Rahbarlik uslublarining jamoa faoliyatiga psixologik ta’siri - Psixologiya - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	18000UZS
Hajmi	122.9KB
Xaridlar	1
Yuklab olingan sana	07 Fevral 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Psixologiya

Sotuvchi

Farshed Begimov

Ro'yxatga olish sanasi 06 Dekabr 2025

5 Sotish

Rahbarlik uslublarining jamoa faoliyatiga psixologik ta’siri

Sotib olish

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI
PSIXOLOGIYA KAFEDRASI
60310900 – AMALIY PSIXOLOGIYA TA’LIM YO’NALISHI
«BOSHQARUV PSIXOLOGIYASI» FANIDAN
« RAHBARLIK USLUBLARINING JAMOA FAOLIYATIGA
PSIXOLOGIK TA’SIRI » MAVZUSIDAGI
Bajaruvchi:
Ilmiy rahbar: _______________________
Kurs ishi psixologiya kafedrasida bajarildi.
Kafedra mudiri: ______________Kurs ishi himoya qilingan sana ___________ Kurs ishi bahosi ____________
Komissiya raisi: _________________________
A’zol ari: _________________________
_________________________
_________________________
Buxoro 2026 y.
1

KIRISH …………………………………………………………………………3
I BOB Rahbarlik uslublarining nazariy asoslari
1.1 Rahbarlik va jamoa tushunchalarining psixologik mohiyati…………………5
1.2 Rahbar shaxsiga qo’yiladigan psixologik talablar……………………………
21
II BOB Rahbarlik uslublarining asosiy turlari
2.1 Rahbarlik uslublarining jamoa faoliyatiga psixologik ta’siri…………………
28
2.2 Rahbarlik uslubini tanlashda psixologik yondashuv…………………………
32
III XULOSA …………………………………………………………………….36
IV FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI …………………..…38
2

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi . Hozirgi globallashuv va tezkor ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanish sharoitida tashkilotlar, ta’lim muassasalari hamda turli
jamoalarning samarali faoliyat yuritishi bevosita rahbarlik jarayonining to’g’ri
tashkil etilishiga bog’liqdir. Ayniqsa, rahbarlik uslubining jamoa a’zolarining
psixologik holati, motivatsiyasi, shaxslararo munosabatlari va umumiy ish
samaradorligiga ko’rsatadigan ta’siri dolzarb masalaga aylanib bormoqda.
Zamonaviy psixologiya va boshqaruv amaliyotida rahbar faqat buyruq beruvchi
shaxs sifatida emas, balki jamoani birlashtiruvchi, ruhlantiruvchi va har bir
a’zoning imkoniyatlarini ro’yobga chiqaruvchi yetakchi sifatida qaralmoqda. Shu
sababli rahbarlikning avtoritar, demokratik va liberal uslublarining jamoa
faoliyatiga psixologik ta’sirini ilmiy jihatdan tahlil qilish, ularning ijobiy va
salbiy tomonlarini aniqlash muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda ko’plab
jamoalarda psixologik iqlimning buzilishi, nizolar, mehnatga bo’lgan
qiziqishning pasayishi aynan noto’g’ri tanlangan rahbarlik uslubi bilan bog’liq
bo’lib, bu holat o’z navbatida ish unumdorligining kamayishiga olib kelmoqda.
Shunday ekan, rahbarlik uslublarining jamoa faoliyatiga ko’rsatadigan psixologik
ta’sirini chuqur o’rganish, samarali rahbarlikni shakllantirish yo’llarini aniqlash
hozirgi davrning dolzarb ilmiy-amaliy vazifalaridan biridir. Mazkur kurs ishida
rahbarlik uslublarining jamoa faoliyatiga ta’siri psixologik nuqtayi nazardan
yoritilib, olingan xulosalar kelajakdagi rahbar kadrlarni tayyorlash, boshqaruv
jarayonini takomillashtirish hamda sog’lom jamoa muhitini shakllantirishga
xizmat qiladi.
Kurs ishining ob’ekti - tashkilot va jamoalarda amalga oshiriladigan
rahbarlik faoliyati hamda jamoa a’zolarining birgalikdagi ijtimoiy-psixologik
faoliyat jarayoni.
3

Kurs ishining asosiy vazifasi - Rahbarlik uslublarining asosiy
xususiyatlarini o’rganish, psixologik mazmunini tahlil qilish, psixologik ta’sir
mexanizmlarini aniqlash, hamda turli rahbarlik uslublarining jamoa a’zolarining
ruhiy holati, motivatsiyasi va shaxslararo munosabatlariga ta’sirini tahlil
qilishdan iborat.
Kurs ishining maqsadi - rahbarlik uslublarining jamoa faoliyatiga
psixologik ta’sirini ilmiy-nazariy jihatdan o’rganish hamda jamoa faoliyati
samaradorligini oshirishda samarali rahbarlik uslublarini aniqlashdan iborat.
Kurs ishining maqsadlari:
1. Rahbarlik uslublarining psixologik mohiyatini o’rganish.
2. Rahbarlik uslublarining jamoa faoliyatiga ta’sirini tahlil qilish.
3. Jamoa psixologik iqlimi va rahbarlik uslubi o’rtasidagi bog’liqlikni
aniqlash.
Kurs ishining hajmi va tarkibi Ushbu kurs ishi ikki bob xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Jami 38 betdan iborat.
4

I BOB Rahbarlik uslublarining nazariy asoslari
1.1 Rahbarlik va jamoa tushunchalarining psixologik mohiyati
Psixologiya va boshqaruv fanlarida rahbarlik tushunchasi markaziy
o’rinlardan birini egallaydi. Rahbarlik — bu shaxsning jamoa a’zolariga ta’sir
ko’rsatish orqali ularni umumiy maqsad sari yo’naltirish, faoliyatini
muvofiqlashtirish va boshqarish jarayonidir. Rahbarlik nafaqat rasmiy lavozim
yoki vakolatlar majmuasi, balki rahbarning shaxsiy fazilatlari, psixologik
xususiyatlari, muloqot madaniyati va jamoaga ta’sir o’tkazish qobiliyati bilan
belgilanadi. Shu sababli rahbarlikni faqat ma’muriy boshqaruv sifatida emas,
balki murakkab psixologik hodisa sifatida talqin qilish lozim. Rahbarlik
jarayonida rahbar va jamoa o’rtasida o’zaro psixologik ta’sir va munosabatlar
shakllanadi. Rahbar jamoa a’zolarining individual xususiyatlarini, ehtiyojlari,
qiziqishlari va imkoniyatlarini inobatga olgan holda faoliyat yuritishi jamoa
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Psixologik jihatdan yetuk rahbar
jamoada ijobiy emotsional muhit yaratadi, ishonch va hamkorlikni
mustahkamlaydi hamda jamoa a’zolarini faol va mas’uliyatli bo’lishga undaydi.
Jamoa tushunchasi psixologiyada umumiy maqsad asosida birlashgan, o’zaro
hamkorlikda faoliyat yurituvchi va barqaror ijtimoiy munosabatlarga ega bo’lgan
shaxslar guruhi sifatida izohlanadi. Jamoa oddiy guruhdan farqli ravishda o’z
a’zolari o’rtasida yuqori darajadagi o’zaro ishonch, mas’uliyat va birdamlik bilan
ajralib turadi. Jamoa faoliyati jarayonida a’zolar o’rtasida rollar taqsimoti,
ijtimoiy mavqelar va norasmiy munosabatlar shakllanadi, bu esa jamoaning
psixologik tuzilishini belgilaydi.
Jamoaning psixologik mohiyati uning ichki muhitida namoyon bo’ladi.
Psixologik muhit jamoa a’zolarining o’zaro munosabatlari, emotsional holati,
5

ishga bo’lgan munosabati va qoniqish darajasini ifodalaydi. Sog’lom psixologik
muhit mavjud bo’lgan jamoada mehnat unumdorligi yuqori bo’ladi, nizolar kam
uchraydi va a’zolar o’z imkoniyatlarini to’liq namoyon etishga intiladi. Ushbu
muhitni shakllantirishda rahbarning shaxsiy fazilatlari va rahbarlik uslubi muhim
ahamiyat kasb etadi. Rahbarlik va jamoa o’zaro chambarchas bog’liq
tushunchalar bo’lib, ularning samarali uyg’unligi jamoa faoliyatining
muvaffaqiyatini ta’minlaydi. Rahbar jamoaning rivojlanish bosqichlarini, uning
ehtiyoj va imkoniyatlarini to’g’ri baholay olishi, shuningdek, jamoa a’zolari bilan
samarali psixologik muloqot o’rnatishi lozim. Rahbarlik jarayonida ijobiy
psixologik ta’sir usullaridan foydalanish jamoa birligini mustahkamlashga va
umumiy maqsadlarga erishishga xizmat qiladi. Umuman olganda rahbarlik va
jamoa tushunchalarining psixologik mohiyati ularning o’zaro ta’siri orqali
namoyon bo’ladi. Rahbarning psixologik savodxonligi, muloqot madaniyati va
jamoani boshqarishdagi yondashuvi jamoa faoliyatining samaradorligini
belgilovchi asosiy omillardan biridir. Shu bois rahbarlik va jamoa psixologiyasini
chuqur o’rganish samarali boshqaruvni ta’minlashda muhim nazariy asos bo’lib
xizmat qiladi.
Psixologiya fanida rahbarlik tushunchasi insonlarning xulq-atvori, hissiy
holati va faoliyatiga maqsadli ta’sir ko’rsatish jarayoni sifatida talqin etiladi.
Rahbarlik nafaqat rasmiy lavozim yoki vakolat bilan, balki rahbarning shaxsiy
fazilatlari, obro’-e’tibori, muloqot madaniyati va psixologik ta’sir ko’rsatish
qobiliyati bilan belgilanadi. Psixologiyada rahbarlik guruh ichidagi yetakchilik
jarayoni bo’lib, u jamoani birlashtirish, umumiy maqsadni anglatish va unga
erishishda a’zolarni faollashtirishga qaratilgan. Rahbar jamoa a’zolarining
ehtiyojlari, qiziqishlari va ruhiy holatini hisobga olgan holda ta’sir o’tkazadi. Shu
sababli rahbarlik boshqaruvdan farqli ravishda ko’proq shaxslararo munosabatlar
va psixologik mexanizmlarga tayanadi. Rahbarlik — bu shaxs yoki guruh
a’zolariga o’z faoliyatini maqsadga muvofiq yo’naltirishda, ularni
rag’batlantirishda va umumiy maqsadlarni amalga oshirishda psixologik ta’sir
ko’rsatadigan murakkab ijtimoiy-psixologik jarayondir. Rahbar paydo bo’lishi
6

nafaqat rasmiy vakolat va funksiyalar bilan izohlanadi, balki uning shaxsiy
xususiyatlari, ittifoq tuza olish qobiliyati, motivatsiyani shakllantira olishi va
muloqot psixologiyasi orqali jamoani boshqarishi bilan belgilanadi. Psixologik
nuqtai nazardan rahbar — bu guruh ichidagi boshqa shaxslar ongiga ijobiy ta’sir
ko’rsatadigan va ularni umumiy maqsad sari yo’naltira oladigan shaxsdir.
Rahbarlik psixologiyasi boshqaruvdan farq qilib, shaxslararo munosabatlar,
hissiyotlar, ishonch va guruh dinamikasini o’rganishga qaratilgan. Rahbarning
psixologik kompetensiyasi — bu insonlarni anglash, hissiy intellekt, muloqot
madaniyati, stress va nizolarni boshqarish kabi jihatlarni o’z ichiga oladi. Bular
jamoa ichida sog’lom iqlim yaratish uchun zarur bo’lgan asosiy omillardir.
О’qituvchilаr jаmоаsini bоshqаrish mаvzusini yоritishdа bоshqаruv
psixоlоgiyаsini, pedаgоgik psixоlоgiyаni, shаxs psixоlоgiyаsi hаmdа mulоqоt
psixоlоgiyаsini uzviy о’rgаnish vа ulаrning kesimidа yаngi ilmiy muаmmоni
yаrаtish bugungi yuksаk tаrаqqiyоt dаvridа tа’lim tizimi vа jаmiyаtimiz
tаrаqqiyоti uchun muhim ilmiy vа аmаliy аhаmiyаtgа egа. О’qituvchilаr
jаmоаsining psixоlоgik xususiyаtlаrini о’rgаnish, pedаgоgik fаоliyаt vа
о’qituvchi mulоqоtining о’zаrо munоsаbаti mаsаlаsi psixоlоgiyа fаnidа bir qаdаr
tаdqiq qilingаn muаmmоlаrdаn biridir. Birоq mаmlаkаtimizdа, hоzirgi zаmоn
bоlаlаrigа pedаgоgik tа’sir о’tkаzishdа о’qituvchi ishlаyоtgаn mikrоmuhitning
tа’siri, bu sоhаdа о’qituvchilаrdа shаxslаrаrо mulоqоt mаdаniyаtini
shаkllаntirish, pedаgоgik jаmоаni bоshqаrish оrqаli u yerdа ijоdiy muhit vа
hаmkоrlikni, kаsbgа fidоyilik vа qiziqishni shаkllаntirish vа bu muаmmоning
psixоlоgik imkоniyаtlаrini аniqlаsh о’z yechimini kutаyоtgаn muаmmоlаrdаn biri
hisоblаnаdi. Chunоnchi, о’qituvchining о’z jаmоаsidаgi mulоqоt kо’nikmаlаrini
shаkllаntirishdа guruhning ruhiyаti, pedаgоgik jаmоа intellektuаl tаrаqqiyоti,
irоdаsi, dunyоqаrаshi vа e’tiqоdi, kаsbiy rivоjlаnish dаrаjаsini аniqlаsh,
bоshqаruv tаrkibining psixоlоgik tаrаqqiyоti kаbi psixоlоgik yоndоshuvlаrgа
tаyаnish mаqsаdgа muvоfiqdir. О’qituvchilаr jаmоаsini bоshqаrish mаvzusini
yоritishdа bоshqаruv psixоlоgiyаsini, pedаgоgik psixоlоgiyаni, shаxs
psixоlоgiyаsi hаmdа mulоqоt psixоlоgiyаsini uzviy о’rgаnish vа ulаrning
7

