Restorandagi stol bron qilish tizimi uchun ma’lumotlar bazasini yaratish - Informatika va AT - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	2.5MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Fevral 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Informatika va AT

Sotuvchi

Farshed Begimov

Ro'yxatga olish sanasi 06 Dekabr 2025

0 Sotish

Restorandagi stol bron qilish tizimi uchun ma’lumotlar bazasini yaratish

Sotib olish

Restorandagi stol bron qilish tizimi uchun ma’lumotlar
bazasini yaratish
Mundarija
Kirish………………………………………………………………………………8
I-BOB. Ma’lumotlar bazasini yaratish usul va vositalari……………………..9
I.1. Ma’lumotlar bazasi (MySQL )……………………………………………….9
I.2. Malumotlar bazasi ni boshqarish tizimlari turlari ……………………… …. 12
I.3. MBBT da jadvallar, so’rovlar, formalar va hisobotlar bilan ishlash ………. 21
I.4. Masalani ko’rilishi…………………………………………………………. 26
II-BOB. Restorandagi stol bron qilish tizimi uchun ma’lumotlar bazasini
yaratish…………………………………………………………………………...29
2.1 “ RESTORAN” ma’lumotlar bazasining mantiqiy strukturasi va uni
shakllantirish. ……………………………………………………………………... 29
2.2 Jadvallarning o’zaro bog’lanishi………………………………………....... 31
2.3. MYSQL query browser yordamida jadvallarni hosil qilish va jadvallarga
ma’lumotlar kiritish………………………………………………………………. 32
Xulosa…………………………………………………………………………….38
Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………………39

Kirish.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoniga asosan, axborot
texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi tashkil etildi.
Farmoning O’zAda keltirilgan matniga ko’ra vazirlik O’zbekiston Aloqa,
axborotlashtirish va telekomunikatsiya texnologiyalari davlat qo’mitasi negizida
tashkil etilgan. Yangi Vazirlikning asosiy vazifalari va faoliyat yo’nalishlari
sifatida quyidagilar belgilangan: axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalar
sohasida “eletron hukumat”ni joriy etishda yagona davlat siyosati amalga
oshirilishini ta’minlash; aloqa va telekommunikatsiyalar sohasidagi faoliyatni,
shuningdek, radiochastotali spektrdan foydalanishnidavlat yo’li bilan boshqarish,
litsenziyalash va nazorat qilish borasidagi funksiyalarni amalga oshirish; internet
tarmog’ining milliy segmenti yanada shakllantirilishini ta’minlash; raqobatdosh
dasturiy mahsulotlarning mamlakatimizda ishlab chiqarilishini va ichki bozorini
hamda ularga ko’rsatiladigan xizmatlarni rivojlantirishga ko’maklashish; axborot
xavfsizligini ta’minlash; zamonaviy kommunikatsiya vositalari sohasida ilmiy
tatqiqotlar va ishlanmalarni, kadrlar tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini
oshirishni tashkil qilish; vazirlik faoliyati doirasiga kiruvchi boshqa yo’nalishlar
bo’yicha xorijiy investitsiyalarni jalb etish va boshqalar.
Ma’lumotlarni boshqarish vositalarining rivojlanishi axborot texnologiyalari
bazasiga qurilgan har qanday axborot tizimining asosi hisoblanadi. Ma’lumotlar
bazasi – bu EHMning tashqi xotirasida saqlanadigan, har qanday jismoniy,
ijtimoiy, statistik, tashkiliy va boshqa obyektlar, jarayonlar, holatlarning o’zaro
bog’liq va tartiblashtirilgan majmuidir. Ma’lumotlar bazasi (MB) har xil
2

foydalanuvchilarning axborot yetishmovchiligini ta’minlash uchun mo’ljallangan.
Amaliyotda ko’pchilik ma’lumotlar bazasi chegaralangan predmet sohasi uchun
loyihalashtiriladi. Bitta EHMda bir qancha ma’lumotlar bazasi yaratiladi. Vaqti
bilan turdosh vazifalarni bajarishga mo’ljallangan ba’zi bir ma’lumotlar bazasi
birlashishi ham mumkin.
3

I-BOB. Ma’lumotlar bazasini yaratish usul va vositalari
I.1. Ma’lumotlar bazasi (MySQL).
SQL - kompyuter ma’lumotlar bazasida saqlanuvchi ma’lumotlarni qayta
ishlash va o’qish uchun mo’ljallangan instrumentdir. SQL – bu strukturalashgan
so’rovlar tilining (Structured Query Language) qisqartirilgan nomlanishidir. SQL
abbreviaturasi odatda “sikvel” deb o’qiladi. Ba’zi hollarda, “ESKYUEL” talaffuzi
ham SQL abbreviaturasini o’qishda ishlatiladi. Nomlanishidan ko’rinib turibdiki,
SQL foydalanuvchining ma’lumotlar bazasi bilan o’zaro aloqasini tashkil etish
uchun qo’llaniluvchi dasturlash tilidir. Haqiqatda esa SQL faqat relatsion deb
nomlanuvchi bir turdagi ma’lumotlar bazasi bilan ishlaydi.
Hozirda bu til MB foydalanuvchilariga taqdim etayotgan barcha funksional
imkoniyatlari qo’llanilmoqda. Bu imkoniyatlar quyidagilardir:
1. Ma’lumotlar strukturasini tuzish. SQL foydalanuvchilarga ma’lumotlar
strukturasini tuzish, o’zgartirish hamda ma’lumotlar bazasi elementlari o’rtasida
aloqalarni o’rnatish imkoniyatini beradi.
2. Ma’lumotlarni o’qish. SQL foydalanuvchi yoki dasturga ma’lumotlar
bazasida saqlanuvchi ma’lumotlarni o’qish va ulardan foydalanish imkonini
beradi.
3. Ma’lumotlarni qayta ishlash. SQL foydalanuvchiga yoki dasturga
ma’lumotlar bazasini o’zgartirish, ya’ni unga yangi ma’lumotlar qo’shish, mavjud
ma’lumotlarni o’zgartirish va o’chirish imkonini beradi.
4. Ma’lumotlar bazasini himoyalash. SQL yordamida ma’lumotlar bazasi
foydalanuvchilarini undagi ma’lumotlarni o’qish va o’zgartirish imkoniyatlarini
chegaralab qo’yish mumkin. Bu orqali ruxsat berilmagan foydalanuvchilardan
axborotlar himoyalanadi.
5. Ma’lumotlardan birgalikda foydalanish. SQL ma’lumotlardan birgalikda
foydalanishni koordinatsiya qiladi, bu esa paralel ishlayotgan foydalanuvchilar bir
4

