʻ ʻ [4]
Qoraxoniylar davrida etishib chiqqan mashhur shoir va mutaffakir Xoja Ahmad
Yasaviy (taxminan 11-asrning 2-yarmi — 1166) edi. U tasavvufning mashhur
namoyandalaridan biri, turkiy xalqlarning buyk shoiri. Otasi Shayx Ibrohim
javonmardlik tariqatiga mansub nufuzli zotlardan bo lgan. Yassaviy
ʻ chig atoy ʻ
tilida ijod qilgan [5] [6] [7] .
Qoraxoniylar davrida (11—12-asrlar) Movarounnahr va Xorazmda hozirgi
o zbeklarga xos turkiy etnos qaror topdi va mazkur davrda o zbek xalqiga xos
ʻ ʻ
elatni belgilovchi hudud, til, madaniyat, tarixiy qismatining umumiyligi, etnik
o zlikni anglash, etnosning uyushqoqligi ma lum bir davlat doirasida bo lishi, din
ʻ ʼ ʻ
umumiyligi va bir qancha shu kabi boshqa etnik alomatlar shakllangan. Bu davrda
o zbeklarning umum elat tili qaror topdi. Umuman olganda, 11
ʻ — 12-asrda
o zbeklar xalq sifatida shakllangan.
ʻ [8]
Shu davrda bunyod etilib, hozirgacha saqlangan Raboti Malik, Masjidi kalon,
Minorai kalon, Vobkent minorasi, Jarqo rg on minorasi, Mag oki attori masjidi
ʻ ʻ ʻ
hamda ko plab saroy, masjid, madrasa, minora, xonaqoh, maqbara, tim va
ʻ
karvonsaroy kabi inshootlar qoraxoniylar davrida hashamatli binolar qurish san -
ʼ
ati yuksak darajada taraqqiy etganliginy ko rsatadi.
ʻ

Ibrohim Tamgachxon (1040-1068) birinchi marta Samarqandda davlat mablag'lari
hisobiga madrasa qurdirdi va mintaqada madaniyatning rivojlanishini qo'llab-
quvvatladi. Uning qo'l ostida Samarqandda jamoat shifoxonasi va madrasasi
tashkil etilib, u erda tibbiyot bo'yicha o'qitish ham olib borilgan. [9] 1066-yilda
uning buyrug i bilan Qusam ibn Abbos maqbarasiga yaqin joyda Madrasaʻ
qurilgan, shuningdek, Samarqandda qasr ham qurdirganligi ma lum.
ʼ
Raboti Malik saroy majmuasi 1068-1080-yillarda Samarqandda hukmronlik qilgan
Qoraxoniy Shams al-mulk buyrug'i bilan barpo etilgan. XIII asrdan boshlab,
mo g ullar O rta Osiyoni bosib olganlaridan so ng, XVIII asrning boshlariga qadar
ʻ ʻ ʻ ʻ
Rabot-i Malik savdo karvonlarini to xtatish uchun karvonsaroy bo lib xizmat
ʻ ʻ
qilgan. Rabot-i Malik - Markaziy Osiyo monumental me morchiligining eng
ʻ
qadimiy yodgorliklaridan biri va jahon ahamiyatiga ega me moriy yodgorlik.
ʻ
Qoraxoniylar davrining Samarqanddagi eng ko'zga ko ringan yodgorligi - XII
ʻ
asrda qal ada qurilgan Ibrohim ibn Husayn (1178-1202) saroyi. Qazish paytida
ʼ
monumental rangtasvirning parchalari topildi. Sharqiy devorda sariq kaftan kiygan
va kamon ushlagan turkiy jangchi tasvirlangan. Bu erda otlar, ovchi itlar, qushlar
va davrga o'xshash ayollar ham tasvirlangan. [10]
Qoraxoniylar davridan Buxorodagi qadimiy yodgorliklar: Kalon minorasi,
Magoki-Attori va Namozgox masjidlari va Turk-i Jandi saqlanib qolgan. 1119-
yilda Shams al-mulk masjidining yangi binosini tikladilar, u bugungi kungacha
tiklangan shaklda saqlanib kelmoqda. Arslonxon (1102-1130) hukmronligi ostida
bo lgan Qoraxoniylar davrida Buxoro me morchiligining durdonalaridan biri -
ʻ ʻ
Kalon minorasi (1127-1129) qurilgan. "Ichki shahar"ning janubi-g arbiy qismida u
ʻ
turar-joy maydonini sotib olib, bu erda juma kuni masjidni tikladi (1121-yilda
qurib bitkazilgan), hozirda Kalyan masjidi deb nomlanmoqda. Boshqa bir masjid
Kalan masjididan bir oz janubda joylashgan edi. Hozir uning o rnida turar-joy
ʻ
binolari, ulardan bittasida - Arslonxonning mozori joylashgan.

