Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 15000UZS
Hajmi 2.5MB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Fevral 2026
Kengaytma doc
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Informatika va AT

Sotuvchi

Farshed Begimov

Ro'yxatga olish sanasi 06 Dekabr 2025

0 Sotish

Restorandagi stol bron qilish tizimi uchun ma’lumotlar bazasini yaratish

Sotib olish
Restorandagi stol bron qilish tizimi uchun ma’lumotlar
bazasini yaratish
Mundarija
Kirish………………………………………………………………………………8
I-BOB.  Ma’lumotlar bazasini yaratish usul va vositalari……………………..9
I.1. Ma’lumotlar bazasi (MySQL )……………………………………………….9
I.2. Malumotlar bazasi ni boshqarish tizimlari turlari ……………………… …. 12
I.3. MBBT da jadvallar, so’rovlar, formalar va hisobotlar bilan ishlash ………. 21
I.4. Masalani ko’rilishi…………………………………………………………. 26
II-BOB.   Restorandagi   stol   bron   qilish   tizimi   uchun   ma’lumotlar   bazasini
yaratish…………………………………………………………………………...29
2.1   “ RESTORAN”   ma’lumotlar   bazasining   mantiqiy   strukturasi   va   uni
shakllantirish. ……………………………………………………………………... 29
2.2 Jadvallarning o’zaro bog’lanishi………………………………………....... 31
2.3. MYSQL   query   browser   yordamida   jadvallarni   hosil   qilish   va   jadvallarga
ma’lumotlar kiritish………………………………………………………………. 32
Xulosa…………………………………………………………………………….38
Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………………39
    Kirish.
O’zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   Farmoniga   asosan,   axborot
texnologiyalari   va   kommunikatsiyalarini   rivojlantirish   vazirligi   tashkil   etildi.
Farmoning   O’zAda   keltirilgan   matniga   ko’ra   vazirlik   O’zbekiston   Aloqa,
axborotlashtirish   va   telekomunikatsiya   texnologiyalari   davlat   qo’mitasi   negizida
tashkil   etilgan.   Yangi   Vazirlikning   asosiy   vazifalari   va   faoliyat   yo’nalishlari
sifatida   quyidagilar   belgilangan:   axborot   texnologiyalari   va   kommunikatsiyalar
sohasida   “eletron   hukumat”ni   joriy   etishda   yagona   davlat   siyosati   amalga
oshirilishini   ta’minlash;   aloqa   va   telekommunikatsiyalar   sohasidagi   faoliyatni,
shuningdek,   radiochastotali   spektrdan   foydalanishnidavlat   yo’li   bilan   boshqarish,
litsenziyalash   va   nazorat   qilish   borasidagi   funksiyalarni   amalga   oshirish;   internet
tarmog’ining   milliy   segmenti   yanada   shakllantirilishini   ta’minlash;   raqobatdosh
dasturiy   mahsulotlarning   mamlakatimizda   ishlab   chiqarilishini   va   ichki   bozorini
hamda   ularga   ko’rsatiladigan   xizmatlarni   rivojlantirishga   ko’maklashish;   axborot
xavfsizligini   ta’minlash;   zamonaviy   kommunikatsiya   vositalari   sohasida   ilmiy
tatqiqotlar   va   ishlanmalarni,   kadrlar   tayyorlash,   qayta   tayyorlash   va   malakasini
oshirishni   tashkil   qilish;   vazirlik   faoliyati   doirasiga   kiruvchi   boshqa   yo’nalishlar
bo’yicha xorijiy investitsiyalarni jalb etish va boshqalar. 
Ma’lumotlarni   boshqarish   vositalarining   rivojlanishi   axborot   texnologiyalari
bazasiga   qurilgan   har   qanday   axborot   tizimining   asosi   hisoblanadi.   Ma’lumotlar
bazasi   –   bu   EHMning   tashqi   xotirasida   saqlanadigan,   har   qanday   jismoniy,
ijtimoiy,   statistik,   tashkiliy   va   boshqa   obyektlar,   jarayonlar,   holatlarning   o’zaro
bog’liq   va   tartiblashtirilgan   majmuidir.   Ma’lumotlar   bazasi   (MB)   har   xil
2 foydalanuvchilarning   axborot   yetishmovchiligini   ta’minlash   uchun   mo’ljallangan.
Amaliyotda   ko’pchilik   ma’lumotlar   bazasi   chegaralangan   predmet   sohasi   uchun
loyihalashtiriladi.   Bitta   EHMda   bir   qancha   ma’lumotlar   bazasi   yaratiladi.   Vaqti
bilan   turdosh   vazifalarni   bajarishga   mo’ljallangan   ba’zi   bir   ma’lumotlar   bazasi
birlashishi ham mumkin. 
3 I-BOB.  Ma’lumotlar bazasini yaratish usul va vositalari
I.1. Ma’lumotlar bazasi (MySQL).
SQL   -   kompyuter   ma’lumotlar   bazasida   saqlanuvchi   ma’lumotlarni   qayta
ishlash   va   o’qish   uchun   mo’ljallangan   instrumentdir.   SQL   –   bu   strukturalashgan
so’rovlar   tilining   (Structured   Query   Language)   qisqartirilgan   nomlanishidir.   SQL
abbreviaturasi odatda “sikvel” deb o’qiladi. Ba’zi hollarda, “ESKYUEL” talaffuzi
ham   SQL   abbreviaturasini   o’qishda   ishlatiladi.   Nomlanishidan   ko’rinib   turibdiki,
SQL   foydalanuvchining   ma’lumotlar   bazasi   bilan   o’zaro   aloqasini   tashkil   etish
uchun   qo’llaniluvchi   dasturlash   tilidir.   Haqiqatda   esa   SQL   faqat   relatsion   deb
nomlanuvchi bir turdagi ma’lumotlar bazasi bilan ishlaydi.