kesimidа yаngi ilmiy muаmmоni yаrаtish bugungi yuksаk tаrаqqiyоt dаvridа
tа’lim tizimi vа jаmiyаtimiz tаrаqqiyоti uchun muhim ilmiy vа аmаliy
аhаmiyаtgа egа. Insоnlаrning hаr qаndаy guruhi ijtimоiy iyeаrxiyаni
shаkllаntirаdilаr. Аyrimlаr uni bоshqаrаdilаr, аyrimlаr ijtimоiy iyerаrxiyа
о’rtаsidа turib tаsir о’tkаzаdilаr. Hоzirgi kundа kо’pchilik prоfessоr-
о’qituvchilаr xizmаt pоg’оnаsidаn kо’tаrilishni xоhlаydilаr, mukоfоtlаr оlishgа
ishtiyоqmаnd bо’lаdilаr. Shu bоis, о’z qоbiliyаti vа erishgаn yutuqlаrini
nаmоyish etishgа qiziqаdilаr. Ulаr qо’lidаgi muhim qurоl – pedаgоgik jаmоа
ichki munоsаbаtlаr tizimidir. Аyrimlаr uchun pedаgоgik jаmоа ichki
munоsаbаtlаr tizimi o’z mаnfааtlаrigа erishish uchun о’zgаlаr оrqаli yо’l tutish
imkоnidir. Аgаr bundаy xulq-аtvоr jаmоаdаgi mаdаniy muhitgа mоs kelmаsа, u
kо’p jаnjаllаrgа оlib kelаdi. Shu о ‘rindа pedаgоgik jаmоаmаdаniyаtigа tо’htаlish
о’rinli bо’lаdi. Pedаgоgik jаmоа mаdаniyаti – jаmоаdаgi psixоlоgik iqlim vа
qаdriyаtlаr tizimi bо’lib, u ishchi muhitni shаkllаntirаdi vа ungа xususiy jilо
berаdi. Biz о’rgаnаyоtgаn muаmmо ustidа jаhоn psixоlоg оlimlаri XIX-XX
аsrlаrdа fаоl shug’ullаnishgаn. Ushbu sоhаning rivоjlаnishidа V.Kаnn-Kаlik,
А.Yu.Pаnаsyuk vа bоshqаlаr kаttа hissа qо’shgаnlаr. Respublikаmizdа ijtimоiy
psixоlоgiyа sоhаsi bо’yichа V.M.Kаrimоvа, F.Аkrаmоvа, E.R.G’оziyev,
M.Mаxsudоvа kаbi оlimlаr ilmiy izlаnishlаrni оlib bоrgаnlаr. Аmmо, ushbu kаttа
mаvzu hаmоn о’z dоlzаrbligini yо’qоtmаgаn, ijtimоiy hаyоt о’zgаrishlаri bilаn
yаngi-yаngi qirrаlаri vа о’rgаnilishi lоzim bо’lgаn muаmmоlаrigа egа bо’lib
bоrmоqdа. Z.T.Nishоnоvа tоmоnidаn nаshr etilgаn “Psixоdiаgnоstikа”, “Оliy
tа’lim psixоlоgiyаsi” kаbi dаrsliklаr hаm bu sоhаni о’rgаnish dаvоm
etаyоtgаnligini kо’rsаtаdi. Pedаgоgik jаmоаdа bоshqаruv etikаsi vа rаhbаr
fаzilаtlаri о’qituvchi vа о’quvchilаrdа sоg’lоm ruhiyаt, о’qishgа qiziqish, kаsbgа
muhаbbаt vа kelаjаkkа ishоnch hоsil qilishdа yetаkchi аhаmiyаtgа egа. Fаzilаt –
bu ijоbiy xislаt yаxshi sifаt yоki xususiyаtdir. Kishilаrdа fаzilаtlаrining turlichа
bо’lishi hаmdа xulq-аtvоrlаr insоnning bаdаnini аylаnib yurаdigаn suyuq
mоddаlаrigа kо’p jihаtdаn bоg’liq ekаnligi tаjribаdа kо’zаtilgаn. Qаdimgi
tibbiyоtning yirik nаmоyоndаsi Gippоkrаtning insоn bаdаnidа qоn аsоsiy о’rinni
8

ishg’оl etsа bundаy оdаm hаrаkаtchаn yengil bо’lаdi, tааssurоtlаrning
аlmаshinishigа tez kо’nikib ketа qоlаdi, о’z аtrоfidа sоdir bо’lаdigаn vоqeаlаrgа
dаrhоl vа ishtiyоq bilаn аrаlаshаdi degаn fikri bejiz emаs. Mаnа shu kishilаrni
Gippоkrоt sаngviniklаr deb аtаgаn. Bu lоtinchа “sаngvinik” yа’ni “qоn” degаn
sо’zdаn kelib chiqqаn. Sаngviniklаr quyidagi xususiyаtlаri bilаn аjrаlib turаdi:
yаngi kishilаr bilаn tez til tоpishаdigаn; bir ish turidаn ikkinchi ish turigа tezdа
kо’nikаdigаn; bir turdа bаjаrаdigаn ishlаrni yоqtirmаydigаn; yаngi shаrоitgа
оsоnlik bilаn о’rgаnаdigаn; xushchаqchаq; hаrаkаtlаri shiddаtli; nutqi tez;
kelаjаkkа ishоnch bilаn qаrаydigаn; sо’zini аniq vа mа’nоli qilib imоishоrаlаr
bilаn gаpirаdigаn kishilаrdir. Оbyekt: Rаhbаrning jаmоаgа nisbаtаn
mаdаniyаtliligi, xаlqpаrvаrligi, yа’ni; Kishilаrgа e’tibоr vа hurmаt; Kishilаrgа
xаyrixоh vа iltifоtli bо’lish; Оliyjаnоblik vа beg’аrаzlik, xоlislik; Kishilаrning
qаdr – qimmаtigа yetish kаbilаr; Fuqаrоlik vа kаsbiy burchini bаjаrish;
Оdаmlаrgа ishоnch kishilаrning о’z kuchigа qоbiliyаtigа bо’lgаn ishоnchini
qо’llаb-quvvаtlаy оlish uni shаxsiy kаmchiliklаrini bаrtаrаf qilishgа yо’nаltirа
bilish; Yuqоri nutq mаdаniyаtigа egа bо’lish vа tаshqi kо’rinishdаgi оzоdаligi;
О’zаrо munоsаbаtdаgi quyidаgi оddiy e’tiqоd qоidаlаrigа riоyа qilish;
Xushmuоmаlаlik; Sipоlik; Kаmsuqumlik; Vаzminlik; Аndishаlilik; Mehnаt vа
dо’stlikdаgi sherikchilikdа о’zаrо yоrdаm vа qо’llаb-quvvаtlаsh; Hоzirjаvоblik
vа mаjburiylik sо’zsiz bаjаrishlik; Prinsipiаllik vа ishоnch; Tаlаbchаnlik.
Rаhbаrning jаmiyаtgа nisbаtаn mаdаniyаtliligi. Yuqоridа sаnаb о’tilgаn sifаtlаr
vа xislаtlаr rаhbаr vа xоdimning jаmоаdа о’z о’rnini tоpishdа muhim аhаmiyаtgа
egа. Jаmоа mаdаniyаti yоki kоrpоrаtiv mаdаniyаt prоfessоr-o’qituvchilаr
fаоliyаtini belgilаshgа xizmаt qilаdi, uning tаlаblаrigа mоs kelish imkоnini
berаdi, muаmmоni yechishdа, qаbul qilingаn qаrоrni аnglаsh vа nimа uchun
bundаy qаrоr qаbul qilingаnligini ifоdаlаydi. Pedаgоglаrning yillik shаxsiy
rejаlаrini yuqоri sаviyаdа bаjаrishlаri hаm jаmоаning o’quv-ilmiy, mа’nаviy
mаdаniyаtining kо’rsаtkichi bо’lib xizmаt qilishi mumkin. Xususаn: Ish
fаоliyаtidа jаmоаdа ishlаyоtgаn xоdimlаr o’rtаsidа turli kelishmоvchiliklаr vа
nizоlаr pаydо bо’lishi mumkin. Nizо – ishlаb chiqаrishdа, jаmiyаtdа yоki shаxsiy
9

hаyоtdа mаvjud b lаdigаn kаrаmа-qаrshi mаqsаd, ishtiyоq, fikr vа mulоhаzаlаr
tо’qnаshuvi. Hаr bir kishining о’z fikri vа dunyоqаrаshi b lаdi. Shu tufаyli
jаmiyаtdа vа mehnаt jаmоаsidа ziddiyаtlаr bо’lib turishi tаbiiydir. Undаn
tаshqаri, hаr bir rivоjlаnish zigа xоs bir qаrаmа-qаrshilikdаn bоshlаnаdi. - rаhbаr
e’tibоrini оppоnentlаrning о’zini tutishlаrigа emаs, bаlki nizо аsоsidа yоtgаn
sаbаbgа qаrаtishi kerаk; - rаhbаr nizоni hаl etishdа о’z buyrug’ining kuchigа
ishоnmаsligi kerаk. Insоn о’zi yаshаb turgаn jаmiyаt vа shu jаmiyаt qоnunlаri
bilаn chаmbаrchаs hоldа rivоjlаnаdi. Iqtisоdiy tizim, yuqоridа аytib
о’tgаnimizdek, butun institutsiоn tizimlаrni hаrаkаtgа keltirish lоzim bо’lgаn
bоylik vа qudrаt mezоnidir. Bоshqаruvning hаr qаndаy nаzаriy xulоsаlаri ko’p
yillik tаjribаlаr nаtijаsidа shаkllаnаdi, undаn sо’ng hаyоtgа tаtbiq etilаdi. Bu,
аyniqsа, pedаgоgikаdа muhimdir. Pedаgоgik jаmоаrаhbаri tоmоnidаn chiqаrilgаn
nоtо’g’ri qаrоr nаfаqаt jаmоа о’rtаsidаgi muhitni buzаdi, bаlki, eng аsоsiy
mаqsаd, biz uchun hаyоt-mаmоt mаsаlаsi hisоblаngаn yоsh аvlоd tаrbiyаsigа
sаlbiy tа’sir kо’rsаtаdi. Nаtijаdа dаvlаt hаmdа jаmiyаt tаrаqqiyоtigа tо’g’аnоq
bо’lаdi. Shu bоis pedаgоgik jаmоа rаhbаrining о’rni, uning аsоsiy vаzifаlаri,
mаs’uliyаti hаqidа dоimо qаyg’urib mehnаt qilgаn, ilmiy izlаnishlаr оlib bоrgаn,
hаyоtiy xulоsаlаrgа kelgаn fidоiy pedаgоglаr tаjribаlаrini о’rgаnish hаm bugungi
pedаgоgik jаmоа rаhbаrlаri uchun fоydаdаn hоli emаs. Bоshqаruv tizimi
deyilgаndа bоshqаruv аppаrаti vа ulаr о’rtаsidаgi bоg’lаnish tushunilаdi.
Bоshqаruv tizimining tаrkibini bir-biri bilаn bоg’lаngаn teng huquqli birliklаr vа
bо’g’inlаr tаshqil qilаdi. Hаr bir bо’linmа о’z vаzifаsigа egа bо’lib, bо’linmа
bоshqаrаdigаn vаzifаlаr dоirаsini, uning fаоliyаt chegаrаlаrini, vаkоlаtlаri vа
jаvоbgаrligini belgilаydi. Bоshqаruv tizimi а’zоlаri rаsmiy vа nоrаsmiy
аlоqаlаrdа bо’lаdi. Rаsmiy аlоqаlаr bu eng аvvalо rаhbаrlаr bilаn xodimlаr
о’rtаsidаgi аlоqаlаrdir (vertikаl аlоqаlаr). Ulаr rаhbаrlikning hamda xizmat
ko’rsatuvchilar va ishchilarning turigа qаrаb fаrq qilаdi. Аgаr rаhbаrlik tо’lаqоnli
bо’lib quyi bо’linmаlаr fаоliyаtigа dоir bаrchа mаsаlаlаrgа dаxldоr bo’lsa, bu
xildаgi аlоqа muntаzаm аlоqа deb аytilаdi. Rаhbаrlik cheklаngаn bо’lsа, u hоldа
аlоqа funksiоnаl bо’lаdi. Bо’linmаlаr о’rtаsidа, vertikаl аlоqаdаn tаshqаri
10

gоrizоntаl аlоqаlаr hаm mаvjud bо’lib, ulаr muvоfiqlаshtirishni vа hаmkоrlik
qilish tаrzidаgi аlоqаlаrdir. Bоshqаruv tizimidа аsоsiy о’rinni rаsmiy аlоqаlаr
egаllаydi. Lekin nоrаsmiy аlоqаlаr hаm muhim, аhаmiyаtgа egаligini unutmаslik
kerаk. Bugungi kundа bоshqаruvning ilmiy аsоslаngаn vа tаjribаdа sinаb
kо’rilgаn qоidаlаrigа tаyаnmаy turib, xаlq xо’jаligini hаmdа kоrxоnаlаrni
sаmаrаli rivоjlаntirib vа bоshqаrib bо’lmаydi. Ushbu qоidаlаr jаmоаlаrni
bоshqаrish vа ungа rаhbаrlik qilishni belgilаb berаdi. Hоzirgi shаrоitdа jаmоаni
bоshqаrish shаkllаri vа usullаrini belgilоvchi аsоsiy qоidаlаr quyidаgilаrdаn
ibоrаt: Bоshqаrishning ilmiylik qоidаsi. Bu qоidаni аmаlgа оshirish ijtimоiy
tаrаqqiyоt qоnunlаrini tоbоrа tо’lаrоq bilib bоrishini vа ulаrdаn kundаlik yuritish
аmаliyоtidа bоrgаn sаri tо’lаrоq fоydаlаnishni tаqozо etаdi. Siyоsiy vа xо’jаlik
rаhbаrlаrining birligi qоidаsi. Bu qоidа Bоshqаruvgа siyоsаt bilаn chаmbаrchаs
bоg’liq hоldа qаrаshgа аsоslаnаdi vа о’z ichigа quyidаgilаrni оlаdi:
- umumiy xо’jаlik vаzifаlаri bilаn iqtisоdiy vаzifаlаrni hаl etishgа siyоsiy
yоndаshuv;
- Bоshqаruv fаоliyаtini yаxshilаsh uchun jаmоаning bаrchа а’zоlаrini jаlb qilish;
- Tаrmоq vа hududlаr bо’yichа bоshqаrishni bоg’lаb оlib bоrish qоidаsi. Bundа
bоshqаrishni umumdаvlаt mаqsаdlаrigа yо’nаltirish.
- Tаrmоq vа bо’linmаlаr о’rtаsidа uzviy bоg’liqlik yаrаtilishi nаzаrdа tutilаdi.
Bоshqаrishni demоkrаtlаshtirish qоidаsi.
Bu qоidа ishlаb chiqаrishni bоshqаrish eng muhim qоidаlаri jumlаsigа
kirаdi. Bоshqаrishni demоkrаtlаshtirish mehnаtkаshlаr оilаsini ishlаb chiqаrishni
bоshqаrishgа keng kо’lаmdа jаlb qilish uchun yetаrli imkоniyаt yаrаtib berаdi.
Bоshqаruv fаоliyаtidа mehnаtkаshlаrning bevоsitа qаtnаshishi аhоli о’rtаsidа
ishоnchni uyg’оtаdi. Bundа bоshqаruv bir shаxs tоmоnidаn аmаlgа оshirilаdi.
Yаkkа hоkimlik аsоsidа bоshqаrish bа’zаn yаxshi, bа’zаn sаlbiy nаtijаlаr berishi
mumkin. Bu bоshqаruvchining lаyоqаtigа, dunyоqаrаshi, tаshkilоtchiligigа,
mа’nаviy vа аxlоqiy yetukligigа bоg’liq bо’lаdi. Bоshqаruv usullаri ishchi
jаmоаlаri оldigа qо’yilgаn vаzifаlаrning о’z vаqtidа yuqоri sifаtli qilib,
bаjаrilishini tа’minlаsh uchun ulаrgа nisbаtаn kо’rilаdigаn zаrur chоrа tаdbirlаrni
11

