Qoraxoniylar sulolasining hokimiyatga kelishi. qoraxoniylarning movarounnahrga xujumlari - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	1.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Qoraxoniylar sulolasining hokimiyatga kelishi. qoraxoniylarning movarounnahrga xujumlari

Купить

MAVZU: QORAXONIYLAR SULOLASINING HOKIMIYATGA KELISHI.
QORAXONIYLARNING MOVAROUNNAHRGA XUJUMLARI
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………………......3
I. BOB. QORAXONIYLAR DAVLATI PAYDO BO’LISHI VA XARBIY
HARAKATLAR EVAZIGA HUDUDLARNING KENGAYISHI……….....5
1.1. Dastlabki davrda davlat hududi kengayishi …………………………………5
1.2. Qoraxoniylar davlati iqtisodiy ahvoli ...........................................................20
II. BOB. XI -XII ASRLARDA QORAXONIYLAR DAVLATINING
ICHKI VA TASHQI AHVOLI.........................................................................26
2.1 . Qoraxoniylarning davlat tuzumi va Bug’roxon hukmronligi ........................26
2.2. Qoraxoniylar davlati madaniyati ...................................................................29
III. XULOSA………………………………………………………….……..…36
IV. FOYDALANGAN ADABIYOTLAR.........................................................37

KIRISH.
Mavzuning dolzarbligi: Ushbu ishning maqsadi Qoraxoniylar davlatining
paydo bo’lishi hududining kengayishi davlat tuzumining siyosati somoniylar
davlatining yemirilishi.
XVI asr boshlarida Usmonli turklar sultonligi siyosiy parokandalik holatida
edi. O’zaro feodal urushlar savdo va dehqonchilikning rivojlanishiga, Usmonlilar
imperiyasi qishloq xo’jaligi uchun muhim ahamiyatga ega bo’lgan yirik sug’orish
inshootlarini zaruriy holatda saqlab turishga xalaqit berardi. Faqat vayronalik
keltiruvchi bu urushlarning tugatilishidan aholining deyarli barcha qatlamlari
manfaatdor edi. Har qanday tarixiy xodisaga bo’lgani singari islom diniga xam
ijtimoiy xayotdagi va madaniyatdagi xodisa sifatida qarash kerak. Paydo bo’lish
jarayonida va rivojlanishining dastlabki yillarida islomning tarixiy taraqqiyotga
ta’siri progressiv bo’lgan. Birinchidan, u arab qabilalarining ilgarigi majusiylik
dinlarini yagona monoteistik din bilan almashtirdi va bu bilan arablarning xalq
bo’lib shakllanishi uchun imkoniyat yaratdi. Ikkinchidan, arablarning, arab tili va
madaniyatining Arabiston yarim oroli chegaralaridan chiqib, keng tarqalishi xamda
o’rta asrlarning yirik davlati – Arab xalifaligining tashkil topishi uchun juda kata
rag’batlantiruvchi kuch bo’ldi. Madaniyat rivoji nuqtai nazaridan islom bir etnik va
diniy makonga – arab-islom amiyatiga turli mamlakatlar – Shimoliy Afrika va
Sharqiy O’rta yer dengizi bo’yidagi Vizantiya provintsiyalari, Eron, O’rta Osiyo
davlatlari, Hindiston, xatto G’arbiy Yevropa davlatlarida (masalan, Ispaniya) o’sha
paytda ma’lum bo’lgan barcha madaniy va ilmiy yutuqlarni mujassamlashtirdi.
Mavzuning maqsadi: Shuningdek, ushbu ishda alohida hukmdorlarning
pozitsiyalari, ularning Usmonli davlatining rivojlanishi va kengayishiga qo'shgan
hissalari, hukumatning chegaralarini bunday katta darajada ko'payishiga olib
kelgan harbiy ekspluatatsiya, shuningdek qo'shni davlatlarga ta'sirini ko'rib
chiqamiz .Ushbu mavzuda Usmonlilar imperiyasining XVI-XVII asrlarda har
tomonlama kuchli imperiya tashkil qilganligi va bevosita ushbu davlatning islom
fundamentalizming asosi bo’lib xizmat qildi desak mubolag’a bo’lmaydi. Yangi
davrga kelib islom olamida fan o’z imtiyozlarini yo’qotishdan qo’rqadigan
2

musulmon ruxoniylari tomonidan siqib qo’yilgan edi. Dunyoviy ta’lim mavjud
emasdi.
Mavzuning vazifasi : XVI asr birinchi yarmida usmoniy hukmdorlar
Yevropa, Osiyo va Afrikada yangi hududlarni bosib olib, o’z yerlarini ancha
kengaytirdilar. XVI asr boshida Turkiyaning 1
Sharqiy chegarasida Safaviylar
xokimiyati (1502 –1736 yillarda Eronda turkiy qavmdan bo’lgan Safaviylar
sulolasi boshqargan davlat. Ular shialarning o’ram sallasini o’rab yurganligi uchun
qizilboshlar deb xam atashgan) kuchaydi. 1510 yilga kelib Ismoilshox I (1502 –
1524) ilgari Oqquyunli davlati tarkibiga kirgan deyarli barcha erlarni qo’lga kiritdi.
Islom dinining shialik oqimini davlat diniga aylantirgan Safaviylar davlatining
kuchayishi, nafaqat Usmoniylarning Sharqdagi ekspansiyasini cheklab qo’ydi,
balki uning ichki xotirjamligiga xam putur yetkazdi. 1514-yili Manu shaxri
yaqinidagi Chaldiron tekisligida bo’lib o’tgan jangda Usmoniylar qo’shini
qizilboshlilarga qattiq zarba berdi. Usmoniylar Safaviylarning poytaxti Tabrizni
egalladi, lekin Eronda mustaxkamlanib ololmasdan Onado’liga chekinishdi.
Tabrizni tashlab chiqayotib usmoniylar 700 dan ziyod xunarmandlar oilasini
o’zlari bilan olib ketishdi va Istambulga joylashtirdi. 1515-yili imzolangan sulxga
ko’ra Armanistonning bir qancha tumanlari Erzurum shaxri va Iroqning shimoliy
qismi Mosul shaxri bilan birga Turkiyaga tasarrufi o’tdi. Eron urushi tugagandan
so’ng usmoniylar arab erlariga yurish boshladi. Bu paytda Suriya va Misr
mamluklar qo’l ostida birlashtirilgan bo’lib, bu davlatga Ismoilshoxning
ittifoqchisi Sulton Kansux al-Guri boshchilik qilardi. 1516 yil yozida Usmoniylar
armiyasi Sulton Salim I (1512 –1520) qo’mondonligida Shimoliy Suriyaga bostirib
kirdi. Xalab yaqinidagi birinchi jangdayoq (1516-yil 24 avgust) turklar to’liq
g’alabani qo’lga kiritdilar. Jangda turk artilleriyasi qo’shinning ustunligini
ta’minladi. Mamluklar sultoni Kansux al-Guri xalok bo’ldi. Misrda esa mamluklar
ancha qattiq, ammo muvaffaqiyatsiz qarshilik ko’rsatdilar. 1517-yil boshlarida
Salim I armiyasi Qoxiraga kirdi. Mamluklar qo’shinlari Yuqori Misrga
1
Dastlab «Turkiya» atamasi 1190-yili salibchilar xronikasining muallifi tomonidan turk qabilalari Kichik Osiyoda
zabt etgan yerlarga nisbatan qo’llanilgan. Keyinchalik G’ arbda Usmoniylar imperiyasini Turkiya, ҳukmron xalqni
esa turklar deb atashgan.
3

chekinishdi. Lekin tez orada ular xam tor-mor qilindi. Ularning yo’lboshchisi
Tumanbey Qoxirada osib o’ldirildi. Shundan so’ng musulmonlarning muqaddas
yurti xisoblangan Xijoz (G’arbiy Arabiston) bosib olindi. Tez orada Salim I
Ka’baning kalitini xam qo’lga kiritdi.
Kurs ishining tuzilishi va hajmi: Kurs ishi kirish, 2 bob va 6 banddan
hamda xulosa, adabiyotlar ro’yxati va ilovalar iborat. Hajmi
4

I. BOB. QORAXONIYLAR DAVLATI PAYDO BO’LISHI VA XARBIY
HARAKATLAR EVAZIGA HUDUDLARNING KENGAYISHI
1.1. Dastlabki davrda davlat hududi kengayishi
X asrda Qoshg‘ardan (Sharqiy Turkiston) boshlab Isfijob (Chimkent
viloyati) shahriga qadar bo‘lgan mulklarning katta qismi qarluq, chigil va
yag‘molarning qo‘lida edi. Qoraxoniylarning birinchi hukmdori Bug‘roxon turkiy
qabilalarni birlashtiradi. 992-yili u turkiylarning somoniylar davlatiga qarshi
yurishiga boshchilik qiladi.
Sulolaning nomi qoraxon - «ulug‘xon» unvonidan kelib chiqqan.
Turkiylarda hukmdorlarning unvoni odatda qabilaning totemi bilan bog‘liq
bo‘lgan. Masalan yag‘molarning totemi tuya - «bug‘ro» bo‘lgan va hukmdor
bug‘roxon unvoniga ega bo‘lgan. Sher - «arslon» chigillarning totemi hisoblangan,
shu boisdan ularda eng oliy unvon «arslonxon» deb atalgan. 2
Qoraxoniylar Shosh va Farg‘onaga bostirib kiradilar. Bu paytda somoniylar
davlati og‘ir tanglikni boshidan kechirayotgan edi. Inqiroz o‘zaro ichki urushlar
tufayli kelib chiqqan edi. Movarounnahr viloyatlarining hukmdorlari markaziy
hokimiyatga qarshi chiqadilar. Hatto mashhur turk g‘ulomlari gvardiyasi ham
davlatni qutqara olmaydi.
Somomniylar hukmdori Nuh II (976-997-yillar) bug‘roxonga qarshi
shoshilinch qo‘shin jo‘natadi. Lekin u yengiladi. Qoraxoniylar Buxoroga qarab
yuradilar. Shaharga kiraverishda ular somoniylar qo‘shinini tor-mor qiladilar. Nuh
mamlakat poytaxti Buxoroni tashlab chiqadi va shahar 992-yili Bug‘roxon
tomonidan jangsiz egallanadi.
Oradan ko‘p vaqt o‘tmasdan Bug‘roxon og‘ir kasallika chalinadi. U
Qoshg‘arga qaytishiga majbur bo‘ladi va yo‘lda vafot etadi. Nuh yuzaga kelgan
vaziyatdan foydalana olmaydi. 996-yili qoraxoniylar hukmdori Buxoroga hujum
boshlaydi. Nuh II somoniylarning g‘aznadagi noibi Sobuktekin yordamida
qoraxoniylar bilan sulh tuzib, qoraxoniylarning Buxoroga xujumini bartaraf qiladi.
2
O’zbekiston tarixi. I-qism. A. Sagdullayev, B. Eshov tahriri ostida. T., Universitet, 1999. II-
nashri.
5

Bitimga muvofiq Farg‘ona, Shosh hamda Sirdaryoning o‘rta va quyi oqimidagi
yerlar to‘laligicha qoraxoniylar tasarrufiga o‘tadi. 997-yili somoniylar taxtiga
oxirgi hukmdor Mansur ibn Nuh o‘tiradi. Ammo u hokimiyatda uzoq qolmaydi.
999 -yili qoraxoniy - eloq Nasr Buxoroni egallaydi. Somoniylarning
Movarounnahrni qaytarib olishga urinishlari muvaffaqiyat keltirmaydi.
Qoshg‘ardan Amudaryogacha bo‘lgan barcha yerlar Qoraxoniylar davlati tarkibiga
kiradi.
Buxoro. minorai kalon.
Boshqaruv tizimi va siyosiy tarix
6

Qoraxoniylarning oliy hukmdori tamg‘achxonning qarorgohi dastlab
Qoshg‘ar va Issiqko‘ldan uncha uzoq bo‘lmagan Chu daryosi bo‘yidagi
Bolasog‘un shahrida edi. Davlat alohida uluslarga bo‘lingan bo‘lib, ularning
boshliqlari eloq xon deb yuritilardi. Samarqand Movarounnahrning poytaxtiga
aylanadi.
Qoraxoniylar Movarounnahrning ilgarigi boshqaruv tizimini amalda
to‘laligicha saqlab qoldilar. Somoniylar devonlarining ko‘plab amaldorlari:
vazirlar, hokimlar, raislar va muxtasiblar eloqxonlar xizmatiga o‘tadilar.
Somoniylar davlati o ‘ rnida ikkita yangi davlat - Qoraxoniylar va
G ‘ aznaviylar davlatli tashkil topadi . G‘aznaviylar davlatiga Sabuktekinning o‘g‘li
Mahmud G‘aznaviy (998-1030-yillar) asos soladi. Afg‘onistondagi G‘azna shahri
mazkur mamlakatning poytaxti edi. Qoraxoniylar g‘aznaviylarga qarshi ikki bor
harbiy yurish qildilar. 1006-yili bo‘lgan dastlabki yurish muvaffiqiyatli
yakunlanadi va qoraxoniylar qo‘shinlari raqibning ba’zi shaharlarini egallashga
muvaffaq bo‘ladilar. 1008-yilda bo‘lgan ikkinchi yurish qoraxoniylarning
mag‘lubiyati bilan tugaydi. Mahmud G‘aznaviy ularning qo‘shinini tor-mor
keltiradi. G‘aznaviylar qo‘shinida 500 ta jangovar fil ham bor edi.
1040-yilgi Dandanakon (Janubiy Turkmaniston) yonida bo‘lgan jangda
g‘aznaviylar saljuqiylar sulolasi qo‘shinlari tomonidan tor-mor qilinadi.
Saljuqiylar Turkmaniston hududida o‘z davlatlariga asos soladilar. Saljuqiylarning
birinchi hukmdori To‘g‘rulbek bo‘ldi. Ular Eron, Ozarbayjon va Iroqni bosib
oladilar. Yangi davlat hukmdorlari sulton unvoniga ega bo‘ladilar.
XI asr o ‘ rtalariga kelib Movaraunnahr qoraxoniylardan uzil - kesil mustaqil
davlatga aylanadi . Qoraxoniylar sulolasidan bo ‘ lgan mahalliy hukmdorlar mustaqil
siyosat yurgizdilar . Ular saljuqiylar bilan ko ‘ plab urush qildilar . 1089- yili saljuqiy
Malikshoh Buxoro va Samarqandni qo ‘ lga kiritdi . Ammo u qoraxoniylar sulolasini
yo ‘ q qilib yubormadi . 1130- yili Saljuqiy hukmdor Sulton Sanjar yana
Samarqandni egalladi . Shu paytdan boshlab qoraxoniylar davlati saljuqiylarga
qaram bo ‘ lib qoldi . 3
3
O`zbеkiston Milliy Ensiklopеdiyasi. 13-jildlik. T., «O`zME», 2000-2006 y.
7

