Reaktiv harakat 7-sinf - Физика - Презентации

Информация о документе

Цена	4000UZS
Размер	879.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Февраль 2022
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Физика

Reaktiv harakat 7-sinf

Купить

REAKTIV HARAKAT 7-sinf fizika darsligi asosida 38-mavzu:

Reaktiv harakat haqida tushuncha Puflab shishirilgan havo sharining og‘zini bog‘lamasdan qo‘yib yuborsak, shar ajoyib trayektoriya bo‘yicha uchib ketishini kuzatganmiz. Bunda impulsning saqlanish qonuni bajarilib, havo katta tezlikda shar og‘zidan bir tomonga, sharning o‘zi esa qarama- qarshi tomonga harakat qiladi. Bu hodisa reaktiv harakatga misol bo‘la oladi.

Yopiq sistemaning bir qismi biror tezlik bilan harakat qilsa, sistemaning qolgan qismi unga qarama-qarshi yo‘nalishda harakatga keladi. Vujudga kelgan bunday harakat reaktiv harakat deyiladi. Reaktiv harakatni tasavvur qilish uchun quyidagi tajribani o‘tkazaylik.

Probirkaning yarmigacha suv quyib, tiqin bilan yopaylik va 123-rasmdagidek aravachaga o‘rnataylik. Quruq yonilg‘i alangasida probirkadagi suvni isitaylik. Suv qaynash darajasiga yaqinlashganda tiqin katta tezlik bilan otiladi, aravacha esa tiqin yo‘nalishiga qarama-qarshi tomonga harakatlanadi. Bunda tiqinni probirkadan otib chiqaruvchi bug‘ning bosim kuchiga qarama-qarshi yo‘nalgan reaktiv kuch paydo bo‘ladi. Reaktiv kuch ta’sirida aravacha tiqin harakatiga qarama-qarshi yo‘nalishda harakatlanadi.

Masalan, tiqinning massasi m 1 = 10 g, aravachaning massasi (quruq yonilg‘i va probirka bilan birgalikda) m 2 = 500 g, tiqin va aravachaning tiqin otilmasdan avvalgi tezliklari υ 1 = υ 2 = 0, tiqinning otilish tezligi υ 1 ′= 10 m/s ga teng, deylik. Impulsning saqlanish qonunidan foydalanib, tiqin otilganda aravachaning olgan υ 2 ′ reaktiv tezligini hisoblaymiz.

m 1 υ 1 + m 2 υ 2 = m 1 υ 1 ′ + m 2 υ 2 ′ tenglikda υ 1 = υ 2 = 0 bo‘lgani uchun chap tomoni nolga teng bo‘ladi: 0 = m1 υ 1 ′ + m 2 υ 2 ′. Bundan υ 2 ′ = = − m 1 υ 1 ′/ m 2 yoki υ 2 ′ = – 0,2 m/s bo‘ladi. Reaktiv harakatni tushunib olish uchun yana boshqa tajribalarni ham o‘tkazish mumkin. 124-a rasmda tasvirlangan tajribada suv υ1 tezlik bilan bir tomonga otilib tursa, nayning o‘zi qarama-qarshi tomonga υ2 reaktiv tezlik bilan harakat qiladi.

124-b rasmdagi tajribada esa bukilgan shisha nayning ikki uchidan suv otilib turadi. Bunda suvning harakatiga qarama-qarshi yo‘nalishda vujudga kelgan reaktiv harakat hisobiga shisha nay aylanadi. Bu sistema Segner parraklari deyiladi. Havo yordamida ham reaktiv harakatni hosil qilish mumkin. 125- rasmda shunday qurilmaning asosiy qismi tasvirlangan. Bunda erkin aylanuvchi disk qo‘zg‘almas nayga podshipnik orqali o‘rnatilgan. Siqilgan havo nay orqali disk ichiga kiradi. Bosim ostidagi havo disk chetlariga o‘rnatilgan to‘rtta naycha orqali urinma tarzda tashqariga otilib chiqib turadi.

Bu esa diskni qarama-qarshi yo‘nalishda aylantiruvchi reaktiv harakatni hosil qiladi. Qurilmaning yordamchi qismi sifatida siqilgan havoni hosil qiluvchi changyutgichdan foydalanish mumkin. Shlang yordamida changyutgichdan katta bosimli siqilgan havo yuborilsa, reaktiv harakat hisobiga disk katta tezlikda aylanadi. Yordamchi qism o‘rniga puflangan havo sharidan ham foydalanish mumkin.

Raketaning tuzilishi va harakati Reaktiv kuch ta’sirida harakatlanadigan kosmik uchish sistemalari raketa deb ataladi.Keyingi 50–60 yil ichida fazoga ko‘plab kosmik kemalar, Yerning sun’iy yo‘ldoshlari uchirildi. Ularni Yerdan orbitaga raketalar olib chiqadi.

Raketaning harakati reaktiv harakatga asoslangan. Uning tuzilishi sxematik ravishda 126-rasmda tasvirlangan. Raketa, asosan, to‘rt qismdan iborat. 1-qismda Yer atrofidagi orbitaga chiqarib qo‘yiladigan kosmik kema yoki sun’iy yo‘ldosh joylashgan. Raketaning 2-qismini yoqilg‘i va raketani Yerdan uchirish jihozlari tashkil etadi.

3-qismda yoqilg‘i yonish kamerasi joylashgan bo‘lib, bu yerda yoqilg‘i yonishi natijasida yuqori harorat va bosimli gaz yig‘iladi. Bunday gaz reaktiv soplo (4- qism) orqali juda katta υ G tezlikda tashqariga chiqariladi. Yonish kamerasiga nisbatan kichik o‘lchamli soplo orqali chiqayotgan katta bosimli gaz oqimi juda katta tezlikka erishadi.

Buning natijasida impulsning saqlanish qonuniga binoan gaz oqimi yo‘nalishiga qarama-qarshi yo‘nalishda reaktiv kuch vujudga keladi. Bu kuch ta’sirida raketa harakatga keladi va υ R reaktiv tezlik oladi (127-rasm). Raketa soplosidan chiqayotgan gazning massasi m G , tezligi υ G , raketaning massasi m R , olgan reaktiv tezligi υ R bo‘lsin. Impulsning saqlanish qonunini qo‘llab, quyidagi tenglikni yozish mumkin:

Formuladan ko‘rinadiki, raketaning massasi qancha kam bo‘lsa, uning reaktiv tezligi shuncha katta bo‘ladi. Haqiqatda ham, raketa massasining katta qismi yoqilg‘i massasiga to‘g‘ri keladi. Yoqilg‘i yonishi jarayonida uning miqdori hamda raketa massasi kamayib boradi. Bu esa raketa tezligining oshib borishiga olib keladi.

Raketa belgilangan balandlikka chiqqunga qadar uning yoqilg‘idan bo‘shagan qismlari navbatma-navbat ajralib, havoda yonib ketadi. Raketaning kichik bir qismi – kosmik kema (Yerning sun’iy yo‘ldoshi) uchishni davom ettiradi. Impulsning saqlanish qonuni asosida hosil bo‘ladigan reaktiv harakat kosmonavtikaning asosi hisoblanadi.

Kosmik raketa va kemalarning yaratilishiga olimlardan K. E. Siolkovskiy (1852–1935), S. P. Korolyov (1906–1966), M. V. Keldish (1911–1978), V. Braun (1912–1976), G. Obert (1894–1989) va boshqalar katta hissa qo‘shganlar. Hozirda kosmonavtika sohasi yuksak darajada taraqqiy etib bormoqda.

Купить