vа tа’sirchаn usullаrning qо’llаnilishini bildirаdi. Pedаgоgik jаmоаni bоshqа yоsh
vа individuаl о’zgаruvchаnlik insоniyаtning ijtimоiy-tаrixiy tаrаqqiyоti tа’siri
оstidа hаr xil kо’rinishdа nаmоyоn bо’lаdi. Individning dinаmik xususiyаtlаrigа
shаxsning ijtimоiy sifаtlаri tа’sir etib, uning individuаl о’zgаruvchаnligi оmilini
kuchаytirаdi. Pedаgоgik jаmоаini bоshqаrish shаrtmi? degаn sаvоl kо’pdаn
buyоn mаvjud vа u dоimо bаhslаrgа sаbаb b lib kelgаn. Zаmоnаmizning ilg’оr
pedаgоgi, tа’lim fidоiysi J.G’.Yо’ldоshevning fikri bilаn аytgаndа” pedаgоgik
jаmоа uchun kerаk vа zаrur”. Fаqаt bizgа bugun mа’muriy buyruqbоzlik,
“yuqоridаn turib bоshqаrish” emаs, pedаgоgik jаmоа ichki bоshqаruvini – uning
butun tаshkiliy pedаgоgik fаоliyаtini me’yоriy bоshqаrish bilаn mutlаqо yаngi,
kо’p qirrаli, xilmа-xil fаоliyаtli, quvоnch vа shоdlik keltiruvchi, yаngi yutuqlаrgа
ilhоmlаntiruvchi, ijоdiy jаmоа mehnаtigа аsоslаngаn, sоg’lоm pedаgоgik
jаmоаdа kechаyоtgаn murоsаsiz kurаshni tez ilg’аydigаn, tаrаqqiyоtni tаn
оlаdigаn, ijоdiylik vа tаshаbbuskоrlikkа qаnоt bаxsh etuvchi, аdоlаt vа hаqiqаtni
rо’yоbgа chiqаrаdigаn bоshqаruv kerаk”, deb yоzаdi u о’zining “Tа’lim
menejmenti” kitоbidа. Аlbаttа, bundаy fikrgа kelish uchun J.Yo’ldоshevning turli
rаhbаrlik lаvоzimlаrdа ishlаb (u kishi hаlq ta’limi vаziri bo’lgаnlаr), muаmmо
hаmdа uning yechimlаrini yutuqlаrini аmаldа kо’rgаn vа to’plаgаn tаjribа vа
undаn оlgаn xulоsаlаri sаbаb bо’lgаn. Uning fikrichа “Rаhbаr-pedаgоgik jаmоа
kо’zgusi. Pedаgоgik jаmоа murаkkаb, zаrgаr mehnаtining mаhsuli kаbi nоzik vа
nоyоb tizimdir. U bоshqаruvsiz yаshаb, rivоjlаnа оlmаydi. Lekin bоshqаruv turli
islоhоtlаrgа tez mоslаshuvchаn yаngichа mаzmun vа tushunchаlаr аsоsigа
qurilmоg’i lоzim. Bоshqаruv bilimdоnlik, оmilkоrlik, ijоdkоrlik, tаlаbchаnlik,
аyni pаytdа mehribоnlik vа izchillik bilаn оlib bоrilmog’i zаrur. Shu bilаn birgа
bоshqаruv ishi shubhаli tаvаkkаlchilikkа emаs, ilmiy-fаоliyаtigа tаyаnib yetti
о’lchаb bir kesilgаn, jiddiy sinоvdаn o’tkаzilgаn hаyоtiy xulоsаlаr аsоsigа
qurilishi zаrur, аks hоldа ta’lim-tаrbiyаdek o’tа nоzik muammolar, izlanishlar,
yechimlar jаrаyоndаgi o’zbоshimchаlik jаmiyаt uchun qimmаtgа tushishi
mumkin, deydi оlim. Fаrzаndlаrimiz tаrbiyаsini tаminlаshdаgi eng muhim
bо’g’in pedаgik jаmоаlаrgа kimlаr rаhbаrlik qilmоqdа? Ulаr iqtisоdiy-ijtimоiy
12

o’zgаrishlаr jаrаyоni ketаyоtgаn shiddаtli vа jo’shqin shаrоitdа o’z vаzifаsi,
burchi hаmdа mаs’uliyаtini tо’g’ri аnglаydilаrmi? Ulаrdа hоzirgi zаmоn
pedаgоgik jаmоаsigа rаhbаrlik qilа оlish dаrаjаsidа nаzаriy, uslubiy, tаshkiliy
bilim vа qоbiliyаt yetаrlimi. Ijоdiy izlаnuvchаn, tаshаbbuskоr pedаgоgik jаmоаni
shаkllаntirishni uddаlаy оlаdilаrmi? Ulаrdа vijdоn аmri bilаn ish tutish,
insоnpаrvаrlik, fidоkоrlik, hаlоllik, аdоlаtlilik kаbi аsl insоniy xislаtlаr
shаkllаngаnmi? degаn ko’plаb sаvоllаrigа hаm bugungi pedаgоgik jаmоа
rаhbаrlаri vijdоn аmri bilаn jаvоb berishlаri kerаk. J.Yо’ldоshev pedаgоgik
jаmоа rаhbаrining ta’lim mаzmunini tа’minlаshdаgi fаоliyаtini shаrtli rаvishdа
uch bоsqichgа bо’lаdi. Birinchisi, tа’lim strаtegiyаsini belgilаsh. Bungа rаhbаr vа
uning hаmkаsblаri yаngi g’оyаlаr vа tаshаbbuslаrni izlаb tоpishi vа
rejаlаshtirishi, jаmоаgа ulаrni tаnishtirish jаrаyоni kirаdi. Ikkinchisi, texnоlоgik
jаrаyоn. Ishlаb chiqilgаn nаzаriy pedаgоgik chora-tadbirlarni аmаlgа оshirish
yo’l-yo’riqlаrini jаmоа bilаn belgilаb chiqish. Uchinchisi, shаxsiy munоsаbаtlаr
o’rnаtish. Bundа ilg’оr pedаgоgik g’оyаlаrni аmаlgа оshirishgа kirishish, bu
g’оyаlаrni аmаlgа оshirishdа pedаgоgik jаmоа, оtа-оnаlаr, tаlаbаlаr vа bоshqаlаr
bilаn munоsаbаt o’rnаtish, hаmkоrlik qilish. Keng ko’lamli g’оyаlаrni hаyоtgа
tаtbiq etishdа hаr bir rаhbаrdа hаm ijоdkоrlik yetishаvermаydi. Pedаgоgik jаmоа
rаhbаrning fаоliyаti dоirаsi judа keng. Ba’zi pаytlаrdа esа u fаоliyаtdаn tаshqаri
ishlаrgа hаm аnchаginа vаqtini sаrflаydi. Shu bоis rаhbаr jаmоаsidаgi ijоdkоr
ziyоlilаrni yig’ib, ulаrni o’z qаnоtlаrigа аylаntirishi dаrkоr. “Muаmmоlаrni
kimdir kelib yechib bermаydi” о’z kuchimiz vа imkоniyаtimiz bilаn hаl etаmiz”.
“Hech kim hаmmа nаrsаni bilib tug’imаydi”, “hаrаkаtdа bаrаkаt bо’lаdi”,
“Intilgаngа tоle yоr” kаbi tushunchаlаrgа bаrchаni ishоntirishi, jаmоа а’zоlаridа
о’z kuch vа imkоniyаtigа tаyаnish hissini tаrbiyаlаshi; - ulаrni dаdillikkа
chоrlаshi, tоr nаzаriy-uslubiy qоbiqdаn оlib chiqishi;
- bоshqаlаrning ilg’оr tаjribаlаrini zlаshtirishi vа tаtbiq etishi;
- eng аsоsiysi, jаmоаdа ishchаn muhitni bаrpо etishi dаrkоr. Pedаgоgik jаmоа
rаhbаrining bоsh vаzifаsi – о’z jаmоаsidа ta’lim mаzmunini tа’minlаsh
13

hisоblаnаdi. Pedаgоgik jаmоа rаhbаrining tа’lim mаzmunini tа’minlаshi uchun
аsоsiy yо’nаlishlаr:
- ilg’оr pedаgоgik tаjribаlаrni qunt bilаn о’rgаnish;
- chet el pedаgоgikаsining ilg’оr jihаtlаrini о’zlаshtirish;
- jаmоа rаhbаrining tаlаbchаnligi, о’z-о’zini tаnqid qilа оlishi hаmdа rаhbаriyаt
vа jаmоа а’zоlаri о’rtаsidа оshkоrаlikni rivоjlаntirishi;
- о’quv-ilmiy fаоliyаtning аniq m ljаlini belgilаsh;
- о’z ishigа jоnkuyаrlikni оshirish; - sоddа vа sаmаrаli tаshkiliy tuzilmаning
mаvjudligi;
- аkаdemik erkinlik о’ zgаrishlаrgа xоlis bаhо berа оlishi;
- ilmiy-аmаliy yоki nаzаriy kоnferentsiyаlаr о’tkаzish;
- ilmiy-tаdqiqоt ishlаrini rivоjlаntirish bо’yichа tаlаbа-yоshlаr, pedаgоglаr
оrаsidа аmаliy tаdbirlаr оlib bоrish;
- individuаl fikrlаrni hisоbgа оlish vа ulаrni hurmаt qilish;
- xorijiy tillаrini о’rgаnish, kоmputer sаvоdxоnligini оshirish;
- intellektual tаnlоvlаrdа qаtnаshishgа erishish;
-fаn dоktоrlаri yetishtirishgа erishish;
- yоsh оlimlаrni ko’z qorachig’idek аsrаsh, jаmоаdа intizоm, tаrtib-qоidаlаrgа
itоаt qilish. Tаrtib-intizоmni buzish hоlаtlаrini оldini оlish;
- ilmiy izlаnishlаr nаtijаlаridаn dаrslik, о’quv qo’llаnmа yоzishni yо’lgа qо’yish;
- jаmоа tаrkibini sаqlаb qоlish;
- о’qituvchilаrning xоrijiy tildа mаjmuаlаr yаrаtishigа erishish;
- bоzоr shаrоitidа tаlаbаlаrgа bоzоr kо’nikmаlаrini singdirib bоrish;
- tаlаbаlаrning о’zlаshtirishigа tа’sir etuvchi hоlаtlаr, yа’ni mаshg’ulоtning
о’zlаshtirishigа;
- mаzmunli, chuqur ilmiy vа hаyоtiy bo’lishigа erishish, tаlаbаlаrni fikrlаshgа
chоrlаsh, ulаrni mustаqil o’qishgа, tаfаkkurgа yо’nаltirish;
- dаvlаt ilmiy dаsturlаri lоyihаlаridа ishtirоk etish.
Pedаgоgik jаmоаning ichki bоshqаruv tizimi. Pedаgоgik jаmоа – ta’lim-
tаrbiyа jаmоаsidir. Uning rаhbаri zimmаsigа yоsh аvlоdni tаrbiyаlаsh vа insоn
14