Ot, tuya va eshak xaykalchalari. XI-XII asrlar.
XII asrning 20- yillarida qoraxoniylarning Sharqdagi mulklarini qoraxitoylar
bosib oladilar . Ular Enasoydan Yettisuvgacha bo ‘ lgan hududlarni o ‘ z ichiga olgan
ulkan davlat tuzadilar . Uning poytaxti Bolasog ‘ un shahri edi .
1141- yili Samarqand yaqinidagi Katvon dashtida bo ‘ lgan jangda
qoraxitoylar saljuqiylar va qoraxoniylarning birlashgan qo ‘ shinini tor - mor
keltiradilar . Mag ‘ lub tomon qoraxitoylar hukmdori Gurxonga tovon to ‘ lashga
majbur bo ‘ ladi . XII asrning ikkinchi yarmida Farg ‘ ona , Samarqand va Buxorodagi
qoraxoniylar o ‘ rtasida o ‘ zaro ichki kurashlar avj oladi . Bu hol davlatni sezilarli
darajada zaiflashtiradi.
10-asr oxirida Yettisuv va Sharqiy Turkiston hududlarida "podshoh yag`ma"
yoki "elikxon" boshchiligidagi qoraxoniylar davlati tashkil topadi. Bu davlat
tarkibiga turli turkiy millatlar - qorluqlar, chigillar, arg`ular, yag`malar va boshqa
xalqlar kirgan bo`lib, ular 960 yilga qadar islom dinini qabul qilganlar. 992 yili
elikxon Bug`ra boshchiligidagi qoraxoniylar qo`shini Movarounnahr hududiga
bostirib kiradi. Qoraxoniylar g`alabasiga Bug`raxon bilan Xurosonning somoniy
hokimi Abuali Simjur o`rtasida tuzilgan hufyona ittifoq hamda lashkarboshi
Foiqning sotqinligi sabab bo`lgan. Natijada qoraxoniylar Buxoroni jangsiz ishg`ol
8

etadilar, amir Nuh esa Chorjo`yga qochishga majbur bo`ladi. Ammo Bug`raxon
kasallanib, o`z vatani Koshg`arga ketayotganda vafot etadi. Qoraxoniylar
Buxorodan katta o`lja bilan qaytadilar. Qoraxoniyalarning yangi yo`lboshchisi
bo`lgan elikxon Nasr Buxoroga qayta hujum uyushtiradi. 995-996 yillarda Nuh II
Sabuh Tegin madadi bilan qoraxoniylar hujumini daf etadi. 999 yili qoraxoniylar
yana Buxoroni yana ishg`ol etib, amir Abdul Malik II va podshoh oilasini asirga
oladilar. Bu hol Movarounnahrda hokimiyat qoraxoniylar foydasiga uzil-kesil hal
bo`lishiga olib keladi. Qoraxoniylar davlati Koshg`ardan Amudaryogacha
cho`zilgan Sharqiy Turkiston, Yettisuv, Shosh, Farg`ona va qadimgi So`g`d
yerlarini o`z ichiga olgan. 1005 yilgacha somoniylarning so`nggi vakili al-
Muntasir qoraxoniylar bilan muvaffaqiyatli kurashgan, biroq raqibning ko`psonli
qo`shini pirovard g`alabani ta'minlagan. Bog`dod halifi fatvosi bilan elikxon Nasr
ibn Ali Movarounnahrda o`z hukmronligini o`rnatdi. Movarounnahrni zabt etgach
qoraxoniylar dehqonlar tabaqasini yakson etdilar va ularning yerlari va suvlarini
davlat tasarrufiga topshirganlar. Elikxon Nasr 1012 yili vafot etgach, uning
davlatiga ukasi Ali Tegin vorislik qiladi. Qoraxoniylar Amudaryo vodiysi yerlari
uchun g`aznaviylar davlatiga qarshi muntazam urushlar olib borishadi, 11-asr
oxirida esa saljuqlarning kuchaygan davlatiga tobe bo`lib qolishadi. Elikxon
poytaxti dastlab Uzgenda joylashgan, so`ngra Samarqandga ko`chirilgan. Buoro
ham Samarqandga tobe bo`lgan. Qoraxoniylar Samarqandda, Buxoroda, Binkentda
ko`plab binokorlik ishlarini amalga oshirishgan, saroylar, masjidlar va madrasalar
bunyod etishgan, musulmon dini nufuzini saqlash va mustahkamlashga hissa
qo`shishgan.
"Qoraxon" iborasi shartli ravishda sulola nomi sifatida qo llanilib, davlatʻ
hukmdorlari "qoraxon" — buyuk xon unvoni bilan yuritilgan. Shu bois
sharqshunos olim V.V.Grigoryev sulolaga "Qoraxon", deb nom bergan va u ilmiy
adabiyotlarda mustahkam o rnashib qolgan. Qoraxoniylar sulolasining nomi
ʻ
haqida X1X asr tarixchilari keng tarqalgan ikki unvon – qora xoqon va elik xon
unvonlaridan deb biladilar. Sulolaning paydo bo‘lish tarixi bor. Milodiy 840 yili
Uyg‘ur xoqonligi (davlatning asosiy etnik tarkibi chigil qabilasidan edi) qorluqlar
9

yabg‘usi, Isfijob hukmdori Bilga kul tomonidan tor mor etilgandan keyin o‘zini
hukmdor deb e’lon qildi va xoqon unvonini oldi. Bilga Kulning Qora degan laqabi
bor edi 2
. Balki Qoraxoniylar degan sulola nomi shu odamning laqabi bilan bog‘liq
bo‘lishi mumkin. Bilga Kul “Qora” xonning o‘g‘illari Qodir Arslon xon (840-893;
Arslon – chigil qabilasining totemi), Bazir Arslon xon (893-920) va O‘g‘ulcha
Arslon xon (893-940) hukmronligi davrida Movarounnahrga bosqinchilik yana avj
oladi. Bu davrda Movarounnahrda Somoniylar sulolasi mustahkamlana boshlaydi.
Amir Ismoil ibn Ahmad Somoniy (892-907) amirlikni mustahkamlashga kirishadi.
SHu munosabat bilan Ettisuvga yurish boshlaydi va Isfijob va Taroz shaharlarini
oladi. Har ikkala shahar uzoq qamaldan so‘ng, taslim bo‘ladi va aholi majburiy
ravishda islomni qabul qiladi. CHigillar shimolga – Issiq ko‘lga tomon, xoqonning
poytaxti esa Bolasog‘un shahriga ko‘chishga majbur bo‘ladi. SHu paytda yana
qorluqlar qabilasining birlashmasi – yag‘mo qabilasi shu hududda joylashadi.
Yag‘mo qabilasini tibetlar o‘z hududidan siqib chiqargan edi. SHu paytdan boshlab
har ikkala qabilaning o‘zaro yaqinlashuvi boshlanadi. Bu birlashuv natijasida har
ikki qabila Qoraxoniylar sulolasining asosi bo‘lib qoladi. Qoraxoniylar
hukmronligining to‘liq hukmronligi X asrning 40-yillarida qaror topdi.
Qoraxoniylar sulolasida islomning qabul qilinishida Sotuq Bug‘roxonning (920-
955; Bug‘ro – tuya degan ma’noni bildirib, yag‘mo qabilasining totemi edi)
xizmati katta. U yag‘mo qabilasining yabg‘usi edi. 932-yili u islomni qabul qiladi
va ismini musulmoncha Abdulkarim deb o‘zgartiradi. Usmonli muarrixlaridan
Munajjim boshining xabar berishicha, Sotuq islomni qabul qilgan birinchi turkiy
edi. (40 yildan so‘ng u o‘z otasini o‘ldirish uchun fatvo oladi. CHamasi. Otasi
islomni qabul qilishni istamagan. Otasi o‘limidan so‘ng Sotuq Koshg‘arda taxtga
o‘tiradi va “xoqon” unvonini oladi, hukmdor sifatida o‘z huquqlarini ommaga
e’lon qiladi. Sulolaning buyuk xonlaridan biri Bog'raxon edi, Islom
olamida Xorun oti bilan shuxrat topgan edi.U Movarounnahr
taxtini somoniy Nuhdan olib qo'yadi, uning merosxo'ri
buyuk Ilekxon esa, Somoniylar davlatini yo'q qiladi.
10

Qoraxoniylarning poytaxtlari Bolasogun , Taraz , Qoshg arʻ shaharlari
bo lgan, G arbiy Qoraxoniylar davlat poytaxti esa
ʻ ʻ Samarqand shahri bo lgan. ʻ
Qoraxoniylar xoqonligiga kuchayib kelaytogan Xorazmshohlar imperiyasining
sultoni Muhammad Alovuddin yakun yasaydi. Yettisuv, Sharqiy Turkiston
o’lkalarida IX asrning ikkinchi yarmida turli turkiy qavmlar, elatlarning o’zaro
birikuvi natijasida va qo’shiluvi davomida Qoraxoniylar davlati tashkil topdi 3
.
Mazkur davlatga asos urkey siymo Abdulkarim Sotuq Bug’roxon (859-955)
yag’molar qavmiga mansub bo’lgan. Bu davlat hukmdorlari «arslonxon» yoki
«qoraxon» unvonlari bilan ulug’langan. Qoraxon so’zining lug’aviy ma’nosi esa
turkiy qabilalarda «ulug’», «buyuk» degan tushunchalarni anglatgan. Qoraxon
«Tamg’achxon» ham deb yuritilgan. Bu davlatning qudrati yuksalib, u tez orada
katta hududlarni o’z qo’l ostiga kirita boradi. Uning poytaxti Sharqiy
Turkistonning Bolasog’un shahri bo’lgan. Abdulkarim Bug’roxon vafotidan keyin
(955) uning vorislari davrida Markaziy Tyan-Shan va Yettisuv o’lkalari egallanadi.
Movarounnahr hududlarida o’troq so’g’dliklar bilan bir qatorda ko`plab turk
qabilalari ham yashaganlar, ularning ko`pchiligi Shosh va Farg’onada, qisman
Zarafshon va Qashqadaryo vohalarida istiqomat qilar edilar.
VIII — IX asrlarda turkiy xalqlar til jihatdan Farg’ona va Shosh hududlarida
yashagan so’g’dliklarga o`z ta'sirlarini kuchli bir tarzda o’tkazganlar va bu joylarda
turkiylashish jarayoni kuchaygan. Bu hududlardagi turkiylar o’troq xayot
kеchirganlar. Farg’onada turkiy qarluqlar, Shoshda esa turkiy o’g’uzlar ko`prok
bo`lganlar. Arab gеografi ibn Havkalning bergan ma'lumotlariga qaraganda islom
diniga o’tgan mingga yaqin turk oilasi sharqdan Farob, Kеnjida va Shosh
oralig’idagi, ya'ni hozirgi Chim-kеntning janubi-g’arbiy hududlariga kеlib
joylashganlar. Bular turkiy-o’g`uzlar edilar. Shosh hududlarida turkiy-o’g`uzlar
shu darajada ko`p bo`lganki, ularning ta'siri xalq og’zaki ijodida ham o`z aksini
topgan. O`zbеk xalq og’zaki ijodida o’g`uzlar hozirgi o`zbеk xalqining o’tmish
avlod-ajdodlari sifatida talqin etiladi.
O’g`uzlar turkmanlarning ham avlod-ajdodlaridirlar. XII asrning birinchi
yarmida yashagan Sharof az Zamon Tohir Marvaziyning so`zlariga qaraganda
11