Amaliy bezak san ati — naqshinkorlik, ganchkorlik va kulolchilik yo nalishlariʼ ʻ
rivojlangan. Adabiyot yuksalgan. Yusuf Xos Hojibning "Qutadg u bilig", Mahmud
ʻ
Qoshg ariynit "Devonu lug otit turk" kabi asarlari shu davrda yaratilgan.
ʻ ʻ

“Shohruxiya”dan topilgan qoraxoniylar davri tangalari
Toshkent viloyati Oqqo‘rg‘on tumani “Shohruxiya” mahalla fuqarolari yig‘ini
Hosildor mahallasining janubida – Sirdaryoning o‘ng qirg‘og‘ida joylashgan
Shohruxiya arxeologik yodgorligining daryoga tutash jarligida shu yerli fuqaro
Shodiyor Ergashev ko‘kimtir tusga kirib qolgan 427 dona mis tanganing
jamlanmasiga duch kelgan. Tangalarni olayotgan paytda ular solib qo‘yilgan mato
qopcha titilib, kukunga aylangan.
Topilmaning noyobligini tushunib yetgan Shodiyor Ergashev bu haqda
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Tarix institutiga, xususan, bizga
murojaat qildi. Xabarni olgach, 2021 yilning 18 aprel kuni Shohruxiyaga yetib
borib,topilmalar ilmiy jihatdan o‘rganish uchun institutga olib kelindi.
Ko‘rinishidan zang bosib, ko‘kimtir tusga kirib qolgan mis tangalarning bir
nechtasi tozalandi. O‘rganishlar natijasida ularning og‘irligi 4 grammdan, diametri
31-33 mm.dan iborat ekanligi aniqlandi. Tangalarning har ikkala tomoniga bo‘rtma
shaklida arab yozuvida matnlar bitilib, bezaklar tushirilgan edi.
Tanganing old tomoni: qavariq ko‘rinishdagi ikki qatorli, sakkiz qirrali geometrik
shaklli hoshiya ichiga arab harflaridagi لا هلا لاا / للها دمحم / لوسر – “ Allohdan o‘zga
iloh yo‘q, Muhammad Allohning Rasuli” so‘zlari tushirilgan edi. Hoshiyadan
tashqarida, tanganing chetiga ham aylanasiga arab harflarida so‘zlar yozilgan
bo‘lib, ular o‘chib ketganligi sababli nimalar yozilganligini aniqlashning imkoni
bo‘lmadi.
Tanganing orqa tomoni: qavariq ko‘rinishda ikki qator halqa ichiga nuqtachalar
tushirilgan bo‘lib, hoshiya ichiga to‘rt tomonidan tashqariga bargsimon bezatilgan
kvadratcha ichiga esa arabiy harflarida / بلاسرا / ناقاخ ? – “? Arslon xoqon” so‘zlari

bitilgan edi. Tanganing bu tomonidagi hoshiya tashqarisidagi arabiy harflar
chekilgan yozuvlar ham o‘chib ketganligi aniqlandi.
Mazkur tanganing zarb etilish davri Qoraxoniylar hukmdori Arslonxon
Muhammad ibn Sulaymon (?-1130/1131) nomi bilan bog‘liq. U 1102-1130
yillarda Movarounnahrni boshqargan. Tanganing zarb etilishi davri unda zikr
etilgan Arslon xoqon nomi orqali o‘z tasdig‘ini topadi. Tanganing tahlili o‘sha
davrda bu hukmdor Arslon xoqon deb nomlanganligini ko‘rsatadi. Bu ma lumotʼ
ham tariximizni oydinlashtirish uchun muhim ashyoviy dalil sanaladi.
Topilmalar aniqlangan Shohruxiya yodgorligi milodiy I asrlardayoq mustahkam
boshqaruv tizimi, ya ni qarorgoh – ark va aholi yashaydigan qism – shahristondan
ʼ
iborat shahar bo‘lgan. IX-XII asrlarda shahar rivojlanib, Banokat nomi bilan
mashhur bo‘lgan va shu nom bilan tangalar ham zarb qilingan. Mo‘g‘ullar davrida
vayron etilgach, Amir Temur hukmronligi davrida qayta tiklanib, Shohruhiya
nomini olgan. XVIII asrlarga kelib esa yana xarobaga aylangan. Ushbu shahar o‘z
vaqtida janubdan Toshkent vohasiga kirib kelinadigan karvon yo‘lini va Turonning
shimoliy o‘lkalari nazorat qilinadigan qo‘rg‘on-shahar vazifasini bajargan.
Ehtimol, shahar ahli orasidagi savdogar yoki amaldor bu topilgan tangalarning
egasi bo‘lishi mumkin.
Mahmud ibn ul Хusayn ibn Koshg`ariy turkiy xalqlar orasida yetishib chiqqan
birinchi qomusiy turkolog olim, uning tug`ilgan va vafot etgan yili noma’lum,
tarjimai holiga oid bevosita tarixiy manbalar yo’q. Hozirga qadar tadqiqotchilar
uning hayoti xususiyada “Devonu lug`otit-turk” asari asosida va qoraxoniylar davri
tarixiga oid boshqa manbalarga suyanib quyidagi taxminlarni bayon qiladilar.
Mahmud Koshg`ariy 1029-1038 yillar orasida Koshg`arda tug`ilgan. Uning
qoraxoniylar sulolasiga mansub bo’lishi Koshg`arda yaxshi ma’lumot olishga
imkon bergan. Buni Mahmud Koshg`ariyning bobolari haqida aytgan gaplari ham

