Rassom malik nabiyev ijodi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	60.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Rassom malik nabiyev ijodi

Купить

MAVZU: RASSOM MALIK NABIYEV IJODI

MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………………………...……..3
I BOB. O’ZBEK RASSOMI MALIK NABIYEVNING
HAYOTI VA IJODI………………………………………………………….……
5
1.1. O’zbek rassomi Malik Nabiyevning portret janrida tutgan o’rni ….................. 7
1.2. Malik Nabiyevning yaratgan asarlari ………………………………….
……..10
II BOB. O’ZBEK RASSOMI MALIK NABIYEVNING TASVIRIY
SAN’ATGA QO’SHGAN QISSASI……………………………………… ... …. 15
2.1. Rassomning taniqli asarlarini tahlil qilish ……………………………………
15
2.2. “Amir Temur” asarini o’rganish va nusxa ko’chirish ………………………..
16
XULOSA …………………………………………………………………………
20
FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR………………………………………...22

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Insoniyat azaldan go’zallikka intilib kelgan,
go’zallik esa insonlarni barkamol, xurfikr bo'lishga yetaklaydi. Bu o’rinda tasviriy
san’atning roli qanchalik keng qamrovli ekanini so’z bilan ifodalab bo’lmaydi.
Ayniqsa ota-bobolarimiz tomonidan yaratib qoldirilgan rasviriy san’at va amaliy
san’at asarlarini ko’rib unga hayrat bilan boqmaydigan kishi topilmasa kerak. Bu
tarixiy asarlar mukammal bilimi, tajriba shuningdek ajdodlarimiz mehnati, peshona
teri evaziga vujudga kelganligi sir emas. Ulardagi betakror ranglarni ko’rib, o’yga
tolasan kishi 1
.
1997-yili O'zbekiston Respublikasida ta’lim tizimini rivojlantirish bo‘yicha
“Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” qabul qilindi.
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”da estetik turkumdagi fanlarni o‘qitilishiga
alohida e’tibor berilgan bo‘lib, xususan uning “Uzluksiz ta’limni tashkil etish va
rivojlantirish prinsiplari” qismida uzluksiz ta’limning faoliyat ko‘rsatish
prinsiplaridan biri ta’limning ijtimoiylashuvi deb qaraldi, U ta’lim oluvchilarda
estetik boy dunyoqarashni hosil qilish, yuksak ma’naviyat, madaniyat va ijodiy
fikrlashni shakllantirish lozimligini qayd etadi.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Vatanimizning yorqin k е lajagi
bo‘lgan ardoqli farzandlarini baodob, xushf е 'l, olijanob, komil inson darajasidagi
shaxs qilib tarbiyalash bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.
Kelajak yoshlarni komil, sog’lom, teran fikrli, dunyo qarashi keng, Vatanga,
halqimizga foydasi tegadigan barkamol insonlar bo’lib yetishishida tasviriy san’at
fanining ham o’z o’rni bor. O’zbekiston Birinchi Prezidenti I. A. Karimovning
“O’zbekiston XXI asrga intilmoqda” asarida “Barchamiz yaxshi anglab olishimiz
kerakki, hayotimizning boshqa sohalaridagi ahvol, amalga oshirilayotgan
islohotlarimizning samaradorligi, avvalo, xalq ma’naviyatining tiklanishi, boy
tarixiy merosimizning keng o‘rganilishi an’analarimizning saqlanishi, madaniyat
va san’at, fan va ta’lim rivoji bilan uzviy bog‘liqdir”, deb takidlab o’tgan edilar.
O’tmishda ota-bobolarimiz tasviriy san’at, amaliy san'at va hunarmandchiligida
1
I. A. Karimov “Yuksak ma’naviya yengilmas kuch” T-2008 y.
Ma’naviyat nashriyoti.
3

yuksak darajaga е tishganligining sabablaridan biri ajdodlarimiz usta-shogird
an'analari asosida yoshlarga hunar о ’rgatganlar va ular nihoyatda boy tajribaga ega
b о ’lganlar.
O’zbekiston san’ati zafarli yo’lni bosib o’tdi. Respublikamiz rassomlari
ko’pgina ko’rgazmalarda faol ishtirok etib, san’atimiz ta’sirchanligining ortib
borayotganini namoyish etdilar. Bizning rasso’llarimiz ko’pgina tur va janrlarda
ijod qilib kelmoqdalar, rangtasvir, grafika, haykaltaroshlik manzara, natyurmort,
portret va boshqalar shular jumlasidandir. Natyurmortda bozorlarimizning to’lib
toshgan noz-ne’matlarini, manzara janrida esa, o’lkamizning go’zalligini va
bepoyonligini, oddiy tabiat ko’rinishidagi go’zallikni to’laqonli ifodalashga
harakat qilganlar. Shu bilan birga qadimdan qolgan butun dunyoga taniqli ajib
me’morchilikning nodir yodgorliklarini o’z asarlarida ko’rsatdilar. Portret janrida
esa Vatanimizning ilg’or kishilarini, mehnatkash xalqni, shoir, rasso’l,
musiqachilarni tasvirladilar. Bizning O’zbekiston Vatanimiz ajoyib iste’dodli
rassom va haykaltaroshlarni yetkazib berdi. Bular ichida Chingiz Axmarov, Malik
Nabiyev, Mannon Saidov, Damir Ro’ziboyev, Ilxo’l Jabborov, Javlon Umarbekov,
Baxodir Jalolov, Alisher Mirzayev, Akmal Ikro’ljonov, Ne’mat Hakimov,
Osimxon Vosixonov, Temur Sa’dullayev, G’ofur Abduraxmonovlar alohida
mavqyega ega 2
.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar.
2
I. A. Karimov “Yuksak ma’naviya yengilmas kuch” T-2008 y.
Ma’naviyat nashriyoti.
4