Hozirda   bu   til   MB   foydalanuvchilariga   taqdim   etayotgan   barcha   funksional
imkoniyatlari qo’llanilmoqda. Bu imkoniyatlar quyidagilardir:
  1.   Ma’lumotlar   strukturasini   tuzish.   SQL   foydalanuvchilarga   ma’lumotlar
strukturasini   tuzish,   o’zgartirish   hamda   ma’lumotlar   bazasi   elementlari   o’rtasida
aloqalarni o’rnatish imkoniyatini beradi. 
2.   Ma’lumotlarni   o’qish.   SQL   foydalanuvchi   yoki   dasturga   ma’lumotlar
bazasida   saqlanuvchi   ma’lumotlarni   o’qish   va   ulardan   foydalanish   imkonini
beradi. 
3.   Ma’lumotlarni   qayta   ishlash.   SQL   foydalanuvchiga   yoki   dasturga
ma’lumotlar bazasini o’zgartirish, ya’ni unga yangi ma’lumotlar qo’shish, mavjud
ma’lumotlarni o’zgartirish va o’chirish imkonini beradi. 
4.   Ma’lumotlar   bazasini   himoyalash.   SQL   yordamida   ma’lumotlar   bazasi
foydalanuvchilarini   undagi   ma’lumotlarni   o’qish   va   o’zgartirish   imkoniyatlarini
chegaralab   qo’yish   mumkin.   Bu   orqali   ruxsat   berilmagan   foydalanuvchilardan
axborotlar himoyalanadi. 
5.   Ma’lumotlardan   birgalikda   foydalanish.   SQL   ma’lumotlardan   birgalikda
foydalanishni koordinatsiya qiladi, bu esa paralel ishlayotgan foydalanuvchilar bir
4 -   birlariga   halaqit   bermasdan   ma’lumotlar   bazasidagi   ma’lumotlardan
foydalanishlari imkonini beradi. 
6. Ma’lumotlar yaxlitligini ta’minlash. SQL ma’lumotlar bazasini yaxlitligini
ta’minlashga imkon beradi va unda noo’rin o’zgartirishlar qilishni oldini oladi. 
MB tizimlari da m a'lumot hajmining keskin ortishi bilan yangi texnologiyalar
paydo   bo‘ldi:   Hadoop,   NoSQL,   NewSQL   va   boshqalar.   Ma'lumotlar   bulutda
saqlana   boshladi   (Amazon   RDS,   Google   Cloud   SQL,   Microsoft   Azure).   NoSQL
MB   tizimlari   ma'lumotlarni   moslashuvchan   va   shkalalanadigan   tarzda   saqlash
imkonini   beruvchi   tizimlar   (MongoDB,   Cassandra,   Redis)   rivojlandi.   AI   va
avtomatlashtirish,   zamonaviy   MBlari   sun’iy   intellekt   algoritmlarini   qo’llay
boshladi va ma'lumotlar analitikasi kuchaydi.
Ma'lumotlar bazalari evolyutsiyasi asosan quyidagicha rivojlandi:
1. Qo‘lda boshqarish (qadimgi usullar)
2. Mexanik va kompyuterlashtirilgan tizimlar
3. Ierarxik va tarmoq modellari
4. Relyatsion va obyektga yo‘naltirilgan MBMS
5. Katta hajmdagi va NoSQL MB tizimlari
Ma'lumotlar bazalari bulut texnologiyalari, katta hajmdagi ma'lumotlarni tahlil 
qilish va sun'iy intellekt bilan chambarchas bog’liq holda rivojlanmoqda.
MySQL   ma'lumotlar   bazasi   tizimi   bir   qator   muhim   yangilanishlar   va
o'zgarishlarni   boshdan   kechirdi.   2010-yil   27-yanvarda   Oracle   korporatsiyasi   Sun
Microsystems  kompaniyasini   sotib  oldi,  shu   orqali  MySQL  ham  Oracle  tarkibiga
kirdi.   Bu   hodisa   MySQLning   kelajakdagi   rivojlanish   yo'nalishiga   sezilarli   ta'sir
ko'rsatdi.   2010-yil dekabr oyida MySQL 5.5 versiyasi umumiy foydalanish uchun
taqdim   etildi.   InnoDB   standart   saqlash   mexanizmi   sifatida   belgilandi,   bu
tranzaksiyalar   va   referensial   yaxlitlikni   qo'llab-quvvatlaydi.   InnoDB   I/O   tizimi
yaxshilandi. Ko'p protsessorli tizimlar uchun samaradorlik oshirildi. Yarim-sinxron
5 replikatsiya   qo'shildi.   SQL   standartiga   muvofiq   SIGNAL   va   RESIGNAL
operatorlari   qo'llab-quvvatlandi.   UTF-16,   UTF-32   va   UTF-8   MB4   kabi   Unicode
belgilar   to'plamlari   qo'shildi.   Foydalanuvchi   tomonidan   aniqlanadigan
partitsiyalash   uchun   yangi   variantlar   kiritildi.   2013-yil   fevral   oyida   MySQL   5.6
versiyasi   chiqarildi.   So'rov   optimizatorining   ishlashi   yaxshilandi.   InnoDBda
tranzaksion   o’tkazuvchanlik   oshirildi.   Memcached   API-lari   orqali   NoSQL
uslubidagi   yondashuv   qo'shildi.   Juda   katta   jadvallarni   boshqarish   uchun
partitsiyalash yaxshilandi. Millisekundlarni to'g'ri saqlash uchun yangi ustun turlari
qo'shildi. Replikatsiya yaxshilandi. Monitoring uchun yangi ma'lumotlar qo'shildi.
