Quyi Zarafshon okrugining umumiy geografik tavsifi
![qush turi, shu jumladan yo’qolib ketish xavfi ostida bo’lgan oqbosh o’rdak ham
ro’yxatga olingan, biogeografik xilma-xillikni saqlab qolish uchun ularning 1 %
dan ko’prog’i shu makonda qishlaydi. Bundan tashqari 34 xil o’simlik o’sadi va 8
turi O’zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan, 12 ta turi esa Markaziy Osiyo endimikasi
sanaladi. Suv havzalarida Amudaryo kurakburuni va baqra balig’i esa yo’qolib
ketish xafi ostida qolmoqda[4].
Dengizko’l -Buxoro viloyati Olot tumanidagi ko’l. O’rta asrlada “Borgini
farox”, ya’ni “Katta ko’l” deb yuritilgan. X asr yozma manbalarida Dengizko’l
“Qorako’l”, “Buxayrayi Somjan” (“Somjan ko’li”) nomlari atalgan. X asrda arab
geografi Ibn Havqal tomonidan chizilgan O’rta Osiyo xaritasida “Baxr ul-Buxoro”
(“Buxoro dengizi”) nomi bilan ko’rsatilgan. Muhammad Narshaxiy (X asr) bu ko’l
haqida “kengligi yigirma farsax (140-160km) bo’lib, Buxoro daryosining ortiqcha
suvi shu ko’lga yig’ilgan, unda suv jonivorlari ko’p, butun Xurosonda bu
yerdagidek miqdorda qush va baliq tutilgan emas” deb yozgan. Ko’l viloyatning
janubiy chekkasidagi (Zarashon daryosining quyi oqimida) tektoning botiqda,
dengiz sathidan 181,5 m balandda joylashgan. Dengizko’lga bir qancha kollektor-
zovurdan keladigan tashlama suv va ekin maydonlari sug’orish natijasida hosil
bo’lgan sizot suvi kelib quyiladi. Zarafshon daryosining asosiy tarmog’i –Toyqir
ham to’linsuv davrida ko’lgacha yetib boradi. Dengizko’ldan suv oqib chiqmaydi,
sarflanish asosan bug’lanish va qisman shimilish hisobiga kechadi. 60-70-yillar
boshlarida Dengizko’lning maydoni va chuqurligi tez-tez o’zgarib turgan suv ko’p
quyilgan davrlarda ko’lning maydon 80-100 km2, chuqurligi 1-1,5 m, yoz oxirida
esa tegishlicha 40-60 km2 va 25-30 sm bo’lgan. 70-80- yillarda Buxoro
viloyatining janubida yangi yerlarning o’zlashtirilishi va oqova suvlar miqdorining
ortishi natijasida Dengizko’l yildan-yilga kattalashib bordi. O’tgan asrning 80-
yillar oxiri (1987) uzunligi 43,3 km , eng keng joyi 9 km , eng chuqur joyi 22 m,
suv yuzasining maydoni 267 km 2, suv hajmi 2,7 km3 bo’lgan. Bu qiymatlar suv
sathi tebranishiga mos ravishda yil davomida o’zgarib turadi: kuzda buglanish
kamaygach, suv muvozanati turg’unlashadi, so’ng suv sathi yana orta boradi.
Dengizko’l kallektor zovur suvlari hisobiga to’yinadi. Yozda bug’lanish ancha
25](https://docx.uz/documents/98ad2057-acc3-49b1-b912-94c35b2ce264/page_25.png?v=1)
![platosi o’rab turadi. Buxoro deltasi janubi-g’arbga tomon biroz nishab bo’lib,
sug’orish shahobchalari uni ayrim qismlarga bo’lib yuborgan. Unda Zarafshon
daryosining 4 ta qayiri joylashgan. Deltaning uzunligi 102 km, o’rtacha kengligi
50-55 km, eng keng yeri 70 km ga boradi. Mutlaq balandligi g’arbida 200 m ni,
sharqida esa 250 m ni tashkil etadi. Zarafshon daryosi Chandir qishlog’idan janubi-
g’arbda nisbiy balandligi 15 m gacha bo’lgan Qorako’l platosini kesib o’tib, tor
(kengligi 0,5-1,0 km) Qorako’l yo’lagini hosil qiladi. Bu yo’lak Buxoro deltasini
Qorako’l deltasi bilan tutashtirib turadi. Quyi Zarafshon okrugi o’ta arid iqlimiy
sharoitga ega. Qishi juda qisqa va beqaror, yoz esa seroftob, jaziramabo’ladi.
Yanvar oyining ko’p yillik o’rtacha havo harorati -20 C dan +10 C gacha, mutlaq
minimumi -260C ni tashkil etadi, qish 1-2 oy davom etadi. Iyul oyining o’rtacha
havo harorati 29,5-360 C atrofida, eng yuqori havo harorati 45-460C gacha boradi.
Yillik yog’in miqdori 95-125 mm atrofida. Respublikaning tekislik okruglari ichida
Quyi Zarafshon termik resurslarga boyligi bilan ajralib turadi. Termik resurs
miqdori 4500-50000C ni tashkil etadi. Bu okrug hududini o’rta pishar paxta
yetishtiriladigan mintaqaga kiritish imkonini beradi.
Okrugning asosiy suv manbai – Zarafshon va Amudaryo. Zarafshon
daryosi suvi okrug hududida 50 dan ortiq magistral ariqlarga (Konimex, Shofrikon,
Vobkentdaryo, Romiton, Shahrud va boshqalar) bo’linib, sug’orishga sarflanadi.
Daryoning tabiiy o’zanidan faqat sizot suvlari oqadi. Qadimda Zarafshon daryosi
Amudaryoga 20 km yetmasdan qumliklarda shimilib ketar edi. Okrugga Zarafshon
juda oz suv olib keladi. Quyi Zarafshonga sug’orish maqsadlari uchun uzunligi 55
kmli Amu–Qorako’l va 268 km li Amu–Buxoro kanallari orqali Amudaryo suvi
keltirilgan. Amu–Qorako’l kanalining bosh qismida suv sarfi sekundiga 48 m 3
ga,
Amu–Buxoro kanalida esa 235 m3 ga teng. Amu–Buxoro kanalidagi Olot,
Qorako’l va Hamza nasos stanstiyalari Amudaryo suvini 66 m ga ko’tarib beradi.
Bu kanaldan chiqarilgan ariqlar Amudaryo suvini sug’orishga suv kerak bo’lmagan
qish oylarida Quyumozor va To’dako’l suv omborlariga olib boradi [2].
Quyi Zarafshon o’simlik va hayvonot dunyosini muhofaza qilish ham
dolzarb masala hisoblanadi. Buxoro viloyatida o’rmonlar 187 ming gektardan sal
34](https://docx.uz/documents/98ad2057-acc3-49b1-b912-94c35b2ce264/page_34.png?v=1)
![ILOVALAR
1 – ILOVA
Buxoro viloyatining doimiy aholi soni to‘g‘risida ma’lumot (2024 yil 1
aprel holatiga)
Manba: internet saytidan olingan [ ]
40](https://docx.uz/documents/98ad2057-acc3-49b1-b912-94c35b2ce264/page_40.png?v=1)
Quyi Zarafshon okrugining umumiy geografik tavsifi