I BOB. O’ZBEK RASSOMI MALIK NABIYEVNING
HAYOTI VA IJODI.
Malik Nabiyev (1916-2008) O‘zbekiston xalq rassomi, akademik, professor,
qator davlat mukofotlari laureati, Buyuk ajdodlarimiz va zamondoshlarimizning
mukammal obrazlarini yaratgan.
Malik Nabiyev 1916 yilda Toshkentda tug‘ilgan. 1937 yili P. Benkov
nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtida o‘qituvchilik faoliyatini boshlagan.
1958 yildan umrining oxiriga qadar Nabiyev Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat
pedagogika universitetida, iqtidorli yoshlarning bir nechta avlodini tasviriy san’at
sohasi sir-asrorlari bilan yaqindan tanishtirgan. Rassomning buyuk tarixiy shaxslar
va fidoiy zamondoshlar aks ettirilgan asarlari keng jamoatchilik e’tirofiga sazovor
bo‘lgan. Ular orasida Nabiyevning «Spitamen», «Beruniy portreti», «Tamara
Xonim», «Cho‘pon», «Shifokor Mahmudova portreti», «Quruvchi» kabi kartinalari
bor 3
.
Malik Nabiyev ijodi, ayniqsa, Mustaqillik yillarida yanada rivojlandi.
Rassom o‘zbek xalqining buyuk o‘g‘lonlari - Bobur, Fitrat, Usmon Nosir
singarilarning o‘ziga xos suvratlarini yaratdi. Ayniqsa, 1994 yil buyuk
bobakalonimiz Sohibqiron Amir Temurning Nabiyev tomonidan yaratilgan portreti
nafaqat tasviriy san’at, balki mamlakatimiz madaniy hayoti rivojida katta hodisa
bo‘ldi.
Malik Nabiyev olim va madaniyat arboblari portretlarini yaratib, asosan tarixiy
janrda ijod qilgan. Ko‘rgazmada Amir Temur o‘smirlik davridan boshlab keksalik
onlarigacha hayotining turli pallalarida yaratilgan ko‘po brazli tarixiy
kompozitsiyalar taqdim etilgan. Rassom mo‘yqalamiga mansub Amir Temur
portretlaridan biri buyuk sarkarda va davlat arbobi obrazi namunasi, deb tan
olingan. Ushbu muvaffaqiyat rassomga ilhom bag‘ishlab, Amir Temur va u
yashagan davrga oid tarixiy hujjat va kitoblar, arxiv materiallarini sinchkovlik
bilan o‘rganishga undagan.
3
N. Oydinov “Rassom-o’qituvchilar tayyorlash muammolari” T.
O’qituvchi 1997 y
5

Xalq ozodligi kurashchisi Spitamen, hamda, buyuk olim va mutafakkir Abu
Rayhon Beruniy portretlari ham, rassomning eng yaxshi asarlari qatoridan o‘rin
olgan.
Nabiyev boshqa rassomlarning buyuk asarlari saqlanadigan me’moriy
obidalar, muzey va ko‘rgazma zallarini o‘z ko‘zi bilan ko‘rish uchun Yevropa,
Osiyo, Amerika mintaqalarining 40 dan ortiq mamlakatlarida bo‘lgan. Jahon
san’atining turli yo‘nalishlarini puxta o‘zlashtirganiga qaramay, rassom realizm
an’analariga sodiq qolgan. Ekspozitsiyadan o‘rin olgan Hindiston, Kuba, Shri-
Lanka, Indoneziyaga sayohatlardan olgan tassurotlari asosida yaratilgan etyudlar
va tugal asarlar shundan dalolat beradi.
Buyuk ajdodlarimiz va zamondoshlarimizning mukammal obrazlarini yarata
olgan Malik Nabiyev «Buyuk xizmatlari uchun» davlat ordeni bilan taqdirlangan.
2011 yil 17 fevral kuni Malik Nabiyev tavalludining 95-yilligiga bag‘ishlangan
xotira kechasi o‘tkazildi. Shuningdek, uning o‘g‘li Xusan Nabiyev va nabirasi
Anvarning «Avlodlar» deb nomlangan ko‘rganzmalari ham ushbu mavzu bilan
hamohangdir.Tadbirda atoqli arbobning hayoti va bosib o‘tgan yo‘li haqida hikoya
qiluvchi hujjatli film namoyish etildi va rassomning hamkasblari, ko‘p sonli
shogirdlari va yaqinlari, taniqli rassom va uning ijodini yodga olib so‘zga
chiqishdi.
Malik Nabiyev 2008 yil 30 aprelda vafot etgan.
6