o’g`uzlar islom dinini qabul qilganlaridan so`ng Xorazm hududlaridan «kofirlar»ni
pеchеnеglar yashayotgan hududlarga siqib chiqarib bu yerlarni o`zlari egallab
oladilar. Tarixga turk-manlar nomi bilan kirgan bu saljuqiy qabilalar
somoniylarning ruxsati bilan Buxorodan janubdagi hududlarni egallab,
ko’chmanchi-chorvadorlar sifatida xayot kеchirganlar. Shoshni turklashtirishda
o’g`uzlar bilan bir qatorda turgashlarning o’rni katta bo`lgan.
VIII-IX asrlarda turkiy qabilalarning asosiy qismi Еttisuv hududlariga kelib
o’rnashganlar. So’g’dliklar turkiy xalqlar orasiga o`zlarining oliy darajadagi
dеhqonchilik va hunar-mandchilik tеxnikasini tarqatganlar. «Buyuk ipak yo`li»
savdosida ular faollik ko`rsatganlar. So’g’dliklar turkiy xalqlarga va aksincha
turkiy xalqlar so’g’dliklarga o`zaro ta'sir o’tkazganlar, ular bir-birlariga qiz berib,
qiz olganlar, quda-anda bo’lib kеtganlar. So’g’dliklar turk tilida so`zlashga o`ta
boshlab, asta-sеkin o`z ona tillarini unuta boshlaganlar.
Mashhur turkshunos olim Mahmud Qoshg’ariy XI asrda arab tilida «Dеvoni
lug’atit turk», ya'ni «Turkiy so’zlar lug’ati»ni yaratgan. Bu asarda olim qanday
qilib turk Tilining so’g’dliklar tiliga nisbatan ustivor mavqеga ega bo`la borishi va
so’g’dliklar o`z ona tillarini yuqota borganliklari jarayonini ustalik va moxirlik
bilan bayon qiladi. Albatta so’g’dliklar jismonan yo’q bo’lib kеtmadilar, balki ular
turkiylar bilan aralash-quralash bo’lib, qorishib — assimilyasiyalashib kеtdilar. Bu
jarayon ayniqsa X asrda somoniylar davrida juda avj olgan.
X asrda yashagan gеografiya soxasidagi olimlar ham, Mahmud Qoshg’ariy
ham o`sha davrda Еttisuvda va Sirdaryo xavzalarida turklarning shaharlari
bo`lganligi haqida ma'lumotlar beradilar. Maqdisiyning ko`rsatishicha, Isfijob
yaqinidagi Berukеt va Boloj shaharlarida turkman-o’g`uzlar joylashganlar. Lеkin
turkman-o’g’uzlarning asosiy qismi ilgarigidеk Sirdaryoning quyi oqimida
yashaganlar. Faqat, 894 yildan so`ng qipchoqlar o’g`uzlarni Emba daryosidan
shimolroqdagi tumanlardan siqib chiqargach, u xalqning bir qismi xozirgi
Turkmaniston hududlariga o’tgan. Ko’chmanchi o’g`uzlar Turkmanistonning bir
qancha hududlarida, shu jumladan Forobiy tumanlarida yashaganlar. Bu holni
12

Bеlazuriy tohiriylar hokimi Abdulla ibn Tohir (830 — 844) hukmronligi davrida
o`z o’g’li Toxirni o’g`uzlarga qarshi yurishga otlantirdi, dеb isbotlaydi.
Xullas, O’rta Osiyoning Oltoy janubiy yonbag’ridan boshlanadigan sharqiy
qismida, Markaziy Tyanshan etaklarida, Chu, Ili, Norin, Talas daryolari vodiylari
bo’ylab to Pomirgacha bo`lgan hududlarda turk tilida so`zlashuvchi xalqlar
uyushmasi yashagan. Bu turk qabila va urug’lari turlicha nomlar bilan atalsalarda,
shеva jihatidangina bir-birlaridan farqlanadigan yagona bir tilda so`zlashar edilar,
ularniig turmush tarzi, madaniyatlari, urf-odatlari bir xil bo`lgan. Ularning
jismoniy baquvvatligi, tabiatidagi xususiyatlari, mardligi, urushqoqligi va
epchilligi ham bir-biriga o’xshagan. Bu turkiy xalqlar tashqi ko`rinish jihatidan
ham bir-birlariga o’xshaganlar: «Yuzlari yalpoq ko`zlari kichik burni tеkis, siyrak
sochli, tеmir qilichli va qora libosli» kishilar edilar. Bu ulkan xalqlar tarkibiga turk
qabila va urug’larning juda ko`plab guruhlari: qarluqlar, chigillar, yag’molar,
tuhsiylar, uyg’urlar, o’g’uzlar, qipchoqlar kirgan. Bular orasida eng yirigi va
madaniyatlisi qarluqlar bo`lgan.
Qarluqlar 766 yilda turgashlarni tor-mor kеltirib, Ettisuvni egallaganlar.
Qarluqlar to’g’risidagi to’la ma'lumotni, noma'lum muallif tomonidan yozilgan
«Hudud al Olam» kitobidan olish mumkin. Unda xikoya qilinishicha, qarluqlar
yashagan mamlakat barcha turk xalqlar yashagan mamlakatlarga nisbatan eng boy
va go`zal bo`lnb, oqar suvlari ko`p va iqlimi mo’tadil bo`lgan ekan. Bu
mamlakatda qishloqlardan tashqari shaharlar ham bo`lgan. Qarluqlar xo’jalik
ishlarining turi bo’yicha bir-birlaridan farq qilganlar: ba'zilari dеhqonchilik bilan,
boshqa birovlari chorvachilik bilan va uchinchilari ovchilik bilan shug’ullanganlar.
Qarluqlarning Qulon (hozirgi Lugovaya tеmir yo`l bеkati), Marki (Marki bеkati)
va hokazo kabi shaharlari bo`lgan. Qarluqlar shu qadar katta hududlarga egalik
qilganlarki, aytishlaricha, ularning yerlarini garbdan sharqgacha bosib o’tish uchun
30 kun kerak bo`lar ekan. Ular Farg’ona vodiysi, Chu, Ili, va qisman Norin
daryolari vodiylarini to’la egallaganlar. Qoraxoniylar davlatining tashkil topishida
hal qiluvchi ro’lni qarluqlar o’ynadilar va bu davlat qo’shinining asosiy o`zagini
ham ular tashkil qilar edilar.
13

Qarluqlar hukmron bo`lgan hududlarda chigillar (jikil), to’xsilar, argular,
yag’molar, turgashlar, qipchoqlar, yabakular, qaylar, jumullar, o’g`uzlar
yashaganlar. Toroz tumani va Issikko’l atroflarida joylashgan chigillar V.V.
Bartoldning xulosalariga qaraganda qoraxoniylar davlatida katta mavqеga ega
bo`lganlar. Ular madaniy taraqqiyotda qarluqlarga qaraganda orqada bo`lsalarda,
boy, to’q va farovon turmush kеchirganlar, chorvachilik bilan shug’ullanganlar,
quyosh va yulduzlarga topinganlar.
Turk qabilalarining uchinchi yirik guruhi yag’molar edi. Ular Issiqko’lning
janubida, Qashg’ar shaxri tomonlarda, ko`pchilik qismi esa, Sharqiy Turkiston hu-
dudlarida ko’chib yurgan. «Hudud al Olam» muallifi yag’molarni madaniyatda
orqada qolgan qabila edi, dеb yozadi. Ular dеhqonchilik bilan shug’ullanmaganlar,
asosan yovvoyi xayvonlarni ovlash va mo’ynachilikni o`zlariga kasb qilib olganlar.
Shu bois yag’molarning yilqi va qo’y podalari ko`p bo`lgan va boshqa turk
qabilalariga nisbatan nihoyatda jasur va jangovarliklari bilan mashhur bo`lganlar.
Koraxoniylar davlatining tashkil topishida boshqa turk qabilalari:
qipchoqlar, kеnjеklar, yabaqular, qirg’izlar, o’g’uz-turmanlar, qanchlar va
so’g’dlilar ham faol qatnashganlar.
Qoraxoniylar davlati X asrning ikkinchi yarmida tashkil topdi.
«Qoraxoniylar» so`zi qarluqlarning islomni qabul qilgan boshliqlaridan biri —
Satuk Abdulkarim Qoraxon unvonidan kеlib chiqqan. («Qora» so`zi qadimdan
turkiy xalqlarda buyuklik va ulo’g’lik ma'nosida ishlatilgan.) Xon hokimiyati
madaniyatli bo`lsada, qarluqdar yoki chig’illar qabilasidan chiqmadi, balki
madaniy taraqqiyotda orqaroqda bo`lgan yag’molardan chiqqan. Buni Satuk
Abdulkarim Qoraxonning yag’molar urug’idan bo`lganligi ham ochiq-oydin
isbotlaydi. “Majmuayi at tavoriy” («Tarixning qisqartma to’plami») asarining
muallifi «yag’molar podshoni bug’raxon dеydilar» dеb aniq aytgan fikrlari
yuqoridagi xulosalarni to’la tasdiqlaydi. Markazi ikki shahar: Qashqar va
Bolosog’undan iborat bo`lgan yangi davlatning birinchi podshosi «Bo’g’raxon»
unvonini olganligi tavsiflidur. Bu xonning turkcha nomi bizgacha еtib kеlmagan va
biz uni «Bo’g’raxon» unvoni bilan yoki arabcha-turkcha Xorun ibn Satuk nomi
14

bilan bilamiz. Lеkin hujjatlarda faqat Bo’g’raxon dеb kеltirilgan. «Bo’g’ra» so`zi
yarmolar tushunchasi bo’yicha qo’sh o’rkachli tuya ma'nosini anglatadi.
Qoraxoniylar sulolasining asoschisi Satuk Bo’g’raxon islom dinini qabul
qilgach, yangi turk davlatini barpo qilish ishini boshlab berdi. Uning qachon
tug`ilganligi haqida hech qanday ma'lumot yo’q. V. V. Bartold bo’yicha
Bo’g’raxon 955 yilda Bolosog’unda vafot egtan. Manbalarda kеltirilishicha, uning
vorislari davrida qoraxoniylar butun Markaziy Tyanshan va Еttisuvni o`zlariga
tobе qiladilar, so`ngra Movarounnahr hududlariga еtib bo radilar.
Qoraxoniylar 990 yillardan e'tiborai Movarounnahrda o`z hokimiyatlarini
o’rnatish uchun astoydil harakat qilishdilar. 990 yillar ular Farg’onani egallab bu
yerda o’z tangalarini zarb qilganlar. Eng qudratli hukmdorlardan biri bo`lgan
Hasan Xorun Bug’raxon Isfijob (Sayram)ni o`ziga tobе qilib olgach, 992 yilda
Buxoroga hujum boshlaydi. Turk g’ulomlaridan iborat bo`lgan lashkarboshilar
somoniy hukmdorlarga xiyonat qiladilar. Manbalarda shu narsa ma'lumki, g’ayratli
va shuhratparast turk harbiy boshlig’i Abuali Simjuriy Bo’g’raxonning hujumi
oldindan somoniy hukmdori Nuh ibn Mansurdan yashirin ravishda u bilan
muzokara olib bordi. Bo’g’raxon bilan bo`lgan bu muzokarada somoniylar davlati
ikkiga bo`linishi, Movarounnahr Bo’g’raxonga o’tishi, Amudaryoning janubidagi
yerlar esa Abuali Simjuriyga topshirilishi kerak edi. Mulkdor dеhqonlar ham
qoraxoniylar tomoniga o`tadilar.
Bu davrda Buxoro taxtida o’tirgan Nux II ibn Mansur har qancha g’ayratli
va qat'iy hukmdor bo`lsada, hеch kim madadiga ko`z tika olmas edi. Bo’g’raxonga
qarshi yuborilgan turk harbiy boshlig’i Ayach tor-mor qilinib asir olinadi. Noiloj
qolgan Nuh o`zining juda qobiliyatli, ammo ishonchsiz harbiy qo’mondonlaridan
biri Foyiqqa murojaat qilishga majbur bo`ladi. Foyiq katta qo’shin boshida turib
Buxoro ostonalarida, Karmana yaqinida Bo’g’raxonga qarshi jang qiladi va
jo’rttaga еngiladi. Buxoro ximoyasiz qolib jangsiz taslim bo`ladi. Foyiqning
xoinligini shu narsadan ham bilish mumkinki, Bo’g’raxon uni tеz kunda Termiz va
Balxga noib etib tayinlaydi.
15

Bo’g’raxon 992 yilda Buxoroni egallagach, Nuh II ibn Mansur shaxarni
tashlab qochadi. Bo’g’raxon o`z qarorgohi qilib Joyi Muliandagi go`zal saroyni
tanladi. Ammo qoraxoniylar xoni salomatligi tufayli Buxoroda uzoq qola olmadi.
Buxoro taxtiga Nuh II ning o’gli Nasr somoniyni noib etib tayinlab Bo’g’raxon
Samarqand sari otlandi. Nuh II bundan foydalanib Abualidan yordam olib,
Buxoroga qaytib kеladi. Bug’raxon salomatligi borgan sayin og’irlashib
borayotganligi tufayli Samarqandni ham tashlab Qashqar sari yuzlanadi va yo`lda
vafot etadi.
Bo’g’raxonning vafoti go’yo Nux II uchun qulay vaziyatlar vujudga
kеlayotganday tuyular edi. Amalda esa somo niylar inqiroz sari yuz tuban
kеtgandilar. Nux o`zining yaqin kishilaridan xatto bittagina bo`lsada, ishonchli va
qobiliyatli harbiy boshliq topa olmadi. Xuroson bo`lsa vaqtincha birlashgan ikki
dushman- Abuali va Foyiq qo’lida edi. G’azna bilan Hirot viloyatlarida oddiy
g’ulomlikdan tеzda qudratli davlat boshlig’i darajasiga ko`tarilgan Sabuqtakin
Nuxga bo’ysunishni istamas edi. Sabuqtakin 977 yilda Nuxning ruxsatisiz
G’aznaga hokim bo’lib oladi, shu bois ikki o`rtadagi munosabat buziladi. Lеkin
og’ir vaziyat Nuxni undan yordam so’rashga majbur etadi. 996 yilda Qoraxoniylar
Buxoroga qarshi navbatdagi xujumni uyushtirdilar. Qoraxoniylarning yangi xoni
Nasr ibn Ali g’ayrat va qatiylikda Bo’g’raxondan qolishmasdi.
G’azna hokimi Sabuqtakin katta qo’shin bilan Nuxga yordam b er ish uchun
yo`lga chiqdi. Balxga еtganda unga Chag’oniyon, G’o`zg’on va Xuttalon
hokimlarining lashkarlari ham ko’shildilar. Sabuqtakin Kеsh tumani hududida
chodir qurib, Buxoro hokimi Nux II ni ham o`z lashkarlari bilan kеlib ko’shilishini
talab etdi. Albatta bu hol somoniylar hukmdorining nafsoniyatiga qattik tеgdi. Nux
bu taklifni rad etdi va Sabuqtakinning o`zini Buxoroga kеlishini talab qilib
farmoyish berdi. Sabuqtakin bunga javoban Buxoroga o`zining 20 ming kishilik
qo’shinini yubordi. Buxoro Sabuqtakin qo’liga o’tdi. U Nasr bilan muzokaralar
boshladi. Bu muzokaralar natijasida Sirdariyo xavzasining hammasi qoraxoniylar
qo’liga o`tadigan bo`ldi. Etiborli tomoni shundaki, qoraxoniylar tomoniga
batamom o’tgan Foyiqni Nasr ibn Ali Samarqandga o`z noibi qilib tayinladi.
16