- birlariga halaqit bermasdan ma’lumotlar bazasidagi ma’lumotlardan
foydalanishlari imkonini beradi.
6. Ma’lumotlar yaxlitligini ta’minlash. SQL ma’lumotlar bazasini yaxlitligini
ta’minlashga imkon beradi va unda noo’rin o’zgartirishlar qilishni oldini oladi.
MB tizimlari da m a'lumot hajmining keskin ortishi bilan yangi texnologiyalar
paydo bo‘ldi: Hadoop, NoSQL, NewSQL va boshqalar. Ma'lumotlar bulutda
saqlana boshladi (Amazon RDS, Google Cloud SQL, Microsoft Azure). NoSQL
MB tizimlari ma'lumotlarni moslashuvchan va shkalalanadigan tarzda saqlash
imkonini beruvchi tizimlar (MongoDB, Cassandra, Redis) rivojlandi. AI va
avtomatlashtirish, zamonaviy MBlari sun’iy intellekt algoritmlarini qo’llay
boshladi va ma'lumotlar analitikasi kuchaydi.
Ma'lumotlar bazalari evolyutsiyasi asosan quyidagicha rivojlandi:
1. Qo‘lda boshqarish (qadimgi usullar)
2. Mexanik va kompyuterlashtirilgan tizimlar
3. Ierarxik va tarmoq modellari
4. Relyatsion va obyektga yo‘naltirilgan MBMS
5. Katta hajmdagi va NoSQL MB tizimlari
Ma'lumotlar bazalari bulut texnologiyalari, katta hajmdagi ma'lumotlarni tahlil
qilish va sun'iy intellekt bilan chambarchas bog’liq holda rivojlanmoqda.
MySQL ma'lumotlar bazasi tizimi bir qator muhim yangilanishlar va
o'zgarishlarni boshdan kechirdi. 2010-yil 27-yanvarda Oracle korporatsiyasi Sun
Microsystems kompaniyasini sotib oldi, shu orqali MySQL ham Oracle tarkibiga
kirdi. Bu hodisa MySQLning kelajakdagi rivojlanish yo'nalishiga sezilarli ta'sir
ko'rsatdi. 2010-yil dekabr oyida MySQL 5.5 versiyasi umumiy foydalanish uchun
taqdim etildi. InnoDB standart saqlash mexanizmi sifatida belgilandi, bu
tranzaksiyalar va referensial yaxlitlikni qo'llab-quvvatlaydi. InnoDB I/O tizimi
yaxshilandi. Ko'p protsessorli tizimlar uchun samaradorlik oshirildi. Yarim-sinxron
5

replikatsiya qo'shildi. SQL standartiga muvofiq SIGNAL va RESIGNAL
operatorlari qo'llab-quvvatlandi. UTF-16, UTF-32 va UTF-8 MB4 kabi Unicode
belgilar to'plamlari qo'shildi. Foydalanuvchi tomonidan aniqlanadigan
partitsiyalash uchun yangi variantlar kiritildi. 2013-yil fevral oyida MySQL 5.6
versiyasi chiqarildi. So'rov optimizatorining ishlashi yaxshilandi. InnoDBda
tranzaksion o’tkazuvchanlik oshirildi. Memcached API-lari orqali NoSQL
uslubidagi yondashuv qo'shildi. Juda katta jadvallarni boshqarish uchun
partitsiyalash yaxshilandi. Millisekundlarni to'g'ri saqlash uchun yangi ustun turlari
qo'shildi. Replikatsiya yaxshilandi. Monitoring uchun yangi ma'lumotlar qo'shildi.
InnoDB saqlash mexanizmi to'liq matnli qidiruvni qo'llab-quvvatladi. 2015-yil
oktyabr oyida MySQL 5.7 versiyasi chiqarildi. Yangi JSON ma'lumot turi
qo'shildi, bu yarim tuzilgan ma'lumotlar bilan ishlashni osonlashtirdi. Ishlash
ko'rsatkichlari sezilarli darajada yaxshilandi. Replikatsiya va sharding
imkoniyatlari kengaytirildi. Geoma'lumotlar uchun qo'llab-quvvatlash yaxshilandi.
2018-yil aprel oyida MySQL 8.0 versiyasi chiqarildi. NoSQL hujjat do'koni
qo'shildi. DDL operatorlari atomik va xatolarga chidamli bo'ldi. JSON
kengaytirilgan sintaksisi va yangi funksiyalar qo'shildi. Saralash algoritmlari
yaxshilandi. Qisman yangilanishlar qo'llab-quvvatlandi. CHECK cheklovlari joriy
etildi. Window Functions va Common Table Expressions (CTE) kabi yangi SQL
funksiyalari qo'shildi. 2019-yilda MySQL DB-Engines reytingida yilning eng
yaxshi ma'lumotlar bazasi boshqaruv tizimi deb e'lon qilindi. 2023-yil iyul oyida
MySQL 8.1 versiyasi, oktyabr oyida esa MySQL 8.2 versiyasi chiqarildi. Ishlash
ko'rsatkichlari yaxshilandi. Yangi funksiyalar va imkoniyatlar qo'shildi. JSON
bilan ishlash imkoniyatlari kengaytirildi. Xavfsizlik va barqarorlik yaxshilandi.
6

I.2. Malumotlar bazasi ni boshqarish tizimlari turlari.
Ma’lumotlar bazasi - bu EHM ning xotirasida saqlanadigan, har qanday
jismoniy, ijtimoiy, statistik, tashkiliy va boshqa obyektlar, jarayonlar, holatlarning
o ’ zaro bog ’ liq va tartiblashtirilgan majmuidir.
Ma’lumotlar bazasi (MB) har xil foydalanuvchilarning axborot
yetishmovchiligini ta’minlash uchun mo’ljallangan. Amaliyotda ko’pchilik
ma’lumotlar bazasi chegaralangan predmet sohasi uchun loyihalashtiriladi. Bitta
EHMda bir qancha ma’lumotlar bazasi yaratiladi. Vaqti bilan turdosh vazifalarni
bajarishga mo‘ljallangan ba’zi bir ma’lumotlar bazasi birlashishi ham mumkin.
Har qanday axborot tizimi bizni qamragan real dunyoning ba’zi tomonlarini
yoki predmet sohasini yoki muammoni yoritishi mumkin.
Muammoli muhit vaqti o’zgarishi bilan o’zgarishi, ya’ni obyektlar
xususiyatining o’zgarishida, eski obyektlarning yo’qolishi va yangilarining paydo
bo’lishida ifodalanadi. Bu o’zgarishlar voqealar natijasida bo’lib o’tadi.
Voqealarning ketma-ketligi jarayonni tashkil etadi. Har qanday axborot tizimi
obyektlarning o’zlari bilan emas, mavjudiy borliq singari, balki ularning belgili
yoritqichi – idenfikatori bilan ishlaydi.
Belgi – idenfikatorlarning bosh vazifasi – obyektni guruhdagi turdosh
obyektlardan farqlash. Obyektning idenfikatori, umumiy aytganda, obyektning
xususiyati haqida, ya’ni shunga o’xshash, uning u yoki bu sinfga tegishliligi haqida
hech qanday axborot bermasligi mumkin.
Ma’lumotlar belgili shaklda ifodalangan obyekt yoki obyektlarning
muomalasi haqidagi axborotlar ma’lumotni tashkil qiladi.
Bu ma’lumotlar inson yoki qandaydir texnik qurilma tomonidan qabul
qilinishi va tegishli tarzda interpretatsiya qilinishi mumkin. Ma’lumotlarning
tavsifli xususiyati shu hisoblanadiki, ya’ni ularni bir belgili tizimdan boshqasiga
qayta kodlash axborotni yo’qotmagan holda o’tkazish mumkin. Belgili
ifodalanishning bunaqangi xususiyatining ahamiyati - mavjud predmetli holatning
7