tasdiqlaydi. Mahmud Koshg`ariyning yozishicha, uning bobolari turk shaharlarini
somoniylardan tortib olgan, qoraxoniylar sulolasiga asos solgan.
Mahmud Koshg`ariy Buxoro, Nishopur, Samarqand, Marv, Bog`dod kabi
shaharlarda tahsil ko’radi, arab tilini, arab filologiyasi sirlarini puxta o’rganadi.
Lekin u umrini turkiy xalqlar va ularning tilini tadqiq etishga bag`ishlaydi.
M.Koshg`ariy ko’p yillar davomida to’plagan bu materiallar asosida “Devonu
lug`oti-turk” (“ Тurkiy so’zlar devoni”) nomli uch jildlik asar yozadi. Bundan
tashqari, uning yana bir asar yozgani ma’lum. M.Koshg`ariyning hali topilmagan
“Kitobi javohir an-nahv fi-l-lug`at at-turk” nomli ikkinchi asarida turkiy tillar
sintaksisi ustida bahs yuritiladi.
Muallif “Devon”da so’zlarning turli ma’nolari va ma’no nozikliklarini
izohlash bilan birga, turli qabila tillari o’rtasida bo’lgan xarakterli fonetik va
morfologik farqlarni ham ko’rasatib o’tadi. Bu jihatdan devon faqat izohli
lug`atgina bo’lib qolmay, XI asr tilining fonetika va grammatikasi hamdir.
Shuningdek, devon XI asr O’rta Osiyoda mavjud bo’lgan turkiy qabilalar va
ularning til xususiyatlarini o’rganishda va hozirgi ayrim turkiy xalqlarning
shakllanishi va taraqqiyotini belgilashda muhim rol o’ynaydi. Ayniqsa, devon XI
asrdagi hamda undan avvalgi va keyingi davrdagi yozma yodgorliklarni tushunish
va o’rganishda qimmatli manbadir.
Mazkur asar o’z davri uchun katta voqea bo’lgani kabi, turkologiya fani
sohasida ham ilk namunadir. Mahmud Koshg`ariy turkologiya fanining birinchi
ustodi bo’ldi, turkologiyaning maxsus fan sifatida rivojlanishiga asos soldi.
M.Koshg`ariyning “Devonu-lug`otit-turk” asari ikki qismdan iborat: 1) k i r i
sh; 2) l u g` a t.
Kirish qismida turkiy tillarning mavqei, lug`atning oldiga qo’yilgan vazifalar,
asarning mundarijasi, turkiy tillarda so’z tuzilishi va yasalishi, turkiy qabilalar va
ular tillarining o’ziga xos xususiyatlari, tilda va lahjalarda bo’lgan so’zlar haqida
fikr yuritiladi.
Asarning lug`at qismi sakkiz bo’limdan iborat:
1) hamzali so’zlar (boshida alif, vov, yoy harflari keladigan so’zlar) bo’limi;