Sabuqtakin esa shartnomaga asosan Amudaryo janubidagi yerlarga, eng
avvalo Xurosonga to’la xo’jayin bo’lib oldi. Somoniylarga faqat
Movarounnahrning markaziy qismigina qoldirildi, xolos. Bu shartnomalar Nux ibn
Mansursiz tuzildi. Nux ibn Mansur bunday ko’ngilsiz voqealardan so`ng uzoq
yashamadi va 997 yilda vafot etdi. Taxtga Nuxning o’g’li Mansur ibn Nux (997—
999) o’tirdi. Taxt vorisi o`zgargani bilan axvol yaxshilanmadi. Mansur bilan harbiy
boshliqlar o`rtasidagi xusumat va kеlishmovchiliklar tufayli vaziyat yanada
og’irlashdi va oqibat fitna uyushtirishga borib еtdi. Buxoroda Mansur saroyida
qoraxoniy Nasrning xomiyligi ostida haqiqiy mansabni egallagan Foyiq fitnaning
boshida turdi. 999 yilda turk g’ulomlariga suyangan Foyiq Mansurni qo’lga
tushirdi va ko`zini ko’r qilib uni hokimiyatdan maxrum etdi. Ana shu tariqa
kuchsizlanib qolgan somoniylarga kutilmaganda katta zarba b er ildi. Somoniylar
xaqiqatda qarshilik ko`rsatish uchun kuchga va kurashni boshqaruvchi tadbirkor va
mard bir kishiga ham ega emas edilar. Xalq esa bo`layotgan voqеalarga butunlay
bеfarq qarar edi. Natijada somoniylar sulolasi batamom quladi. Nasr tomonidan
999 yilda Buxoroning egallanishi barcha muammolarga nuqta qo’ydi va
Movarounnahrda hokimiyat masalasi uzil-kеsil xal bo`ldi. Albatta, somoniylar
1005 yilga qadar yana o’z qaddilarini rostlash uchun qarshilik ko`rsatgan bo`ldilar.
Ammo bu qarshilik voqealarning rivojlanib borishiga bir qadar bo`lsada ta'sir
qilmadi. 1005 yildan e'tiboran esa qoraxoniylarga qarshilik umuman to’htadi.
Qorahoniylar qariyb yuz yil davomida mustaqil hukmronlikning nashidasini
surdilar. 1005 yilga qadar davom etgan mustaqil taraqqiyot davrida qoraxoniylar
bеpoyon katta davlatga asos soldilar. Ularning mulklari g’arbda Buxoro va
Sirdaryoning quyi oqimidan, sharqda Еttisuv va Qashqargacha cho`zilib kеtgan
edi. Qoraxoniy xonadonlari o`rtasida 1016 yildayoq boshlanib kеtgan urug`chilik
adovatli urushlar tufayli 1041 yilda xonlik ikkiga bo`linib kеtdi. G’arbiy xonlik
markazi Buxoro bo’lib, uning tarkibiga Movarounnahr va Xo’jakеntgacha bo`lgan
Farg’onaning g’arbiy qismi kirgan. Sharqni xonlik markazi Bolosog’un bo’lib,
uning tarkibiga Talas, Isfijob, Shosh, Farg’onaning sharqiy qismi, Еttisuv va
Qashqar vohalari kirgan. Yer, mol-dunyo va davlat talashish qoraxoniy
17

Tomg’ochxon Ibrohim (1046—1068) hukmronligi davrida ikki turkiy sulola:
qoraxoniylar va saljuqiylar o’rtasida kuchaydi. Dushmanlikka sabab bo`lgan bu
kurash markazida Amudaryoning o’ng va chap qirg’og’i bo’yidagi Termiz va Balx
shaharlari atrofidagi yerlar yotardi. Bu yer larni g’aznaviylarga tashlab kеtishga
majbur bo`lganlaridan so`ng saljuqiylar egalik qilgan edilar.
1068 yilda Tomg’ochxon Ibrohim taxtdan voz kеchgach, Movarounnahrda
hokimiyat Tomg’ochxonning o’g’li Shamsulmulkka o’tishi munosabati bilan
xonning o’g’illari o`rtasida Buxoro va Samarqand taxti uchun kurash avj olib
kеtdi. Bu kurashda Shamsulmulk g’alaba qozondi. Termiz va Balx uchun kurash
saljuqiylar bilan Shamsulmulk davrida yanada kuchaydi. 1072 yilda saljuqiylar
xoni Alp Arslonning o’ldirilishi va saljo’iylarning vaqtincha kuchsizlanganligidan
foydalanib Shamsulmulk Termiz va Balxni ishg’ol qildi. Lеkin tеz orada Alp
Arslonning vorisi Malikshoh bu hududlarni qaytarib oldi. Shundan so`ng ichki va
tashqi siyosatdagi tashabbus saljuqiylar xoni Malikshoh (1072—1092) ga o’tdi.
Xususan, 1080 yilda Shamsulmulk vafot etgach, Movarounnahrning ahvoli yanada
og’irlashdi. Bundan foydalangan Malikshoh 1089 yilda juda katta qo’shin bilan
Amudaryodan o’tdi va Buxoro bilan Samarqandni egalladi. Qoraxoniylar xoni asir
va Isfaxonga jo’natildi. Malikshoh Ahmad bilan o’zaro muzokaralar olib borgach,
uni Samarqand tahtiga qaytishiga rozilik beradi. Ammo Samarqand taxtiga qaytgan
Ahmadni mutaassib ruhoniylar va turk sarkardalari 1095 yilda Kosonga
(Farg’onadagi) yurish paytida yoy ipi bilan bo’g’ib o’ldiradilar.
Saljuqiylar, ayniqsa Sulton Sanjar (1118—1157) hukmronligi davrida
Qoraxoniylarni dеyarli o`zlariga batamom tobе etdilar. Garchi Arslonxon (1102—
1130) o`z hukmronligining birinchi yarmida mustaqil davlat siyosati olib borishga
intilgan, juda ko`plab qurilish ishlari va obodonchiliklarni amalga oshirgan
bo`lsada, mamlakat ichidagi halokatli ziddiyat va qarama-qarshiliklarni oldini
olishga ojizlik qildi. Shu bois Arslonxon davri qaraxoniylar davlatining siyosiy
tushkunlik davri sifatida tarixga kirdi. Bu borada johil ruhoniylar va harbiy
boshliqlar davlatni boshqarish ishlariga aralashib hokimiyatni barbod qildilar.
Arslonxon kasalligi tufayli davlat ishlarini boshqarishda o’g’li Nasrni yarim
18

podsho qilib ko`tardi. Bundan norozi bo`lgan ruxoniylar fitna uyushtirib Nasrni
o’ldirdilar. Arslonxon noilojlikdan Marvdan yordamga Sulton Sanjarni taklif qildi.
Fitnani Arslonxonning ikkinchi o’g’li Ahmad bostirgan va isyonchilarni katl
qilishga hukm qilgan bo`lsada Sulton Sanjar Movarounnahr sari ot qo’ydi. Do’st
qo’shni sifatida yordamga chaqirilgan Sulton Sanjar bosqinchilik bilan
shug’ullandi. U Samarqandni qamal qilib, 1130 yilda uni egalladi. Arslonxon
shahar qamali chog’ida zambarga solib olib chiqildi va Balxga jo’natildi. Ko`p
vaqt o’tmay shu yerda u olamdan o’tdi. Garchi 1130 yildan to 1147 yillarga qadar
ham Samarqandni qaraxoniylar sulolasiga mansub xonlar boshqargan bo`lsalarda,
bu davlat amalda mustaqil emasdi va Sulton Sanjarning izmidan zarracha bo`lsa-da
chiqa olmasdi. 1211 yilda Xorazmshoh Oloviddin Muhammad Qoraxoniylar
xonadonidan bo`lgan so`nggi qo’g’irchoq xon Usmonni o’ldirib, qoraxoniylar
davlatiga so`nggi xal qiluvchi zarbani beradi. Qoraxoniylar urug’i batamom qirib
bitiriladi. O’tror, O`zgan va Buxoro hukmdorlari ag’darilib, qatl etiladi.
Ana shu tariqa qoraxoniylar tarix sahnasidan tushdilar, ammo o’zlaridan
so`ng tarixda ma'lum ma'noda iz qoldirdilar.
19

1.2. Qoraxoniylar davlati iqtisodiy ahvoli
Qoraxoniylar davlatchilik tizimi o zidan oldin o tganʻ ʻ Turk xoqonligi ,
Turkash davlati kabi turkiy davlatlarning davlatchilik tajribasi va an analariga
ʼ
asoslangan. Qoraxoniylar sulolasi davlat boshqaruvida bu tajribalardan unumli
foydalanib, o z navbatida, uni rivojlantirib, yangi taraqqiyot bosqichiga olib
ʻ
chiqqan. Qoraxoniylar davlati dastlab tashkil topgan vaqtda (IX asr o rtasi)
ʻ
ma muriy-boshqaruv tizimi, qabilalarning o zaro ittifoqi negiziga asoslangan edi.
ʼ ʻ
Bunda davlat boshlig i "yabg u" deb nomlangan. O lkadagi barcha qabilalar
ʻ ʻ ʻ
yabg uga bo ysungan, ayni vaqtda yabg u o zi hukmronlik qilayotgan hududdagi
ʻ ʻ ʻ ʻ
barcha qabilalarni tashqi hujumlardan himoya qilgan. Joylarda har bir qabilani o z
ʻ
sardorlari boshqargan. Qabila sardorlari ayni vaqtda, shu qabilani harbiy sarkardasi
bo lib, xoqon noibi hisoblangan. Harbiy hara-katlar vaqtida ular yabg uning
ʻ ʻ
buyrug iga binoan o z harbiy bo linmalari bilan urushda qatnashishgan. Vaqt
ʻ ʻ ʻ
o tishi bilan qoraxoniylarning bu ma muriy boshqaruv usuli rivojlanib,
ʻ ʼ
takomillashib borgan. X asrning o rtalariga kelib, Qoraxoniylar davlati o z
ʻ ʻ
tarkibiga qo shni qabilalarni ham qo shib olib, hududiy jihatdan kengayib, katta
ʻ ʻ
siyosiy kuchga aylangach, ularning davlat boshqaruvida ham ma lum islohotlar
ʼ
yuz berdi. Davlat tepasida odatda "qoraxon" unvoni bilan ulug langan "buyuk xon"
ʻ
o tirgan. Xonlik taxtiga og a-inichilik udumi asosida sulolaning eng yoshi ulug
ʻ ʻ ʻ
kishisi o tirgan. Xonlar "qoraxon" unvoni bilan birga tavg achxon, arslonxon,
ʻ ʻ
bug roxon kabi faxriy unvonlar bilan ham ulug langan. Qoraxoniylar davlat
ʻ ʻ
boshqaruvi yuqoridan quyiga qarab shakllantirilgan bo lib, davlat viloyatlarga
ʻ
bo lib idora qilingan. El-yurt hokimlari eloqxon deb nomlanib, bu unvon egalari
ʻ
"elning oq xoni", ya ni "buyuk xon" qoraxondan nufuz va darajasiga ko ra keyingi
ʼ ʻ
o rinda turuvchi "kichik xon" hisoblangan. Eloqxonlar xoqon noibi bo lishsa-da,
ʻ ʻ
o lkada o z nomlari bilan tanga-chaqalar zarb etib, ichki va tashqi siyosatda
ʻ ʻ
mustaqillikka intilishgan 4
. Eloqxonlar orasida, Movarounnahr eloqxoni katta
obro ga ega bo lib, u, odatda, Samarqandda
ʻ ʻ
20