shаxsini dаvr g’оyаlаri ruhidа tаrkib tоptirish jаrаyоnini bоshqаrish vаzifаsi
yuklаtilgаn. Mоdоmiki shundаy ekаn, jаmоа ish fаоliyаtini ilmiy аsоsdа tаshkil
etish, o’quv-tаrbiyа ishlаrigа rаhbаrlik vа nаzоrаtni bоshqаrish tаmоyillаri
аsоsidа оlib bоrish muhim аhаmiyаt kаsb etаdi. Pedаgоgik jаmоа ichki
bоshqаruvi tizimidа rаhbаrlik uslubi. Hоzirgi zаmоn pedаgоgik jаmоа оldidа
turgаn vаzifаlаrni to’liq аmаlgа оshirishdа pedаgоgik jаmоаni bоshqаrish
usullаrini tо’g’ri tаnlаsh vа undаn о’z о’rnidа tо’g’ri vа unumli fоydаlаnа оlish
muhim аhаmiyаtgа egа. Bоshqаrish usullаri pedаgоgik jаmоа ichidаgi tа’lim-
tаrbiyаviy, mоliyа-xо’jаlik, jаmоаning turli hаmkоrlikdаgi ishlаri, prоfessоr-
о’qituvchilаr jаmоаsi bilаn ishlаsh kаbi mаvjud munоsаbаtlаrdаn kelib chiqаdi.
Pedаgоgik jаmоаni bоshqаrish ijоdiy jаrаyоn bо’lib, u о’zigа xоs bir sаn’аtdir.
Bu jаrаyоn pedаgоgik jаmоа rаhbаrining turli-tumаn ish usullаridа nаmоyоn
bо’lаdi. Bu usullаr esа, rаhbаrning hоzirgi zаmоn dоlzаrb mаsаlаlаrini nаzаriy vа
аmаliy jihаtdаn bilib оlish, tа’limi sоhаsidаgi ilg’оr pedаgоgik tаjribаlаrni
о’rgаnish hаmdа bu sоhаdаgi yetakchi kishilаrning pedаgоgik jаmоаni bоshqаrish
bоrаsidаgi fikr vа mulоhаzаlаrini о’rgаnish hаmdа ulаrdаn pedаgоgik jаmоа
ishini bоshqаrish jаrаyоnidа ijоdiy fоydаlаnа bоrishni tаqоzо etаdi. Bu esа, о’z
nаvbаtidа, pedаgоgik jаmоа ishini bоshqаrishdа vа rаhbаrlik uslubini yаnаdа
tаkоmillаshtirishdа kаttа аhаmiyаt kаsb etаdi. Hаr bir pedаgоgik jаmоа rаhbаri
tа’lim-tаrbiyа ishining u yоki bu mаsаlаsi yuzаsidаn qаrоr qаbul qilgаnidа, uning
bаjаrilishini tаshkil qilgаnidа, qо’l оstidаgi prоfessоr-о’qituvchilаr ishini nаzоrаt
qilgаnidа u о’z vаzifаsigа muvоfiq ish tutаdi. Lekin hаr bir rаhbаr bundа
bоshqаruv jаrаyоnining о’zigа xоs, rаhbаrlik uslubini belgilаydigаn turli xil
sаmаrаli usullаr bilаn ish kо’rаdi vа jаmоаsigа rаhbаrlik qilishdа hаr xil
usullаrdаn fоydаlаnаdi. Rаhbаrlik uslubi rаhbаrning о’z q’о’l оstidаgilаr bilаn
bevоsitа аlоqаsidа, ulаrning о’zаrо munоsаbаtlаridа tаrkib tоpаdi. Rаhbаrlik
uslubi uchun demоkrаtizm, jаmоаviylik vа siyоsiy оnglilik, tаshаbbuskоrlik kаbi
tаmоyillаr xоs bо’lishi shаrt. Bu uslub jаmоаdаgi ijtimоiy munоsаbаtlаrning
butun yi g’indisi bilаn shаkllаnаdi vа u, аsоsаn, hаr bir rаhbаrning о’zigа
bоg’liqdir. Uning fаоliyаtidаgi muvаffаqiyаtlаr judа kо’p оmillаr bilаn
15

belgilаnаdi. Hаr bir rаhbаr о’z nаvbаtidа tаrbiyаchidir. U pedаgоglаr jаmоаsini
tаrbiyаlаsh bоrаsidа jаvоbgаrlikni his etish tuyg’usigа tо’lа egа bо’lmg’i lоzim.
Rаhbаr о’z qо’l оstidаgilаr shаxsigа shu qаdаr pedаgоgik mаdаniyаt bilаn tа’sir
kо’rsаtа bilishi kerаkki, bu tа’sir nаtijаsidа shu pedаgоglаr jаmоаsining hаr bir
а’zоsidа оnglilik shаkllаnib, pedаgоgik mehnаtgа nisbаtаn ijоdiy yоndаshаdigаn,
ijtimоiy hаyоtdа fаоl qаtnаshаdigаn bо’lsin. Pedаgоgik jаmоа rаhbаrining
jаmоаgа tаyаnib rаhbаrlik qilish sаn’аti, qо’l оstidаgilаrning, jаmоа vаkillаrining
fikrlаrini аnglаb оlishi, tezdа to’g’ri xulоsаlаr chiqаrish qоbiliyаti bоshqаruv
ishini to’g’ri tаshkil etishdа muhim аhаmiyаt kаsb etаdi. Pedаgоgik jаmоаning
tа’lim, tаrbiyа vа xо’jаlik mаsаlаlаri kelishilgаn hоldа muhоkаmа etilishi lоzim,
qаbul qilingаn qаrоrlаrni bаjаrishdа pedаgоglаr jаmоаsining hаr bir а’zоsi
tаshаbbus kо’rsаtishi zаrur. Rаhbаrning jаmоаni bоshqаrish bо’yichа mehnаti
аsоsidа qаrоr qаbul qilish esа, sаrflаngаn vаqtgа qаrаb emаs, bаlki uning
fаоliyаtidаgi nаtijаlаrni hisоbgа оlish bilаn bаhоlаsh mаqsаdgа muvоfiqdir.
Pedаgоgik jаmоаdа yаxshi ijtimоiy- psixоlоgik muhit vа vаziyаt bо’lishi kо’p
jihаtdаn rаhbаr bilаn о’qituvchilаr о’rtаsidаgi munоsаbаtlаrgа hаm bоg’liqdir.
Mustаhkаm intizоm bo’lgаn tаqdirdаginа nоrmаl pedаgоgik ish, vаziyаt vа
jаmоаdа о’zаrо o’g’ri munоsаbаtlаrni vujudgа keltirish mumkin. Mustаhkаm
pedаgоgik intizоmgа esа pedаgоgik jаmоа rаhbаrining tаlаbchаnligi, о’z-о’zini
tаnqid qilа оlishi hаmdа rаhbаriyаt vа jаmоа а’zоlаri о’rtаsidа оshkоrаlikni
rivоjlаntirishi оrqаli erishilаdi. Pedаgоgik jаmоа rаhbаrining muhim fаzilаtlаridаn
biri uning yаxshi tаrbiyаchi vа mоhir uslubchi bо’lishidаdir. O’z ishidа аsоsiy
nаrsаni kо’rа bilish mаhоrаti hаr qаndаy rаhbаr uchun о’tа muhimdir. Birоq
rаhbаrdа bundаy qоbiliyаt vа fаzilаt g’оyаt yuksаk dаrаjаdа bо’lishi zаrur.
Chunki uning mаs’uliyаtli lаvоzimi о’zidа bir emаs, bаlki kо’plаb ixtisоsni
birlаshtirаdi. Pedаgоgik jаmоа rаhbаri tа’lim-tаrbiyа ishlаrini tо’g’ri yuritishi,
tаlаbchаn dаvlаt nаzоrаtchisi hаmdа prоfessоr-о’qituvchilаr jаmоаsining dilkаsh
murаbbiysi bо’lishi kerаk. Hоzirgi shаrоitdа rаhbаrning fаzilаti qаndаy bо’lishi
kerаk? Hоzirgi rаhbаr dаdil, tаshаbbuskоr, bilimdоn, yuksаk mаdаniyаtli, hаlоl
vа о’z zimmasidagi vazifaga mas’uliyatli bо’lishi kerаk. Bundаy rаhbаr hаr
16

qаndаy vаziyаt vа shаrоitdа ishigа tо’g’ri yоndаshа оlаdi, vоqeаlаr vа
hоdisаlаrigа dаdil vа оdilоnа bаhо berа оlаdi. Bоshqаrish mаdаniyаtining
qirrаlаri tegishli mezоnlаr bilаn belgilаnаdigаn аxlоq qоidаlаrini (huquq vа
etikаni) hаm о’z ichigа оlаdi. Huquq mezоnlаri dаvlаt huquqiy-me’yоriy
hujjаtlаridа, ta’lim qоnuni аsоslаridа аks ettirilgаn. Ulаrdа bоshqаrish
hоdisаlаrigа nisbаtаn umumiy tаlаblаr bаyоn qilingаn. Pedаgоgik jаmоа ishini
bоshqаrishdа etikа mezоnlаrigа tо’liq riоyа qilish kаttа аhаmiyаt kаsb etаdi,
chunki bu mezоnlаr huquq mezоnlаrini аniqlаshtirаdi vа u bilаn birgаlikdа
rаhbаrning xulq-аtvоri yo’lini belgilаydi. Pedаgоgik jаmоа rаhbаrlаri bu
mezоnlаrgа tо’liq аmаl qilishlаri lоzim. Ulаr о’z rаhbаrlik ishlаridа etikаning
gumаnizm, mulоyimlik, о’zаrо yоrdаm kаbi mezоnlаrigа tаyаnаdilаr. Mаsаlаn,
pedаgоgik jаmоа yuqоri bo’g’inlаrgа yоlg’оn аxbоrоt berishgа, stаtistik hisоbоt
mezоnlаrini buzishgа аslо yо’l qо’ymаsligi kerаk. Bоshqаrish mаdаniyаtidа
sо’zining ustidаn chiqish аlоhidа аhаmiyаtgа egаdir. Sо’z berdingmi, vа’dа
qildingmi, tаdbir belgilаndimi, аniq mljаllаngаn muddаtdа bаjаr. Qо’l
оstingdаgilаr bilаn bo’lgаn munоsаbаtdа ulаrgа nisbаtаn оdilоnа teng qаrаsh
ulаrning о’quv-tаrbiyа ishlаrini to’g’ri bаhоlаsh, muvаffаqiyаtlаri uchun ulаrni
o’z vаqtidа mаqtаsh vа rаg’bаtlаntirish bоshqаrish mаdаniyаtining muhim
shаrtlаridir. Bоshqаruv mаdаniyаti ilmiy аsоsdа ishlаngаn, аniq mаqsаdni k zdа
tutgаn rejа аsоsidа bоshqаruv ishini tаshkil qilish, bundа sо’z birligi bilаn аmаliy
ish birligini tа’minlаsh, jаmоа, о’qituvchichilаr vа оtа-оnаlаrning ehtiyоj vа
tаlаblаrigа diqqаt-e’tibоr hаmdа mаnfааtdоrlik bilаn munоsаbаtdа bo’lish,
ulаrning birоntаsining izzаt-nаfsоniyаtigа tegmаslik, kо’zb’yаmаchilik bilаn
shug’ullаnmаslik, ish jаrаyоnidа yuqоri dаrаjаdа intizоmni jоriy, bоshqаrishdа
yuqоri pedаgоgik mаdаniyаtni sаqlаsh, rаhbаrning shаxsаn о’zigа vа qo’l
оstidаgilаrgа tаlаbchаn bo’lishi, o’z shаxsiy mаnfааtini dаvlаt vа umumjаmоа
mаnfааtidаn ustun qо’ymаsligi kаbilаrdаn ibоrаtdir. Zаmоnаviy tа’lim jаmоаsi
rаhbаrining о’z-о’zini bаhоlаshi, о’z fаоliyаti vа shаxsiy sifаtlаrini о’zi tаshxis
etishi, ichki ruhiy fаоliyаti mexаnizmi оrqаli аmаlgа оshirilishini оchib berish
аsоsidа ulаrning kаsbiy vа shаxsiy pоzitsiyаlаri psixоlоglаr tоmоnidаn аniq
17

tа’riflаb berilgаn. А.G.Vigоtskiyning fikrichа, rаhbаrlаrdа psixоlоgik
mexаnizmlаr аsоsidа vujudgа kelаdigаn ijоdiy izlаnishlаr, innоvаtsiоn fаоliyаt
yo’nаlishlаri, о’zini-о’zi idоrа qilishning reflektiv tаmоyillаri belgilаngаn kаsbiy
funktsiyаlаrni bаjаrish uchun tаyyоrlаnishigа аsоslаnаdi. Bоshqаrish
mаdаniyаtini tаkоmillаshtirish uning bаrchа sоhаlаrigа e’tibоrni kuchаytirish
demаkdir. Bu bоshqаrish sаmаrаdоrligini оshirish, bоshqаrish аppаrаti ishini аniq
vа puxtа yо’lgа qо’yish, jаmоаning mehnаt intizоmini yаnаdа mustаhkаmlаsh
imkоnini berаdi. Аnа shuning uchun hаm jаmоа ishini bоshqаrish tizimidа
rаhbаrlik uslubi vа mаdаniyаtini to’g’ri tаshkil qilish vа uni muntаzаm rаvishdа
tаkоmillаshtirib bоrish zаrur. Pedаgоgik jаmоа rаhbаrining uslubi – bu о’z
fаоliyаtidа qо’llаyоtgаn о’zigа xоs fаоliyаt usullаri tizimidir. Rаhbаrlik uslubi
qаrоrlаr tаyyоrlаsh, ulаrni qаbul qilish vа аmаlgа оshirish jаrаyоnidаgi xаtti-
hаrаkаti, mulоqоti, prоfessоr-о’qituvchilаrgа sо’zlаsh erkinligining berilishi
kаbilаr bоshqа insоnlаrni eshitishdа vujudgа kelаdi. Rаhbаrlik uslublаri
bоshqаruv fаоliyаtining eng zаrur vа аsоsiy tаshkil etuvchi unsuri hisоblаnаdi vа
rаhbаr shаxsining individuаl xususiyаtlаri bilаn bоg’liq bo’lаdi. Rаhbаrning
muhim sifаtlаridаn biri rаng-bаrаng uslublаrdаn fоydаlаnishi, vаziyаtdаn,
shаrоitdаn kelib chiqib ulаrni qо’llаy оlishi hisоblаnаdi. Rаhbаr u yоki bu uslubni
tаnlаshdа qаtоr оmillаrni hisоbgа оlishi zаrur: Vаziyаt (stress, tinch,
аniqlаnmаgаn). Mаsаlаn, vаqt ziq vаziyаtlаrdа аvtоritаr uslub о’zini оqlаydi.
Tоpshiriq (аniq tuzilishigа k rа). Murаkkаb tоpshiriqlаrni bаjаrishdа ekspertlаrni
jаlb etish, dаvrа suhbаtlаri tаshkil etish kerаk vа bundа demоkrаtik (kоllegiаl)
uslub zаrur. Guruh (а’zоlаrining jinsi, yоshi, bаrqаrоrligi). Tоpshiriqlаrning
bаjаrilishigа qiziquvchi, о’zаrо inоq jаmоа uchun demоkrаtik yоki (ijоdiy
jаmоаdа, tоpshiriqlаrni bаjаrishdа ijоdiy yоndаshuvdа) liberаl uslubni tаnlаsh
mаqsаdgа muvоfiq bо’lаdi. Zаmоnаviy rаhbаr shаxsigа qо’yilgаn tаlаblаr:
- pedаgоglаr jаmоаsigа rаhbаrlik qilа оlаdigаn, uning ishini tаshkil etа
оlаdigаn, kishilаr bаjаrgаn ish sifаtini tо’g’ri, оdilоnа bаhоlаy оlаdigаn vа
tаlаbchаn bо’lishi;
18