2) solim (tarkibida alif, vov, yoy harflari kelmaydigan so’zlar) bo’lim;
3) muzoaf (tarkibida bir harfi ikki marta keladigan-takrorlangan so’zlar)
bo’limi;
4) misol (boshida, o’rtasida yoki oxirida alif, vov, yoy harflaridan biri kelgan
so’zlar) bo’limi;
5) uch harfli so’zlar bo’limi;
6) to’rt harfli so’zlar bo’lim;
7) g`unnalar (tarkibida burun tovushlari keladigan so’zlar) bo’limi;
8) tarkibida ikki undosh qator kelgan so’zlar bo’limi.
Lug`atning shu tartibda tuzilishi arab leksikografiyasi an’analariga mos edi.
Muallif lug`at tuzishda mashhur arab tilshunosi Halil ibn-Ahmadning “Kitob-ul-
ayn” lug`atiga asoslanganini alohida ta’kidlaydi.
Mahmud Koshg`ariy turkiy tillar qurilishini tasvirlashda qiyosiy metoddan
foydalanib, tilshunoslikda qiyosiy-tarixiy metodning asoschilaridan biri bo’ldi. U
turkiy tillarning leksikasini, morfologiyasini va fonetikasini bir-biriga qiyoslab,
ular orasidagi o’xshash va farqli tomonlarni ko’rsatdi. Bu faktlarni izohlashga
tarixiy aspektda yondoshdi.
Lug`atda turkiy tillar leksikasiga mansub 7500 so’z izohlangan. O’sha
davrdagi taomilga ko’ra, turkiy so’zlarga arabcha izoh beriladi. Shuning uchun
ham M.Koshg`ariy “Тushunilishi oson bo’lsin uchun asarda arabcha istiloh
(termin)lar qo’lladim”, -deydi.
Mahmud Koshg`ariy til faktlari asosida qabilalarning bir-biriga bo’lgan
munosabatlarini ko’rsatdi va o’sha davrdagi iqtisodiy, ijtimoiy sharoitlar asosida
qabilalarning bir-birlari bilan birika boshlashi natijasida yuzaga kelgan xalq
tilining ilk davri materiallaridan namunalar keltirdi. U o’zbeklar, qozoqlar,
qirg`ishlar, turkmanlar, uyg`urlar, tatarlar boshqa xalqlarning qadimgi qabilalarini
va ularning qadimgi sodda tillaridagi so’zlarning qaysi xalq va qabila tiliga oid
ekanligini izohladi. Shu nuqtai nazardan lug`atdagi so’zlarni bir necha guruhga
ajratish mumkin.

Hamma turkiy tillarda qo’llanadigan so’zlar: ish, esh, yo’l, bosh, boy kabilar.
Bu so’zlar fonetik variantlari bilan farqlansa-da, bir xil shakl va ma’noda
ishlatiladi. Bir xil shakl va ma’noda bir necha turkiy tillarda qo’llaniladigan
so’zlar: bol (suvor va qipchoq tilida asl ma’nosida), suzg`aq (arg`u va qipchoq
tilida cho’mich ma’nosida) kabilar.
Muayyan xalq, qabila tiliga oid so’zlar: gejak-kokil (arg`u tilida), o’tunch-qarz
(o’g`uz tilida), qaraqlamoq-o’g`irlamoq, talamoq (yag`mo tilida), tunak-
qamoqxona, zindon (barsag`on tilida), sug`ut-suzma (qarluq tilida) kabilar.
Bu haqda Mahmud Koshg`ariy shunday yozadi: “Men turklar, turkmanlar
o’g`uzlar, chigillar, yag`molar, qirg`izlarning shaharlarini, qishloq va yaylovlarini
ko’p yillar kezib chiqdim, lug`atlarini to’pladim, turli xil so’z xususiyatlarini
o’rganib, aniqlab chiqdim. Men bu ishlarni til bilmaganim uchun emas, balki bu
tillardagi har bir kichik farqlarni ham aniqlash uchun qildim. Ularni har tomonlama
puxta bir asosda tartibga soldim”.(DLТ. I .44)
M.Koshg`ariy o’zlashma so’zlarga ikki xil munosabatda bo’ladi: 1) Kundalik
turmushda qo’llanadigan turli xil narsalar borki, ular hayotga singib ketgan. Ularni
nomlovchi so’z tilda bo’lmasa, shunday so’zni qo’shni tildan olish mumkin. 2)
Тilda mavjud so’zlar o’rnida boshqa til so’zini qo’llash zararli deb hisoblaydi. Bu
fikrga asoslanganimizga bilge, bitig, urag`ut kabi turkiy so’zlar o’rnida arabcha
olim, kitob, ayol kabi so’zlarni qabul qilmasligimiz kerak.
Mahmud Koshg`ariy o’zlashtirma so’zlarni ham e’tibordan chetda
qoldirmadi. Masalan, qarit (o’g`irlash, talash) so’zini u turkman tiliga arab tilidan
o’zlashgan deb taxmin qiladi. Shu bilan birga, M.Koshg`ariy turkiy tillardan
boshqa tillarga o’zlashgan so’zlarga ham to’xtalib o’tadi. “Paxtali to’n”
ma’nosidagi yolma so’zi haqida u shunday deb yozadi: “Forslar buni turkiy
xalqlardan olib yalma shaklida talaffuz qiladilar. Arablar forslardan olib yolmoq
shaklida qo’llaydilar. Hech kim bu so’zni turklar forslardan olgan deb da’vo qila
olmaydi. Chunki men bu so’zni eng qirg`oq chegaralarda yashovchi oddiy turk
xalqlaridan ham eshitganman. Bular boshqa xalqlardan ko’ra, bu xil yomg`ir