1.1. O’zbek rassomi Malik Nabiyevning portret janrida tutgan o’rni.
PORTRET (frans. portrait — tasvir) — 1) tasviriy san at janri; real hayotdaʼ
mavjud bo lgan yakka, ikki yoki bir guruh kishilar, rassom tasavvurida paydo
ʻ
bo lgan xayoliy qiyofalarning tasviri. Rangtasvir, haykaltaroshlik, grafika,
ʻ
shuningdek, foto san atining muhim janrlaridan biri. Portret asosida aniq shaxsning
ʼ
qiyofasini aba-diylashtirish yotadi. Portretning muhim tomoni tasvirning
tasvirlanuvchi (model, asli) ga aynan o xshashligidir. Ijodkor Portret orqali
ʻ
tasvirlanuvchi shaxsning ma naviy dunyosini, ijtimoiy hayotdagi o rnini, kasbi,
ʼ ʻ
jamiyatdagi mavqeini aks ettiradi va uning shu jihatlari orqali davr xususiyati,
siyosiy iqtisodiy ahvol haqida ma lumot bera oladi. Rassomning kasbiy maho-rati,
ʼ
Portret ishlash uchun tanlagan materiallari esa uning yaratgan asarlariga
takrorlanmas o ziga xoslik baxsh etadi. Tarixan Portretning xilma-xil tur va
ʻ
ko rinishlari shakllangan: ishlanish usuli, bajaradigan vazifasi, shakli, mazmuniga
ʻ
ko ra, dastgoh (kartina, byust, grafika varag i) va monumental (monu-mental
ʻ ʻ
xdykal, freska, mozaika), tan-tanavor parad va intim, xajviy, satirik Portret tarzida
tasvirlanuvchining faqat bosh qismi, beligacha, butun bo ybasti bilan old va yon
ʻ
tomonidan ishlanishi mumkin. Shuningdek, turli tarixiy davrlarda nishon, tanga,
medallar yuzasiga (medal yasash sanati) ishlangan, gemma (gliptika),
medalyonlarda miniatyura portret keng tarqalgan. Portret janridagi bir asarda
ko pincha bir necha janrlar qo shilishi mumkin. Portretda tasvirlanuvchi sof holda
ʻ ʻ
(zaminsiz, ya ni atrof muhitni aks ettirmasdan), tinch xrlatda yoki biror faoliyati
ʼ
bilan ma lum muxitda ishlanishi mumkin. Shu tu-fayli shartli ravishda Portretni
ʼ
Portret va portret – kartina (janrli Portret)ga ajratiladi. Portretning keng tarkalgan
turlaridan biri — avtoportret. Tasvirlanayotgan kishilar soniga ko ra, yakka,
ʻ
qo shaloq va guruh Portret larga bo linadi.
ʻ ʻ
Malik Nabiyev buyuk qomisiy olim Abu Rayhon Beruniyning siymosini
ham yaratgan. Abu Rayhon Beruniyning portreti 1972-yili har jihatdan mukammal
ishlangan 4
.
4
N. Oydinov “Rassom-o’qituvchilar tayyorlash muammolari” T.
O’qituvchi 1997 y
7

Mutafakkir Beruniy obrazi rassomning bir necha yillik izlanishlari,
portretning bir necha bor eskizlar va ranglamalarini ishlashi natijasida yuzaga
kelgan. Shu tariqa asarning bir nechta, bir-biridan farq qiluvchi nusxalari
yaratilgan.
1949-yili Al Beruniy vafotining 900 yilligi munosabati bilan olim portretini
yaratish uchun konkurs e’lon qilinadi. Bu konkursda o‘ttiz nafardan ortiq
O‘zbekistonlik va boshqa xalqlarning yirik rassomlari ishtirok etishadi. Shu
tanlovda Malik Nabiyev ham qatnashdi. Musavvirning asarlaridagi buyuk olim
obrazi boshqa rassomlar tomonidan ishlangan na’munalarga nisbatan to‘laqonli,
deb e’tirof etiladi. 1973 yilda esa Beruniy tavalludiga 1000 yil to‘lishi munosabati
bilan ikkinchi marotaba konkurs e’lon qilinadi.
Rassom Malik Nabiyev Beruniy obrazi ustida izlanishni davom ettirib va
nixoyat ikkinchi marotaba ham konkurs g‘olibi bo‘ldi. Bu portret konkursdan
so‘ng YUNESKOning “Kur’er” jurnali muqovasida va xorijiy mamlakatlarning
ko‘pgina jurnal va gazetalarida hamda otkritka, marka, plakat tarzida bir necha bor
nashrdan chiqariladi. Portretda ilm muammolarini yechishga chog‘langan, vazmin,
nigohi olisni ko‘zlayotgan alloma xarakteri ifoda etilgan. Rassom ilm sirlarini
yechish uchun butun vujudi bilan kirishgan insonparvar olim Abu Rayhon
Beruniyning butun salobatini tasvirda gavdalantirdi. Sur’atning keying etaplaridagi
kitoblar ilm-fanga bog‘liq bo‘lgan buyumlar – Beruniyning qomusiy olim va
mutafakkir ekanini yanada bo‘rttirib ko‘rsatishga hizmat qilgan.
Malik Nabiyevning ulkan yutuqlaridan yana biri buyuk shoir, adib, faylasuf
va davlat arbobi Zahiriddin Bobur obrazidir. Bobur obrazini yaratish uchun rassom
Afg‘aniston, Hindiston va boshqa bir qancha xorijiy mamlakatlarda ham bo‘ldi.
Bobur yashagan, ijod qilgan, jang qilgan joylarni o‘z ko‘zi bilan ko‘rdi.
M.Nabiyevning Bobur she’riyati bilan batafsil tanishgani, uning achchiq
vasermazmun hayotini mukammal o‘rganganligini, Boburning navqiron va
to‘laqonli gavdalantirgan portreti vositasida his etamiz.
Bobur o‘z yurtidan olislarga ketib, ona yurtiga mehru-muhabbatini go‘yoki
izhor qilayotgan holatini, rassomning jonli bo‘yoqlarida namoyon bo‘lgan. Xullas,
8

Bobur portretidagi turli xil bo‘yoqlarda aks ettirilgan tuyg‘ular uyg‘unligi butun
borlig‘ingizni ranglar sehri bilan qamrab oladi.
Tarixiy shaxslar obrazini yaratish naqadar mushkul. Bu mushkulliklarni
ijodkor tinimsiz mehnat mashaqqatlari bilan dadil yenga olgan. Rassomning
ko‘plab portretlarida buyuk siymolar obrazi zamonaga hamohang darajada
gavdalanligini ko‘ramiz va beixtiyor hayratlanamiz.
Amir Temur, Beruniy, Bobur, Ibn Sino, Jomiy va Navoiy, Al Roziy,
Rudakiy, Al Xorazmiy kabi bir qancha yirik arboblar, olim, shoir,
mutafakkirlarning obrazlarini jonli tasvirlaydi.
9