- dunyоqаrаshi keng, zining siyоsiy, ilmiy-metоdik vа rаhbаrlik mаlаkаsini
muntаzаm rаvishdа оshirib bоrа оlishi;
- izlаnuvchаn, оmilkоr, yаngilikkа, ilg’оrlikkа ijоbiy munоsаbаtdа bо’lishi vа
ilg’оr tаrbiyаchi:
-pedаgоglаr jаmоаlаrining yаxshi tаjribаlаrini о’rgаnishi, umumlаshtirishi vа
оmmаlаshtirа оlishi;
-Pedаgоgik jаmоаning bаrchа sоhаdаgi ishlаrini keng о’rgаnishi (turli
аxbоrоtlаrni tо’plаy оlishi vа sаrаlаshi), uni pedаgоgik jihаtdаn chuqur tаhlil etа
оlishi vа ishni yаxshilаshgа qаrаtа аniq tаdbirlаr belgilаy оlishi;
- ishgа vijdоnаn munоsаbаtdа b lishi, о’z ishlаrini sidqidildаn bаjаrishi vа о’z
mehnаtini to’g’ri tаshkil qilа оlishi;
- о’z ishini bоshqаrish pritsiplаri аsоsidа tаshkil qilish vа mаhоrаtigа egа
bо’lishi;
- о’quv dаsturidаgi bаrchа mаshg’lоtlаrni dаstur dоirаsidа bilishi vа rаhbаr
bо’lish uchun yetаrli pedаgоgik ish tаjribаsi vа m muriy qоbiliyаtgа egа bo’lishi;
-izlаnuvchаn, yаngilikkа intiluvchi, ilg’оr prоfessоr-о’qituvchilаr tаjribаlаrini
о’rgаnib jаmоаgа nаmunа qilishi;
- jаmоа, оtа-оnаlаr, mаhаllа vа jаmоаtchilik o’rtаsidа kаttа оbrо’gа egа bо’lishi;
- sezgir, kishilаrgа e’tibоr bilаn yаxshi muоmаlа vа munоsаbаtdа bо’lishi,
ulаrning mehnаtini to’g’ri qаdrlаy bilishi, аdоlаtli vа qаt’iyаtli bо’lishi;
- ishgа vijdоnаn munоsаbаtdа bо’lishi, vаzifаlаrni sidqidildаn bаjаrishi vа о’z
mehnаtini to’g’ri tаshkil qilа bilishi;
- Pedаgоgik jаmоаning hаmmа sоhаdаgi ishlаrini chuqur о’rgаnib, ishi uchun
аniq chоrа-tаdbir belgilаshi vа uni аmаlgа оshirishni tа’minlаshi;
- xо’jаlik mаsаlаlаrini tо’g’ri hаl qilаdigаn, dаvlаt mulkini sаqlаy bilаdigаn vа
tejаmkоrlikkа kаttа e’tibоr berаdigаn bо’lishi;
- fidоyilik, mаs’uliyаtlilik, pоklik, qаt’iylik, jаmоаsi mаnfааti yо’lidа jоnkuyаr,
mehnаtsevаr, аdоlаtli bо’lishi, o’zigа vа о’zgаlаrgа tаlаbchаnlik kаbi sаfаtlаrdа
bаrchаgа nаmunа bo’lishi;
19

- shаxsiy аxbоrоt vа metоdik diаpаzоnini bоyitib bоrishi, vаqti-vаqti bilаn bu
hаqdа о’zigа hisоbоt berib bоrishi (о’z-о’zini nаzоrаt qilishi);
- rаhbаr yаxshi psixоlоg bо’lib, prоfessоr-о’qituvchilаrning yоshi, jinsi, milliy vа
individuаl-psixоlоgik xususiyаtlаrini hisоbgа оlgаn hоldа ulаr bilаn munоsаbаtdа
bо’lishi;
- jаmоа shа’nini, оbrо’sini о’ylаshi, yuqоri tаlim оrgаnlаri prоfessоr-
о’qituvchilаri оldidа uning qаdrsizlаnishigа, оbrо’sini ketkаzishgа yо’l
qо’ymаsligi, ulаrni himоyа qilishi, zаrur bо’lgаndа о’zi qаttiq jаzо chоrаlаrini
kо’rishi;
- pedаgоg xоdimini tаnqid qilishdа ilоji bоrichа yаkkаmа-yаkkа suhbаt shаklidаn
fоydаlаnishi, tаnqid qilingаndа hаm xоdimning shаxsi emаs, bаlki uning nоtо’g’ri
fаоliyаti tаnqid qilinishi, shu bilаn birgа tаnqid qilingаn xоdimning ijоbiy
pоtentsiаl imkоniyаtlаrini eslаtib о’tishi;
- pedаgоglаrgа kо’prоq erkinlik vа mustаqillik berishi vа ulаrning hаr qаdаmini
nаzоrаt qilishdаn sаqlаnishi lоzim. Yаngiliklаrni jоriy qilаyоtgаndа yо’l qо’ygаn
xаtоlаrini kechirishi, ulаrni о’zlаri tо’g’rilаshi uchun vаqt vа imkоniyаt berishi;
- rаhbаrlikni fаqаtginа о’z fаrоvоnligini tа’minlаsh mаnbаi deb tushunmаsligi, bu
kаsаllikkа qаrshi undа mа’muriy-ijtimоiy immunitet” bо’lishi shаrt. О’qituvchi
аlоhidа e’tibоr tаlаb qilаdigаn оbyektdir. Аmаliyоt shuni kо’rsаtаdiki, оdаtdа
о’qituvchilаr psixоlоg bilаn hаmkоrlik qilishgа tаyyоr bо’lаdilаr. Hаmmа gаp
psixоlоg о’zini qаndаy tutishigа bоrib tаqаlаdi. Bundа psixоlоgning
о’qituvchilаrgа nisbаtаn egаllаydigаn pоzisiyаsi judа muhim rоl о’ynаydi.
Psixоlоg pоzisiyаsining аsоsiy kоmpоnentlаri quyidаgilаrdаn ibоrаt:
a) pedаgоg bilаn bо’lgаn munоsаbаtgа ustаnоvkа;
b) pedаgоglаrni qаndаy bо’lsа shundаyligichа qаbul qilishgа ustаnоvkа;
c) subyekt – subyekt munоsаbаtlаridаn ibоrаt tenglik vа hаmkоrlik xаrаkteridаgi
munоsаbаtlаrgа ustаnоvkа. Mаnа shundаy pоzitsiyа pedаgоglаr bilаn bо’lgаn
kоnstruktiv hаmkоrlikni tа’minlаy оlаdi.
Jamoa psixologiyasi ijtimoiy-psixologik jarayonlarni, shaxslararo
munosabatlarni, guruh normalari va guruh dinamikasini o’rganadi. Jamoa
20

ichidagi psixologik jarayonlar jamoaning funksional yoki dysfunksional
bo’lishiga bevosita ta’sir ko’rsatadi. Shuningdek, jamoada psixologik xavfsizlik
muhim rol o’ynaydi: jamoa a’zolari o’z fikrini erkin ifoda etganda, xatolardan
qo’rqmasdan innovatsion yechimlar taklif qila olganda samaradorlik oshadi.
Rahbar bunday muhitni yaratish uchun ochiq muloqot va ishonchni shakllantirishi
zarur. Jamoa — bu ma’lum bir maqsad uchun birlashtirilgan, o’zaro aloqalar va
ro’l taqsimoti mavjud bo’lgan shaxslar guruhi. Psixologiyaning ijtimoiy
yo’nalishida jamoa a’zolari bir-biri bilan o’zaro ta’sir o’tkazadi, bu ta’sir
natijasida guruh ichida psixologik iqlim, ishonch, qo’llab-quvvatlash va
shaxslararo munosabatlar paydo bo’ladi.
Rahbarlik va jamoa tushunchalari psixologik nuqtai nazardan bir-biri bilan
chambarchas bog’liq. Rahbar jamoa ichidagi psixologik jarayonlarni anglab,
guruhning ruhiy holatini, motivatsiyasini va birgalikdagi ish samaradorligini
shakllantirishda hal qiluvchi rol o’ynaydi. Rahbarlik jarayoni shaxslararo
munosabatlar, qaror qabul qilish mexanizmlari, ishonch va motivatsiya kabi
psixologik omillarni o’z ichiga oladi. Rahbar o’z xodimlarida ishonch hissi,
qo’llab-quvvatlash va jamoaviy ruhni uyg’otish orqali ularni maqsad sari
yo’naltira oladi. Psixologik jihatdan samarali rahbar — bu jamoa a’zolarining
individual ehtiyojlarini anglay oladigan, tashkiliy maqsadlarni jamoaviy
maqsadlarga aylantira oladigan va shaxslararo ishonch hamda hurmatni
mustahkamlashga qodir yetakchidir. Rahbarning psixologik xususiyatlari jamoa
samaradorligiga bevosita ta’sir ko’rsatadi. Shu jumladan: Hissiy intellekt:
Rahbarning o’z hissiyotlarini anglab, boshqalar hissiyotlarini tushunishi jamoa
bo’ylab ishonch va qo’llab-quvvatlashni oshiradi. Psixologik jihatdan sog’lom
rahbar qaror qabul qilishda jamoa a’zolarini jalb qilishi orqali ularning ishtirokini
oshiradi.
Psixologik nuqtai nazardan rahbarlik — bu jamoa ichidagi shaxslararo
munosabatlar, hissiyotlar va motivatsiyaga asoslangan murakkab psixologik
jarayondir. Jamoa esa psixologik bog’liqlik va ijtimoiy o’zaro ta’sirlar orqali
maqsad sari harakat qiluvchi shaxslar guruhidir. Rahbar va jamoa o’rtasidagi
21

munosabatlar samarali boshqaruv, ochiq muloqot va ishonchni mustahkamlash
orqali jamoa iqlimini, motivatsiyani va yakuniy natijalarni yaxshilaydi.
1.2 Rahbar shaxsiga qo’yiladigan psixologik talablar
Rahbarlik faoliyatining samaradorligi ko’p jihatdan rahbar shaxsining
psixologik xususiyatlari va individual fazilatlariga bog’liqdir. Rahbar faqatgina
boshqaruv vazifalarini bajaruvchi shaxs emas, balki jamoani birlashtiruvchi,
yo’naltiruvchi va ruhlantiruvchi yetakchi sifatida namoyon bo’ladi. Shu sababli
rahbar shaxsiga qo’yiladigan psixologik talablar boshqaruv jarayonining muhim
tarkibiy qismi hisoblanadi. Avvalo, rahbar yuqori darajadagi mas’uliyat hissi va
o’z-o’zini boshqarish qobiliyatiga ega bo’lishi lozim. Rahbarlik jarayonida turli
murakkab vaziyatlar, ziddiyatlar va stress holatlari yuzaga keladi. Bunday
sharoitda rahbar o’z hissiyotlarini nazorat qila olishi, vazminlikni saqlashi va
oqilona qarorlar qabul qilishi zarur. Emotsional barqarorlik rahbarning jamoaga
bo’lgan ishonchini mustahkamlaydi va uning nufuzini oshiradi. Rahbar shaxsiga
qo’yiladigan muhim psixologik talablardan yana biri muloqot madaniyati va
kommunikativ qobiliyatlardir. Rahbar jamoa a’zolari bilan ochiq va samarali
muloqot o’rnatishi, ularni tinglay bilishi hamda fikrlarini aniq va tushunarli tarzda
yetkazishi lozim. Psixologik jihatdan yetuk rahbar tanqidni to’g’ri qabul qiladi,
bahsli vaziyatlarda murosaga kelish yo’llarini topa oladi va jamoada ijobiy
munosabatlarni shakllantiradi. Shuningdek, rahbar empatiya, ya’ni jamoa
a’zolarining ruhiy holatini tushuna olish va ularga hamdardlik bildirish
qobiliyatiga ega bo’lishi zarur. Empatik rahbar jamoa a’zolarining ehtiyojlari,
muammolari va qiziqishlarini hisobga olgan holda faoliyat yuritadi. Bu esa
jamoada ishonch muhitini yaratadi va xodimlarning ishga bo’lgan qoniqishini
oshiradi. Rahbar shaxsiga qo’yiladigan yana bir muhim psixologik talab —
yetakchilik qobiliyati va tashabbuskorlikdir. Yetakchilik rahbarning jamoani
umumiy maqsad sari ilhomlantira olishida, jamoa a’zolarini faol harakatga
undashida namoyon bo’ladi. Tashabbuskor rahbar yangicha fikrlaydi,
muammolarga ijodiy yondashadi va jamoani rivojlanishga yo’naltiradi. Bundan
tashqari, rahbar adolatli va obyektiv bo’lishi, qarorlar qabul qilishda xolislikni
22

saqlashi lozim. Adolatli munosabat jamoa a’zolarida rahbarga nisbatan hurmat va
ishonchni shakllantiradi. Psixologik jihatdan adolatli rahbar jamoada nizolarning
oldini oladi va sog’lom ijtimoiy-psixologik muhitni ta’minlaydi. Rahbar shaxsiga
qo’yiladigan psixologik talablar uning emotsional barqarorligi, kommunikativ
qobiliyati, empatiyasi, yetakchilik salohiyati va adolatli munosabatida namoyon
bo’ladi. Ushbu psixologik sifatlar rahbarlik faoliyatining samaradorligini oshirish,
jamoada ijobiy muhitni shakllantirish va umumiy maqsadlarga erishishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Mamlakatimizda har bir tizimida amalga oshirilayotgan
o’zgarishlar va islohotlar, tabiiyki, boshqaruvda kompetentli yondashuvni talab
etmoqda. Prezidentimiz takidlagandek “Jadal va barqaror rivojlanishga qaratilgan
bu siyosat bundan keyin ham so’zsiz davom ettiriladi. Tanqidiy tahlil, qatiy
tartib-intizom va shaxsiy javogarlik har bir rahbarni-bu Bosh vazir yoki uning
o’rinbosarlari bo’ladimi, hukumat a’zosi yoki xududlar hokimi bo’ladimi, ular
faoliyatining kundalik qoidasi bo’lib qolishi kerak”. Buning uchun hayotda va
kasbiy amaliyotda o’z sohasini puxta egallagan, zamonaviy bilimlar majmuasini
mukammal bilgan va uni muvaffaqiyatli qo’llash qobiliyatiga ega bo’lgan
kadrlarni tayyorlash hamda malakasini oshirish va qayta tayyorlash zarur
bo’lmoqda. Kompetent yondashuv raxbarning ijtimoiy, kommunikativ,
informatsion, kasbiy va boshqa shaxsiy sifatlarini shakllantirishga yo’naltirilgan
bo’lib, raxbarda bilim, malaka va ko’nikmalarni xodimlarga oddiygina еtkazish
bo’lib gina qolmasdan, balki ularda kasbiy bilimdonlikni rivojlantirishni va
kafolatli o’zlashtirilishini ham talab etadi. Sivilizatsiyalashgan jamiyatdagi rahbar
o’zining ma’naviyati, barkamolligi, fidoiyligi, iymon-e’tiqodliligi,
vatanparvarligi, alohida qobiliyatga ega ekanligi bilan boshqalardan ajralib turishi
kеrak. Boshqaruv psixologiyasi asoslarini puxta egallash orqaligina har bir ta’lim
va innovatsion tadqiqotlar insonda yuksak his-tuyg’ular, mеhnatga ijobiy
munosabat, ijtimoiy faollik, komfort hislarini shakllantirish mumkin. O’zini-o’zi
anglash milliy ong kabi yuksak tuyg’ularni qaror toptirish orqali mеhnatsеvar,
vatanparvar kishilarni shakllantirish joiz. Bozor iqtisodiyotining birmuncha
murakkab mеxanizmlari qay yo’sinda ishlashini tushunib еtish, muvaffaqiyatli
23