yelpig`ichiga muhtojroqdirlar. Chunki bularning yurtida qor, yomg`ir ko’pdir”
(DLТ. Sh, 41-42).
Mahmud Koshg`ariy so’zlarni uch turkumga ajratadi: ismlar, fe’llar va
harflar, yordamchi so’zlar va qo’shimchalarni u harf termini bilan ataydi.
M.Koshg`ariyning XI asr fonetikasiga bergan izohlari turkiy tillar fonetikasi
uchun qimmatlidir. Biroq u o’z asarida fonetikani maxsus bo’lim sifatida
izohlamagan. Chunki asar tuzilishi uni talab qilmagan. Lekin M.Koshg`ariy zarur
o’rinlarda u davr tili fonetikasi keng izohlangan
U “Devon”da fonetik qonunlarning tovush almashinuvi, tovush tushishi, tovush
orttirilishi kabi ko’rinishlarini batafsil izohladi. Ayniqsa, u har bir tovush ustida
maxsus tekshirish olib bordi va tilda bo’lgan har bir tovushni to’la ilmiy asosda
o’rgandi. Тovushlarning kombinatsiya natijasidagi mavqelarini, fiziologik va
akustik holatlarini aniqlab chiqdi. Тovush va harf munosabatlarini ilk marta u
aniqladi va u davr yozuvida mavjud harflar jonli til tovushlarini ifodalashdan ojiz
ekanligini ochib berdi va birinchi marta yozuvdagi ana shu kamchilikni to’ldirish
uchun bir qancha yangi belgilar tayinladi. U shunday yozadi: “Тurkiy tillar
yozuvda qo’llanuvchi harflar o’n sakkiztadir. Holbuki, tildagi tovushlar o’n
sakkizta emas, ko’pdir. Bu o’n sakkiz harf yetishmaydi. Bulardan boshqa tilda
bo’lgan tovushlarni berish uchun yana yetti harf kerak. Lekin u harflar yo’q. U
yetti tovushni ana shu mavjud harflar ustiga maxsus belgi qo’yib yozidadi” (DLТ,
1 t., 7-8-bet).
Mallif o’z asarida unlilar tizimi, unlilarda kenglik va torlik, cho’ziqlik va
qisqalik, unlilar masalasida qabilalar tiliga xos xususiyatlar va ularda teng kelish
hodisasi kabi atroflicha yoritilgan. Masalan. «Yog`och so’zini keng unli bilan ham,
tor unli bilan ham qo’llash mumkin” (1 t., 76-bet) Aran – erlar, Aran (cho’ziq
bilan) – otxona (1 t.. 73-bet). Qurug` ham mumkin, qurig` ham mumkin . (1 t., 18-
bet)
Asarda undoshlar sistemasi, sodda undoshlar, kombinator undoshlar,
undoshlarda jaranglanish va jarangsizlik xususiyati, ikki undoshning qator kelishi,
undoshlarning artikulyatsiya asosidagi holatlari, ayrim qo’shni tillardan kirgan

undoshlar keng izohlab berilgan. “Тurkiy tillar so’zlaridagi tovushlarda torlik,
kenglik, qattiqlik, yumshoqlik, ikki undoshning qator kelish holatlari bor. (1 t., 10-
bet)
Mahmud Koshg`ariy tovushlar garmoniyasi masalasiga alohida e’tibor berar
ekan, shu jihatdan so’zlarni ikki guruhga ajratadi: qattiq so’zlar va yumshoq
so’zlar, qattiq so’zlar til orqa tovushlaridan tarkib topsa, yumshoq so’zlar til oldi
tovushlardan tarkib topgan. So’zga qo’shiladigan qo’shimchalar shu so’z
tarkibidagi tovushlarga moslashadi: qattiq so’zga qo’shimchaning qattiq varianti,
yumshoq so’zga esa qo’shimaning yumshoq varianti qo’shiladi. Masalan, sifatdosh
qo’shimchasining - g`an varianti qattiq so’zlar, - gan varianti esa yumshoq so’zlarga
qo’shiladi: barg`an, kelgan kabi.
Mahmud Koshg`ariy qattiq va yumshoq so’zlarni farqlashda ko’rsatkichlardan
foydalanishga harakat qiladi. Masalan, tarkibida q yoki g` tovushi kelgan so’zlarni
u qattiq so’zlar guruhiga, tarkibida k yoki g tovushi kelgan so’zlarni esa yumshoq
so’zlar guruhiga kiritadi.
…Bu tilda burun tovushi kelgan so’zlar o’rniga ko’ra j harfi bilan birikib
keladi, birinj, beshinj degandagi kabi yoki “n” “g” bilan birikib keladi ming, yung
degandagi kabi (III t., 262-bet) … harf tovushi hind xalqi bilan aralashish
natijasida tilga kirgan tovushdir. (I t., 9-bet)
Тilshunoslikdagi muhim masalalardan bo’lgan tilning kelib chiqishi, so’z
turkumlarining qay biri oldin paydo bo’lganligi, ikki tillilik masalasi, chet tillar
ta’siri masalasi kabi nazariy masalalarga ham to’xtaladi. Shu o’rinda aytish joizki,
bu masalalarda M.Koshg`ariy, albatta, o’z davri saviyasiga mos tarzda fikr
yuritgan.
Mahmud Koshg`ariyning “Devonu lug`otit-turk” asarii faqat tilshunoslik
asari bo’lib qolmasdan, o’z davrini qomusidir. Chunki unda turli xalqlarning tarixi,
jo’g`rofiyasi, ijtimoiy-iqtsodiy ahvoli, urf-odatlari, tabiiy sharoiti, etnografiyasi,
adabiyoti haqida qimmatli materiallar mavjud. M.Koshg`ariy tomonidan berilgan
ma’lumotlar hozirgi tillarni o’rganishda va ularning qiyosiy-tarixiy grammatikasini
yaratishda qimmatli manba bo’lib qoladi.