InnoDB   saqlash   mexanizmi   to'liq   matnli   qidiruvni   qo'llab-quvvatladi.   2015-yil
oktyabr   oyida   MySQL   5.7   versiyasi   chiqarildi.   Yangi   JSON   ma'lumot   turi
qo'shildi,   bu   yarim   tuzilgan   ma'lumotlar   bilan   ishlashni   osonlashtirdi.   Ishlash
ko'rsatkichlari   sezilarli   darajada   yaxshilandi.   Replikatsiya   va   sharding
imkoniyatlari kengaytirildi. Geoma'lumotlar uchun qo'llab-quvvatlash yaxshilandi.
2018-yil   aprel   oyida   MySQL   8.0   versiyasi   chiqarildi.   NoSQL   hujjat   do'koni
qo'shildi.   DDL   operatorlari   atomik   va   xatolarga   chidamli   bo'ldi.   JSON
kengaytirilgan   sintaksisi   va   yangi   funksiyalar   qo'shildi.   Saralash   algoritmlari
yaxshilandi. Qisman yangilanishlar qo'llab-quvvatlandi. CHECK cheklovlari joriy
etildi. Window  Functions  va Common  Table Expressions  (CTE)   kabi  yangi   SQL
funksiyalari   qo'shildi.   2019-yilda   MySQL   DB-Engines   reytingida   yilning   eng
yaxshi   ma'lumotlar   bazasi   boshqaruv  tizimi   deb  e'lon   qilindi.  2023-yil   iyul   oyida
MySQL  8.1 versiyasi,  oktyabr  oyida esa  MySQL  8.2 versiyasi  chiqarildi. Ishlash
ko'rsatkichlari   yaxshilandi.   Yangi   funksiyalar   va   imkoniyatlar   qo'shildi.   JSON
bilan ishlash imkoniyatlari kengaytirildi. Xavfsizlik va barqarorlik yaxshilandi. 
6 I.2. Malumotlar bazasi ni boshqarish tizimlari turlari.
Ma’lumotlar   bazasi     -   bu   EHM   ning   xotirasida   saqlanadigan,   har   qanday
jismoniy, ijtimoiy, statistik, tashkiliy va boshqa obyektlar, jarayonlar, holatlarning
o ’ zaro bog ’ liq va tartiblashtirilgan majmuidir.
Ma’lumotlar   bazasi   (MB)   har   xil   foydalanuvchilarning   axborot
yetishmovchiligini   ta’minlash   uchun   mo’ljallangan.   Amaliyotda   ko’pchilik
ma’lumotlar   bazasi   chegaralangan   predmet   sohasi   uchun   loyihalashtiriladi.   Bitta
EHMda   bir   qancha   ma’lumotlar   bazasi   yaratiladi.   Vaqti   bilan   turdosh   vazifalarni
bajarishga mo‘ljallangan ba’zi bir ma’lumotlar bazasi birlashishi ham mumkin.
Har   qanday  axborot   tizimi  bizni  qamragan  real  dunyoning  ba’zi   tomonlarini
yoki predmet sohasini yoki muammoni yoritishi mumkin.
Muammoli   muhit   vaqti   o’zgarishi   bilan   o’zgarishi,   ya’ni   obyektlar
xususiyatining o’zgarishida, eski  obyektlarning yo’qolishi  va yangilarining paydo
bo’lishida   ifodalanadi.   Bu   o’zgarishlar   voqealar   natijasida   bo’lib   o’tadi.
Voqealarning   ketma-ketligi   jarayonni   tashkil   etadi.   Har   qanday   axborot   tizimi
obyektlarning   o’zlari   bilan   emas,   mavjudiy   borliq   singari,   balki   ularning   belgili
yoritqichi – idenfikatori bilan ishlaydi.
Belgi   –   idenfikatorlarning   bosh   vazifasi   –   obyektni   guruhdagi   turdosh
obyektlardan   farqlash.   Obyektning   idenfikatori,   umumiy   aytganda,   obyektning
xususiyati haqida, ya’ni shunga o’xshash, uning u yoki bu sinfga tegishliligi haqida
hech qanday axborot bermasligi mumkin.
Ma’lumotlar   belgili   shaklda   ifodalangan   obyekt   yoki   obyektlarning
muomalasi haqidagi axborotlar ma’lumotni tashkil qiladi.
Bu   ma’lumotlar   inson   yoki   qandaydir   texnik   qurilma   tomonidan   qabul
qilinishi   va   tegishli   tarzda   interpretatsiya   qilinishi   mumkin.   Ma’lumotlarning
tavsifli   xususiyati   shu   hisoblanadiki,   ya’ni   ularni   bir   belgili   tizimdan   boshqasiga
qayta   kodlash   axborotni   yo’qotmagan   holda   o’tkazish   mumkin.   Belgili
ifodalanishning bunaqangi xususiyatining ahamiyati - mavjud predmetli holatning
7 qabul   qiluvchiga   yo’naltirilgan,   belgilarning   har   xil   tizimlarida   ifodalanish
imkonini beradi.