turgan. Bu davrda viloyatlarni "takin" unvonidagi kishilar boshqargan.
"Takin" atamasi dastlab qadim turkiylarda xoqon vorisi, valiahdiga nisbatan
qo llanilib, keyinchalik harbiy lashkarboshilar unvoni sifatida ham ishlatilgan.ʻ
somoniylar va qoraxoniylar davriga kelib "takin" unvonidagi harbiy
lashkarboshilar ayni vaqtda biron-bir viloyat noibligini ham boshqargan.
Qoraxoniylar davrida takinlarning nufuzi oshgan. Chunki harbiy yurishlar vaqtida
ular davlat hayotida muhim ahamiyatga ega bo lgan. Shaharlar boshqaruvi esa
ʻ
shahar hokimi, rais va muhtasiblar qo lida bo lgan. Ular shaharning ichki hayoti va
ʻ ʻ
ijtimoiyiqtisodiy ravnaqi uchun mas ul hisoblangan. Diniy hayotda islom dini
ʼ
davlat mafkurasi darajasiga ko tarilgan. Davlatning mustahkamligi va g’oyaviy
ʻ
birligi uchun qoraxoniylar ruhoniylar bilan yaqin va do stona munosabatda
ʻ
bo lishga intilishgan. Bu davrda imomlar, saidlar, shayxlar va sadrlarga e tibor
ʻ ʼ
kuchayib, ularning obro si nihoyatda baland bo lgan. Bu esa davlatning siyosiy
ʻ ʻ
hayotida ular ta sirining kuchayishi va vaqf yerlarining kengayishiga olib kelgan.
ʼ
Qoraxoniylar ijtimoiy-siyosiy boshqaruvi tizimiga o’ziga xos ijobiy ta’sir
ko’rsatgan Yusuf Xos Hojibning “Qutadg’u bilig” asarida davlat boshqaruvidagi
shaxslarga xos-mos bo’lgan fazilatlar haqida ma’lumotlar keltirilgan. “Qutadg‘u
bilig” yo‘nalishi va maqsadiga ko‘ra, didaktik asar. O‘z davrining, turli toifa
odamlarning komil, jamiyat sog‘lom va illatlardan xoli bo‘lishi uchun yo‘l-yo‘riq
ko‘rsatgan pandnoma. Har bir toifaga mansub odam – hukmdordan tortib oddiy
fuqarogacha go‘zal xulqli, rostgo‘y bo‘lishi lozim.Yusuf hamma toifaga bir xil
andazada yondashmaydi 5
. Uning turli toifaga qo‘ygan talablari bir-birini
takrorlamaydi. U quyidagi toifalarga tavsif berar ekan, har bir toifaning qiyofasini
ham, ichki olamini ham kitobxon ko‘z o‘ngida gavdalantiradi:
Bek (yoki umuman hukmdor). Bek davlat va hokimiyatning tayanchi, yurt
ravnaqining garovi, adolat rahnamosi, aql-zakovat egasi. Beklik, Yusufning
ta’biricha, ilohiy hodisa bo‘lib, onadan tug‘ilgandayoq beklik uchun tug‘iladilar.
Xudo beklik lavozimini beribgina qolmaydi, balki Xudo birontasini bek qilib
yaratishni istagan ekan, avvalo, unga qobiliyat, yo‘riq, uquv beradi. Ayni paytda:
21

Beklik ishi uchun hammadan avval tagi asl odam bo‘lishi lozim, Mergan,
botir, qattiq, chiniqqan hamda qo‘rqmas yurakli bo‘lishi lozim.
Beklarga faqat mana shunday jismoniy kuch-qudratning o‘zi etarli emas. Bek
davlatni bilim, aql, zakovat bilan boshqaradi. Saxovatpeshalik uning burchi
bo‘lishi lozim. Beklar xalqqa bilim bilan boshchilik qiladi. Ammo, deydi Yusuf ,
bilimli kishining dushmani ko‘p bo‘ladi. Bilimning beklikda ahamiyatini Yusuf
ko‘p marta takrorlaydi. Bek xalqini bilim bilan turib turadi, Bilimi bo‘lmasa ko‘p
ishlarga aqli etmaydi. Buning oqibatida bek yanglishadi, begligi zaiflashadi, uni
davolash lozim bo‘ladi. Bu beklik dardining davosi aql va bilimdir , uni zakovat
bilan davolamoq lozim. Yusuf bekka xos sifat va burchlarni birma-bir sanab
ko‘rsatar ekan, chinakam komil inson qiyofasini kitobxon ko‘z o‘ngida
gavdalantiradi. Yuqoridagi fazilat va burchga qo‘shimcha ravishda, bek
hunarmand ham bo‘lishi lozim. Halol, sof, ko‘ngli va tili to‘g‘ri, fe’l-atvori yaxshi,
xush xulq, ko‘zi to‘q, andishali bekning nomi taraladi, undan ezgu urug‘-avlod
taraladi. Xalqning taqdiri bekning qo‘lida. SHu bois bekning so‘zi bilan ishi bir,
tabiatan muloyim, ochiq chehra bo‘lishi darkor. Yusuf bekning odamlarni o‘z
ortidan ergashtira olish layoqati – uning saxovatpeshaligidandir deb biladi.Yusuf
bek uchun noma’qul beshta illatni sanab, bek ana shu illatlardan tamomila uzoq
bo‘lishi kerak: birinchisi – shoshqaloqlik, ikkinchisi – ochko‘zlik, uchinchisi –
jaholat, to‘rtinchisi – buzuq fe’llik, beshinchisi – yolg‘onchilik. Bekni baxtsizlikka,
xalqning undan yuz o‘girishiga sababchi illatlar ana shulardir. Yusufning
ta’biricha, beklikka loyiq odamning tashqi qiyofasi ham muhimdir 6
. Uning bergan
o‘gitiga ko‘ra, bek bo‘ladigan odamning yuz ko‘rkli, silliq, bo‘yi o‘rtacha bo‘lsin;
ovozasi ketgan bo‘lsa yana ham yaxshi. Ilgari o‘tgan maishatparast
hukmdorlarning taqdiri haqida donishmandlarning aytganlaridan Yusuf kitobxonni
xabardor etib, bekni mayparastlik illatidan ogoh etadi. Ichkilik – bu yov, deydi
Yusuf va buning oqibatlarini, el-yurtga, davlat ishlariga etkazadigan zararini
ko‘rsatib beradi.
Vazir. Yusuf vazir haqida so‘z yuritib, bekka madadkor, beklar yukini
ko‘taradigan, beklikdagi beboshliklarni tartibga soladigan odamdir, deydi.
22

Vazirdan talab etilgan sifatlar ham nihoyatda yuksak. Zehni o‘tkir, bilimi dengiz
singari, ziyrak, tadbirkor, to‘g‘ri, ishonchli, fe’l-atvori a’lo, zakovatli, bilimli
bo‘lishi lozim. Vazir ham, xuddi bek singari, ideal shaxs. Vazir lavozimiga
tanlanadigan odam yana mulohazali, uyat-andishali, ko‘zi to‘q, halol, yuzi ko‘rkli,
tutgan ishlari to‘g‘rilik, hisob-kitobga usta, ilmli, har turli yozuvlardan xabardor
bo‘lishi lozim. Vazirning ichki va tashqi sifatlariga Yusufning bergan bahosi shuni
ko‘rsatadiki, Qoraxoniylar sulolasidagi aka-ukalarning farzandlari o‘rtasidagi taxt
talashuvlar, nizolar, bir-biriga xusumatni bas qilishlari lozimligini bek va vazir
obrazlari orqali ta’kidlaydi. Bek bilan vazirni Yusuf bir-biriga yaqin sifatlarga,
aytish mumkinki, birday sifatlarga ega qilib tasvirlar ekan, Qoraxoniylar
sulolasidagi yakdillikka, hamjihatlikka ishora qilgan bo‘lishi mumkin. Zotan,
vazirning maqsadi ham yomonlarni o‘zidan uzoqlashtirib, bekini rohatga etkazish,
fuqarosini osoyishtalikka erishtirishdir.
Lashkarboshi. Bu lavozimga tayinlanadigan odam - bekning chap qo‘li.
Bekning va elning xotirjamligi shu lashkarboshiga bog‘liq. Tabiiyki, lashkarboshi
chidamli, pishik, ko‘pni ko‘rgan, botir yurakli bo‘lishi lozim. Ziyraklik va
hushyorlik, ochiq qo‘l va botir, mergan va muloyim ko‘ngilli, dasturxoni ochiq –
lashkarboshiga xos sifatlardandir. Lashkarboshining yana bir xislati – ochiq
qo‘lligi, saxiyligidir. U bola-chaqam, xotinim deb mol-dunyo to‘plamasin. O‘ziga
kerakli qurol-aslaha, ot-ulov, kiyim, egar-jabduq bilan kifoyalansa bo‘ldi. Ochiq
qo‘lligi va saxiyligidan uning atrofiga sara odamlar jam bo‘ladi. Bahodirlar uning
atrofiga yig‘iladi, ular lashkarboshining saxiyligidan bahramand bo‘lib, tog‘u
toshlarda yotadi, hatto jonlarini fido qiladi. Or-nomus lashkarboshi uchun hayot-
mamot masalasidir. U kerakli paytda qat’iyat bilan qaror qabul qiladigan, jang
san’atini yaxshi egallagan, abjir, har bir jangchining oilaviy sharoitigacha
xabardor, lozim bo‘lganda yordam qo‘lini cho‘zadigan odam bo‘lishi lozim.
Ulug‘ hojib. Bekning huzuriga kiradigan har qanday toifadagi va
lavozimdagi odamlar Hojib orqali kirgan. Bekning siyosatini, qonun-qoidalarini,
tartiblarini, nizomlarini hojib bajarardi. SHuningdek, qashshoq, tul, etimlar arz
bilan bek huzuriga kelganda, ularni tinglab, talablarini va ehtiyojlarini bekka
23

bexato etkazish ham hojibning vazifasi edi. SHu bois Yusuf bunday lavozimga
birinchi navbatda , ko‘zi to‘q, uyat-andishali, ko‘p bilimlardan xabardor, zehnli,
bo‘lishi lozimligini va tashqi qiyofasi chiroyli, soqolini doim qirib yurgan bo‘lishi,
mard, ovozasi ketgan, andishali, diyonatli bo‘lishi darkor.
Darvozabonlar boshi. Yusufning ta’rifi bo‘yicha, darvozabonlar boshi ham
ideal shaxs obrazi. Inson zotiga xos mehribonlik, tantilik, odamlarning dardiga
malham bo‘lish kabi fazilatlarni o‘zida mujassam etgan odam darvozabonlar
boshlig‘i lavozimligiga munosibligini Yusuf ta’kidlaydi 7
. Ayni paytda Yusuf bu
lavozimdagi odamning xizmat majburiyatlarini ham ko‘rsatib, har doim qo‘l
ostidagi soqchilarning vazifasini nazorat qilib borishiga oid ko‘rsatmalar beradi.
Qo‘l ostidagi odamlarga mehribonlik ko‘rsatishi, tanglikda qolgan soqchilariga
yordam qo‘lini cho‘zishi lozim.
Yalavoch (elchi). Qanday odamni elchi qilib yuborish mumkin?
Odamlarning sarasi, bilimli va zakovatli, har tomonlama etuk, tadbirli, so‘zning
ma’nosini teran uqadigan, sadoqatli, ishonchli, qiliqlari to‘g‘ri odam. Elchilikka
munosib ko‘rilgan odamning ichki dunyosini Yusuf chizar ekan, bu lavozimga
munosib ko‘riladigan odam bahonasida jamiyatning eng yomon, davlatni ichidan
emiradigan illatni qistirib o‘tadi. Illatlar biri ikkinchisini keltirib chiqaradi. Ko‘zi
suq kishi, deydi Yusuf, - irodasiz bo‘ladi. Bu suq odamlar elchilikka noloyiq
bo‘ladi. Bir odam – elchi uchun shuncha bilimu hunarlar nima uchun kerak? Yusuf
garchi elchi bo‘lib boradigan odamning san’at, hunarlarni bilishi bekning nomini
ulug‘lashini ta’kidlaydi. Lekin faqat shugina emas. Elchi o‘z mamlakatining
boshqa bir mamlakatdagi qiyofasi, xalqning, el-yurtning kimligini ko‘rsatadigan
vosita. Elchiga qarab o‘zga mamlakat odamlari shu mamlakat xalqining
ma’naviyati, axloqi, zakovati, xullas, butun borlig‘ini anglaydi, elchiga qarab
xulosa chiqaradi. Yusuf elchilikka munosib odamga talablar qo‘yganda,
o‘tmishdan saboq oldi, umumlashtirdi. Zotan, bu jiddiy lavozim bekninggina emas ,
balki mamlakat va davlatning taqdiriga hal qiluvchi ijobiy yoki salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin.
24

Kotib. Bek sirini qo‘l ostidagi ikki odamga – kotibga va vazirga ochadi.
Bek ichki sirlarini kotibga aytganda, kotib sirlarni saqlay bilishi lozim. U bekning
ishonchi. Agar kotib so‘zni qattiq sir tutmasa, og‘zi o‘ra kabidir, og‘zidan chiqqan
so‘z urug‘ donachalariday har yoqqa sochiladi, uni terib bo‘lmaydi.
Xazinachi. Yusuf xazinachiga talab qo‘yganda, birinchi navbatda, uning
ma’naviy-ruhiy tomoniga e’tibor qaratadi. Xazinachi – ko‘zi to‘q, halol va
haromning farqiga boradigan bo‘lsa, Xudodan qo‘rqsa, ko‘p mol-dunyo ko‘rib
ko‘zi to‘ygan bo‘lsa, shunday odamning xazinachi lavozimiga tayinlasa bo‘ladi.
Yuqorida davlat tizimida asosiy tayanch bo‘lgan turli tabaqalar – bek, vazir,
lashkarboshi, xazinachi kabi bir qator obrazlar orqali Yusuf qoraxoniylar
davlatining axloqiy-ta’limiy va ijtimoiy-siyosiy masalalarni ilgari surgan edi.
25