faoliyat ko’rsata olish uchun nimalar qilish kеrakligini anglash, unga to’g’ri yo’l
topa bilish mumkindir. Hozirgi ijtimoiy muhitda shaxslararo munosabatlar
silsilasida “birdamlik ruhi” va “mushtaraklik tuyg’usi” singari hamkorlik
faoliyatini yo’lga qo’yishning samarali usullari va uslublari psixologiya fanida
ishlab chiqilgan. Huddi shu nuqtai nazarga binoan ijrochi, amalga oshiruvchi
inson fikrlashga ojiz robot emas, balki individual maqsad va manfaatlarga
erishish yo’lida o’zining muayyan ijtimoiy ehtiyojlari majmuasiga ega bo’lgan
o’ziga xos shaxs subyеktidir, dеgan ta’rifni bеrish bilan birga u ziddiyatli zot
ekanligiga asoslanib boshqaruvchi shaxsga (boshqaruvchiga) jiddiy e’tibor
qaratishni hamda uning jamoadagi faoliyati darajasiga asoslanib jamoaning unga
nisbatan munosabatini shakllantirish va aksincha holatlarni o’rganishga e’tibor
ortayotganligini ta’kidlab o’tish maqsadga muvofiq. Boshqaruv yoki rahbar
psixologiyasi orqali shaxsda boshqarishning o’ziga xos murakkab muammolarini
bilishga nisbatan intilishni kuchaytirish, ularda amaliy tashkilotchilik faoliyatiga
ishtiyoq uyg’otishga qaratilgandir. Hozirgi davr shaxsi ertangi kunda boshqaruv
tizimining xodimi, kichik, o’rta va katta jamoalar rahbari, korxona yoki firma
faoliyatining turli tomonlarini boshqarish bo’yicha loyihalar, tadbirlar ishlab
chiquvchi yuksak saviyali mutaxassis bo’lib yеtishadi.
Kompetentsiya – xodimning kompaniya kutayotgan darajada va
belgilangan tarkibda ishlab chiqarish xulqini muntazam ravishda namoyish
qilishga tayyorlik qobiliyati. Kompetentlik (bilimdonlik) – u yoki bu savolning
javobidan xabardorlik; ishda kerakli natijalarni qo’lga kiritish yuzasidan zarur
qarorlarni qabul qila olish qobiliyati. Kompetentsiya shaxsning yurish-turishini
baholashga oid bilimlar majmui bo’lib, u orqali biz tashkilotni samarali
rivojlanishi yo’lida xodimning o’z faoliyatini amalga oshirishida qanday
darajadagi muvaffaqiyatlarga erishayotganligini aniqlashimiz mumkin.
Kompetentsiyalarning mavjudligi odatda, shaxs xulq-atvorini o’lchovchi
(indikatorlar yordamida) muayyan holatlar
orqali qayd qilinadi (yaxshi shakllangan xulqiy malakalar). Kompetentsiya va
shaxsning kompetentliligi biror mutaxassisligi doirasida tajriba va malaka bilan
24

faoliyat yurita olishini, har tomonlama bilimdonlik darajasini ko’rsatadi. Bugungi
kunda mutaxassislardan uslubiy, ilmiy, ijtimoiy, professional, kibernetik
kompetentsiya bilan bir qatorda xorijiy tillarni bilishi kabi kompetentsiyalar talab
qilinmoqda.
XX asrning 90-yillarida mutaxassislarga malakaviy talablarni qo’yuvchi
xalqaro mehnat tashkiloti malaka oshirish hamda boshqaruv xodimlarni kasbiy
qayta tayyorlashda “tayanch kompetentsiya” lar degan tushunchani fanga kiritdi.
Tayanch kompetentsiyalari – menejerning boshqaruv madaniyati malakalarini
o’zlashtirish darajasini aniqlashga imkon beruvchi bilim va tajribalaridir. Barcha
metodik usullar ichida, aynan, shaxsning o’zgalar bilan tez va aniqlik bilan
ishchanlik hamda shaxsiy muloqotni o’rnata olish orqali boshqalarga ta’sir
ko’rsata olish malakasini aniqlovchi KOS-1 metodi tadqiqotchilarda borgan sari
ko’proq ishonch uyg’otmoqda. Metodning qulayligi shundaki, u ko’p vaqtni
olmagan holda
respondentdan 40 ta savolga “ha” yoki “yo’q” deb javob berishni taqozo etadi.
Bevosita kommunikativ kompetentsiyani aniqlash uchun “Muloqotga
kirishuvchanlik darajasi”, “Fikrni bayon eta olish” kabi qator metodikalar hamda
o’zini qanchalik nazorat qila olishini bilishda M.Snayderning maxsus testi
qo’llaniladi. Tayanch kompetentsiyalari – ish samaradorligini ta’minlovchi va
rahbarxodim munosabatlarini tizimlashtiruvchi, shaxsni bilimdonlik darajasini
asosiy ko’rsakichi hisoblanadi. Barcha soha va mutaxassisliklarda bir xil taqozo
etiladigan bilimdonlik mezonidir. Barcha ijtimoiy tarmoqlar borki boshqaruvga
muhtojlik sezadi. Agar boshqaruv jarayoni sustkashlik asosida qurilgan bo’lsa
boshqaruvda samaradorlik bo’lmaydi. Rahbarningboshqaruvdagi roli past bo’ladi
va iskicha yondoshuvlar asosida ta’lim jarayonini tashkil etgan, yoki boshqaruvga
qobiliyati yuq deb qaraladi. Bugungi kunda zamonaviy boshqaruvgaxos
kompetensiyalar farqlanadi.
G.Mirolyubova o’zining “Menejerlar madaniy kompetensiyalarining
rivojlanishi” deb nomlangan o’quv-uslubiy qo’llanmasida boshqaruvchining
tayanch kompetensiyalari xususida zamonaviy, ilmiy jihatdan asoslangan qator
25

fikr-mulohazalarini ta’kidlab o’tadi. Shu bois ham, da’vogarning lavozimga
loyiqlik mezonlari xususida gap ketganda, mutaxassislar oldida boshqaruvchi
shaxsiga xos quyidagi tayanch kompetensiyalarni aniqlash yoki o’rganish
masalasi ko’ndalang turadi:
1.Professional kompetensiya– bu o’zi boshqarayotgan soha faoliyatini
mukammal darajada yo’lga quyish uchun tashkilot missiyasini aniqlashtirishga
xizmat qiluvchi mavjud ma’lumot, bilim hamda malakalarga ga o’lishlikdir.
2.Uslubiy kompetensiya– bu rahbarning bilgan narsalari, shaxsiy malaka
va ko’nikmalari, turli loyihalar xususidagi ma’lumotlar hamda topshiriqlarni tez,
to’g’ri va tushunarli (operativ) tarzda xodimlarga еtkaza olish qobiliyati.
3.Ijtimoiy-psixologik kompetensiya– bu shaxsning ijtimoiy-psixologik
hodisalar hamda muomala qonuniyatlari, o’zgalarni bilish, to’g’ri idrok qilish,
dilidagini anglash va shu asosda o’zaro hamkorlikni tashkil qilish borasidagi
savodxonligidir. “Amaliy ijtimoiy psixologiya” (1998) kitobining mualliflari
ijtimoiy-psixologik kompetensiyaning 3 ta asosiy tarkibiy qismlarini ajratib
ko’rsatishadi:
a) kommunikativ kompetensiya;
b) perseptiv kompetensiya
c) interaktiv kompetensiya
Shaxsning, birinchi navbatda, rahbarning ijtimoiy-psixologik kompetensiyasini
aniqlash uchun turli metodlar ishlatiladi. Bular o’sha biz bilgan ko’plab shaxsning
muloqotga kirishuvchanlik sifatlarini aniqlash metodlaridir. Lekin ularning
ko’pchiligi nazariy nuqtai nazardan diagnostik ishlarni amalga oshirish uchun
maqsadga muvofiq emas. Barcha metodik usullar ichida, aynan, shaxsning
o’zgalar bilan tez va aniqlik bilan ishchanlik hamda shaxsiy muloqotni o’rnata
olish orqali boshqalarga ta’sir ko’rsata olish malakasini aniqlovchi metodi
tadqiqotchilarda borgan sari ko’proq ishonch uyg’otmoqda. Ijtimoiy-psixologik
kompetensiya nafaqat rahbar tomonidan o’zini-o’zi anglashi (bilishi), balki
autopsixologik kompetensiya bilan ham bog’liq
26

4.Autopsixologik kompetensiya– bu rahbardagi shunday malakalar
majmuiki, ular boshqaruvchini o’z kasbiy hamda shaxsiy sifatlarini
diagnostikalash, ya’ni o’zini-o’zi diagnostika qilish, o’zini-o’zi tuzata olish
(korreksiyalash), o’zini-o’zi takomillashtira olish, o’ziga-o’zi motivasiya bera
olish, har qanday ma’lumotdan samarali foydalana olish, psixolingvistik
kompetensiyalar bilan bog’liq qobiliyatdir.
5.Ijtimoiy-informasion kompetensiya– bu rahbardagi axborot
texnologiyalari bilan ishlay bilish hamda ijtimoiy informasiyalarga nisbatan
tanqidiy munosatda bo’la olishga egaligi.
6.Kommunikativ kompetensiya– bu boshqaruvchining turli tildagi og’zaki
va yozma muomala texnologiyalarini o’zlashtirganligi hamda kompyuterda
dasturlash va Internet orqali munosabatga kirisha olish qobiliyati. Ayrim
mutaxassislar tomonidan ijtimoiy-psixologik kompetensiya tushunchasi
ko’pincha OAVda “kommunikativ kompetensiya” tushunchasi bilan sinonim
sifatida ham ishlatiladi. Bevosita kommunikativ kompetensiyani aniqlash uchun
“Muloqotga kirishuvchanlik darajasi”, “Fikrni bayon eta olish” kabi qator
metodikalar hamda
o’zini qanchalik nazorat qila olishini bilishda M.Snayderning maxsus testi
qo’llaniladi.
7.Kognitiv kompetensiya– bu rahbarning ma’lumot darajasini oshirishga
tayyorligi, Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar o’zining shaxsiy imkoniyatlarini
faollashtirishga ehtiyojmandligi, yangi malaka va bilimlarni mustaqil ravishda
yaratish hamda o’zini-o’zi rivojlantirish qobiliyati demakdir.
8.Maxsus kompetensiya– bu boshqaruvchining professional xatti-
harakatlarni mustaqil tarzda bajarishga tayyorlanish va o’z mehnati natijalarini
baholay olish qobiliyati.
9.Madaniy kompetensiya– bu menejerning tashkilot normalari va
qadriyatlari orqali xulq-atvorini boshqarishga tayyorlik qobiliyatiga egaligi.
Shuningdek, munosib bo’lmagan vaziyatlardagi xatti-harakatlarda maqsadga
erishish uchun standart vaziyatlarni saqlab qolish va zarur bo’lganda ularni
27

yangilari bilan almashtira olish savodxonligi. Qator xorijiy adabiyotlarda tayanch
kompetensiyalar sirasiga fanda so’nggi o’rinni madaniy kompetensiya egallab,
odatda, bu kompetensiya menejerning tanlash imkoniyati mavjud bo’lmagan
hollarda, har xil madaniy uzilishlarda muvaffaqiyatli ishlash imkonini beradi.
Shuningdek, madaniy kompetensiya tashkilot menejerining boshqaruv madaniyati
malakalarini o’zlashtirish darajasini aniqlaydi. Umumiy qilib aytganda, raxbarlik
tizimida kompetent yondashuvni tatbiq etish birinchidan, bilim, ko’nikma va
malaka hamda amaliy faoliyat usullarini shaxsiy tajribaga aylantirish
imkoniyatini beradi, ikkinchidan, ular o’rtasidagi integratsiyani ta’minlashga
xizmat qiladi, uchinchidan, raxbarning o’zini o’zi rivojlantirishi, mustaqilligi,
ijodiy faolligini oshirishini kafolatlaydi, to’rtinchidan, yaxlit majmuaviy
kompetensiyalarni egallashni shart qilib qo’yadi.
II BOB Rahbarlik uslublarining asosiy turlari
2.1 Rahbarlik uslublarining jamoa faoliyatiga psixologik ta’siri
Zamonaviy tashkilot va jamoalar faoliyatida rahbar shaxsining o’rni
beqiyosdir. Rahbar nafaqat boshqaruv jarayonlarini tashkil etadi, balki jamoaning
psixologik muhitini shakllantiradi, xodimlarning motivatsiyasi, o’zaro
munosabatlari va mehnat samaradorligiga bevosita ta’sir ko’rsatadi. Rahbarlik
uslubi — bu rahbarning xodimlar bilan muloqot qilish, qaror qabul qilish, nazorat
o’rnatish va rag’batlantirishda namoyon bo’ladigan barqaror xatti-harakatlar
tizimidir. Psixologiya fanida rahbarlik uslublarining jamoa faoliyatiga ta’siri
28