Ma’lumotlar   bazasini   qurishda   insonga   yo’naltirilgan   mantiqiy   ifodalanish
haqida   va   uzoq   muddatli   xotira   qurilmasiga   yo’naltirilgan   jismoniy   ifodalanish
haqida gapirish an’anaga aylangan.
Ma’lumotlar ba’zasi - ma’lum masalaga yoki biror faoliyatga taalluqli o’zaro
bog’langan va alohida ko’rinishda tashkil etilgan ma’lumotlar. 
MB ma’lumotlarni xsusiyatlari: 
– to’liqlik; 
– aktuallik; 
– qulaylik; 
– To’g’ri tashkil etish. 
Ma’lumotlar   bazasi   -   bir   nechta   MB,   texnik   vosita   va   dastur   ta’minotidan
iborat avtomatlashtirilgan tizim.
Ma’lumotlar bazasini (MB) yaratish “MYSQL” dasturi bilan ishlash.
MB   tashkil   qilish,   ularga   qo’shimcha   ma’lumotlarni   kiritish   va   mavjud
MBdan   foydalanish   uchun   maxsus   MBlari   bilan   ishlaydigan   programmalar   zarur
bo’ladi.   Bunday   dasturlar   majmui   ma’lumotlar   bazasini   boshqarish   sistemalari
(MBBT)   deb   yuritiladi.   Aniqroq   qilib   aytganda,   MBBT   –   bu   ko’plab
foydalanuvchilar   tomonidan   MBni   yaratish,   unga   qo’shimcha   ma’lumotlarni
kiritish   va   MBni   birgalikda   ishlatish   uchun   zarur   bo’lgan   dasturlar   majmuidir.
MBBTning   asosiy   tarkibiy   qismi   –   ma’lumotlar   bo’lsa,   boshqa   tarkibiy   qismi–
foydalanuvchilardir.  Bulardan  tashqari  Hardware  –  texnik  va  Software  –  dasturiy
ta’minoti   ham   MBBTning   samarali   ishlashini   ta’minlovchi   tarkibiy   qismlar
hisoblanadi.   Hardware   tashqi   qo’shimcha   qurilmadan   iborat   bo’lsa,   dastur   qismi
esa MB bilan foydalanuvchi o’rtasidagi muloqotni tashkil qilishni amalga oshiradi.
MBning   tuzilishi   o’rganilayotgan   obyektning   ma’lumotlari   ko’rinishi,   ma’nosi,
tuzilishi va hajmiga bog’liq bo’ladi. 
Odatda, foydalanuvchilar quyidagi kategoriyalarga bo’linadilar:
8  Foydalanuvchi-programma tuzuvchi;
 Sistemali programma tuzuvchi;
 Ma’lumotlar bazasi administratori.
Bunda   programma   tuzgan   foydalanuvchi   MBBT   uchun   yozgan
programmasiga   javob   beradi,   sistemali   dastur   tuzuvchi   esa   butun   sistemaning
ishlashi   uchun   javobgar   hisoblanadi.   U   holda   MB   administratori   sistemaning
saqlanish holatiga va ishonchliligiga javob beradi.
MBBT quyidagicha tavsiflanadi:
 Bajarilishlik,   foydalanuvchi   so’roviga   hozirjavoblik   bilan   muloqotga
kirishish;
 Minimal   takrorlanishlik,   MBdagi   ma’lumot   iloji   boricha   kam   takrorlanishi
lozim, aks holda ma’lumotlarni izlash susayadi;
 Yaxlitlik   –axborotni   MBda   saqlash   iloji   boricha   ma’lumotlar   orasidagi
bog’liqlikni asragan holda bo’lgani, ayni muddao;
 Xavfsizlik,   MB   ruxsat   berilmagan   kirishdan   ishonchli   himoya   qilingan
bo’lishi   lozim.   Faqat   foydalanuvchi   va   tegishli   tashkilotgina   ma’lumotlarga   kira
olish va foydalanish huquqiga egalik qilishi mumkin;
 Migratsiya – ba’zi bir ma’lumotlar foydalanuvchilar tomonidan tez ishlatilib
turiladi, boshqalari esa faqat talab asosida  ishlatiladi. Shuning uchun ma’lumotlar
tashqi   xotiralarda   joylashtiriladi   va   uni   shunday   tashkil   qilish   kerakki,   eng   ko’p
ishlatiladigan ma’lumotlarga murojaat qilish qulay bo’lsin.
Ma’lumotlar   bazasini   boshqarish   sistemasida   har   bir   MB   modeli   quyidagi
xususiyatlari bo’yicha tavsiflanadi:
 Ma’lumotlar tuzilmalarining turi;
 Ma’lumotlar ustida bajariladigan amallar;
 Butunlikning cheklanganligi.
9 Bu   xususiyatlarni   e’tiborga   olgan   holda   ma’lumotlar   bazasi   modellari
quyidagi turlarga bo’linadi:
 Daraxtsimon (ierarxik) modellar (1-2-rasmlar);
 Tarmoqli (to’rli) modellar (3-rasm);
 Relyatsion modellar (4-rasm).
          
    1-rasm. Ierarxik modelga misol.             2-rasm. Daraxtsimon modelga misol.