II. BOB. XI -XII ASRLARDA QORAXONIYLAR DAVLATINING
ICHKI VA TASHQI AHVOLI
2.1. Qoraxoniylarning davlat tuzumi va Bug’roxon hukmronligi
Qoraxoniylar davlatining saltanat darajasidagi rivoji va taraqqiyoti X asrning
ikkinchi yarmiga to g ri keladi. Abdulkarim Sotuq Bug roxon hokimiyatni egallab,ʻ ʻ ʻ
o zini "Qoraxon" deb e lon qiladi. Bug roxondan keyingi barcha xonlar ham ushbu
ʻ ʼ ʻ
unvon bilan ulug langan. 992-yili elikxon
ʻ Bug ra ʻ boshchiligidagi Qoraxoniylar
qo shini
ʻ Movarounnahr hududiga bostirib kiradi. Qoraxoniylar g alabasiga ʻ
Bug raxon
ʻ bilan Xurosonning somoniy hokimi Abuali Simjur o rtasida tuzilgan ʻ
hufyona ittifoq hamda lashkarboshi Foiqning sotqinligi sabab bo lgan. Natijada
ʻ
qoraxoniylar Buxoroni jangsiz ishg ol etadilar, amir Nuh esa Chorjo yga
ʻ ʻ
qochishga majbur bo ladi
ʻ 9
. Ammo Bug raxon kasallanib, o z ʻ ʻ
vatani Koshg arga
ʻ ketayotganda vafot etadi. Qoraxoniylar Buxorodan katta o lja ʻ
bilan qaytadilar. Qoraxoniyalarning yangi yo lboshchisi bo lgan elikxon Nasr
ʻ ʻ
Buxoroga qayta hujum uyushtiradi. 995-996-yillarda Nuh II Sabuh Tegin madadi
bilan qoraxoniylar hujumini daf etadi. 999-yili qoraxoniylar yana Buxoroni ishg ol
ʻ
etib, amir Abdul Malik II va podshoh oilasini asirga oladilar. Bu hol
Movarounnahrda hokimiyat qoraxoniylar foydasiga uzil-kesil hal bo lishiga olib
ʻ
keladi. Qoraxoniylar davlati Koshg ardan Amudaryogacha cho zilgan Sharqiy
ʻ ʻ
Turkiston, Yettisuv, Shosh, Farg ona va qadimgi So g d yerlarini o z ichiga olgan.
ʻ ʻ ʻ ʻ
1005-yilgacha somoniylarning so nggi vakili al-Muntasir qoraxoniylar bilan
ʻ
muvaffaqiyatli kurashgan, biroq raqibning ko psonli qo shini pirovard g alabani
ʻ ʻ ʻ
ta minlagan.
ʼ Bog dod ʻ halifi fatvosi bilan elikxon Nasr ibn Ali Movarounnahrda
o z hukmronligini o rnatdi. Movarounnahrni zabt etgach qoraxoniylar dehqonlar
ʻ ʻ
tabaqasini yakson etdilar va ularning yerlari va suvlarini davlat tasarrufiga
topshirganlar. Elikxon Nasr 1012-yili vafot etgach, uning davlatiga ukasi Ali Tegin
vorislik qiladi. Qoraxoniylar Amudaryo vodiysi yerlari uchun g aznaviylar
ʻ
davlatiga qarshi muntazam urushlar olib borishadi, XI asr oxirida esa saljuqlarning
kuchaygan davlatiga tobe bo lib qolishadi. Elikxon poytaxti dastlab O’zganda
ʻ
joylashgan, so ngra Samarqandga ko chirilgan.
ʻ ʻ Buxoro ham Samarqandga tobe
26

bo lgan. Qoraxoniylar Samarqandda, Buxoroda, Binkentda ko plab binokorlikʻ ʻ
ishlarini amalga oshirishgan, saroylar, masjidlar va madrasalar bunyod etishgan,
musulmon dini nufuzini saqlash va mustahkamlashga hissa qo shishgan. Mazkur
ʻ
davlat chegarasida islom dini keng yoyilgan. Qoraxoniylar o z davlat chegarasini
ʻ
somoniylar sulolasiga tegishli hududlar hisobiga kengaytirish siyosatini olib
borishgan. Somoniylar hokimiyati bu vaqtga kelib, chuqur siyosiy, ijtimoiy-
iqtisodiy inqirozga yuz tutib zaiflashib qolgan edi. Ana shunday vaziyatda
qoraxoniylar somoniylar poytaxti Buxoroni deyarli qarshiliksiz ishg ol etishadi.
ʻ
Biroq, Hasan Bug roxon betobligi tufayli Buxoroda uzoq turmay, Qashqarga
ʻ
qaytishda yo lda vafot etadi. 996-yil qoraxoniylar yana Movarounnahr sari yurish
ʻ
boshlaydi. G aznaviylar bilan olib borilgan muzokaralar natijasida o rtada
ʻ ʻ
shartnoma tuzilib, unga ko ra, Sirdaryo havzasi qoraxoniylar qo liga o tadi.
ʻ ʻ ʻ
Amudaryoning janubidagi yerlarda va Xuroson hududida Sabukteginsh
hukmronligi o rnatiladi. Somoniylar ixtiyorida esa Movarounnahrning markaziy
ʻ
qis-migina qoladi. Somoniylar hokimiyati tugatilgach, 10-asr oxirlariga kelib,
Qoraxoniylar davlati Amudaryoning yuqori va o rta oqimlaridan to Yettisuv,
ʻ
sharqda esa Torim daryosigacha bo lgan katta hududga egalik qiladi. Amudaryo
ʻ
Qoraxoniylar va G aznaviylar davlati o rtasida chegara bo lib qoladi. Lekin ushbu
ʻ ʻ ʻ
2 turkiy davlat o rtasida ham Xuroson hududi uchun o zaro urushlar bo lib o tadi.
ʻ ʻ ʻ ʻ
1006 va 1008 yillarda qoraxoniylar Xurosonga qo shin tortib, Balx, Tus va
ʻ
Nishopur shahrini zabt etadi 10
. Lekin Sulton Mahmud G aznaviy
ʻ qoraxoniylarga
zarba berib, Xurosonni o z qo lida saqlab qoladi. G aznaviylar keyinchalik dastlab
ʻ ʻ ʻ
o zlari yer berib, homiylik qilgan saljuqiylar bilan ziddiyatga kirishib, o rtada katta
ʻ ʻ
harbiy to qnashuvlar yuz beradi. 1040 yilda esa Dandanakon jangiaa g aznaviylar
ʻ ʻ
saljuqiylar tomonidan qaqshat-qich zarbaga uchrab o zlarini qaytib o nglay
ʻ ʻ
olmaydi. G aznaviylar davlatini bu inqirozidan, qoraxoniylarning mahalliy
ʻ
hukmdori Ibrohim Bo ritegin
ʻ foydalanib qoladi. U dastlab Xuttalon, Vaxsh va
Chag oniyonni g aznaviylardan tortib oladi. Keyinchalik butun Movarounnahrni
ʻ ʻ
va Farg onani o ziga bo ysundirib mustaqil siyosat olib boradi.
ʻ ʻ ʻ
Oqibatda Qoraxoniylar davlati 1040-yilga kelib 2 mustaqil davlatga:
27

 XI asr o’rtalariga kelib Qoraxoniylar hokimiyati 2 ga bo’linib ketdi:
 Markazi Samarqand bo’lgan, Movarounnahrning katta hududlarini
o’zida jam etgan G’arbiy xonlik.
 Markaziy bolasog’un bo’lgan Talas, Isfijob, Shosh (Toshkent),
Sharqiy Farg’ona, Ettisuv va Qoshg’ar erlarini tarkibiga olgan Sharqiy xonlik
Yagona Qoraxoniylar davlati bu tarzda ikkiga bo linishi va ular o rtasidaʻ ʻ
sulolaviy kurashlarning davom etishi, yerdan foydalanishga iqto tartibotining keng
yoyilishi va mahalliy hokimlarning kuchayishi markaziy hokimiyatni zaiflashtirib
qo yadi. Natijada Qoraxoniylar davlati 1130-yil saljuqiylar hukmdori
ʻ Sulton
Sanjarga tobe bo lib qoladi.XII asrning 30-yillari oxirida Qoraxoniylar davlati
ʻ
sharqdan kelgan yangi istilochilar — ko chmanchi qoraxitoylar hujumiga duchor
ʻ
bo lib, parchalanib ketdi. Lekin Qoraxoniylar davlati, garchi tarqoq holda bo lsa-
ʻ ʻ
da, XIII asr boshiga qadar mavjud bo lgan. 1212-yilda qoraxoniylarning so nggi
ʻ ʻ
vakili Usmon ibn Ibrohimning Alouddin Muhammad Xorazmshoh tomonidan qatl
etilishi qoraxoniylarni sulola sifatida rasman barham topishiga olib keldi.
Qoraxoniylar davlati vujudga kelgan dastlabki vaqtda, uning etnik asosi va
aholisining tarkibini Yettisuv, Isfijob , Shosh , Sharqiy Turkistonning g arbiy
ʻ
qismi, Farg onaning
ʻ shimoliy-sharqiy hududlarida yashovchi turkiylar, qarluq,
chigil, xalach, to xsi va arg un kabi ko plab turkiy qabilalar tashkil etgan.
ʻ ʻ ʻ
Qoraxoniylar keyinchalik Movarounnahr uzra o z hukmronligini o rnatgach,
ʻ ʻ
o lkalarda qadimdan yashab kelayotgan o troq va ko chmanchi aholini, mazkur
ʻ ʻ ʻ
yagona davlatning umumiy chegaralarida o zaro bir-biriga yaqinlashish va
ʻ
aralashib borish jarayoni tezlashdi. Tub yerli aholi ta sirida yarim ko chmanchi va
ʼ ʻ
yarim o troqlikda yashab kelgan etnik guruhlar o troqlashib dehqonchilik,
ʻ ʻ
hunarmandchilik va savdo-sotiq bilan shug ullanadilar
ʻ 12
. Bu ob yektiv voqea- ʼ
hodisalar natijasida o zbek xalqining etnik, hududiy va madaniy jihatdan
ʻ
belgilarida umumiylik hosil bo lib, bu davrda o zbek xalqining xalq sifatida
ʻ ʻ
shakllanish jarayonining yakuniy bosqichi yuz berdi.
28

2.2. Qoraxoniylar davlati madaniyati
Qoraxoniylarning Movarounnahrdagi hukmronligi murakkab ijtimoiy-
siyosiy vaziyatda, turli sulolaviy urushlar, ziddiyatli jarayonlar girdobida kechgan.
Ayniqsa xonlikning muhim hayotiy markazlari hisoblangan Samarqand, Buxoro,
Balx va Termiz kabi joylarni qo’lga kiritish uchun saljuqiylar, qoraxitoylar bilan
ko’p bor urush harakatlari olib borilgan. Xususan, saljuqiylarning so’nggi podshohi
Sulton Sanjar (1118-1157) Qoraxoniylarning Movarounnahrdagi hukmdori
Arslonxon (1102-1130)ning zaiflashib qolganligidan va mahalliy ruhoniylar
fitnasidan foydalanib, Samarqand va uning atroflarini bosib oladi. Shundan so’ng
Qoraxoniylar sulolasiga mansub mahalliy xonlar amalda Sulton Sanjarga tobe
bo’lib qoladilar. Biroq ko’p o’tmay bu hududlar yangidan sharqdan bostirib kelgan
Qoraxitoylar ta’siriga tushib qoladi.Faqat 1211-yilga kelib, ya’ni Xorazmshoh
Alouddin Muhammad (1200-1220) davrida Qoraxoniylarning Movarounnahrdagi
rasmiy boshqaruvi butunlay barham topadi. Qoraxoniylar davrida
Movarounnahrning ijtimoiy-iqtisodiy hayotida bir qator muhim o’zgarishlar yuz
beradi. Birinchidan, Qoraxoniylar o’lkani zabt etgach, bu yerda ko’p asrlardan
buyon hukm surib kelgan yerga egalik qilishning muhim shakli – dehqon
mulkchiligini tugatib, bu mulklarni davlat tasarrufiga oladilar. Bu mulklar o’z
navbatida qoraxoniylarga tobe bo’lgan sodiq amaldorlar, harbiy lashkarboshilar,
davlat xizmatchilari yoki ularga yon bosgan yuqori ruhoniylar, din peshvolariga
mulk qilib beriladi 13
. “Dehqon” tushunchasi shundan boshlab amalda yerni
ishlovchi, unda mehnat qilib kun kechiruvchi ijtimoiy toifa maqomiga ko’chdi.
Ikkinchidan, Qoraxoniylar davriga kelib yer-mulkka egalik qilishning “iqto’” va
iqtodorlik munosabatlari yanada chuqur ildiz otadi. Iqtodorlar o’z tasarrufidagi
hududlarda yashovchi aholidan olinadigan soliqlar evaziga katta daromadlar
olganlar. Uchinchidan, O’rta Osiyo hududlarining Qoraxoniylar davlati tarkibiga
o’tishi yerli aholi etnik tarkibida ham muhim o’zgarishlarni vujudga keltiradi.
Qoraxoniylar hokimiyatining bu hududga yoyilishi ayni zamonda sharqiy
hududlardan turkiy qavmlar, elatlarning bu yerlarga kelib, o’rnashib,
o’troqlashuviga sezilarli ta’sir ko’rsatadi. Bu esa, shubhasiz, o’zbek xalqining etnik
29