qabul qiluvchiga yo’naltirilgan, belgilarning har xil tizimlarida ifodalanish
imkonini beradi.
Ma’lumotlar bazasini qurishda insonga yo’naltirilgan mantiqiy ifodalanish
haqida va uzoq muddatli xotira qurilmasiga yo’naltirilgan jismoniy ifodalanish
haqida gapirish an’anaga aylangan.
Ma’lumotlar ba’zasi - ma’lum masalaga yoki biror faoliyatga taalluqli o’zaro
bog’langan va alohida ko’rinishda tashkil etilgan ma’lumotlar.
MB ma’lumotlarni xsusiyatlari:
– to’liqlik;
– aktuallik;
– qulaylik;
– To’g’ri tashkil etish.
Ma’lumotlar bazasi - bir nechta MB, texnik vosita va dastur ta’minotidan
iborat avtomatlashtirilgan tizim.
Ma’lumotlar bazasini (MB) yaratish “MYSQL” dasturi bilan ishlash.
MB tashkil qilish, ularga qo’shimcha ma’lumotlarni kiritish va mavjud
MBdan foydalanish uchun maxsus MBlari bilan ishlaydigan programmalar zarur
bo’ladi. Bunday dasturlar majmui ma’lumotlar bazasini boshqarish sistemalari
(MBBT) deb yuritiladi. Aniqroq qilib aytganda, MBBT – bu ko’plab
foydalanuvchilar tomonidan MBni yaratish, unga qo’shimcha ma’lumotlarni
kiritish va MBni birgalikda ishlatish uchun zarur bo’lgan dasturlar majmuidir.
MBBTning asosiy tarkibiy qismi – ma’lumotlar bo’lsa, boshqa tarkibiy qismi–
foydalanuvchilardir. Bulardan tashqari Hardware – texnik va Software – dasturiy
ta’minoti ham MBBTning samarali ishlashini ta’minlovchi tarkibiy qismlar
hisoblanadi. Hardware tashqi qo’shimcha qurilmadan iborat bo’lsa, dastur qismi
esa MB bilan foydalanuvchi o’rtasidagi muloqotni tashkil qilishni amalga oshiradi.
MBning tuzilishi o’rganilayotgan obyektning ma’lumotlari ko’rinishi, ma’nosi,
tuzilishi va hajmiga bog’liq bo’ladi.
Odatda, foydalanuvchilar quyidagi kategoriyalarga bo’linadilar:
8

 Foydalanuvchi-programma tuzuvchi;
 Sistemali programma tuzuvchi;
 Ma’lumotlar bazasi administratori.
Bunda programma tuzgan foydalanuvchi MBBT uchun yozgan
programmasiga javob beradi, sistemali dastur tuzuvchi esa butun sistemaning
ishlashi uchun javobgar hisoblanadi. U holda MB administratori sistemaning
saqlanish holatiga va ishonchliligiga javob beradi.
MBBT quyidagicha tavsiflanadi:
 Bajarilishlik, foydalanuvchi so’roviga hozirjavoblik bilan muloqotga
kirishish;
 Minimal takrorlanishlik, MBdagi ma’lumot iloji boricha kam takrorlanishi
lozim, aks holda ma’lumotlarni izlash susayadi;
 Yaxlitlik –axborotni MBda saqlash iloji boricha ma’lumotlar orasidagi
bog’liqlikni asragan holda bo’lgani, ayni muddao;
 Xavfsizlik, MB ruxsat berilmagan kirishdan ishonchli himoya qilingan
bo’lishi lozim. Faqat foydalanuvchi va tegishli tashkilotgina ma’lumotlarga kira
olish va foydalanish huquqiga egalik qilishi mumkin;
 Migratsiya – ba’zi bir ma’lumotlar foydalanuvchilar tomonidan tez ishlatilib
turiladi, boshqalari esa faqat talab asosida ishlatiladi. Shuning uchun ma’lumotlar
tashqi xotiralarda joylashtiriladi va uni shunday tashkil qilish kerakki, eng ko’p
ishlatiladigan ma’lumotlarga murojaat qilish qulay bo’lsin.
Ma’lumotlar bazasini boshqarish sistemasida har bir MB modeli quyidagi
xususiyatlari bo’yicha tavsiflanadi:
 Ma’lumotlar tuzilmalarining turi;
 Ma’lumotlar ustida bajariladigan amallar;
 Butunlikning cheklanganligi.
9

Bu xususiyatlarni e’tiborga olgan holda ma’lumotlar bazasi modellari
quyidagi turlarga bo’linadi:
 Daraxtsimon (ierarxik) modellar (1-2-rasmlar);
 Tarmoqli (to’rli) modellar (3-rasm);
 Relyatsion modellar (4-rasm).

1-rasm. Ierarxik modelga misol. 2-rasm. Daraxtsimon modelga misol.
3-rasm. Tarmoq modelga misol.
4- rasm . Relyatsion model .
10

Ma’lumotlar bazasi modellarining faqatgina yuqorida qayd qilingan modeli
mavjud deyish noto’g’ri. Chunki bulardan tashqari yana ma’lumotlar bazasining
binar munosabatlar modeli, ER – modellari, semantik model kabi boshqa turlari
ham mavjud. Lekin amalda asosan dastlabki ta’kidlangan 3 turli modellar ko’proq
qo’llanilib kelinmoqda. Shuning uchun ham biz ushbu modellarga qisqacha
to’xtalib o’tamiz.
Daraxtsimon (ierarxik) modelda obyektlar yozuvlar ko’rinishida ifodalanadi.
Ierarxik modelda ikki yarusdagi elementlar bog’langan bo’lsa, unday ma’lumotlar
tarmoqli (to’rli) modelda ifodalangan deyiladi. Tarmoqli modellarda ham
obyektlar daraxtsimon modellardagi kabi yozuvlar ko’rinishida tasvirlanadi.
Obyektlarning o’zaro aloqalari yozuvlar o’rtasidagi aloqalar sifatida tavsiflanadi.
Relyatsion modellarda esa obyektlar va ularning o’zaro aloqalari ikki
o’lchovli jadval ko’rinishida tasvirlanadi. Ma’lumotlarning bunday ko’rinishda
tasvirlanishi obyektlarning o’zaro aloqalarini yaqqol tasvirlanishiga asos bo’ldi.
MySQLda binar munosabatlar modeli (Binary Relationship Model)
ko'pincha ER (Entity-Relationship) diagrammasi yordamida tasvirlanadi. Binar
munosabatlar modeli ikki ta obyekt o'rtasidagi aloqani ifodalaydi. Misol uchun,
agar bizda "Student" va "Course" deb nomlangan ikkita obyekt bo'lsa, ularning
o'rtasidagi munosabat binar munosabat sifatida tasvirlanadi, masalan:
Student va Course o'rtasidagi "Enrolls" (ro'yxatdan o'tadi) munosabati. ER
diagrammasida bu munosabatlar "binar" deb ataladi, chunki u faqat ikkita obyektni
o'z ichiga oladi.
Misol:
1. Student obyekti va Course obyekti o'rtasidagi munosabatda:
 Bir talaba bir nechta kurslarda o'qishi mumkin.
 Bir kursda bir nechta talabalar o'qishi mumkin.
Bu binar munosabatni N:M (Many-to-Many) munosabati deb atashimiz mumkin.
ER diagrammasida bu munosabat quyidagicha tasvirlanadi:
11