3-rasm. Tarmoq modelga misol.
4- rasm .  Relyatsion   model .
10 Ma’lumotlar  bazasi  modellarining faqatgina yuqorida qayd qilingan modeli
mavjud   deyish   noto’g’ri.   Chunki   bulardan   tashqari   yana   ma’lumotlar   bazasining
binar   munosabatlar   modeli,   ER   –   modellari,   semantik   model   kabi   boshqa   turlari
ham mavjud. Lekin amalda asosan dastlabki ta’kidlangan 3 turli modellar ko’proq
qo’llanilib   kelinmoqda.   Shuning   uchun   ham   biz   ushbu   modellarga   qisqacha
to’xtalib o’tamiz.
Daraxtsimon (ierarxik) modelda obyektlar yozuvlar ko’rinishida ifodalanadi.
Ierarxik modelda ikki yarusdagi elementlar bog’langan bo’lsa, unday ma’lumotlar
tarmoqli   (to’rli)   modelda   ifodalangan   deyiladi.   Tarmoqli   modellarda   ham
obyektlar   daraxtsimon   modellardagi   kabi   yozuvlar   ko’rinishida   tasvirlanadi.
Obyektlarning o’zaro aloqalari yozuvlar o’rtasidagi aloqalar sifatida tavsiflanadi.
Relyatsion   modellarda   esa   obyektlar   va   ularning   o’zaro   aloqalari   ikki
o’lchovli   jadval   ko’rinishida   tasvirlanadi.   Ma’lumotlarning   bunday   ko’rinishda
tasvirlanishi obyektlarning o’zaro aloqalarini yaqqol tasvirlanishiga asos bo’ldi. 
MySQLda   binar   munosabatlar   modeli   (Binary   Relationship   Model)
ko'pincha   ER   (Entity-Relationship)   diagrammasi   yordamida   tasvirlanadi.   Binar
munosabatlar   modeli   ikki   ta   obyekt   o'rtasidagi   aloqani   ifodalaydi.   Misol   uchun,
agar   bizda   "Student"   va   "Course"   deb   nomlangan   ikkita   obyekt   bo'lsa,   ularning
o'rtasidagi munosabat binar munosabat sifatida tasvirlanadi, masalan:
Student   va   Course   o'rtasidagi   "Enrolls"   (ro'yxatdan   o'tadi)   munosabati.   ER
diagrammasida bu munosabatlar "binar" deb ataladi, chunki u faqat ikkita obyektni
o'z ichiga oladi.
Misol:
1. Student obyekti va Course obyekti o'rtasidagi munosabatda: 
 Bir talaba bir nechta kurslarda o'qishi mumkin.
 Bir kursda bir nechta talabalar o'qishi mumkin.
Bu binar munosabatni N:M (Many-to-Many) munosabati deb atashimiz mumkin.
ER diagrammasida bu munosabat quyidagicha tasvirlanadi:
11  Student  va  Course  obyektlarini bog'laydigan bir "Enroll" munosabatlari 
jadvali (yoki bog'lanish jadvali) mavjud bo'ladi. Bu jadvalda talaba va 
kursga oid ma'lumotlar saqlanadi.
Misol:
1. Student  jadvali: Talabalar haqidagi ma'lumotlarni saqlaydi.
2. Course  jadvali: Kurslar haqidagi ma'lumotlarni saqlaydi.
3. Enrollment   jadvali:   Talaba   va  kurs   o'rtasidagi  bog'lanishni  saqlaydi   (binar
munosabat).
Har bir jadvalni yaratish uchun kerakli SQL kodlari keltirilgan:
1.  Student  jadvali:
    CREATE TABLE Student (
    student_id INT AUTO_INCREMENT PRIMARY KEY,
    first_name VARCHAR (100),
    last_name VARCHAR (100),
    email VARCHAR (100),
    birth_date DATE
     );
    
     2.  Course  jadvali:
    CREATE TABLE Course (
    course_id INT AUTO_INCREMENT PRIMARY KEY,
    course_name VARCHAR (100),
    course_description TEXT,
    start_date DATE,
    end_date DATE
     );
     3.  Enrollment  jadvali (binar munosabatlar):
     CREATE TABLE Enrollment (
12     student_id INT,
    course_id INT,
    enrollment_date DATE,
    PRIMARY KEY (student_id, course_id),
    FOREIGN KEY (student_id) REFERENCES Student(student_id) ON DELETE
CASCADE,
        FOREIGN  KEY  (course_id)   REFERENCES  Course(course_id)   ON  DELETE
CASCADE
       );
Jadval strukturasining tavsifi:
 Student   jadvali: Talabalar haqidagi asosiy ma'lumotlarni saqlaydi (id, ismi,
familiyasi, elektron pochta, tug'ilgan sana).
 Course   jadvali:   Kurslar   haqidagi   ma'lumotlarni   saqlaydi   (id,   kurs   nomi,
ta'rifi, boshlanish va tugash sanalari).
 Enrollment   jadvali:   Talaba   va   kurs   o'rtasidagi   bog'lanishni   saqlaydi.   Bu
jadvalda   ikkita   tashqi   kalit   (foreign   key)   mavjud:   student_id   va   course_id .
Bu jadval talabaning qaysi kurslarga yozilganini ko'rsatadi.