shakllanish jarayoniga ta’sir etadi. Ayni chog’da turkiy tilning iste’mol doirasi
to’xtovsiz kengayib bordi. Shu bilan birga bu tilning mahalliy xalq, elatlarning
adabiy tili sifatidagi mavqei va maqomi ham tarkib topib bordi. Go’zal va nafis
qadimgi turkiy, ya’ni eski o’zbek adabiyotining yuksak badiiy namunalari
hisoblangan Mahmud Qoshg’ariy, Yusuf Xos Hojib va Ahmad Yugnakiylarning
betakror ijodiyoti bunga yorqin dalil bo’la oladi. Qoraxoniylardavrida turli
o lkalarning birlashishi fan va madaniyat rivojiga ham imkon berdi. Bu davrdaʻ
Buxoro, Samarqand, Bolasog un, Qashqar, O zgan kabi shaharlar ham ma muriy,
ʻ ʻ ʼ
ham madaniy markaz sifatida ahamiyati oshib, yanada kengayib, rivojlanib borgan.
Qoraxoniylar fan va madaniyatning o lka hayotidagi muhim o rnini anglab unga
ʻ ʻ
homiylik qilishgan. Buyuk ipak yo li asosidagi hududlararo savdo-sotiq yanada
ʻ
ravnaq topdi. Mahmud Qoshgariy Turkiy xalqlarning arab
tilidagi ilk ensiklopediyasi — „Devonu lug otit turk“
ʻ (1072-74) yaratdi
va turkshunoslik ilmining asoschisi bo ldi. „Devonu lug otit turk“da turkiy
ʻ ʻ
xalqlarning tillari, og zaki ijodi, tarixi, yashash joylari va turmushi aks etgan
ʻ
bo lib, asar turkiy xalqlar tarixi bo yicha muhim manba hisoblanadi. Qoraxoniylar
ʻ ʻ
davrida etishib chiqqan mashhur shoir va mutaffakir Xoja Ahmad Yasaviy
(taxminan XI asrning 2-yarmi — 1166) edi. U tasavvufning mashhur
namoyandalaridan biri, turkiy xalqlarning buyk shoiri. Otasi Shayx Ibrohim
javonmardlik tariqatiga mansub nufuzli zotlardan bo lgan. Yassaviy
ʻ chig atoy ʻ
tilida ijod qilgan 14
. Qoraxoniylar davrida (XI-XII asrlar) Movarounnahr va
Xorazmda hozirgi o zbeklarga xos turkiy etnos qaror topdi va mazkur davrda
ʻ
o zbek xalqiga xos elatni belgilovchi hudud, til, madaniyat, tarixiy qismatining
ʻ
umumiyligi, etnik o zlikni anglash, etnosning uyushqoqligi ma lum bir davlat
ʻ ʼ
doirasida bo lishi, din umumiyligi va bir qancha shu kabi boshqa etnik alomatlar
ʻ
shakllangan. Bu davrda o zbeklarning umum elat tili qaror topdi. Umuman
ʻ
olganda, XI-XII asrda o zbeklar xalq sifatida shakllangan. Shu davrda bunyod
ʻ
etilib, hozirgacha saqlangan Raboti Malik, Masjidi kalon, Minorai kalon, Vobkent
minorasi, Jarqo rg on minorasi, Mag oki attori masjidi hamda ko plab saroy,
ʻ ʻ ʻ ʻ
masjid, madrasa, minora, xonaqoh, maqbara, tim va karvonsaroy kabi inshootlar
30

qoraxoniylar davrida hashamatli binolar qurish san -ati yuksak darajada taraqqiyʼ
etganligini ko rsatadi.
ʻ Ibrohim Tamgachxon (1040-1068) birinchi
marta Samarqandda davlat mablag'lari hisobiga madrasa qurdirdi va mintaqada
madaniyatning rivojlanishini qo'llab-quvvatladi. Uning qo'l ostida Samarqandda
jamoat shifoxonasi va madrasasi tashkil etilib, u erda tibbiyot bo'yicha o'qitish ham
olib borilgan. 1066-yilda uning buyrug i bilan Qusam ibn Abbos maqbarasiga
ʻ
yaqin joyda Madrasa qurilgan, shuningdek, Samarqandda qasr ham qurdirganligi
ma lum. Raboti Malik saroy majmuasi 1068-1080
ʼ
yillarda Samarqandda hukmronlik qilgan Qoraxoniy Shams al-mulk buyrug'i bilan
barpo etilgan. XIII asrdan boshlab, mo g ullar O rta Osiyoni bosib olganlaridan
ʻ ʻ ʻ
so ng, XVIII asrning boshlariga qadar Raboti Malik savdo karvonlarini to xtatish
ʻ ʻ
uchun karvonsaroy bo lib xizmat qilgan. Raboti Malik - Markaziy Osiyo
ʻ
monumental me morchiligining eng qadimiy yodgorliklaridan biri va jahon
ʻ
ahamiyatiga ega me moriy yodgorlik. Qoraxoniylar davrining Samarqanddagi eng
ʻ
ko'zga ko ringan yodgorligi - XII asrda qal ada qurilgan Ibrohim ibn Husayn
ʻ ʼ
(1178-1202) saroyi. Qazish paytida monumental rangtasvirning parchalari topildi.
Sharqiy devorda sariq kaftan kiygan va kamon ushlagan turkiy jangchi
tasvirlangan. Bu erda otlar, ovchi itlar, qushlar va davrga o'xshash ayollar ham
tasvirlangan. Qoraxoniylar davridan Buxorodagi qadimiy yodgorliklar: Kalon
minorasi, Mag’oki-Attori va Namozgox masjidlari saqlanib qolgan. 1119-
yilda Shams al-mulk masjidining yangi binosini tikladilar, u bugungi kungacha
tiklangan shaklda saqlanib kelmoqda. Arslonxon (1102-1130) hukmronligi ostida
bo lgan Qoraxoniylar davrida Buxoro me morchiligining durdonalaridan biri -
ʻ ʻ
Kalon minorasi (1127-1129) qurilgan. "Ichki shahar"ning janubi-g arbiy qismida u
ʻ
turar-joy maydonini sotib olib, bu erda juma kuni masjidni tikladi (1121-yilda
qurib bitkazilgan), hozirda Kalyan masjidi deb nomlanmoqda.
Qoraxoniylar hukumronligi davrida Mavorounnahrda bir qator ijtimoiy –
siyosiy va iqtisodiy o’zgarishlar amalga oshirildi. Bu o’zgarishlar va tadbirlar
siyosiy va iqtisodiy hayotning hamma sohalarini o’z ichiga qamrab olgan edi. Ular
nimalardan iborat ?
31

Birinchidan , samoniylar hukumronligi davrida vujudga keltirilgan
markazlashtirilgan davlat boshqaruvi tugatildi. Qoraxoniylar markazlashtirilgan
davlat boshqaruvi o’rniga mamlakatni udel tizimi asosida boshqarishga o’tdilar.
Qashqardan tortib Amudaryogacha bo’lgan hamma erlar Qoraxoniylar
xonadoning shahsiy mulki hisoblanib, uning tepasiga ulug’ hon turdi. U ko’pincha
Qashg’arda, onda- sonda Bolosog’unda bo’lgan. Qoraxoniylar hanadoning
boshlig’i xuddi Erondagi singari “xonlar xoni” (shahanshoh), “Sultonlar sultoni”
nomi bilan yuritilgan. Manbalarda Qoraxoniylar honadoning boshlig’i – xonlar
xoni “tamg’achxon” yoki “tobg’achxon” deb nomlangan. Turklar Xitoy
imperatorini ham shu nom bilan ataganlar. Xonlar honi idora qilayotgan
qorahoniylar davlati bir necha bo’laklarga qismlarga – udellarga bo’lingan. Bu
udellarning tepasida Qoraxoniylar honadoning avlodlari vakillaridan iloqhon
unvonini olgan a`zolari turardi.
Qoraxoniylar va saljuqiylar tarihining bilimdoni, XIII asr boshlarida yashagan arab
tarihchisi Ibn Al Asir 1043-1044 yillarga aloqador qimmqtli misollarni keltiradi.
Bu davrda Qoraxoniylar davlatini boshqargan Tamg’achhon Sharaffuddavla
o’ziga qarashli viloyatlarni hammasini aka- ukalari, o’g’illari va qarindosh-
urug’lariga bo’lib bergan. Jumladan ukasi Arslontakinga ko’pchilik turk
shaharlarini, ikkinchi ukasi Bo’g’rahonga Torozni, Isfijobni amakisi To’g’anhonga
Farg’onaning hammasini bergan. O’ziga esa faqat Qashg’ar bilan Bolosog’unni
qoldirgan holos.
Markaziy honlar honi bilan iloqhonlar o’rtasida aloqa mustahkam
bo’lmagan. Iloqhonlar bir- birlari bilan doimo dushmanlik kayfiyatida yashaganlar
va har biri o’zicha mustaqil bo’lishga intildi Samoniylar inqirozga
qadar qorahoniylar davlatining markazi Bolosog’un bo’lgan XI asrda esa
tamg’achhonlar ko’pincha Qashqarda turganlar. O’zgan (hozirgi Qirg’ziston
hududida) shahri ham bir vaqtlar qorahoniylar davlatining markazi vazifasini
bajargan.
Tamg’achxonlar mis tanga pullar zarb qilganlar.
32

Udel honliklar orasida Movarounnahr ahamiyati katta edi. Movarounnahr
iloqhoni Samarqandda yashagan.
Ikkinchidan, yozma manbalarda udellarni- iloqhonlarno boshqarish tartiblari
tasvirlangan. Idora ishlarini tashkil etishda Qoraxoniylar iloqhonlarga samoniylar
hukumronligi davridagi fuqaro amaldorlari bo’lib ishlagan shahslar yordam
berganlar. Qoraxoniylar ularni taqib qilmadilar. Samoniylar davrida idora etish
tartib- qoidalarining ko’pchiligi Qoraxoniylar davrida ham saqlanib qolindi.
Iloqhonlar qoshida vazirlar, sohibberdilar, mustafiylar bo’lgan. Shaharlarda
hokimlar, raislar, muhtasiblar samoniylar davridagidek tartibda edi. Qoraxoniylar
ruhoniylar bilan tezda umumiy til topdilar. Imomlar, saaidlar, shayhlar, sadrlar bu
davrda har qachongiga qaraganda ham katta obro’- e’tibororga ega bo’ldilar.
Uchinchidan, Qoraxoniylar hukumronligi davrida o’troq dehqon aholisi
o’rtasida yer egaligi munosabatlarning rivojlanish jarayoni ancha tez sur`atlar bilan
borganligi sinfiy tabaqalanish kuchayganligi ko’zga tashlabnadi.
Aholini to’rta toifasi : boylar, o’rta hollar, chig’aylar
(kambag’allar),shuningdek mulksizlar- qora avom (budun) aniq belgilar kasb etadi.
Chorikorlar sifatida feodallar erlarida ishlagan yersiz va kam yerli dehqonlar
“akkarlar” o’troq dehqonlar ommasini taskil etardi. Akkar yerni ijaraga olganda
hosilning bir qismini davlatga, boshqa qismini yer egasiga berishi, qolganini o`zi
olishi kerak edi.
Qoraxoniylar davrida aholi dеhqonchilik hunarmandchilik chorvachilik
ovchilik va savdo-sotiq bilan shug’ullangan. Ko’chmanchi chorvadorlar oilasidan
chiqqan qaraxoniylar xonadoni a'zolari bilan mahalliy o’troq xalq orasidagi
munosabatlar juda e'tiborlidir. Bu borada Yusuf Xos Hojib Bolosog’unining 1069
yilda yozgan «Qudatg’u bilig» («Qutga, ya'ni baxt-saodatga erishtiruvchi bilim»)
asari bizga juda ko`p muammolarni еchib beradi. Yusuf Xos Hojib Bolosog’un va
Qashg’arda bo`ladi, xon saroylarida yashab, saroy muhiti bilan tanishadi.
Tomg’och xonlardan biriga bag’ishlangan bu asarda u ijtimoiy xayotning o’troqlik
va ko’chmanchilik tartibiga baho bеrishda hеch ikkilanmasdan ijobiy fikr yuritadi.
Yusuf Xos Hojib fikricha fеodal jamiyatning asosiy kuchlari bo`lgan dеhqonlar,
33

hunarmand kosiblar, olimu donolar va savdogarlar ko’chmanchi chorvadorlarga
nisbatan jamiyat uchun foydaliroqdir. Shu munosabat bilan u o`zining di daktik
asarida Tomg’ochxonga murojaat qilib, ularga qanday munosabatda bo`lish
kerakligini bildiradi.
Qoraxoniylar davlatida butun siyosiy tizim g’oyat ulkan yer fondi hisobidan
yashagan. Bu er fondi bir nеcha turlarga bo`lingan: 1. Sultan erlarch. Bu yerlar
davlat xazinasiga tushadigan asosiy soliq tushumlari va iqta taqsimoti fondining
manbai hisoblangan. Qoraxoniylar davrida iqtani meros qilib o’tkazish tеz-tеz
uchrab turgan. 2. Vaqf yerlari, qoraxoniylar hukmronligi davrida islom dinining
o’rni va ahamiyati oshdi, u davlat dini darajasiga ko`tarildi. Xatto olib boriladigan
urushlar g’azovot shiori ostida uyushtirilgan. Ruhoniylar o`zlarining davlat
oldidagi bu xizmatlari evaziga katta-katta yerlar va mulklar olar edilar. Bunday
turli xildagi qo`zg’aluvchi va ko`zg’almas mulkni masjit va madrasalarga vasiyat
qilib qoldirish tartibi kеng tarqalgan. Bu vaqf yerlari dеb atalardi.
Qoraxoniylar va saljuqiylar istilosi tufayli Movarounnahr va Eronga juda
ko`plab ko’chmanchi turk qabilalari kеlib joylashdilar. Ularning ko`pchiligi
o’troqlasha boshladilar va o’troq mеhnatga ko’chdilar. Ammo qoraxoniylarning
qo’shin boshliqlari o’troq turmush sharoitiga o’tishni o`zlari uchun zarur dеb
topmadilar. Chunki, ularning juda ko`p poda mollari va yaylovlari bor edi. Ular
iloq xonlarga zarur bo`lgan hollardagina shaharga tushar va hizmatni ado
etardilar.
Qoraxoniy hukmdorlar aholidan olinadigan iqta to’lovini olish uchun doimiy
suratda shaharda-qo’rg’onda bo`lishlari shart emas edi. Ko’chmanchi- iqtador o`z
ko’chmanchilik hayotini bеmalol tinchgina davom ettirishi va o`ziga qarashli
qishloq yoki qishloqlardan kеladigan foydalarni yilning ma'lum bir muddatida o`z
vaqtida olib turishi mumkin edi. Bunday to’lovlar bug’doy, paxta, uzum, qurug’,
mеva, mata, pul shaklida bo`lardi. Ammo bundan XI asrda turklar hukmronligidan
so`ng yirik shaxsiy yer egaligi tugatildi, dеb o’ylamaslik lozim. Iqta faqat yer
egalaridan daromad olishning asosiy shakli edi, xolos. Iqtani faqat turk harbiy
34