1.2. Malik Nabiyevning yaratgan asarlari
Mo'yqalam sohibining asarlarida g‘oyaviy jihatdan boy mavzulardan biri
tarixiy siymolar obrazidir. Buyuk qomusiy olim Abu Rayhon Beruniyning portreti
(1972) har jihatdan mukammal ishlangan.
Mutafakkir Beruniy obrazi rassomning bir necha yillik
izlanishlariportretning bir necha bor eskiziar va ranglamalarini ishlashi natijasida
yuzaga kelgan. Shu tariqa asarning bir nechta, bir-biridan farq qiluvchi nusxalari
yaratilgan.
1949 yili AL Beruniy vafotining 900 yilligi munosabati bilan olim portretini
yaratish uchun konkurs e’lon qilinadi. Bu konkursda o'ttiz nafardan ortiq
O'zbekistonlik va boshqa xalqlarning yirik rassomlari ishtirok etishadi. Shu
tanlovda
Malik Nabiyev ham qatnashdi. Musavvirning asarlaridagi buyuk olim obrazi
boshqa
rassomlar tomonidan ishlangan namunalarga nisbatan tomaqonli, deb e’tirof
etiladi.
1973 yilda esa Beruniy tavalludiga 1000 yil tomishi munosabati bilan
ikkinchi
marotaba konkurs e’lon qilinadi. Rassom Malik Nabiyev Beruniy obrazi ustida
izlanishni davom ettirib va nihoyat ikkinchi marotaba ham konkurs g'olibi bo’ladi.
Bu portret konkursdan so'ng YUHESKOning “Kurer” jurnali muqovasida va
xorijiy mamiakatlarning ko'pgina j'urnal va gazetalarida hamda otkritka, marka,
plakat tarzida bir necha bor nashrdan chiqadildi. Portretda ilm muammolarini
yechishga chog’langan vazmin nigohi olisni ko'zlayotgan alloma xarakteri ifoda
etilgan.
Rassom ilm sirlarini yechish uchun butun vujudi bilan kirishgan insonparvar olim
Abu Rayhon Beruniyning butun salobatini tasvirda gavdalantiradi. Kartinaning
keyingi planlaridagi kitoblar ilm-fanga bog'liq bo'lgan buyumlar Beruniyning
qomusiy olim va mutafakkir ekanini yanada bo'rttirib ko‘rsatilishiga xizmat qilgan.
10

Musavvirning ulkan yutuqlaridan yana biri buyuk shoir, adib, faylasuf va davlat
arbobi Zahiriddin Bobur obrazidir. Bobur obrazini yaratish uchun rassom
Afg'oniston, Hindiston va boshqa bir qancha xorijiy mamlakatlarda ham bo'ldi.
Bobur yashagan, ijod qilgan, jang qilgan joylarni o‘z ko‘zi bilan ko'rdi. M.
Nabiyevning Bobur she'riyati bilan batafsil tanishgani, uning achchiq va
sermazmun hayotini mukammal o‘rganganligini, Boburni navqiron va to’laqonli
gavdalantirgan portreti vositasida his etamiz.
Ko'pdan berikim yoru diyorim yo'qdir,
Bir lahzayu bir nafas qarorim yo ‘qdir.
Keldim bu sari о ‘z ixtiyorim birla
Lekin borurimda ixtiyorim yo‘qdir.
Bobur o‘z yurtidan olislarga ketib, ona yurtiga mehru muhabbatini ana
shunga o'xshash izhor qilayotgan holati, rassomning jonii bo'yoqlarida namoyon
bo’lgan. Xullas, Bobur portretidagi turli xil bo'yoqlarda aks ettirilgan tuyg‘ular
uyg’unligi butun borlig'ingizni ranglar sehri bilan qamrab oladi.
Amir Temur, Berliniy. Bobur, Ibn Sino, Jomiy va Navoiy, Rudakiy, Al
Xorazmiy kabi bir qancha yirik arboblar, olim, shoir, mutafakkirlarning obrazlarini
jonli tasvirlaydi. Tarixiy mavzudagi boshqa asarlarida musavvir xalqparvar
qahramonlar obrazini hamda ozodlik uchun bo'lgan xalq qo'zg'olonlari mohiyatini
ochib beradi. Bu borada, avniqsa, “Spitamen qo'zg'oloni’' asaridagi jang payti
tasviri e’tiborga molik. Rangtasvirchi rassom M.Nabiyev avloddan-avlodga hikoya
qilinib kelinayotgan tarixiy voqealarni astoydil o'rganib, tarix sirlarini jonli
ranglarda tasvirlashga muvaffaq bo'lgan. Ana shunday tarix sirlaridan biri Iskandar
Zulqarnaynga qarshi jang qilgan so'g'diylarning qahramoni bolmish Spitamen edi.
Shunga o'xshash “XVI1 asrdagi Samarqandda hunarmandlar
qo‘zg‘oloni”,“Jizzaxdagi 16-yilgi qo'zg'olon” deb nomlangan kartinalari ham
diqqatga sazovor.
Bu borada, avniqsa, “Spitamen qo'zg'oloni’' asaridagi jang payti tasviri
e’tiborga molik. Ranglasvirchi rassom M.Nabiyev avloddan-avlodga hikoya qilinib
11