Misol uchun ma'lumotlar kiritish:
1. Student  jadvaliga ma'lumot kiritish (1-jadval):
INSERT INTO Student (Raqam,Ism, Familiya, Email, Tug’ilgan sana)
VALUES ('Erkin', 'Karimov', 'erkinkarimov@gmail.com', '15-01-2000'),
       ('Ilhom', 'Rahmonov', 'ilhomrahmonov@gmail.com', '22-05-1998');
1-jadval. Student.
R a q am I s m F a m iliya E m a il T u g 'ilgan
sana
1 E r k in Karimov erkinkarimov@gmail.com 1 5 - 01-2000
2 Ilhom Rahmonov ilhomrahmonov@gmail.com 22- 05- 1998
2. Course  jadvaliga ma'lumot kiritish (2-jadval):
13 INSERT INTO Course (Raqam, Fan, Yo’nalishi, Boshlangan sana, Tugatgan sana)
VALUES ('Matematika', 'oliy matematika', '01-02-2023', '31-08-2023'),
       ('Ingliz tili', 'Intermediate', '05-09-2023', '06-05-2024');
2-jadval. Course .
Raqam Fan Yo’nalishi Boshlangan
sana Tugatgan sana
1 Matematika Oliy
matematika 01-02-2023 31-08-2023
2 Ingliz tili Intermediate 05-09-2023 06-05-2024
3. Enrollment  jadvaliga ma'lumot kiritish:
INSERT INTO Enrollment (Raqam, Kurs, Ro’yhatga olingan sana)
VALUES (1, 1, '25-01-2023'),  -- Erkin Karimov "Matematika" kursiga yozildi.
       (1, 2, '20-08-2023'),  -- Ilhom Rahmonov "Ingliz tili" kursiga yozildi.
Jadvalning umumiy ko'rinishi:
3-jadval. Enrollment.
R a q am K u r s R o ’ yhatga olingan sana
1 1 25-01-2023
2 2 20-08-2023
MBBT alohida olingan quyidagi modullardan tashkil topadi:
14  MBni   boshqarish   bloki-disklardagi   ma’lumotlar   bilan   foydalanuvchi
programmasi va sistemaning so’rovi orasidagi interfeysni aniqlaydi;
 Fayl  menedjeri-ma’lumotlar  tuzilmasi  bilan  disklar  o’rtasidagi  bog’lanishni
boshqaradi;
 Query   protsessor-ingliz   tilida   yozilgan   query   gaplarini   MBni   boshqarish
bloki tushunadigan tilga o’tkazadi;
 Prekompilyator   DML   (Data   Manipulation   Language)-   ma’lumotlar   bilan
manipulyatsiya qiladigan til bo’lib, u quyidagi operatsiyalarga javob beradi:
 MBdan ma’lumotlarni ajratib olish;
 MBga ma’lumotlarni kiritish;
 MBdan ma’lumotlarni olib tashlash;
 MBni modifikatsiya (o’zgartirishlar) qilish;
SQL-ning   asosiy   buyruqlari   standart   CREATE,   UPDATE   va   DELETE
bilan cheklanmaydi.
Misollar   MySQL-da   foydalaniladi,   shuning   uchun   har   bir   operator   nuqta-
vergul bilan tugaydi.
SHOW   DATABASES   -   mavjud   ma'lumotlar   bazalarini   ko'rish   uchun
mas'ul bo'lgan SQL buyrug'i.
CREATE DATABASE - yangi ma'lumotlar bazasini yaratish buyrug'i.
USE   -   ushbu   SQL   buyrug'i   USE   <ma'lumotlar   bazasi_nomi>   u   bilan
keyingi ishlash uchun zarur bo'lgan ma'lumotlar bazasini tanlaydi.
SOURCE - SOURCE <file.sql> bir vaqtning o'zida .sql kengaytmali faylda
joylashgan bir nechta SQL buyruqlarini bajarishga imkon beradi.
DROP  DATABASE   -  butun ma'lumotlar   bazasini   o'chirish  uchun standart
SQL buyrug'i.
SHOW   TABLES   -   ushbu   oddiy   buyruq   yordamida   siz   ma'lumotlar
bazasida mavjud bo'lgan barcha jadvallarni ko'rishingiz mumkin.
CREATE TABLE - yangi jadval yaratish uchun SQL buyrug'i:
15 DESCRIBE   -   DESCRIBE   <jadval_nomi>   yordamida   siz   jadval   ustunlari
haqidagi turli ma'lumotlarni (qiymat turi, kalit yoki yo'q) ko'rishingiz mumkin.
INSERT - jadvalga ma'lumotlarni qo'shish uchun javobgar:
UPDATE - qiymatlarni yangilash
DELETE -   o'chirish
DROP TABLE -   jadvalni o'chirish
SELECT -   tanlash, kriteriya ko'rsatilishi kerak
SELECT   DISTINCT   -   jadval   ustunlari   ikki   nusxadagi   ma'lumotlarni   o'z
ichiga   olishi   mumkin.   Faqat   takrorlanmaydigan   ma'lumotlarni   olish   uchun
SELECT DISTINCT – dan foydalaning.
WHERE   -   so rovda   shartlarni   belgilash   uchun   SELECTda   WHERE   kalitʻ
so zidan foydalanishingiz mumkin.	
ʻ
GROUP   BY   -   GROUP   BY   operatori   ko'pincha   chiqish   qiymatlarini
guruhlash uchun COUNT, MAX, MIN, SUM va AVG kabi jamlash funktsiyalari
bilan ishlatiladi.