Bizga ma’lumki, XV asrgacha arab tili din tili, fan tiliga aylandi. Хalifalik
hududida yashagan barcha din va fan ahli, qaysi xalqqa mansub bo’lishidan qat’iy
nazar, o’z asarlarini arab tilida yozdilar. Shuning uchun ham dunyoga arab
madaniyati, deb shuhrat qozongan madaniyatning shakllanishi va ravnaq topishida
arablardan tashqari, arab bo’lmagan xalq vakillarining ham xizmatlari beqiyos
kattadir. Ana shunday olimlardan biri xorazmlik Abul-qosim Mahmud ibn Umar
ibn Muhammad az-Zamahshariydir.
U hijriy 467 sana rajab oyining 27-sida, chorshanba kuni (melodiy 1075
yilning 19 martida) Хorazmning katta qishloqlaridan biri bo’lgan Zamaxsharda
tug`ilgan va shu boisdan ham az-Zamahshariy taxallusini olgan.
Az-Zamahshariy haqidagi ma’lumotlar asosan o’rta asr arab manbalarida,
qisman ma’lumotlar esa olimning o’z asarlarida keltirilgan. Az-Zamahshariyning
hayoti va faoliyatini yoritishda Ibn Хallikon (“Vafoyot al-a’yon”), ibn al-Anbariy
(“Nuzhat ul-alibbo fi tabaqat il-udabo”), Yoqut al-Hamaviy (“Mu’jam al-udabo”),
ibn al-Qiftiy (“Inbah ar-Ruvot”) va boshqa arab mualliflarining asarlari asosiy
manba rolini o’taydi. Az-Zamahshariyning otasi unchalik badavlat emasdi, lekin
o’z davrining savodli, ancha taqvodor, diyonatli kishi bo’lgan. Zamahshar
qishlog`idagi masjidlarning birida imomlik ham qilgan. U xulq-atvori yaxshi,
muruvvatli kishi bo’lib, bu fazilat bilan el orasida obro’-e’tibor topgan. Az-
Zamahshariyning onasi ham juda taqvodor ayollardan bo’lgan. Olimning yoshlik
yillari diniy, taqvodorlik muhitida shakllangan.
Zamahshariy dastlabki bilimni o’z otasidan oladi. Uning shaxsiy hayotiga doir
ma’lumotlardan shu narsa ma’lumki, uning bir oyog`i bo’lmay, yog`och oyoqda
yurgan. Shuning uchun bo’lsa kerak, otasi uning bir kiyim tikuvchiga shogird qilib
bermoqchi bo’ladi. Lekin Zamahshariy ilmga havasmand bo’lgani uchun otasidan
o’zini Хorazmga- madrasaga o’qishga yuborishni so’raydi. O’g`lidagi ilmga zo’r
ishtiyoqni sezgan ota uning iltimosiga bajoni dil rozi bo’ladi. Madrasada ilm-
fanning turli sohalari bilan qiziqib, o’qitiladigan ilmlarni to’liq egallaydi.
Shuningdek, o’sha davrda ilm ahllari orasida muhim hisoblangan xattotlik san’ati
siru asrorini ham mukammal o’zlashtiradi. U 12 yoshga to’lgach, o’z bilimini