boshliqlariga b er ilgan, dеb o’ylash ham xatodir. Iqtador bo`lish har bir yirik
zodagon yoki hokim tomonidan amalga oshirilishi mumkin edi.
Iqta o`zgarmas, qotib qolgan shakl bo`lmagan. Fеodal yer egaligining
boshqa shakllari evolyusion o`zgarishni o`z boshlaridan kеchirganliklari singari,
iqta ham xuddi shunday evolyusion o`zgarishni o`z boshidan kеchirdi. Jumladan
iqta kеyinchalik vaqtinchalik in'omdan, muddatsiz in'omga, muddatsiz in'omdan
merosga aylana bordi.
Shunday qilib, somoniylar, undan so`ng esa qorahoniylar hukmronligi davri
da fеodal yer mulkchiligining eski shakli qoldiqlari bilan bir qatorda fеodal yer
egaligining yangi shakllari ham paydo bo`ldi va tеz rivojlandi. bu yangi shakl xi
asrda jamiyatda hukmron mavqеga ega bo`ldil.
35

XULOSA
Ettisuv, Sharqiy Turkiston o’lkalarida IX asr ikkinchi yarmida turli turkey
qavmlar, elatlarning o’zaro birikuvi natijasida va qo’shiluvi davomida
Qoraxoniylar davlati tashkil topdi. Mazkur davlatga asos solgan siymo Abdulkarim
Sotuq Bug’roxon (859-955) yag’molar qavmiga mansub bo’lgan. Bu davlat
hukmdorlari «arslonxon» yoki «qoraxon» unvonlari Qoraxon so’zining lug’aviy
ma’nosi esa turkiy qabilalarda «ulug’», «buyuk» degan tushunchalarni anglatgan.
Qoraxon «Tamg’achxon» ham deb yuritilgan. Bu davlatning qudrati yuksalib, u tez
orada katta hududlarni o’z qo’l ostiga kirita boradi. Uning poytaxti Sharqiy
Turkistonning Bolasog’un shahri bo’lgan.
Qoraxoniylar davrida Movarounnahrning ijtimoiy-iqtisodiy hayotida bir
qator muhim o’zgarishlar yuz beradi. Birinchidan, Qoraxoniylar o’lkani zabt
etgach, bu erda ko’p asrlardan buyon hukm surib kelgan erga egalik qilishning
muhim shakli – dehqon mulkchiligini tugatib, bu mulklarni davlat tasarrufiga
oladilar. Bu mulklar o’z navbatida qoraxoniylarga tobe bo’lgan sodiq amaldorlar,
harbiy lashkarboshilar, davlat xizmatchilari yoki ularga yon bosgan yuqori
ruhoniylar, din peshvolariga mulk qilib beriladi. “Dehqon” tushunchasi shundan
boshlab amalda erni ishlovchi, unda mehnat qilib kun kechiruvchi ijtimoiy toifa
maqomiga ko’chdi. Ikkinchidan, Qoraxoniylar davriga kelib er-mulkka egalik
qilishning “iqto’” va iqtodorlik munosabatlari yanada chuqur ildiz otadi. Iqtodorlar
o’z tasarrufidagi hududlarda yashovchi aholidan olinadigan soliqlar evaziga katta
daromadlar olganlar. Uchinchidan, O’rta Osiyo hududlarining Qoraxoniylar davlati
tarkibiga o’tishi erli aholi etnik tarkibida ham muhim o’zgarishlarni vujudga
keltiradi. Qoraxoniylar hokimiyatining bu hududga yoyilishi ayni zamonda sharqiy
hududlardan turkiy qavmlar, elatlarning bu erlarga kelib, o’rnashib,
o’troqlashuviga sezilarli ta’sir ko’rsatadi. Bu esa, shubhasiz, o’zbek xalqining etnik
shakllanish jarayoniga ta’sir etadi. Ayni chog’da turkiy tilning iste’mol doirasi
to’xtovsiz kengayib bordi. Shu bilan birga bu tilning mahalliy xalq, elatlarning
adabiy tili sifatidagi mavqei va maqomi ham tarkib topib bordi.
36

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI
Raxbariy adabiyotlar
1. Mirziyoyev Sh.M. “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini
ta’minlash-yurt taraqqiyoti va xalq farovonligi garovi ” mavzusidagi O’zbekiston
Respublikasi Konstitutiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga bag’ishlangan
tantanali marosimdagi ma’ruzasi. - T.: “O’zbekiston” , 2016.-48.
2. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va
shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. -
T.: “O’zbekiston” , 2016.-102 b.
3. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob
halqimiz bilan birga quramiz. - T.: “O’zbekiston” , 2016.- 488 b.
4. Karimov I.A. O’zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat,
mafkura. 1-j.. T.: O’zekiston, 1996.
5. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. 2-j. T.:
O’zbekiston, 1996.
6. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. 3-j. T.:
O’zbekiston, 1996.
Asosiy adabiyotlar
7. Abdunabiyev A.G. Vklad v mirovuyu sivilizatsiyu. T.: O’zbekiston,
1998.
8. Abu Tohirxo’ja: Samariya; Narshahiy: Buxoro tarixi; Bayoniy: Shajarai
Xorazmshohiy; Ibrat: Farg’ona tarixi. T.: Meros, 1991.
9. Abulg’oziy. Shajarai Turk. T.: Cho’lpon, 1992.
10. Abulqosim Firdavsiy. Shohnoma. Uch jildlik. T.: G’afur Gu’lom, 1984.
11. Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar shahri. T., 1993.
12. Abu Rayxon Beruniy. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar.
Tanlangan asarlar. 1-jild. T.: Fan, 1968.
13. Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi.-T.: Sharq, 2000.
14. Aliyev A. Mahmudxo’ja Behbudiy. T.: Yozuvchi, 1994.
15. Amir Olimxon. Buxoro xalqining xasrati tarixi. T.: Fan, 1991.
37

16. Amir Temur Ko’ragon. Zafar yo’li. T.: Nur, 1992.
17. Asqarov A. Eng qadimiy shahar. – T.: Ma’naviyat, 2001.
18. Ahmedov A. Ulug’bek Muhammad Tarag’ay. T., 1994.
19. Ahmedov B. O’zbek ulusi. T.: Nur, 1992.
20. Ahmedov B. Sohibqiron Temur (hayoti va ijtimoiy-siyosiy faoliyati). T.,
1996.
21. Avesto. Yasht kitobi. O’zbek tiliga M.Ishoqov ilmiy izohli tarjimalari. T.:
Sharq, 2001.
Qo’shimcha adabiyotlar
22. Ishoqov M. So’g’diyona tarix chorrahasida. T.: Fan, 1990.
23. Ishoqov M. Unitilgan podsholikdan xatlar. T.: Fan, 1992.
24. Ishoqov M. va b. Qadimgi yozma yodgorliklar. T.: Yozuvchi, 2000.
25. Istoriya O’zbekistana. T. III (XVI-pervaya polovina XIX veka).
Kollektiv avtorov. T., Fan, 1993.
26. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. T., O’zbekiston, 1992.
27. O’zbekiston tarixi. I-qism. A. Sagdullayev, B. Eshov tahriri ostida. T.,
Universitet, 1999. II-nashri.
28. O’zbekiston Milliy ensiklopediyasi. T. 1-2. T., O’zMU nashriyoti, 2000-
2001.
29. O’zbekiston davlatchiligi tarixi o’cherklar. T., Sharq, 2001.
30. O`zbеkiston Milliy Ensiklopеdiyasi. 13-
jildlik.T.,«O`zME»,2000-2006
Internet saytlari.
1. http://www.Gov.uz/ru/courts/publik_office.shtml
2. http:/www.parliament.Gov.uz
3. http: www.uz/uzc/catalogue/offset/180
4. www.press-service . uz
5. www.natcom.unesko.uz .
6. www.uzland.uz .
38

7. www.asiapacific.narod.ru .
8. www.doklad.ru .
9. www.eurasia.org.ru .
10. www.emu.kz/academics/humanitarian/whistory/
11.
39

Ilova
Qoraxoniylar sulolasi
Bilga Kul Qodir xoqon (850 - 880)
Bozir Arslan-xon (? - 910)
Ogulchak Qodir-xon (910 - 920)
Satur Bogra-xon (920 - 955)
Musa Bogra-xon (955 - 958)
Suleymon Arslan-xon I (968 - 970)
Ali Arslan-xon I (970 - 998)
Axmed Togan-xon I (998 - 1017)
Mansur (1017 - 1024)
Axmed Tog on-xon IIʻ (1024 - 1026)
Yusuf Qodir-xon (1026 - 1032)
Suleymon Arslan-xon II (1032 - 1040)
Qoraxoniylar
Sharqiy xoqonligi
Suleymon Arslan-xon II (1032 - 1056)
Mohammed Bogra-xon (1056 - 1057)
Ibrohim I (1057 - 1059)
Maxmud Torgul-kara (1059 - 1074)
Umar Torgul-teg in
ʻ (1074 - 1075)
Zarun Abu Ali (1075 - 1103)
Axmed Nur ad-Davla (1103 - 1128)
Ibrohim II (1128 - 1158)
Mohammed (1158 - ?)
Yusuf Abul Muzaffar (? - 1205)
Abul Fatx Mohammed (? - 1211) Qoraxoniylar
G arbiy xoqonligi
ʻ
Ibrohim ibn Nasr (1040 - 1068)
Shamsulmulk (1068 - 1080)
Xizr-xon (1080 - 1081)
Ahmad-xon ibn Xizr-xon (1081 - 1089)
Yakub (1089 - 1095)
Masud I (1095 - 1097)
Suleymon (1097)
Maxmud I (1097 - 1099)
Jibrail (1099 - 1102)
Mohammed II (1102 - 1130)
Nasr II (1128 - 1129)
Axmed II (1128 - 1130)
al-Xassan (1130 - 1132)
Ibrohim II (1132)
Maxmud II (1132 - 1141)
Ibrohim III (1141 - 1156)
Ali II (1156 - 1160)
Masud II (1160 - 1178)
Nasr III (1163 - 1173)
Mohammed III (1171 -1174)
Ibrohim ibn Husayn (1178 - 1202)
Usmon ibn Ibrohim (1202 - 1212) Qoraxoniylar
Farqona kag onligi ʻ
Nasr-teg in
ʻ (1013)
Mansur Abul Muzaffar (1013 - 1024)
Mohammed Ain ad-Davla (1041 -
1052)
Ibrohim (1059)
Abd al-Mumin (-)
Ali (-)
al-Xasan (-)
Xuseyn Jalol (1132 - 1156)
Maxmud Togan-xon (1156 - 1164)
Ibrohim Arslan-xon (1164 - 1178)
Nasr (1178 - ?)
Mohammed (? - 1182)
Qodir-xon (? - 1209)
Maxmud (? - 1213)
40

1-rasm.Qoraxoniylar davlati 1006-yil
2-rasm. Usmon ibn Ibrohimxoning Samarqanddagi qarorgohini xarobalari,
Afrosiyob xarobalari
41

3-rasm. Raboti Malik karvon saroyi, Navoyi shahri yaqinida
4-rasm.Qoraxoniylar davlati 1025-yil
42

5-rasm.Xoqoniya o’lkasi
6-rasm.Qoraxitoylilar hujumi
43

MUNDARIJA:
Kirish ……………………………………………………………………………....3
ASOSIY QISM
I. Bob. Qoraxoniylar davlati paydo bo’lishi va xarbiy harakatlar evaziga
hududlarning kengayishi
1.1. Dastlabki davrda davlat hududi kengayishi…………………………………...6
1.2. Qoraxoniylar davlati iqtisodiy ahvoli..............................................................20
II. Bob. XI -XII asrlarda Qoraxoniylar davlatining ichki va tashqi ahvoli
2.1 . Qoraxoniylarning davlat tuzumi va Bug’roxon hukmronligi...........................26
2.2. Qoraxoniylar davlati madaniyati......................................................................29
III. Xulosa … …....................................................................................................... 36
IV. Foydalangan adabiyotlar ................................................................................37
V. Ilovalar
44

QORAXONIYLAR SULOLASINING HOKIMIYATGA KELISHI. QORAXONIYLARNING MOVAROUNNAHRGA XUJUMLARI.docx

Купить