HAVING   -   HAVING   kalit   so'zi   SQL   ga   qo'shildi,   chunki   WHERE   ni
yig'ish funktsiyalari bilan ishlatib bo'lmaydi.
ORDER BY -   ORDER BY so'rov natijalarini o'sish yoki kamayish tartibida
saralash uchun ishlatiladi. ASC yoki DESC ko'rsatilmagan bo'lsa, o'sish tartibida
tartiblash.
BETWEEN   -   BETWEEN   ma'lum   diapazondan   ma'lumotlar   qiymatlarini
tanlash   uchun   ishlatiladi.   Raqamli   va   matn   qiymatlari,   shuningdek   sanalardan
foydalanish mumkin.
LIKE - LIKE operatori WHERE da o'xshash qiymatni izlash uchun pattern
belgilash uchun ishlatiladi.
IN   -   IN   bilan   siz   WHERE   bandi   uchun   bir   nechta   qiymatlarni
belgilashingiz mumkin:
JOIN   -   JOIN   ikki   yoki   undan   ortiq   jadvallarni   umumiy   atributlardan
foydalangan   holda   ulash   uchun   ishlatiladi.   Quyidagi   rasmda   SQL-ga
16 qo'shilishning   turli   usullari   ko'rsatilgan.   Chap   tashqi   birlashma   va   o'ng   tashqi
birlashma o'rtasidagi farqga e'tibor bering (5-rasm):
Chap tomon       
A dan barcha satrlar,     
Ular b da bo’lmasa
ham. Ichki
A va B qatorlari
joylashgan. O’ng qo’l
B dan barcha satrlar,
yo’q bo’lsa ham 
(5-rasm).
VIEW   -   VIEW   -   ifodani   bajarish   natijasida   yaratilgan   virtual   SQL   jadvali.
U qatorlar va ustunlarni o'z ichiga oladi va oddiy SQL jadvaliga juda o'xshaydi.
VIEW har doim ma'lumotlar bazasidan eng so'nggi ma'lumotlarni ko'rsatadi.
1.3. MBBT da jadvallar, so’rovlar, formalar va hisobotlar bilan ishlash.  
MBBT   (Ma'lumotlar   Bazalarini   Boshqarish   Tizimi)   da   jadvallar,   so'rovlar,
formalar va hisobotlar bilan ishlash, ma'lumotlarni samarali saqlash, qayta ishlash
va   taqdim   etish   uchun   juda   muhim.   Quyida   har   bir   element   haqida   batafsil
tushuntirishlar keltirilgan:
1. Jadvallar bilan ishlash (Tables)
Jadval — bu ma'lumotlar bazasining asosiy elementlaridan biri bo'lib, ma'lumotlar
qatorlar (yoki yozuvlar) va ustunlar (yoki maydonlar) ko'rinishida saqlanadi.
Jadval   yaratish:   MBBT   da   jadval   yaratish   uchun   SQL   (Structured   Query
Language) so'rovi ishlatiladi.  Misol uchun:
CREATE TABLE Customers (
    customer_id INT PRIMARY KEY,
17      first_name VARCHAR(50),
    last_name VARCHAR(50),
    phone_number VARCHAR(15),
    email VARCHAR(100)
);
Bu   yerda   Customers   jadvali   mijozlarning   ma'lumotlarini   saqlash   uchun
mo'ljallangan.
Jadvalga ma'lumot kiritish:
INSERT   INTO   Customers   (customer_id,   first_name,   last_name,
phone_number, email)
VALUES (1, 'Ali', 'Valiyev', '998901234567', 'ali@example.com');
Jadvalni yangilash:
UPDATE Customers
SET phone_number = '998902345678'
WHERE customer_id = 1;
Jadvaldan ma'lumotni o'chirish:
DELETE FROM Customers
WHERE customer_id = 1;
2. So'rovlar bilan ishlash (Queries) .
So'rovlar   (queries)   —   bu   ma'lumotlarni   bazadan   qidirish   va   olish   uchun
ishlatiladigan   buyruqlar.   Ular   ma'lumotlarni   filtrlash,   tartiblash,   guruhlash   va   bir
nechta jadvallarni bog'lash (join) kabi operatsiyalarni amalga oshiradi.
Tanlash (SELECT):
18 Ma'lumotlarni ko'rish uchun ishlatiladi.
SELECT first_name, last_name FROM Customers;
Bu so'rov barcha mijozlarning ismlari va familiyalarini ko'rsatadi.
Shart qo'yish (WHERE):
Ma'lumotlarni maxsus shartlarga ko'ra tanlash.
SELECT * FROM Customers
WHERE last_name = 'Valiyev';
Tartiblash (ORDER BY):
Ma'lumotlarni ko'rsatilgan ustun bo'yicha tartiblash.
SELECT * FROM Customers
ORDER BY last_name ASC;
Jadval birlashtirish (JOIN):
Bir nechta jadvaldagi ma'lumotlarni bog'lash.
SELECT Orders.order_id, Customers.first_name
FROM Orders
JOIN Customers ON Orders.customer_id = Customers.customer_id;
3. Formalar bilan ishlash (Forms)
Formalar   —   bu   ma'lumotlarni   bazaga   kiritish,   yangilash   yoki   o'chirish   uchun
ishlatiladigan   grafikli   interfeyslar.   Ko'pincha   foydalanuvchilarga,   masalan,   veb-
sahifalar yoki desktop ilovalar orqali ma'lumotlarni kiritish imkonini beradi.