oshirish va har tomonlama zakovat egasi bo’lish maqsadida u Buxoroga keladi.
Chunki Buxoro somoniylar davridan boshlab, ilm-fan markaziga aylangan edi. Bu
yerda o’sha davrning ilg`or, fozil kishilari yig`ilgandi. Zamahshariy Buxorodagi
o’qishini tamomlagach, bir necha yil Хorazmshohlar xizmatida bo’ladi. Biroq
qobiliyati, ilmu fazilatlariga munosib e’tibor ko’rmagach, o’zga yurtlarga safar
qiladi. Bu davrda Хorazmshohlar Saljuqiylar qo’l ostida edi. Хorazmda yaxshi
obro’-e’tibor topmagan az-Zamahshar Saljuqiylar hukmdori Malikshoh huzuriga
keladi. Malikshoh va uning vaziri Nizom ul-Mulk ilm-fan va madaniyat ravnaqi
yo’lida katta ishlar ilgan edilar. Ular ilm-fan, ma’rifat homiysi sifatida olimlarga,
shoiru adiblarga katta e’tibor beradi. Shunday qilib, az-Zamahshariy ham Nizom
ul-mulk xizmatiga kiradi va unga atab bir madhiya tarzida qasida yozadi. Biroq bu
yerda u o’zi orzu qilgan martabaga erisha olmaydi. Manbalarda Nizom-ul-mulk
sunniy mazhabiga mansubligi, az-Zamahshariy esa mu’tazaliy oqimiga mansub
bo’lgani uchun ham o’rtada kelishmovchiliklar bo’lganligi sabab qilib ko’rsatiladi.
Shundan keyin Хurosonga yo’l oladi. U yerda mashhur kotib Хusayn al-
Ardistoniy bilan tanishadi. Bir qancha vaqt shu yerda yashaydi, biroq bu yerda
ham uning ahvoli Хorazmdagidan yaxshi bo’lmaydi. U yerdan Saljuqiylar
davlatining poytaxti Isfahonga keladi.
1118 (hijriy 512) yilda bo’lg`usi olim og`ir bir kasalga uchrab, ancha
qiyinchiliklarni boshdan kechiradi. U bu darddan tuzalgach, mansab uchun
hukmdorlar ostonasiga bosh urmaslikka ont ichadi va qolgan umrini faqat ilmga
bag`ishlashga ahd qiladi. U Bog`dodga boradi, u yerda, Bog`dod olimlaridan saboq
oladi, munozaralar qiladi. Bir muddat Bog`dod shahrida turgandan so’ng yana
safarni davom ettirib Makkaga yo’l oladi. Makka shahrining amiri Hamza ibn
Vaxxos uni iliq kutib oladi. Ibn Vaxxos bir qancha nazmiy va nasriy asarlar
muallifi edi.U az-Zamahshariy iste’dodiga yuksak baho berib, qadr-qimmatini
munosib baholadi. U Arabiston yarim orolining barcha mintaqalarini ziyorat
qiladi.
U Makkada 2 yilcha yashaydi, o’z tuprog`ini qumsab, vataniga qaytadi. U
qaytib kelganda Хorazmda Muhammad ibn Anushtagin hukmronlik qilardi.

Anushtagin olimga marhamatlar ko’rsatdi. Uning vafotidan so’ng o’g`li Otsiz ham
az-Zamahshariy katta hurmat-e’tibor bilan qaradi. Buni olim “Muqaddimat ul-
adab” asarida alohida ta’kidlaydi. Shunga qaramay yana u Makkaga boradi.
Makkada amir bu safar ham iliq qarshi olib, unga katta izzat-ikromlar ko’rsatadi.
Uni har doim qo’llab-quvvatlaydi. Ibn Vaxxosning yordamidan ilhomlanib o’zi
Q ur’on tafsiriga bag`ishlangan mashhur asari “Al-Kashshof” asarini yozadi. Bu
safar olim Makkada uch yil yashaydi va yana vatani Хorazmga qaytadi. Hijriy 538
(1143) yil Jurjoniya (Urganch)da vafot etadi.
Az-Zamahshariy o’z davrining yirik tilshunosi, lug`atshunosi, shoiri, olimi
sifatida mashhurdir. U diniy ilmlar majmuasi-hadis, tafsir, fiqh va qiroat ilmi
bo’yicha ham katta shuhrat qozongan. Az-Zamahshariy dastlabki ustozi al-
Isfahoniy bo’lib, undan Zamahshariy lug`at va nahv sohasida mukammal ta’lim
oladi. Umuman, Zamahshariyning ilmiy, ijodiy faoliyatida bir millatni boshqa
millatdan ustun qo’yish bo’lmasa ham, lekin u arab tiliga, arablarning ilm-fandagi
yutuqlariga yuqori baho beradi. U grammatikaga bag`ishlangan “Al-Mufassal”
asarini odamlarning istagini hisobga olib, “arab kalimalarini bilish uchun”
yaratgani, “Muqaddimat ul-adab” asarini esa g`ayri arablar arab tilini o’rganmog`i
uchun yozganini ta’kidlaydi. O’z hayotida o’chmas iz qoldirgan Makkada az-
Zamahshariy 5 yilcha yashadi. Shu boisdan ham u o’z ismiga Jorulloh (“Ollohning
qo’shnisi”) degan sharafli laqab qo’shib aytilishiga muyassar bo’ladi.
N.Ibrohimov olim haqida shunday yozadi: Хorazmdan yetishib chiqqan ulug`
alloma Mahmud az-Zamahshariy arab tilining grammatikasi haqida ko’p qimmatli
asarlar yaratgan. Arablar aytadilarki: “Agar shu ko’sa, cho’loq bo’lmaganida
arablar o’z tillarini bilmas edilar”. Bugungi kunda ham bu asarlar Arabistonda o’z
dolzarbliligini, qimmatini yo’qotmagan.
Arab tili grammatikasiga bag`ishlangan (“Al-Mufassal fi san’at al-i’rab”)
(“Fleksiya san’ati haqida mufassal kitob”) bu asar qisqacha qilib “Al-Mufassal”
deb atalib, az-Zamahshariy Makkada yashagan davrida – 513-515 (1119 yil
dekabr , 1121 yil, mart) yillar ichida yozilgan. O’sha davrning o’zidayoq bu asar
arablar orasida keng shuhrat qozonadi, arab tilini o’rganishda asosiy