alohida tadqiqot obyekti bo’lib, turli rahbarlik yondashuvlari jamoa a’zolarining
hissiy holati, ijtimoiy faolligi va kasbiy rivojiga turlicha ta’sir qilishi aniqlangan.
1. Avtoritar rahbarlik uslubi va uning psixologik ta’siri: Avtoritar rahbarlik
uslubi qat’iy boshqaruv, markazlashgan qaror qabul qilish va yuqori nazorat bilan
tavsiflanadi. Bunda barcha asosiy qarorlar rahbar tomonidan mustaqil ravishda
qabul qilinadi, xodimlarning fikri va tashabbusi kam inobatga olinadi. Avtoritar
rahbarlik uslubining psixologik xususiyatlari quyidagilar hisoblanadi.
 Rahbar hokimiyatni to’liq o’z qo’lida ushlab turadi.
 Intizom va bo’ysunish asosiy talab hisoblanadi.
 Xodimlar ko’proq buyruqlarni bajaruvchi rolida bo’ladi.
Jamoaga ta’siri: Avtoritar uslub qisqa muddatda tartib va tezkorlikni ta’minlashi
mumkin. Ayniqsa, favqulodda vaziyatlar yoki qat’iy tartib talab qilinadigan
sohalarda bu uslub ma’lum darajada samarali bo’ladi. Biroq psixologik jihatdan
bu uslub jamoada qo’rquv, asabiylik, ishonchsizlik kabi salbiy holatlarni yuzaga
keltiradi. Xodimlarda tashabbus ko’rsatish, ijodiy fikrlash va mustaqil qaror qabul
qilish qobiliyatlari susayadi. Uzoq muddatli istiqbolda avtoritar rahbarlik
jamoaning psixologik charchashiga va ichki norozilikka olib kelishi mumkin.
2. Demokratik rahbarlik uslubi va uning psixologik ta’siri: Demokratik
rahbarlik uslubi hamkorlikka asoslanadi. Rahbar jamoa a’zolarini qaror qabul
qilish jarayoniga jalb qiladi, ularning fikrlarini hurmat qiladi va ochiq muloqotni
qo’llab-quvvatlaydi. Demokratik rahbarlik uslubi psixologik xususiyatlari
quyidagilardir
 O’zaro ishonch va hurmat muhitining mavjudligi.
 Fikr almashish va muhokama qilish erkinligi.
 Rahbar va jamoa o’rtasida psixologik masofa kichik bo’ladi.
Jamoaga ta’siri: Demokratik rahbarlik jamoada ijobiy psixologik iqlimni
shakllantiradi. Xodimlar o’zlarini muhim va kerakli deb his qiladilar, bu esa ichki
motivatsiyani oshiradi. Jamoada hamkorlik, mas’uliyat va sadoqat kuchayadi.
Ijodiy yondashuv va tashabbus qo’llab-quvvatlanadi, bu esa faoliyat
29

samaradorligini oshiradi. Bu uslub barqaror va rivojlanishga yo’naltirilgan
jamoalar uchun eng maqbul rahbarlik shakllaridan biridir.
3. Liberal (erkin) rahbarlik uslubi va uning psixologik ta’siri: Liberal
rahbarlik uslubida rahbar minimal darajada aralashadi, xodimlarga katta
mustaqillik beradi. Nazorat va ko’rsatmalar kam bo’ladi.Liberal (erkin) rahbarlik
uslubining psixologik xususiyatlari:
 Erkinlik va mustaqillik ustuvor.
 Rahbar ko ’ proq kuzatuvchi va maslahat beruvchi rolida bo ’ ladi .
 Mas’uliyat xodimlar zimmasiga yuklanadi.
Jamoaga ta’siri: Bu uslub yuqori malakali va mas’uliyatli jamoalarda ijobiy natija
beradi. Xodimlar o’z salohiyatini to’liq namoyon qilish imkoniga ega bo’ladi.
Ammo tajribasi kam yoki intizomi past jamoalarda bu uslub tartibsizlik, befarqlik
va samaradorlikning pasayishiga olib kelishi mumkin. Liberal rahbarlik hamma
jamoalar uchun mos emas, u aniq sharoit va yetuk xodimlarni talab qiladi.
4. Transformatsiyon rahbarlik uslubi va uning psixologik ta’siri:
Transformatsion rahbarlik rahbarning shaxsiy namuna ko’rsatishi, ilhomlantirishi
va jamoani yuksak maqsadlarga yo’naltirishi bilan ajralib turadi. Psixologik
xususiyatlari:
 Yuqori maqsad va qadriyatlarni targ’ib qilish.
 Xodimlarning shaxsiy rivojiga e’tibor.
 Ijobiy emotsional ta’sir va ruhlantirish.
Jamoaga ta’siri: Bu uslub jamoada kuchli ichki motivatsiya va sadoqatni
shakllantiradi. Xodimlar o’z ishining mazmunini chuqurroq anglaydi, o’ziga
ishonchi ortadi. Jamoa o’zgarishlarga tayyor bo’ladi va yangiliklarni qabul qilish
qobiliyati kuchayadi. Transformatsion rahbarlik innovatsiya, islohot va
rivojlanish jarayonlarida eng samarali uslublardan biridir.
5. Tranzaksion rahbarlik uslubi va uning psixologik ta’siri: Tranzaksion
rahbarlik “mehnat – mukofot” tamoyiliga asoslanadi. Rahbar aniq vazifalar
qo’yadi va natijaga qarab rag’bat yoki jazoni qo’llaydi. Psixologik xususiyatlari:
 Aniq qoidalar va talablar.
30

 Tashqi motivatsiyaga tayanish.
 Nazorat va baholash muhim o’rin tutadi.
Jamoaga ta’siri: Bu uslub jamoada intizom va aniqlikni ta’minlaydi. Qisqa
muddatli vazifalarni bajarishda samarali bo’lishi mumkin. Biroq faqat tashqi
rag’batga tayanish xodimlarning ichki motivatsiyasini cheklaydi va ijodkorlikni
pasaytiradi.
Rahbarlik uslublari jamoa faoliyatining psixologik asoslarini belgilovchi
muhim omildir. Har bir uslubning o’ziga xos ijobiy va salbiy jihatlari mavjud.
Eng samarali yondashuv — bu vaziyatga moslashuvchan rahbarlik bo’lib, rahbar
jamoaning rivojlanish darajasi, vazifaning murakkabligi va psixologik muhitni
hisobga olgan holda turli uslublarni uyg’unlashtira olishi lozim. To’g’ri tanlangan
rahbarlik uslubi jamoada sog’lom psixologik muhitni yaratadi, motivatsiyani
oshiradi va umumiy faoliyat samaradorligini ta’minlaydi. Rahbarlik faoliyati
faqat tashkiliy yoki ma’muriy jarayonlar majmui bo’lib qolmay, balki murakkab
psixologik hodisa hisoblanadi. Rahbar shaxsi jamoa a’zolari uchun namuna,
psixologik tayanch va yo’naltiruvchi kuch vazifasini bajaradi. Shu sababli rahbar
shaxsiga qo’yiladigan psixologik talablar jamoa faoliyatining samaradorligini
belgilovchi asosiy omillardan biri sanaladi. Avvalo, rahbar yuqori darajadagi
o’zini anglash va o’zini boshqarish qobiliyatiga ega bo’lishi lozim. O’z
hissiyotlarini nazorat qila olish, stressli vaziyatlarda muvozanatni saqlash, hissiy
barqarorlik rahbar faoliyatining muhim psixologik shartidir. Chunki rahbarning
emotsional holati butun jamoaga tezda ko’chadi va umumiy psixologik iqlimga
ta’sir ko’rsatadi. Rahbar shaxsida kommunikativ kompetentlik, ya’ni odamlar
bilan samarali muloqot qila olish qobiliyati yuqori bo’lishi zarur. Tinglash,
tushunish, empatiya ko’rsatish, o’z fikrini aniq va ishonarli yetkaza olish
rahbarning psixologik ta’sir kuchini oshiradi. Bundan tashqari, rahbar adolatli
bo’lishi, xolis qarorlar qabul qilishi va jamoa a’zolariga nisbatan hurmat bilan
munosabatda bo’lishi kerak. Adolatsizlik hissi jamoada ishonchsizlik, norozilik
va ichki ziddiyatlarni yuzaga keltiradi. Rahbar shaxsining muhim psixologik
talablaridan yana biri — mas’uliyat va irodaviy barqarorlikdir. Rahbar o’z
31

zimmasiga yuklatilgan vazifalar uchun javobgarlikni his qilishi, qiyin
vaziyatlarda qat’iyat ko’rsatishi va mustaqil qaror qabul qila olishi lozim. Shu
bilan birga, rahbar ijodiy fikrlashga, yangilikka ochiq bo’lishga va o’z ustida
doimiy ishlashga intilishi zarur. Bu xususiyatlar rahbarlik faoliyatida rivojlanish
va moslashuvchanlikni ta’minlaydi. Rahbarlik uslublarining shakllanishi esa faqat
rahbar shaxsining individual xususiyatlariga bog’liq bo’lib qolmay, balki bir qator
ichki va tashqi omillar ta’sirida vujudga keladi. Shaxsiy omillar rahbarning
temperament tipi, xarakter xususiyatlari, hayotiy tajribasi, qadriyatlari va
dunyoqarashi bilan belgilanadi. Masalan, qat’iyatli va dominant xarakterga ega
shaxslar ko’proq avtoritar uslubga moyil bo’lsa, ochiq, muloqotga kirishuvchan
va empatik shaxslar demokratik yoki transformatsion rahbarlikni tanlashga moyil
bo’ladi. Rahbarning bilim darajasi, kasbiy malakasi va o’ziga bo’lgan ishonchi
ham uning rahbarlik uslubini shakllantirishda muhim rol o’ynaydi. Ijtimoiy-
psixologik omillar ham rahbarlik uslubining shakllanishida katta ahamiyatga ega.
Jamoaning rivojlanish darajasi, psixologik iqlimi, an’analari va norasmiy
munosabatlar tizimi rahbarning qanday uslubni qo’llashini belgilaydi. Masalan,
tajribali va jipslashgan jamoalarda demokratik yoki liberal uslublar samarali
bo’lsa, yangi shakllanayotgan yoki intizomi past jamoalarda qat’iyroq rahbarlik
talab etiladi. Shuningdek, jamoa a’zolarining kutishlari, ehtiyojlari va qadriyatlari
rahbarning xatti-harakatlariga psixologik bosim o’tkazadi va uning boshqaruv
uslubiga ta’sir ko’rsatadi.
Tashkiliy omillar esa rahbarlik uslubining tashqi muhit bilan bog’liq
jihatlarini ifodalaydi. Tashkilotning tuzilmasi, boshqaruv tizimi, mehnat
sharoitlari, vazifalarning murakkabligi va mas’uliyat darajasi rahbarlik
yondashuvini belgilaydi. Markazlashgan va qat’iy reglamentlangan tashkilotlarda
avtoritar yoki Tranzaksion rahbarlik ustun bo’lsa, moslashuvchan va
innovatsiyaga yo’naltirilgan tashkilotlarda demokratik va transformatsion
rahbarlik uslublari ko’proq uchraydi. Shuningdek, vaqt omili, ya’ni vazifalarni
bajarish uchun ajratilgan muddat ham rahbarlik uslubini tanlashga ta’sir qiladi.
32

Umuman olganda, rahbar shaxsiga qo’yiladigan psixologik talablar va rahbarlik
uslublarining shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar o’zaro chambarchas bog’liqdir.
Samarali rahbar o’z shaxsiy xususiyatlarini, jamoaning psixologik holatini va
tashkiliy sharoitlarni to’g’ri baholay oladi hamda vaziyatga mos rahbarlik
uslubini tanlaydi. Aynan shunday yondashuv jamoada sog’lom psixologik
muhitni yaratish, xodimlarning motivatsiyasini oshirish va faoliyat
samaradorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
2.2 Rahbarlik uslubini tanlashda psixologik yondashuv
Rahbarlik uslubi jamoaning ichki hayotini belgilovchi eng muhim
psixologik omillardan biri hisoblanadi. Rahbarning boshqaruvga bo’lgan
yondashuvi jamoa iqlimi, xodimlarning ruhiy holati, o’zaro munosabatlari,
motivatsiya darajasi, mas’uliyat hissi hamda mehnat unumdorligi va ijodkorligiga
bevosita va bilvosita ta’sir ko’rsatadi. Jamoa iqlimi deganda jamoa a’zolari
o’rtasidagi umumiy hissiy-psixologik muhit, o’zaro ishonch, xotirjamlik va
hamkorlik darajasi tushuniladi. Rahbar demokratik va qo’llab-quvvatlovchi
uslubni tanlagan hollarda jamoada ochiq muloqot, psixologik xavfsizlik va o’zaro
hurmatga asoslangan iqlim shakllanadi. Bunday muhitda xodimlar o’z fikrlarini
erkin bildirishdan qo’rqmaydi, xatolardan qo’rquv kamayadi va jamoaviy
birdamlik kuchayadi. Aksincha, haddan tashqari avtoritar rahbarlik jamoa
iqlimini keskinlashtiradi, ishonchsizlik va ruhiy zo’riqishni kuchaytiradi.
Rahbarlik uslubi jamoa a’zolarining ruhiy holati va ishidan qoniqish darajasiga
ham sezilarli ta’sir ko’rsatadi. Rahbar tomonidan e’tibor, e’tirof va adolatli
munosabat mavjud bo’lsa, xodimlar o’zini qadrlangan va muhim shaxs sifatida
his qiladi. Bu esa ruhiy barqarorlikni, o’ziga ishonchni va ishga bo’lgan ijobiy
munosabatni kuchaytiradi. Rahbar tomonidan doimiy tanqid, bosim yoki
e’tiborsizlik kuzatilsa, xodimlarda ruhiy charchoq, befarqlik va qoniqmaslik
holatlari paydo bo’ladi. Natijada, jamoada umumiy psixologik holat salbiy
tomonga o’zgaradi. Rahbarlik uslubi shaxslararo munosabatlarning shakllanishi
va nizolarning yuzaga kelishiga ham muhim ta’sir ko’rsatadi. Rahbar adolatli,
ochiq va vositachilikka tayyor bo’lsa, jamoada kelishmovchiliklar konstruktiv
33