 Student va Course obyektlarini bog'laydigan bir "Enroll" munosabatlari
jadvali (yoki bog'lanish jadvali) mavjud bo'ladi. Bu jadvalda talaba va
kursga oid ma'lumotlar saqlanadi.
Misol:
1. Student jadvali: Talabalar haqidagi ma'lumotlarni saqlaydi.
2. Course jadvali: Kurslar haqidagi ma'lumotlarni saqlaydi.
3. Enrollment jadvali: Talaba va kurs o'rtasidagi bog'lanishni saqlaydi (binar
munosabat).
Har bir jadvalni yaratish uchun kerakli SQL kodlari keltirilgan:
1. Student jadvali:
CREATE TABLE Student (
student_id INT AUTO_INCREMENT PRIMARY KEY,
first_name VARCHAR (100),
last_name VARCHAR (100),
email VARCHAR (100),
birth_date DATE
);

2. Course jadvali:
CREATE TABLE Course (
course_id INT AUTO_INCREMENT PRIMARY KEY,
course_name VARCHAR (100),
course_description TEXT,
start_date DATE,
end_date DATE
);
3. Enrollment jadvali (binar munosabatlar):
CREATE TABLE Enrollment (
12

student_id INT,
course_id INT,
enrollment_date DATE,
PRIMARY KEY (student_id, course_id),
FOREIGN KEY (student_id) REFERENCES Student(student_id) ON DELETE
CASCADE,
FOREIGN KEY (course_id) REFERENCES Course(course_id) ON DELETE
CASCADE
);
Jadval strukturasining tavsifi:
 Student jadvali: Talabalar haqidagi asosiy ma'lumotlarni saqlaydi (id, ismi,
familiyasi, elektron pochta, tug'ilgan sana).
 Course jadvali: Kurslar haqidagi ma'lumotlarni saqlaydi (id, kurs nomi,
ta'rifi, boshlanish va tugash sanalari).
 Enrollment jadvali: Talaba va kurs o'rtasidagi bog'lanishni saqlaydi. Bu
jadvalda ikkita tashqi kalit (foreign key) mavjud: student_id va course_id .
Bu jadval talabaning qaysi kurslarga yozilganini ko'rsatadi.
Misol uchun ma'lumotlar kiritish:
1. Student jadvaliga ma'lumot kiritish (1-jadval):
INSERT INTO Student (Raqam,Ism, Familiya, Email, Tug’ilgan sana)
VALUES ('Erkin', 'Karimov', 'erkinkarimov@gmail.com', '15-01-2000'),
('Ilhom', 'Rahmonov', 'ilhomrahmonov@gmail.com', '22-05-1998');
1-jadval. Student.
R a q am I s m F a m iliya E m a il T u g 'ilgan
sana
1 E r k in Karimov erkinkarimov@gmail.com 1 5 - 01-2000
2 Ilhom Rahmonov ilhomrahmonov@gmail.com 22- 05- 1998
2. Course jadvaliga ma'lumot kiritish (2-jadval):
13

INSERT INTO Course (Raqam, Fan, Yo’nalishi, Boshlangan sana, Tugatgan sana)
VALUES ('Matematika', 'oliy matematika', '01-02-2023', '31-08-2023'),
('Ingliz tili', 'Intermediate', '05-09-2023', '06-05-2024');
2-jadval. Course .
Raqam Fan Yo’nalishi Boshlangan
sana Tugatgan sana
1 Matematika Oliy
matematika 01-02-2023 31-08-2023
2 Ingliz tili Intermediate 05-09-2023 06-05-2024
3. Enrollment jadvaliga ma'lumot kiritish:
INSERT INTO Enrollment (Raqam, Kurs, Ro’yhatga olingan sana)
VALUES (1, 1, '25-01-2023'), -- Erkin Karimov "Matematika" kursiga yozildi.
(1, 2, '20-08-2023'), -- Ilhom Rahmonov "Ingliz tili" kursiga yozildi.
Jadvalning umumiy ko'rinishi:
3-jadval. Enrollment.
R a q am K u r s R o ’ yhatga olingan sana
1 1 25-01-2023
2 2 20-08-2023
MBBT alohida olingan quyidagi modullardan tashkil topadi:
14

 MBni boshqarish bloki-disklardagi ma’lumotlar bilan foydalanuvchi
programmasi va sistemaning so’rovi orasidagi interfeysni aniqlaydi;
 Fayl menedjeri-ma’lumotlar tuzilmasi bilan disklar o’rtasidagi bog’lanishni
boshqaradi;
 Query protsessor-ingliz tilida yozilgan query gaplarini MBni boshqarish
bloki tushunadigan tilga o’tkazadi;
 Prekompilyator DML (Data Manipulation Language)- ma’lumotlar bilan
manipulyatsiya qiladigan til bo’lib, u quyidagi operatsiyalarga javob beradi:
 MBdan ma’lumotlarni ajratib olish;
 MBga ma’lumotlarni kiritish;
 MBdan ma’lumotlarni olib tashlash;
 MBni modifikatsiya (o’zgartirishlar) qilish;
SQL-ning asosiy buyruqlari standart CREATE, UPDATE va DELETE
bilan cheklanmaydi.
Misollar MySQL-da foydalaniladi, shuning uchun har bir operator nuqta-
vergul bilan tugaydi.
SHOW DATABASES - mavjud ma'lumotlar bazalarini ko'rish uchun
mas'ul bo'lgan SQL buyrug'i.
CREATE DATABASE - yangi ma'lumotlar bazasini yaratish buyrug'i.
USE - ushbu SQL buyrug'i USE <ma'lumotlar bazasi_nomi> u bilan
keyingi ishlash uchun zarur bo'lgan ma'lumotlar bazasini tanlaydi.
SOURCE - SOURCE <file.sql> bir vaqtning o'zida .sql kengaytmali faylda
joylashgan bir nechta SQL buyruqlarini bajarishga imkon beradi.
DROP DATABASE - butun ma'lumotlar bazasini o'chirish uchun standart
SQL buyrug'i.
SHOW TABLES - ushbu oddiy buyruq yordamida siz ma'lumotlar
bazasida mavjud bo'lgan barcha jadvallarni ko'rishingiz mumkin.
CREATE TABLE - yangi jadval yaratish uchun SQL buyrug'i:
15