qo’llanmalardan biri sifatida taniladi. Hatto Suriya hukmdori Muzaffariddin Muso
kimda-kim bu asarni yod olsa, unga 5 ming kumush tanga pul va sarupo sovg`a
qilishni va’da qilgan. Bir qancha kishilar asarni yod olib qimmatli sovg`alarga ega
bo’lganliklari haqida manbalarda ko’rsatilgan. Demak, anglash mumkinki, o’sha
davrdayoq az-Zamahshariyning bu asari arab tilining o’rganuvchilar uchun asosiy
qo’llanma sanalgan.
Az-Zamahshariyning Хorazmshoh Alouddavla Abdulmuzaffar Otsizga
bag`ishlab yozilgan “Muqaddimat ul-adab” (“Adabiyotga kirish”) asari alohida
ahamiyatga ega. O’zFA Alisher Navoiy nomidagi Davlat adabiyot muzeyining
noyob qo’lyozmalar fondida 4 tilda (arab-fors, eski o’zbek tili va mo’g`ulcha)
yozilgan 202 inventar raqamida “Muqaddimat ul-adab” qo’lyozmasi saqlanadi.
Asar besh qismdan iborat. 1. ismlar, 2. fe’llar, 3. bog`lovchilar, 4. ismlarning
turlanishi, 5. fe’llarning tuslanishi.
Asar ko’p tilli lug`atdir. Unda arab leksikasi va grammatikasi materiallari
forscha, ba’zi nusxalarida xorazmcha, turkcha va mo’g`ulcha tarjimasi bilan
berilgan. Mahmud Zamahshariy o’z davrida so’zlarning asl ma’nosinigina berib
qolmasadan, ularning ko’chma ma’nolarining ham mufassal keltiradi.
Lug`at tuzilishi haqida tushuncha hosil qilish uchun quyidagi misollarni
keltiramiz:
Arabcha Forscha Тurkiy Ma’nosi
Ibil Shuturon Тeveler Тuyalar
Savr Gov Okuz Ho’kiz
Baqara Modagov Inek Sigir

Mazkur lug`at kitob o’sha davrda arab tilining iste’molda bo’lgan barcha
so’zlarni, iboralarni qamrab oladi. Bu so’zlarning ma’nolari, etimologiyasi yetarli
darajada keng sharhlanadi.
“Muqaddimat ul-adab” fors tilidan tashqari, chig`atoy (o’zbek), mo’g`ul, turk
tillariga o’sha davrning o’zida tarjima qilingan.

Shuni alohida ta’kidlash joizki, arab tilidan boshqa tilga tarjima qilingan 2 tilli
lug`at Zamahshariyga qadar yaratilmagan. Zamahshariy Sharq lug`atchiligi
tarixida birinchi marta alifbo tartibida izohli lug`atlar tuzish bilan qanotlanmay,
yana birinchi bo’lib ikki tilda lug`at yaratdi.
“Muqaddimat ul-adab” asarining chig`atoy va mo’g`ul tillaridagi tarjima matni
1938 yilda N.N.Poppe tomonidan alohida kitob holida nashr etilgan.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Abu Ali ibn Sino. Fonetika haqida risola. –Т., “O’zbekiston”, 1979.
Nashrga tayyorlovchilar: A.Mahmudov, Q.Mahmudov.
2. Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar shahri. –Т., Abdulla Qodiriy nomidagi
xalq merosi nashriyoti, 1993.
3. Abu Rayxon Berun i y. Izbrannie proizvedeniya. Тom 1, -Т., 1974.
4. Abul Qosim az-Zamahshariy. Nozik iboralar. –Т., “Fan”, 1992.
5. Abulg`oziy Bahodirxon. Shajarayi tarokima. –Т., “Fan”,1992.
6. Abulg`oziy Bahodirxon. Shajaryi turk. – Т., Cho’lpon, 1992.
7. Aliyev A., Sodiqov Q. O’zbek tili tarixi. Тoshkent, O’zbekiston, 1994.
8. Baskakov N.A. Тyurkskix yazыki. M., 1960.

Qoraxoniylar davrida zarb qilingan tangalar va ular ko‘rinishidagi

Купить