tarzda hal etiladi. Bunday sharoitda nizolar rivojlanish manbaiga aylanishi
mumkin. Ammo rahbar nizolarga befarq bo’lsa yoki ularni kuch bilan bostirishga
harakat qilsa, jamoada yashirin qarama-qarshiliklar, guruhlashish va norasmiy
ziddiyatlar kuchayadi. Bu esa jamoaning ichki barqarorligini izdan chiqaradi va
umumiy faoliyatga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Rahbarlik uslubi jamoada motivatsiya
va mas’uliyat hissining shakllanishida ham hal qiluvchi rol o’ynaydi. Psixologik
jihatdan samarali rahbar xodimlarning ichki motivlarini qo’llab-quvvatlaydi,
ularga ishonch bildiradi va mustaqillik beradi. Natijada, xodimlar o’z ishiga
mas’uliyat bilan yondashadi, natija uchun javobgarlikni his qiladi. Faqat buyruq
va jazoga asoslangan boshqaruv esa tashqi motivatsiyani kuchaytirib, ichki
mas’uliyat hissini susaytiradi. Bunday jamoalarda xodimlar faqat nazorat mavjud
bo’lgandagina faol bo’lishi mumkin. Rahbarlik uslubining mehnat unumdorligi
va ijodkorlikka ta’siri esa jamoa faoliyatining yakuniy natijalarida yaqqol
namoyon bo’ladi. Ijobiy psixologik iqlim, yuqori motivatsiya va sog’lom
shaxslararo munosabatlar mavjud bo’lgan jamoalarda mehnat unumdorligi
barqaror va yuqori bo’ladi. Xodimlar yangi g’oyalar ilgari surishga, tashabbus
ko’rsatishga va muammolarga ijodiy yondashishga intiladi. Avtoritar va bosimga
asoslangan muhitda esa ijodkorlik cheklanadi, xodimlar faqat topshiriqni bajarish
bilan kifoyalanadi va tashabbusdan qochadi. Qisqacha qilib aytganda, rahbarlik
uslubi jamoa hayotining barcha psixologik jihatlarini o’zaro bog’liq holda
shakllantiradi. Rahbar tomonidan tanlangan psixologik yondashuv jamoa iqlimi,
ruhiy holat, o’zaro munosabatlar, motivatsiya, mas’uliyat hissi hamda mehnat
unumdorligi va ijodkorlik darajasini belgilaydi. Shu bois, samarali rahbar
vaziyatga mos, inson omiliga tayangan va psixologik jihatdan puxta o’ylangan
rahbarlik uslubini tanlashi lozim. Rahbarlik uslubini tanlashda psixologik
yondashuv rahbar faoliyatining eng muhim va murakkab jihatlaridan biri
hisoblanadi. Chunki har bir jamoa o’ziga xos individual va guruh xususiyatlariga
ega bo’lib, bu xususiyatlarni hisobga olmasdan tanlangan rahbarlik uslubi
kutilgan natijani bermasligi mumkin. Psixologik nuqtai nazardan qaralganda,
jamoa a’zolarining shaxsiy fazilatlari, temperament tiplari, motivatsiya darajasi,
34

kasbiy tajribasi va ijtimoiy ehtiyojlari rahbarning boshqaruvga bo’lgan
yondashuvini belgilovchi muhim omillardir. Masalan, mustaqil fikrlay oladigan,
yuqori malakali xodimlardan iborat jamoalarda ishonch va erkinlikka asoslangan
demokratik yoki transformatsion rahbarlik samarali bo’lsa, tajribasi kam, aniq
yo’naltirishga muhtoj jamoalarda muayyan darajada qat’iy va nazoratga
asoslangan yondashuv talab etiladi. Shuningdek, jamoaning guruh sifatidagi
psixologik xususiyatlari — birlik darajasi, norasmiy yetakchilarning mavjudligi,
o’zaro munosabatlar tizimi ham rahbarlik uslubini tanlashda muhim ahamiyat
kasb etadi. Rahbarlik uslubining moslashuvchanligi psixologik jihatdan samarali
boshqaruvning asosiy shartlaridan biridir. Zamonaviy psixologiyada qat’iy va
o’zgarmas rahbarlik uslubi samarasiz deb qaraladi. Chunki bir jamoa ichida ham
turli vaziyatlar, vazifalar va psixologik holatlar mavjud bo’ladi. Rahbar vaziyatga
qarab o’z yondashuvini o’zgartira olishi, ba’zan talabchan va qat’iy, ba’zan esa
qo’llab-quvvatlovchi va rag’batlantiruvchi bo’lishi zarur. Moslashuvchan rahbar
jamoaning holatini sezadi, xodimlarning ehtiyojlarini anglaydi va boshqaruv
uslubini shu asosda tanlaydi. Bunday yondashuv jamoada psixologik
muvozanatni saqlash, ishonchni mustahkamlash va faoliyat samaradorligini
oshirishga xizmat qiladi. Samarali rahbarlikni rivojlantirish psixologik jihatdan
ongli va tizimli yondashuvni talab etadi. Avvalo, rahbar o’z shaxsini chuqur tahlil
qila olishi, o’zining kuchli va zaif tomonlarini anglab yetishi lozim. O’zini
anglash darajasi yuqori bo’lgan rahbar psixologik o’sishga intiladi va o’z
rahbarlik uslubini doimiy ravishda takomillashtirib boradi. Samarali rahbarlikni
rivojlantirishda kommunikativ ko’nikmalarni oshirish, empatiya va faol tinglash
qobiliyatini shakllantirish, nizolarni konstruktiv hal etish usullarini egallash
muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, rahbar uchun psixologik bilimlarni
chuqurlashtirish, jamoa bilan teskari aloqa o’rnatish va o’z faoliyatini baholab
borish samarali rahbarlikning muhim yo’llaridan biri hisoblanadi. Umuman
olganda, rahbarlik uslubini tanlashda psixologik yondashuv jamoaning individual
va guruh xususiyatlarini hisobga olish, rahbarlik uslubining moslashuvchanligini
ta’minlash hamda samarali rahbarlikni ongli ravishda rivojlantirishga asoslanadi.
35

Aynan shu omillarning uyg’unligi rahbarlik faoliyatining psixologik
samaradorligini oshiradi, jamoada sog’lom muhitni yaratadi va barqaror yuqori
natijalarga erishishni ta’minlaydi.
XULOSA
Mazkur ish davomida rahbarlik uslublarining jamoa faoliyatiga psixologik
ta’siri nazariy va amaliy jihatdan atroflicha tahlil qilindi. Tadqiqot jarayonida
rahbarlik faqat boshqaruv funksiyalarini bajarish bilan cheklanmasdan, balki
jamoaning psixologik iqlimini shakllantirish, xodimlarning ruhiy holatini
barqarorlashtirish, motivatsiya va mas’uliyat hissini rivojlantirishda muhim omil
36

ekanligi aniqlandi. Avtoritar, demokratik, liberal, Tranzaksion va transformatsion
rahbarlik uslublarining har biri ma’lum vaziyatlarda o’ziga xos samaradorlikka
ega bo’lsa-da, ularning jamoa a’zolarining psixologik holatiga ta’siri turlicha
ekanligi nazariy manbalar va amaliy kuzatishlar asosida tasdiqlandi. Rahbar
shaxsining psixologik xususiyatlari, jamoaning individual va guruh xususiyatlari,
shuningdek, tashkiliy sharoitlar rahbarlik uslubini tanlash va uning
samaradorligini belgilovchi asosiy omillar sifatida ko’rib chiqildi. Tahlil natijalari
shuni ko’rsatadiki, eng samarali rahbarlik uslublari qat’iy belgilangan yagona
modelga emas, balki vaziyatga moslashuvchanlikka asoslanadi. Demokratik va
transformatsion rahbarlik uslublari jamoada ijobiy psixologik iqlimni
shakllantirish, ichki motivatsiyani kuchaytirish, shaxslararo munosabatlarni
mustahkamlash va ijodkorlikni rivojlantirishda ayniqsa samarali ekanligi
aniqlandi. Shu bilan birga, Tranzaksion va avtoritar yondashuvlar muayyan
sharoitlarda, masalan, favqulodda vaziyatlar, qat’iy tartib va tezkor qarorlar talab
etiladigan holatlarda qisqa muddatli samaradorlikni ta’minlashi mumkinligi qayd
etildi. Biroq ularni uzoq muddat davomida qo’llash jamoaning psixologik
holatiga salbiy ta’sir ko’rsatishi mumkin. Shu bois, zamonaviy boshqaruvda
moslashuvchan, insonparvar va psixologik jihatdan ongli rahbarlik uslubi eng
maqbul yondashuv sifatida baholanadi.
Avvalo, rahbarlar o’z rahbarlik uslubini tanlashda jamoaning psixologik
holatini muntazam tahlil qilib borishi, xodimlarning ehtiyojlari va imkoniyatlarini
hisobga olishi zarur. Rahbar shaxsiy psixologik kompetentligini oshirish,
xususan, muloqot madaniyati, empatiya, nizolarni konstruktiv hal etish va
motivatsiya berish ko’nikmalarini rivojlantirishi lozim. Shuningdek, rahbarlik
faoliyatida teskari aloqani yo’lga qo’yish, jamoa a’zolarining fikr va takliflarini
inobatga olish samarali boshqaruvning muhim sharti hisoblanadi. Rahbarlik
uslubini qat’iy qolipga solmasdan, vaziyatga mos ravishda moslashtirish, zarur
hollarda turli yondashuvlarni uyg’unlashtirish jamoa samaradorligini oshirishga
xizmat qiladi. Umuman olganda, rahbarlik uslublarining psixologik jihatdan
to’g’ri tanlanishi va ongli qo’llanilishi jamoaning barqaror rivojlanishi, sog’lom
37

psixologik muhitning shakllanishi hamda yuqori mehnat natijalariga erishishning
muhim sharti hisoblanadi. Rahbar shaxsining psixologik yetukligi va
moslashuvchanligi zamonaviy tashkilotlar faoliyatida muvaffaqiyat kaliti sifatida
namoyon bo’ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
Prizident asarlari
1. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. – T.: O’zbekiston, 2017.
38

2. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz. – T.: O’zbekiston, 2017.
3. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash –
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – T.: “O’zbekiston”, 2017.
4. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo’llimizni qat’iyat bilan davom
ettirib, yangi bosqichga ko’taramiz. Toshkent.: O’zbekiston, 2018.
5. Mirziyoyev Sh.M. Niyati ulug’ xalqning – ishi ham ulug’, hayoti yorug’
va kelajagi farovon bo’ladi. 3-jild. – Toshkent: “O’zbekiston”, 2019.
Asosiy adabiyotlar
6. Andreeva G.M. Ijtimoiy psixologiya. – Moskva: Aspekt Press, 2010.
7. Karimova V.M. Boshqaruv psixologiyasi. – Toshkent: O’qituvchi, 2015.
8. G’oziyev E.G’. Psixologiya. – Toshkent: Fan, 2014.
9. Nemov R.S. Psixologiya. 3-jild. – Moskva: Vlados, 2011.
10. Myers D. Social Psychology. – New York: McGraw-Hill, 2013.
11. Robbins S.P. Organizational Behavior. – Pearson Education, 2016.
12. Adizes I. Yetakchilik va boshqaruv. – Toshkent: Sharq, 2018.
13. Xolmirzayev A.A.Rahbarlik psixologiyasi. – Toshkent: Universitet,
2019.
14. Lewin K. Leadership Styles and Group Dynamics. – New York, 2008.
15. Vaxitov R.X. Mehnat va boshqaruv psixologiyasi. – Toshkent, 2017.
Internet saytlari
16. www.ziyonet.uz
17. www.psychologytoday.com
18. www.managementstudyguide.com
19. www.apa.org (American Psychological Association)
20. www.sciencedirect.com
21. www.researchgate.net
BUXORO DAVLAT UNVERSITETI TARIX VA YURIDIK FAKULTETI
PSIXOLOGIYA VA SOTSIOLOGIYA KAFEDRASI PSIXOLOGIYA
(amaliy) YO’NALISHI 4-BOSQICH TALABASI BURXONOVA
39

GULRUH NING « RAHBARLIK USLUBLARINING JAMOA
FAOLIYATIGA PSIXOLOGIK TA’SIRI » MAVZUSIDAGI KURS ISHIGA
TAQRIZ
Mazkur kurs ishi “Rahbarlik uslublarining jamoa faoliyatiga psixologik
ta’siri” mavzusiga bag’ishlangan bo’lib, u zamonaviy boshqaruv va ijtimoiy
psixologiya fanlari uchun dolzarb masalalardan birini yoritadi. Talaba tomonidan
rahbarlik uslublarining jamoa faoliyati, psixologik iqlim, xodimlarning ruhiy
holati, motivatsiya va mehnat samaradorligiga ta’siri keng qamrovda tahlil
qilingan bo’lsada amaliy misollar biroz kam keltirilgan. Ishning nazariy qismida
rahbarlik tushunchasi, asosiy rahbarlik uslublari hamda rahbar shaxsiga
qo’yiladigan psixologik talablar ilmiy manbalar asosida izchil yoritilgan.
Avtoritar, demokratik, liberal, tranzaksion va transformatsion rahbarlik
uslublarining psixologik xususiyatlari va ularning jamoaga ta’siri mantiqiy
ketma-ketlikda tahlil qilingan. Talaba har bir uslubning ijobiy va salbiy jihatlarini
obyektiv baholaganligi bilan ishning ilmiy qiymatini oshirgan. Ishning amaliy
qismida rahbarlik uslubini tanlashda psixologik yondashuv, jamoaning individual
va guruh xususiyatlarini hisobga olish zarurligi asoslab berilgan. Jamoa iqlimi,
shaxslararo munosabatlar, nizolarning kelib chiqishi, motivatsiya va mas’uliyat
hissining shakllanishi hamda mehnat unumdorligi va ijodkorlikka ta’siri
masalalari chuqur tahlil qilingan. Umuman olganda, mazkur ish mavzuning
dolzarbligi, materiallarning tizimli bayoni, ilmiy-uslubiy talablariga rioya
qilinganligi hamda amaliy ahamiyati bilan ajralib turadi. Ishni yuqori baholash
mumkin va u belgilangan talablar darajasida bajarilgan deb hisoblanadi.
Psixologiya fanlari bo’yicha
falsafa doktori (PhD) D.M. Qodirova
40

Rahbarlik uslublarining jamoa faoliyatiga psixologik ta’siri

Sotib olish