DESCRIBE - DESCRIBE <jadval_nomi> yordamida siz jadval ustunlari
haqidagi turli ma'lumotlarni (qiymat turi, kalit yoki yo'q) ko'rishingiz mumkin.
INSERT - jadvalga ma'lumotlarni qo'shish uchun javobgar:
UPDATE - qiymatlarni yangilash
DELETE - o'chirish
DROP TABLE - jadvalni o'chirish
SELECT - tanlash, kriteriya ko'rsatilishi kerak
SELECT DISTINCT - jadval ustunlari ikki nusxadagi ma'lumotlarni o'z
ichiga olishi mumkin. Faqat takrorlanmaydigan ma'lumotlarni olish uchun
SELECT DISTINCT – dan foydalaning.
WHERE - so rovda shartlarni belgilash uchun SELECTda WHERE kalitʻ
so zidan foydalanishingiz mumkin.
ʻ
GROUP BY - GROUP BY operatori ko'pincha chiqish qiymatlarini
guruhlash uchun COUNT, MAX, MIN, SUM va AVG kabi jamlash funktsiyalari
bilan ishlatiladi.
HAVING - HAVING kalit so'zi SQL ga qo'shildi, chunki WHERE ni
yig'ish funktsiyalari bilan ishlatib bo'lmaydi.
ORDER BY - ORDER BY so'rov natijalarini o'sish yoki kamayish tartibida
saralash uchun ishlatiladi. ASC yoki DESC ko'rsatilmagan bo'lsa, o'sish tartibida
tartiblash.
BETWEEN - BETWEEN ma'lum diapazondan ma'lumotlar qiymatlarini
tanlash uchun ishlatiladi. Raqamli va matn qiymatlari, shuningdek sanalardan
foydalanish mumkin.
LIKE - LIKE operatori WHERE da o'xshash qiymatni izlash uchun pattern
belgilash uchun ishlatiladi.
IN - IN bilan siz WHERE bandi uchun bir nechta qiymatlarni
belgilashingiz mumkin:
JOIN - JOIN ikki yoki undan ortiq jadvallarni umumiy atributlardan
foydalangan holda ulash uchun ishlatiladi. Quyidagi rasmda SQL-ga
16

qo'shilishning turli usullari ko'rsatilgan. Chap tashqi birlashma va o'ng tashqi
birlashma o'rtasidagi farqga e'tibor bering (5-rasm):
Chap tomon
A dan barcha satrlar,
Ular b da bo’lmasa
ham. Ichki
A va B qatorlari
joylashgan. O’ng qo’l
B dan barcha satrlar,
yo’q bo’lsa ham
(5-rasm).
VIEW - VIEW - ifodani bajarish natijasida yaratilgan virtual SQL jadvali.
U qatorlar va ustunlarni o'z ichiga oladi va oddiy SQL jadvaliga juda o'xshaydi.
VIEW har doim ma'lumotlar bazasidan eng so'nggi ma'lumotlarni ko'rsatadi.
1.3. MBBT da jadvallar, so’rovlar, formalar va hisobotlar bilan ishlash.
MBBT (Ma'lumotlar Bazalarini Boshqarish Tizimi) da jadvallar, so'rovlar,
formalar va hisobotlar bilan ishlash, ma'lumotlarni samarali saqlash, qayta ishlash
va taqdim etish uchun juda muhim. Quyida har bir element haqida batafsil
tushuntirishlar keltirilgan:
1. Jadvallar bilan ishlash (Tables)
Jadval — bu ma'lumotlar bazasining asosiy elementlaridan biri bo'lib, ma'lumotlar
qatorlar (yoki yozuvlar) va ustunlar (yoki maydonlar) ko'rinishida saqlanadi.
Jadval yaratish: MBBT da jadval yaratish uchun SQL (Structured Query
Language) so'rovi ishlatiladi. Misol uchun:
CREATE TABLE Customers (
customer_id INT PRIMARY KEY,
17

first_name VARCHAR(50),
last_name VARCHAR(50),
phone_number VARCHAR(15),
email VARCHAR(100)
);
Bu yerda Customers jadvali mijozlarning ma'lumotlarini saqlash uchun
mo'ljallangan.
Jadvalga ma'lumot kiritish:
INSERT INTO Customers (customer_id, first_name, last_name,
phone_number, email)
VALUES (1, 'Ali', 'Valiyev', '998901234567', 'ali@example.com');
Jadvalni yangilash:
UPDATE Customers
SET phone_number = '998902345678'
WHERE customer_id = 1;
Jadvaldan ma'lumotni o'chirish:
DELETE FROM Customers
WHERE customer_id = 1;
2. So'rovlar bilan ishlash (Queries) .
So'rovlar (queries) — bu ma'lumotlarni bazadan qidirish va olish uchun
ishlatiladigan buyruqlar. Ular ma'lumotlarni filtrlash, tartiblash, guruhlash va bir
nechta jadvallarni bog'lash (join) kabi operatsiyalarni amalga oshiradi.
Tanlash (SELECT):
18

Ma'lumotlarni ko'rish uchun ishlatiladi.
SELECT first_name, last_name FROM Customers;
Bu so'rov barcha mijozlarning ismlari va familiyalarini ko'rsatadi.
Shart qo'yish (WHERE):
Ma'lumotlarni maxsus shartlarga ko'ra tanlash.
SELECT * FROM Customers
WHERE last_name = 'Valiyev';
Tartiblash (ORDER BY):
Ma'lumotlarni ko'rsatilgan ustun bo'yicha tartiblash.
SELECT * FROM Customers
ORDER BY last_name ASC;
Jadval birlashtirish (JOIN):
Bir nechta jadvaldagi ma'lumotlarni bog'lash.
SELECT Orders.order_id, Customers.first_name
FROM Orders
JOIN Customers ON Orders.customer_id = Customers.customer_id;
3. Formalar bilan ishlash (Forms)
Formalar — bu ma'lumotlarni bazaga kiritish, yangilash yoki o'chirish uchun
ishlatiladigan grafikli interfeyslar. Ko'pincha foydalanuvchilarga, masalan, veb-
sahifalar yoki desktop ilovalar orqali ma'lumotlarni kiritish imkonini beradi.
19