kelinayotgan tarixiy voqealarni astoydil o'rganib, tarix sirlarini jonli ranglarda
tasvirlashga muvaffaq bo'lgan. Ana shunday tarix sirlaridan biri Iskandar
Zulqarnaynga qarshi jang qilgan so'g'diylarning qahramoni bolmish Spitamen edi.
Shunga o'xshash “XVI1 asrdagi Samarqandda hunarmandlar
qo‘zg‘oloni”,“Jizzaxdagi 16-yilgi qo'zg'olon” deb nomlangan kartinalari ham
diqqatga sazovor.
Musavvir Malik Nabiyev shogirdlari ko‘p ustoz, rassomlarning yetakchisi
desak mubolag'a bo'lmaydi. Rassom maktab o'quvchilarining ham yaqin do'sti
bo’lgan. M. Nabiyev o'z ijodiy ishlari bilan nafaqat shahar, balki qishloq
maktablarida o‘quvchilar va tasviriy san'at o'qituvchilari davrasida qiziqarli
uchrashuvlar, suhbatlar bilan qatnashib, ularning bilim olishlarida ko'makdosh
bo‘lmoqda. Bu esa rassom murabbiyning har tomonlama faol ijodkor
bo’lganligining belgisidir.
Tasviriy san’atda tarixiy shaxslar obrazini Malik Nabiyev ijodisiz to‘liq
tasavvur qilib bo'lmaydi. Ayniqsa, Sohibqiron Amir Temur obraziga rassomning
murojaat qilishi sabablari xususida to'xtalish joizdir. Taqdir taqozosi bilan 1941 yil
iyun oyida Amir Temur dahmasi, so‘ngra Mirzo Ulug'bek va Bibixonim qabrlari
ochilganligi ma’lum. Bir oz vaqt o'tgandan so‘ng qabrdan topilgan ashyolar,
jumladan Sohibqironning bosh suyagi ham Toshkentdagi O’zbekiston xalqlari
tarixiy muzeyiga olib kelihgan. Bu haqda musavvir hikoya qiladi: “M. Gerasimov
muzey binosida jahongirning bosh suyagi asosida haykal portret ishlashni boshlab
yuboradi. Men bu jarayonni o‘z ko'zim bilan ko'rganman. Nachora, zamon
taqozosi ekan. Albatta, bu voqea rostdan ham dahshat. Sohibqironning arvohi
chirqirab, ruhiy azob chekkan bo’lishi tabiiy... O'sha 1941 yildan beri ulug‘
sarkarda siymosini yaratish niyati meni bir daqiqa ham tark etgani yo‘q”. Ellik
yildan ortiq vaqt ichidaAmir Temur obrazini har tomonlama o‘rganish uchun olib
borgan tadqiqotlari,
izlanishlari haqida so'zlab berishlarini so‘raganimizda rassom bizga yana shu
fikrlarni bayon qildi:
12

“Shu davr ichida Amir Temur haqida ko‘plab asarlar bilan tanishdim.
Mavjud miniatyuralarni, qayerda bommasin, imkoniyat darajasida qidirib topdim.
Men Hindistonning Kalkutta, Bombay shaharlaridagi muzeylarda, Eronning
Tehron, Isfaxon, Turkiyaning Istambul. Ko'nyo, Izmir va boshqa shaharlarida,
Angliyaning “Britaniya” muzeyida, Frantsiya, Ispaniya kabi mamlakatlar
muzeylarida saqlanayotgan miniatyuralarning asl nusxalarini ko'rishga muvaffaq
bo‘ldim. Ularda Amir Temur turlicha tasvirlangan. Hindistonning Bobur
miniatyura maktabi, Behzod (Hirot) miniatyura maktabi vakillari chizgan Amir
Temur qiyofasi birbiridan tubdan farq qiladi. Istambul muzeyidan joy olgan Temur
portreti ham butunlay boshqacha...
Xullas, Amir Temur siymosini yaratish uchun bir emas, bir-necha
miniatyura maktabini o’rganib chiqdim. Tarixiy asarlarni yaratishda avvalo men
bobolar ruhidan madad so‘rayman, ana shu narsa menga doimo dalda berib
turadi...” Haqiqatdan ham rassom bu portret asarini yaratish borasida astoydil
izlanishlar oib borgan, yutuqqa yuksak mahorati, mo'yqalamining kuchi tufayli
erishgan. San'at ixlosmandlari e’tiborini o'ziga jalb qilgan Amir Temur portretida
Sohibqiron sarkarda qiyofasida gavdalantirilgan.
Boshiga oltin toj kiygan Temurning nigohi bir nuqtaga qaratilgan va jiddiy
hayol og'ushida ekanligi chap qovog'ini bir oz ko'tarilib, qoshi tepaga
chimirilganidan sezilib turadi. Ulug‘vor fikr bilan bandligidan dalolat beradi. Yuz
qiyofasi asosan bug‘doyrang tuslar orqali tasvirlangan. Peshona, yuz qismida
paydo
bo'lgan chiziqlar, shuningdek, burun, lab, quloq, soqol, mo'ylov kabi joylaridagi
holatlar Temurning yoshi bir oz o'tganligini ko’rsatsa-da, uning tetik va
baquvvatliligi saqlanganligi yaqqol sezilib turibdi.
Ayniqsa, bu holat yuzda ko'zga tasblanayotgan pishiqlik, chayirlikni
tasvirlanishida yanada aniqroq ko'rinadi. Jiddiy fikr va hayol bilan bandligi esa
sohibqironni yanada salobatli qilib ko'r- satadi. Yelkador, qo'IIari esa bamaylixotir
qilichga tayangan holda tasvirlangan portretda qo'l barmoqlari shunday xarakterli
tasvirlanganki, bu Sohibqiron Temurning mashaqqatli jangu jadallardan
13

mardonavor o'tganini yana bir bor tasdiqlab turibdi. Sharqona bezatilgan shoh
saroyining bir bo‘lagi, derazadan Samarqand shahrining manzarasi. Ko’rinadi.
Devordagi fonda naqshin bezaklar, Sohibqiron o‘tirgan saltanat kursisining badiiy
boyligi, shuningdek Amir Temur egnidagi liboslarning o‘ziga xos qimmatbaho
ko'rjnishga ega bo‘lishi tomoshabinga zavq ulashadi.
Malik Nabiyev buyuk inson Amir Temur obrazini tasvirlash borasida kata
muvaffaqiyatni qo‘lga kiritdi. Temurni ilm, san’at ahillariga homiylik qilgan
ma’rifat homiysi ekanini ham ifodalay oldi. Xullas, Malik Nabiyev sharqona
xarakterga ega bo‘lgan Amir Temurni uzoq va mashaqqatli jangu jadallardan
so'nggi holatdagi obrazini tasvirlashga erishgan.
Xokisor inson Malik Nabiyev ajdodlar ruhini qayta-qayta bejiz eslamaydilar.
Kezi kelganda yana bir tarixiy voqeani aytmasdan o‘tib bo'lmaydi. 1993 yil iyunda
ustoz rassom butun ijodiv faoliyati davomida mehnat qilib kelgan Nizomiy
nomidagi pedagogika institutining badiiy grafika fakultetida yong'in paydo bo'ladi.
Eng havflisi shunda ediki, ustoz rassomning shu binodagi ijodxonasida
“Sohibqiron Temur", “Mirzo Bobur” kabi shoh asarlari saqlanayotgan edi.
Qarangki, faqatgina shu asarlar turgan xona yong'indan mutlaq zarar ko'rmagan.
Bu ham buyuk allomalarning arvohlari kuchi bo'lsa ajab emas! Tarixiy shaxslar
obrazini yaratish naqadar mushkul. Bu mushkulliklarni ijodkor tinimsiz mehnat
mashaqqatlari bilan dadil yenga olgan.
14