Formaning yaratish va ishlatish: Formalar dastur interfeysining bir qismi
bo'lib, foydalanuvchidan ma'lumot olish uchun qulay usulni taqdim etadi. Masalan,
foydalanuvchi nomi, telefon raqami va boshqa ma'lumotlarni kiritganda, tizim
ushbu ma'lumotlarni ma'lumotlar bazasidagi tegishli jadvallarga kiritadi.
Formada foydalanuvchi ma'lumotlarini kiritganda, tizim bu ma'lumotlarni
SQL so'rov orqali bazaga jo'natadi. Misol uchun:
INSERT INTO Customers (first_name, last_name, phone_number, email)
VALUES ('Zamira', 'Shuxratova', '998901234567', 'zamira@example.com');
Ma'lumotlarni yangilash va o'chirish: Formalar yordamida mijozlar yoki
boshqa tizim foydalanuvchilari o'z ma'lumotlarini yangilash yoki o'chirish
imkoniyatiga ega bo'ladilar. Bu orqali ma'lumotlar bazasida yangilanishlar amalga
oshiriladi.
4. Hisobotlar bilan ishlash (Reports)
Hisobotlar — bu ma'lumotlar bazasidan olingan ma'lumotlarni tahlil qilish va
foydalanuvchilarga ko'rsatish uchun taqdim etiladigan hujjatlardir. Hisobotlar
ko'pincha tahliliy maqsadlarda yoki qaror qabul qilish jarayonida ishlatiladi.
Hisobot yaratish:
MBBT tizimida hisobotlar yaratish uchun SQL so'rovlaridan foydalaniladi.
Masalan, restoran tizimida bir oy davomida qancha stol bron qilinganligini
ko'rsatish uchun hisobot yaratish mumkin:
SELECT COUNT(reservation_id), MONTH(reservation_date) AS month
FROM Reservations
WHERE YEAR(reservation_date) = 2025
GROUP BY MONTH(reservation_date);
20

Bu so'rov har bir oydagi bronlar sonini hisoblaydi.
Hisobotni tahrirlash va formatlash:
Hisobotlarni yaxshilab ko'rsatish uchun ular turli formatlarda tayyorlanadi
(masalan, PDF, Excel, HTML). MBBT tizimlari (masalan, MS Access yoki
MySQL Workbench) hisobotlar yaratish va ularni eksport qilish uchun qulay
vositalarni taqdim etadi.
Hisobotlarni avtomatlashtirish:
Hisobotlarni muntazam ravishda yaratish uchun avtomatik hisobot yaratish
tizimlarini sozlash mumkin. Masalan, har haftada yoki har oydan keyin tizim
avtomatik tarzda foydalanuvchilarga kerakli hisobotni yuborishi mumkin.
5. MBBT da so'rovlar va hisobotlarni birlashtirish
Bir vaqtning o'zida bir nechta so'rov va hisobotlar orqali ma'lumotlar
bazasidan ma'lumot olish va tahlil qilish mumkin. Hisobotlar ko'pincha murakkab
so'rovlarni o'z ichiga oladi va foydalanuvchilarga chuqur tahlil qilish imkoniyatini
yaratadi.
Misol uchun, restoran tizimida mijozlar statistikasi va bronlar haqida
umumiy hisobotni yaratish uchun quyidagi so'rovlarni birlashtirish mumkin:
SELECT Customers.first_name, Customers.last_name,
COUNT(Reservations.reservation_id) AS total_reservations
FROM Customers
JOIN Reservations ON Customers.customer_id = Reservations.customer_id
GROUP BY Customers.customer_id;
Bu so'rov har bir mijozning bronlar sonini hisoblaydi va hisobotda ko'rsatadi.
21

MBBT tizimida jadvallar, so'rovlar, formalar va hisobotlar bilan ishlash,
ma'lumotlarni saqlash va ulardan samarali foydalanish uchun juda muhimdir.
Jadvallar ma'lumotlarni strukturalangan holda saqlash, so'rovlar esa ularni olish va
tahlil qilish uchun xizmat qiladi. Formalar foydalanuvchilarga ma'lumot kiritish va
tahrirlashda yordam beradi, hisobotlar esa ma'lumotlardan umumiy tahlil qilish va
qaror qabul qilish uchun ishlatiladi. MBBT tizimi ushbu jarayonlarni
avtomatlashtirish va yaxshilash uchun kuchli vositalarni taqdim etadi.
1.4 Masalaning ko’rilishi.
Restorandagi stol bron qilish tizimi insonlar uchun bir nechta qulayliklarni
taqdim etadi. Quyida tizimning turli foydalanuvchilari (mijozlar, xodimlar va
menejerlar) uchun mavjud bo'lgan asosiy qulayliklarni keltiraman:
Mijozlar uchun qulayliklar:
 Onlayn Bronlash: Mijozlar o'z uylaridan yoki ofislaridan turib, internet
orqali istalgan vaqtda stol bron qilish imkoniyatiga ega bo'lishadi. Bu
ularning vaqtini tejaydi va qo'ng'iroqlar bilan charchashdan saqlaydi.
 Bronlashdagi Noqulayliklardan Saqlanish: Tizim mavjud stollarni real
vaqt rejimida ko'rsatadi, shuning uchun mijozlar to'liq bron qilingan yoki
bo'sh bo'lmagan stollarni ko'rishlari mumkin. Bu orqali ularning vaqtini
bekor ketkazmasdan stolni osongina bron qilish imkoniyatini beradi.
 Xususiy Talablar: Mijozlar bron qilish jarayonida o'zlari uchun maxsus
talablarni (masalan, baland ovozda yoki maydonda o'tirish, maxsus oziq-
ovqat talablari) kiritishlari mumkin.
 Brendlash va Maxsus Takliflar: Tizim mijozlarga restoran tomonidan
taklif etilgan maxsus aksiyalarni, chegirmalarni yoki yangi taomlar haqida
ma'lumot berishi mumkin.
22

 Yuqori Dastur Interfeysi: Mobil ilova yoki veb-sayt orqali to'liq xizmat
ko'rsatish tizimi, shuningdek mijozlar uchun soddalashtirilgan bron qilish
jarayoni mavjud bo'lishi mumkin.
Xodimlar uchun qulayliklar:
 Buyurtmalarni Tezkor Boshqarish: Xodimlar tizim orqali mijozlar
buyurtmalarini tezda qabul qilishlari, tasdiqlashlari va tegishli jadvalga
muvofiq xizmat ko'rsatishlari mumkin.
 Rejalashtirish va Ish Vaqti: Xodimlar uchun ish jadvali va bronlarni
boshqarish osonlashadi. Tizim orqali qaysi xodimning qaysi jadvalda
ishlashi kerakligi va mijozlarga kim xizmat ko'rsatishini aniqlash mumkin
bo'ladi.
 Buyurtmalarni Yozib Borish: Har bir buyurtma tizimga avtomatik
ravishda kiritiladi, bu xodimlarga buyurtmalarni yo'qotmaslik va
xatoliklardan qochish imkonini beradi.
 O'zgarishlar haqida Tezkor Ma'lumot: Agar bron yoki buyurtma
o'zgarishi yoki bekor qilinsa, tizim avtomatik ravishda xodimlarga xabar
beradi, shuning uchun ular har doim yangilangan ma'lumotlarga ega
bo'lishadi.
Menejerlar uchun qulayliklar:
 Stol va Bronlarni Tizimli Boshqarish: Menejerlar mavjud stollar va
ularning bronlanish holatini aniq kuzatib borishlari mumkin. Tizim orqali
ular bo'sh stollarni ko'rishlari, vaqtni rejalashtirishlari va mijozlarning
ehtiyojlariga mos ravishda stol taqsimlashni amalga oshirishlari mumkin.
 Statistika va Hisobotlar: Tizim bronlar, buyurtmalar va xodimlarning ish
faoliyatiga oid statistik ma'lumotlarni taqdim etadi. Menejerlar restoranning
samaradorligini tahlil qilishlari va biznesni yaxshilash uchun kerakli
choralar ko'rishlari mumkin.
23

 Mijozlar Bilan Bog'lanish: Menejerlar mijozlar bilan bevosita aloqada
bo'lishlari, ularning talablarini va fikrlarini tizim orqali kuzatib borishlari
mumkin. Bu restoranning xizmatini yaxshilashga yordam beradi.
 Aksiyalarni Boshqarish: Menejerlar tizim orqali restoranning aksiyalarini
boshqarishlari, chegirmalar va maxsus takliflarni mijozlarga yuborishlari
mumkin.
 Kengaytirilgan Resurslarni Boshqarish: Menejerlar xodimlar sonini, ish
vaqtini, ovqat narxlarini va menyu tarkibini boshqarishlari mumkin. Tizimda
bularning hammasi avtomatik tarzda yangilanadi .
Umumiy Foydalari:
 Vaqtni Tejash: Mijozlar uchun stol bron qilishni tezda amalga oshirish
mumkin, xodimlar esa buyurtmalarni va rezervasyonlarni boshqarishda
xatolardan qochadilar.
 Tizimning Moslashuvchanligi: Restoran ehtiyojlariga qarab tizimda
o'zgartirishlar qilish va yangilashlar kiritish mumkin (masalan, yangi menyu,
yangi aksiyalar yoki chegirmalar).
 Samarali Kommunikatsiya: Mijozlar va xodimlar o'rtasidagi
kommunikatsiya yaxshilanadi, chunki barcha ma'lumotlar real vaqtda
yangilanadi va tizimda ko'rinib turadi.
 Xatoliklar Sonining Kamayishi: Avtomatlashtirilgan tizim orqali
buyurtmalar va bronlarni qo'lda yozish xatoliklari kamayadi, bu esa
mijozlarga yanada yuqori sifatli xizmat ko'rsatishga olib keladi.
Restorandagi stol bron qilish tizimi insonlarga juda ko'p qulayliklar yaratadi,
mijozlar uchun oson va tezkor bronlash imkoniyatini, xodimlar uchun
buyurtmalarni boshqarishning samarali usulini, menejerlar uchun esa biznesni
rivojlantirish va tahlil qilish uchun zarur bo'lgan barcha vositalarni taqdim etadi.
24

Bu tizim restoranlarni yanada samarali ishlashiga va mijozlar uchun yanada yaxshi
tajriba yaratishga yordam beradi.
25

II-BOB. Restorandagi stol bron qilish tizimi uchun ma’lumotlar bazasini
yaratish .
2.1 Restorandagi stol bron qilish tizimi uchun ma’lumotlar bazasini
yaratish.
Restorandagi stol bron qilish tizimi uchun ma'lumotlar bazasini yaratishda bir
nechta asosiy jadval va ularning o'zaro bog'lanishlarini ko'rib chiqish zarur. Quyida
bu tizimning ko'rinishini va asosiy jadval tuzilishini keltiraman.
Asosiy Jadval va Ularning Ahamiyati
1. Mijozlar (9-rasm):
 mijoz_id (Mijozning unikal identifikatori)
 Ism ( mijozning i sm i )
 Familiya ( mijozning f amiliya si )
 Telefon_raqami (mijozning telefon raqami)
 email ( mijoznig e lektron pochta)
2. Stollar (10-rasm) :
 stol_id (Stolning unikal identifikatori)
 stol _ raqami (Stol raqami)
 o’rindiqlar_soni (buyurtma qilingan o’rindiqlar soni)
 stolning_joylashuvi (Stolning joylashuvi: masalan, zal yoki xonada)
3. Bronlar (11-rasm) :
 Bron_id (Bronning unikal identifikatori)
26

 mijozning_id (mijozning ID-si) - FK (Customers.customer_id)
 stol_id (stolning ID-si) - FK (Tables.table_id)
 bron_qilingan_vaqt (bron qilingan vaqt)
 bron_qilingan_sana (bron qilingan sana)
 bron_holati (bron holati: masalan, "tasdiqlangan", "bekor qilingan",
"kutish ro'yxatida")
4. Xodimlar (12-rasm) :
 xodim_id (xodimning unikal identifikatori).
 Ism (xodimning ismi).
 Familiya (xodimning familiyasi).
 Lavozim. Masalan, ofitsiant, menejer.
5. Menu (13-rasm) :
 menu_id (Menu elementining unikal identifikatori)
 mahsulot _ nomi
 kategoriya (Kategoriya: masalan, "Ichimliklar", "Asosiy taomlar")
 narx.
6. Buyurtmalar (14-rasm) :
 buyurtma_id (Buyurtma ID-si)
 bron_id (Bronning ID-si) - FK (Reservations.reservation_id)
 xodim_id (Xodim ID-si) - FK (Staff.staff_id)
 buyurtma_berilgan_vaqt (Buyurtma berilgan vaqt)
27

7. Buyurtmalarni buyurtma qilish (15-rasm):
 Buyurtma_buyumlari_id (Buyurtma itemi ID-si)
 Buyurtmalar_id (Buyurtma ID-si) - FK (Orders.order_id)
 menu_id (Menu element ID-si) - FK (Menu.menu_id)
 miqdor .
2.2 Jadvallarning o’zaro bog’lanishi
 Mijozlar jadvali bilan Bronlar jadvali o'rtasida bitta-ko'p aloqasi mavjud.
Har bir mijoz bir nechta bronlarni amalga oshirishi mumkin, lekin har bir
bron faqat bitta mijozga tegishli.
 Stollar jadvali bilan Bronlar jadvali o'rtasida ham bitta-ko'p aloqasi
mavjud. Har bir stol bir nechta bronlarga ega bo'lishi mumkin, lekin bir
vaqtning o'zida bir stol faqat bir mijoz tomonidan bron qilingan bo'lishi
kerak.
 Buyurtmalar jadvali bilan Bronlar jadvali o'rtasida bitta-ko'p aloqasi bor.
Har bir bron bir yoki bir nechta buyurtmani o'z ichiga olishi mumkin.
 Xodim va Buyurtmalar o'rtasida bitta-ko'p aloqasi bor, chunki har bir
buyurtma faqat bitta xodim tomonidan xizmat ko'rsatiladi, ammo xodim bir
nechta buyurtmalarni bajarishi mumkin.
 Menu va Buyurtmalarni buyurtma qilish o'rtasida bitta-ko'p aloqasi
mavjud, chunki bir buyurtma bir nechta menu elementlarini o'z ichiga olishi
mumkin.
Ma'lumotlar Bazasining ER-diagrammasi (6-rasm).
28