II BOB. O’ZBEK RASSOMI MALIK NABIYEVNING TASVIRIY
SAN’ATGA QO’SHGAN QISSASI.
2.1. Rassomning taniqli asarlarini tahlil qilish
Abu Rayhon Beruniy portreti 1973-yil
Malik Nabiyev buyuk qomisiy olim Abu Rayhon Beruniyning siymosini
ham yaratgan. Abu Rayhon Beruniyning portreti 1972-yili har jihatdan mukammal
ishlangan. Mutafakkir Beruniy obrazi rassomning bir necha yillik izlanishlari,
portretning bir necha bor eskizlar va ranglamalarini ishlashi natijasida yuzaga
kelgan. Shu tariqa asarning bir nechta, bir-biridan farq qiluvchi nusxalari
yaratilgan.
Malik Nabiyevning ulkan yutuqlaridan yana biri buyuk shoir, adib, faylasuf
va davlat arbobi Zahiriddin Bobur obrazidir. Bobur obrazini yaratish uchun rassom
Afg‘aniston, Hindiston va boshqa bir qancha xorijiy mamlakatlarda ham bo‘ldi.
Bobur yashagan, ijod qilgan, jang qilgan joylarni o‘z ko‘zi bilan ko‘rdi.
M.Nabiyevning Bobur she’riyati bilan batafsil tanishgani, uning achchiq
vasermazmun hayotini mukammal o‘rganganligini, Boburning navqiron va
to‘laqonli gavdalantirgan portreti vositasida his etamiz.
Muxammad al-Xorazmiy portreti
Ahmad al-Farg’oniy portreti
Amir Temur taxtda
Malik Nabiyev buyuk inson Amir Temur obrazini tasvirlash borasida katta
muvaffaqiyatni qo‘lga kiritdi. Temurni ilm, san’at ahillariga homiylik qilgan
ma’rifat homiysi ekanini ham ifodalay oldi. Xullas, Malik Nabiyev sharqona
xarakterga ega bo‘lgan Amir Temurni uzoq va mashaqqatli jangu jadallardan
so'nggi holatdagi obrazini tasvirlashga erishgan.
Amir Temur huzuridagi elchilar
To’xtamish ustidan qozonilgan g’alaba.
15

2.2. “Amir Temur” asarini o’rganish va nusxa ko’chirish.
Tarixiy shaxslar obrazini yaratishda rassom asosida mushkul vazifa turadi.
Chunki kamdan-kam holatlardan mustasno tarixda ularning tashqi qiyofalari
haqida hech qanday dalillar saqlanib qolmagan. Buning natijasida o`zida zamonasi
ruhini timsollashtiruvchi , umumlashma tarzdagi ramziy portretlar vujudga
kelmoqda. “Jamoliddin Manguberdi” ga (1997) bag`ishlangan T. Quryazov va E.
Masharipovlarning ishlari, M. Yo`ldashevning “Alpomishi” (1998-2000) dastomi
qahramoniga bag`ishlangan turkum asarlari, E. Masharipovning “Alpomishi’
(1998), Q. Basharovning “Spitamen” polotnolari shular jumlasidandir. E.
Masharipov va A. Aliqulovlarning “Amir Temurning To`xtamishxon ustidan
g`alabasi” (1996), Z. Fahriddinovning “Zafar” (1997), M. Nuriddinovning “Said
Baraka Amir Temurni hokimiyat ramzi - nog`ora va g`alaba bayrog` bilan
taqdirlamoqda” singari syujetli asarlarda Amir Temur yengilmas sarkarda, o`z
xalqining shavkatli o`g`loni sifatida gavdalantirgan. Bu ko`p figurali
kompozitsiyalar o`zida ochiq xarakat maydoni namoyon etadiki, Amir Temur
doimiy tarzda markaziy “bosh qiyofa tarzida talqin etilgan. Buyuk sarkardaning
yaratuvchanlik faoliyati S. Abdullayev polotnolarida aks etgan bo`lib, mazkur
asarlarda u buyuk me`moray obidalar fonida tasvirlanadi (“Amir Temur”,
“Bibixonim masjid qurilishida”, “Osmoning beg`ubor bo`lsin, buyuk
Turkuston”)4.
Temuriy malakalarga atalgan turkum portretlar O. Mo`minovning mo`yqalamiga
mansubdir. Bu kompozitsiyalarida rassom sharq ayollari (“Bibixonim”, 1997) ga
xos romantik ehtirosli jihatlarini talqin etadi. Ch. Ahmarov shoira Nodira (1992)
ning jozibali qiyofasini yaratdi.
Amir Temurning jahon tarixida va xizmatlari beqiyosdir. U markaziy Osiyo
xalqlarini mo‘g‘ullar istilosidan ozod etgan. Amir Temur o‘zining ham ma’naviy,
ham jismoniy kuchini jonajon xalqining og‘irini yengil qilishga, shahar va
qishloqlarni obod qilishga, chanqab yotgan yerlarga suv chiqarishga, bog‘lar
yaratishga safarbar qilgan.
16