Bu ma'lumotlar bazasi tizimi restorandagi stol bron qilish jarayonini
samarali tarzda boshqarish imkonini beradi. Jadvalda bronlar, mijozlar, xodimlar,
buyurtmalar va menu elementlarini birlashtirib, to'liq ishlash tizimini yaratish
mumkin. Agar qo'shimcha funksiyalar kerak bo'lsa yoki ma'lumotlar bazasining
maxsus qismlariga oid savollar bo'lsa, ularni ham ko'rib chiqish mumkin.
2.3. MYSQL query browser yordamida jadvallarni hosil qilish va
jadvallarga ma’lumotlar kiritish.
MySQL Query Browser dasturiga kiramiz va MySQL serverga ulanamiz.
(Server nomi, foydalanuvchi ismi va parolni kiritamiz 7-rasm).
29

7-rasm. Kirish.
MySQL Query Browser sxema yaratish uchun CREATE DATABASE yoki
CREATE SCHEMA so'rovlaridan foydalanish mumkin (8-rasm).
8-rasm.
Faylni ochib olgamizdan so’ng bo’limlarni yaratib olamiz.

9-rasm. Mijozlar. 10-rasm. Stollar.
30

11-rasm. Bronlar. 12-rasm. Xodimlar.

13-rasm. Menu. 14-rasm. Buyurtmalar.
15-rasm. Buyumlarni buyurtma qilish.
16-rasm. Bo’limlarni ochib bo’lganimizdan so’ng
ma’lumotlar bazamiz shu ko’rinishda bo’ladi.
31

Bo’limlarni bir-biriga bog’lab olamiz.
Mijozlar jadvali bilan Bronlar jadvalini bir-biri bilan bog’laymiz.
17-rasm. Mijoz+Bron.
Stollar jadvali bilan Bronlar jadvali bir-biri bilan bog’laymiz. 18-rasm.
Buyurtmalar jadvali bilan Bronlar jadvali bir-biri bilan bog’laymiz. 19-rasm.
32

Xodim va Buyurtmalar o'rtasida bitta-ko'p aloqasi bor, chunki har bir
buyurtma faqat bitta xodim tomonidan xizmat ko'rsatiladi, ammo xodim bir nechta
buyurtmalarni bajarishi mumkin. 20-rasm
Menu va Buyurtmalarni buyurtma qilish o'rtasida bitta-ko'p aloqasi
mavjud, chunki bir buyurtma bir nechta menu elementlarini o'z ichiga olishi
mumkin. 21-rasm.
Restoran menu siga mahsulotlarimizni qo’shib olamiz. Mahsulotlarimizmi
Insert into orqali qo’shib olamiz.
INSERT INTO restoranda_stol_bron qilish (menu_id, mahsulot_nomi, kategoriya,
narx)
VALUES('1', 'tushenka', 'issiq taomlar', 'kategoriya', 'narx');
22-rasm. Restoran menu si.
33

Restoran xodimlarini ham shakllantirib olamiz.
23-rasm. Restoran xodimlari.
Qolgan bo’limlarni shakllantirganmizdan restoranda stol bron qilib ko’ramiz.
Bo’limlar bir-biri bilan bog’langanidan so’ng berilgan buyurtmlar ham ishlay
boshlaydi. 24-25-rasmlar.
34

Yuqoridagi SQL so‘rovlar natijasida “ Restorandagi stol bron qilish tizimi
uchun ma’lumotlar bazasi ” dan ma‘lumotlarni olish ko‘rsatilgan. Bu yordamida
xizmat ko’rsatish sifati yaxshilashimiz va hisobotlarni to‘g‘ri yuritish mumkin.
35

Xulosa
Respublikamizda keng tarqalib borayotgan ish joylarini avtomalashtirish va
ish joylarida axborot kommunikatsiya vositalaridan keng foydalanishga katta
e’tibor berilmoqda.
“RESTORAN ma’lumotlar bazasini yaratish” mavzusidagi kurs ishimni
bajarish davomida ko`plab izlanishlar olib bordim. Jumladan, xodimlarni oylik
maoshini ishlab chiqish bo`yicha yaratilgan ma’lumotlar bazasi bilan tanishib
chiqdim. U yerda kerakli ma’lumotlarni qanday olish haqida tassavvurga ega
bo`ldim.
MB ni yaratish davomida dasturlash texnologiyasi bilan chuqurroq tanishib
chiqdim va chuqur malaka hosil qildim.
Shuningdek ma’lumotlar bazasi bilan ishlash, ularni oddiy va dinamik
usullarda tashkil qilish malakasini hosil qildim. Ma’lumotlar bazasini boshqarish
tizimlari bilan tanishib chiqdim va “RESTORAN ma’lumotlar bazasini yaratish”
ma’lumotlar bazasini bilan shuningdek undagi turli xil so’rovlar orqali ishlar olib
bordim.
Xulosa qilib shuni ta’kidlash mumkin, hozirgi fan-texnika hamda
informatsion texnologiyalarining yordamida restoran ishlarini yanada qulay va
oson qilish mumkin.
Restoranlar ishini takomillashtirish va ish unumdorligini yuqori darajada
oshirishga erishishimiz mumkin ekan.
36

Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Ayupov R.X., Ismoilov S.I., Azlarov A.X., “MS Access 2002 - ma’lumotlar
majmuasini boshqarish tizimi” (o’quv qo’llanma) Toshkent.: Toshkent
Moliya instituti, 2004.
2. R.V.Qobulov, B.B.Akbaraliyev, J.T.Usmonov, O.B.Ro’zibayev. Malumotlar
bazasi. (o’quv qo’llanma) – T:. “Aloqachi”, 2021.
3. Vikram Vaswani, "MySQL: The Complete Reference", McGraw-Hill, 2013.
95-120 .
4. Seyed M.M., S. Shahram, "Learning MySQL", O'Reilly Media, 2006. 45-72.
5. Hector Garcia-Molina, Jeff Ullman, Jennifer Widom, "Database Systems:
The Complete Book", Pearson Education, 2008. 300-500.
6. J. Smith, "Designing a Database for a Restaurant Reservation System",
Database Design Journal, 2019. 22-30.
Internet saytlari
7. https://pyblog.uz/post/har-bir-dasturchi-bilishi-kerak-bolgan-asosiy-sql-
buyruqlari
8. https://dev.mysql.com/doc/
9. W3Schools SQL Tutorial, https://www.w3schools.com/sql/ 1-50.
10. Stack Overflow, https://stackoverflow.com/
11. Udemy MySQL for Beginners, https://www.udemy.com/course/mysqlfor-
beginners/
12. YouTube, qidiruv orqali "MySQL Tutorial for Beginners".

37

Sotib olish