Hozirda Sohibqironning xalqimiz uchun ko‘rsatgan beqiyos xizmatlari biz
minnatdor avlodlari tomonidan munosib taqdirlanmoqda. Uning hayoti va ijodini
aks ettiruvchi o‘nlab badiiy tasviriy asarlar yaratilmoqda. Tasviriy san’atda Amir
Temur timsolini ifodalagan bir qator asarlar ishlangan. Toshkentda Temuriylar
muzeyi tashkil etilgan.
Amir Temur timsoli tasvirlangan asarlarda asosan uning harbiy ishlari,
ziyofat, ov, qabul marosimlari, qolaversa, diniy tadbirlardagi ishtiroki ifodalangan.
Amir Temurning serqirra faoliyati va u haqda bitilgan bir qator asarlarda o‘z
ifodasini topgan. Ayniqsa, bu borada Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma”,
Xotifiyning “Temurnoma”, Salohiddin Toshqandiyning “Temurnoma”, Fosiq
Havoiyning “Majmul-I Fasohiy” asarlari e’tiborga loyiqdir. Bu asarlarni o‘sha
davrning mashhur rassom va xattotlari rang- barang tasvirlar bilan bezatganlar.
Ularda asosan Sohibqironning jangu jadallari, qabul va yurishlari, diniy mavzular
o‘z ifodasini topgan.
Tasviriy san’atda tarixiy shaxslar obrazini Malik Nabiyev ijodisiz to‘liq
tasavvur qillib bo‘lmaydi. Ayniqsa, sohibqiron Amir Temur obraziga rassomning
murojaat qilishi sabablari xususida to‘xtalish joizdir. Taqdir taqozosi bilan 1941 yil
iyun oyida Amir Temur dahmasi, so‘ngra Mirzo Ulug‘bek va Bibixonim qabrlari
ochilgani ma’lum. Bir oz vaqt o‘tgandan so‘ng qabrdan topilgan ashyolar,
jumladan Sohibqironning bosh suyagi ham Toshkentdagi O‘zbekiston xalqlari
tarixiy muzeyiga olib kelingan. Bu haqda musavvir hikoya qiladi: “ M. Gerasimov
muzey binosida jahongirning bosh suyagi asosida haykal portret ishlashni boshlab
yuboradi. Men bu jarayonni o‘z ko‘zim bilan ko‘rganman. Nachora, zamon
taqozosi ekan. Albatta, bu voqea rostdan ham dahshat! Sohibqironning arvohi
chirqirab, ruhi azob chekkan bo‘lishi tabiiy… O‘sha 1941 – yildan beri ulug‘
sarkarda siymosini yaratish niyati meni bir daqiqa ham tark etgani yo‘q”. Ellik
yildan ortiq vaqt ichida Amir Temur obrazini har tomonlama o‘rganish uchun olib
borgan tadqiqotlari, izlanishlari haqida so‘zlab berishlarini so‘raganimizda rassom
bizga yana shu fikrlarni bayon qildilar:
17

“ Shu davr ichida Amir Temur haqida ko‘plab asarlar bilan tanishdim.
Mavjud miniatyuralarni, qayerda bo‘lmasin, imkoniyat darajasida qidirib topdim.
Men Hindistonning Kalkutta, Bombay shaharlaridagi muzeylarda, Eronning
Tehron, Isfaxon, Turkiyaning Istanbul , Ko‘nyo, Izmir va boshqa shaharlarida,
Angliyaning “Britaniya” muzeyidagi Amir Temur siymosi turlicha tasvirlangan.
Hindistonning Bobur miniatyura maktabi, Behzod ( Hirot ) miatyura maktabi
vakillari chizgan Amir Temur qiyofasi bir – biridan tubdan farq qiladi. Istanbul
muzeyidan joy olgan Temur portreti ham butunlay boshqacha.
Xullas Amir Temur siymosini yaratish uchun bir emas, bir necha miniatyura
maktabini o‘rganib chiqdim. Tarixiy asarlarni yaratishda avvalo men bobolar
ruhidan madad so‘rayman, ana shu narsa menga doimo dalda berib turadi… “.
Haqiqatdan ham rassom bu portret asarini yaratish borasida astoydil izlanishlar
olib borgan, yutuqqa yuksak mahorati, mo‘yqalamning kuchi tufayli erishgan.
San’at ixloslari e’tiborini o‘ziga jalb qilgan Amir Temur portretida Sohibqiron
sarkarda qiyofasida gavdalantirilgan. Boshiga oltin toj kiygan Temurning nigohi
bir nuqtaga qaratilgan. Va jiddiy hayol og‘ushida ekanligi chap qovog‘ini bir oz
ko‘tarilib, qoshi tepaga chimirilganidan sezilib turadi. Ulug‘vor fikri bilan
bandligidan dalolat beradi. Yuz qiyofasi asosan bug‘doyrang tuslar orqali
tasvirlangan. Peshona, yuz qismida paydo bo‘lgan chiziqlar, shuningdek, burun,
lab, quloq, soqol, mo‘ylov kabi joylaridagi holatlar Temurning yoshi bir oz
o‘tkanligini ko‘rsatsa-da, uning tetik va baquvatliligi saqlanganligi yaqqol sezilib
turibdi.
Ayniqsa bu holat yuzda ko‘zga tashlanayotgani pishiqlik, chayirlikni
tasvirlanishida yanada aniqroq ko‘rinadi. Jiddiy fikr va hayol bilan bandlidi esa
Sohibqironni yanada salobatli qilib ko‘rsatadi. Yelkador, qo‘llari esa bamaylihotir
qilichga tayangan holda tasvirlangan. Portretda qo‘l barmoqlari shunday harakterli
tasvirlanganki, bu Sohibqiron Temurning mashaqqatli jangu jadallardan
mardonavor o‘tganini yana bir bor tasdiqlab turibdi. Sharqona bezatilgan shoh
saroyining bir bo‘lagi, derazadan Samarqand shahrining manzarasi ko‘rinadi.
Devordagi fonda naqshin bezaklar, sohibqiron o‘tirgan saltanat kursisining badiiy
18

boyligi, shuningdek Amir Temur egnidagi liboslarining o‘ziga xos qimmatbaho
ko‘rinishiga ega bo‘lishi tomoshabinga zavq ulashadi 5
.
Malik Nabiyev buyuk inson Amir Temur obrazini tasvirlash borasida katta
muvaffaqiyatni qo‘lga kiritdi. Temurni ilm, san’at ahillariga homiylik qilgan
ma’rifat homiysi ekanini ham ifodalay oladi. Xullas, Malik Nabiyev sharqona
xarakterga ega bo‘lgan Temurni uzoq va mashaqqatli jangu jadallardan so‘nggi
holatdagi obrazini tasvirlashga erishgan 6
.
5
N. Oydinov “Rassom-o’qituvchilar tayyorlash muammolari” T.
O’qituvchi 1997 y
6
R. Xasanov “Maktabda tasviriy san’atni o’qitish metodikasi” T. Fan.
2004 y
19

XULOSA
Keyingi yillarda respublikamizda barcha sohalar yanada jadal suratlar bilan
rivojlanmoqda. Shunday o’zarishlarni tasviriy san’atning barcha tur va janrlarida
ham ko’rishimiz mumkin. Vatanimizning qaysi hududiga bormaylik tasviriy san’at
bilan bog’liq ishlarga duch kelmasdan ilojimiz yo’q. Chunki bugungi chiroyli
ko’rkam farovan hayotimizni tasviriy san’atsiz tasavvur qilishimiz qiyin.
O’tmishda ota-bobolarimiz tasviriy san’at, amaliy san'at va hunarmandchilikda
yuksak darajaga е tishganligining sabablaridan biri ajdodlarimiz usta-shogird
an’analari asosida yoshlarga hunar о ’rgatganlar va ular nihoyatda boy tajribaga ega
b о ’lganlar.
Odatda, rasm chizishga o’rganish tahlil qilish mashg’ulotlari natyurmort
ishlashdan boshlanadi. Chunki natyurmort qalam va buyoqlar bilan rasm
ishlashning asosiy qonunlarini o’rganishda uni badiiy tahlil qishda zarur
ko’nikmalar hosil qilish uchun juda qulaydir. Natyurmortda ishlangan rang tasvir
asarlari kishilarga estetik kayfiyat bag’shida etadi. Buni mustaqillik yillarida
ishlangan asarlarda ham ko’rish mumkin. Masalan O. Qozoqovning ”Sharqona
natyurmort” asarlari bunga yaqqol dalildir.
Tasviriy san’at tur va janrlarida ishlangan rasmlar tamoshabinga juda kata
badiiy estetik ta’sir etib u nafosat olamiga etaklaydi. Unda faqatgina narsa va
voqealar emas, balki musavvirning ichki kechinmalari ham ifodalanadi.
Shuningdek jozibali va qiziqarliligi bilan nafaqat o’zlashtirishda, hatto uni idrok
qila bilishda ham muayan tayyorgarlikni talab qiladi 7
.
Rassom biror bir adabiy asar uchun masalan grafikada illyustrasiya ishlashga
kirishishdan avval, mazkur asarni yaxshilab o’rganib chiqishi bilan bir qotorda,
asardagi voqea sodir bo’layotgan davrga doyir materiallarni ham to’plashi, o’sha
davr odamlarining madaniyati va turmushini, mamlakat tabiatini bilib olishi kerak
bo’ladi. Grafikaning uziga xos xususiyatlaridan biri bu — uning katta ulchamda
bo’lmasligi va bo’yoqlar sonining chegaralanganligi xisoblanadi. Shuning uchun
7
R. Xasanov “Maktabda tasviriy san’atni o’qitish metodikasi” T. Fan.
2004 y
20

ham grafika asarlarida faqat chiziq yoki to’q rangli tasvir ishtirok etadi. Ba’zan
grafik tasvirlar ham rangli bo’ladi.
Bo’lajak o’qituvchilar oldida mashaqqatli, ammo sharafli b о ’lgan ishlar
turibdiki, ular yetishib kelayotgan yosh yigit qizlarga milliy ruhda ta’lim tarbiya
berishi, ertangi kunning asosiy vazifalaridan hisoblanadi. Mana shunday
muammolarni bartaraf etishda tasviriy san’at tarixini puhta bilish, mustaqillik
davrida erishilgan yutuqlarni mukammal bilish, o’zlashtrish muhim ahamiyat kasb
etadi.
21

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
Rahbariy adabiyotlar
1. I. A. Karimov “Yuksak ma’naviya yengilmas kuch” T-2008 y.
Ma’naviyat nashriyoti.
2. I. A. Karimov Barkamol avlod orzusi. T. 1999 yil.
Asosiy adabiyotlar
3.S.S. Bo’latov “Yoshlarga hunar o’rgatishning milliy an’anaviy asoslari”
metodik tavsiya T.RUMM.1993y
4. N. Oydinov “Rassom-o’qituvchilar tayyorlash muammolari” T.
O’qituvchi 1997 y
5. B. Azimova “Natyurmort tuzish va tasvirlash metodikasi” T. O’qituvchi
1984 y
6. N. U. Abdullayev San’at tarixi O’qituvchi 1986 y
7. N. Oydinov O’zbekiston tasviriy san’ati tarixidan lavhalar T.O’qituvchi
1997 y
8. R. Xasanov “Maktabda tasviriy san’atni o’qitish metodikasi” T. Fan.
2004 y
9. S.S.Bo’latov “Rangshunoslik” O’zbekiston faylasuflari milliy
nashriyoti T. 2009 y
Qo’shimcha adabiyotlar
10. Ch. Axmarov. G’.G’ulom nomidagi adabiyot nashriyoti 1979 y
11. B. Boymetov “Qalam tasvir” Musiqa nashriyoti T. 2006 y
12. B. Boymetov. N. Tolipov. Maktabda tasviriy san’at to’garagi T. 1995 y
13. S. Uralov “Mo’jiza yaratish san’ati” T. Mehnat 1996 y
22

RASSOM MALIK NABIYEV IJODI.docx

Купить