19 Formaning   yaratish   va   ishlatish:   Formalar   dastur   interfeysining   bir   qismi
bo'lib, foydalanuvchidan ma'lumot olish uchun qulay usulni taqdim etadi. Masalan,
foydalanuvchi   nomi,   telefon   raqami   va   boshqa   ma'lumotlarni   kiritganda,   tizim
ushbu ma'lumotlarni ma'lumotlar bazasidagi tegishli jadvallarga kiritadi.
Formada   foydalanuvchi   ma'lumotlarini   kiritganda,   tizim   bu   ma'lumotlarni
SQL so'rov orqali bazaga jo'natadi. Misol uchun:
INSERT INTO Customers (first_name, last_name, phone_number, email)
VALUES ('Zamira', 'Shuxratova', '998901234567', 'zamira@example.com');
            Ma'lumotlarni   yangilash   va   o'chirish:   Formalar   yordamida   mijozlar   yoki
boshqa   tizim   foydalanuvchilari   o'z   ma'lumotlarini   yangilash   yoki   o'chirish
imkoniyatiga ega bo'ladilar. Bu orqali ma'lumotlar bazasida yangilanishlar amalga
oshiriladi.
4. Hisobotlar bilan ishlash (Reports)
Hisobotlar   —   bu   ma'lumotlar   bazasidan   olingan   ma'lumotlarni   tahlil   qilish   va
foydalanuvchilarga   ko'rsatish   uchun   taqdim   etiladigan   hujjatlardir.   Hisobotlar
ko'pincha tahliliy maqsadlarda yoki qaror qabul qilish jarayonida ishlatiladi.
Hisobot yaratish:
MBBT   tizimida   hisobotlar   yaratish   uchun  SQL  so'rovlaridan  foydalaniladi.
Masalan,  restoran tizimida bir  oy davomida qancha stol  bron qilinganligini
ko'rsatish uchun hisobot yaratish mumkin:
SELECT COUNT(reservation_id), MONTH(reservation_date) AS month
FROM Reservations
WHERE YEAR(reservation_date) = 2025
GROUP BY MONTH(reservation_date);
20 Bu so'rov har bir oydagi bronlar sonini hisoblaydi.
Hisobotni tahrirlash va formatlash:
Hisobotlarni   yaxshilab   ko'rsatish   uchun   ular   turli   formatlarda   tayyorlanadi
(masalan,   PDF,   Excel,   HTML).   MBBT   tizimlari   (masalan,   MS   Access   yoki
MySQL   Workbench)   hisobotlar   yaratish   va   ularni   eksport   qilish   uchun   qulay
vositalarni taqdim etadi.
Hisobotlarni avtomatlashtirish:
Hisobotlarni   muntazam   ravishda   yaratish   uchun   avtomatik   hisobot   yaratish
tizimlarini   sozlash   mumkin.   Masalan,   har   haftada   yoki   har   oydan   keyin   tizim
avtomatik tarzda foydalanuvchilarga kerakli hisobotni yuborishi mumkin.
5. MBBT da so'rovlar va hisobotlarni birlashtirish
Bir   vaqtning   o'zida   bir   nechta   so'rov   va   hisobotlar   orqali   ma'lumotlar
bazasidan ma'lumot olish va tahlil qilish mumkin. Hisobotlar ko'pincha murakkab
so'rovlarni o'z ichiga oladi va foydalanuvchilarga chuqur tahlil qilish imkoniyatini
yaratadi.
Misol   uchun,   restoran   tizimida   mijozlar   statistikasi   va   bronlar   haqida
umumiy hisobotni yaratish uchun quyidagi so'rovlarni birlashtirish mumkin:
SELECT Customers.first_name, Customers.last_name, 
COUNT(Reservations.reservation_id) AS total_reservations
FROM Customers
JOIN Reservations ON Customers.customer_id = Reservations.customer_id
GROUP BY Customers.customer_id;
Bu so'rov har bir mijozning bronlar sonini hisoblaydi va hisobotda ko'rsatadi.
21 MBBT   tizimida   jadvallar,   so'rovlar,   formalar   va   hisobotlar   bilan   ishlash,
ma'lumotlarni   saqlash   va   ulardan   samarali   foydalanish   uchun   juda   muhimdir.
Jadvallar ma'lumotlarni strukturalangan holda saqlash, so'rovlar esa ularni olish va
tahlil qilish uchun xizmat qiladi. Formalar foydalanuvchilarga ma'lumot kiritish va
tahrirlashda yordam beradi, hisobotlar esa ma'lumotlardan umumiy tahlil qilish va
qaror   qabul   qilish   uchun   ishlatiladi.   MBBT   tizimi   ushbu   jarayonlarni
avtomatlashtirish va yaxshilash uchun kuchli vositalarni taqdim etadi.
1.4 Masalaning ko’rilishi.
Restorandagi   stol   bron  qilish   tizimi   insonlar   uchun  bir   nechta   qulayliklarni
taqdim   etadi.   Quyida   tizimning   turli   foydalanuvchilari   (mijozlar,   xodimlar   va
menejerlar) uchun mavjud bo'lgan asosiy qulayliklarni keltiraman:
Mijozlar uchun qulayliklar:
 Onlayn   Bronlash:   Mijozlar   o'z   uylaridan   yoki   ofislaridan   turib,   internet
orqali   istalgan   vaqtda   stol   bron   qilish   imkoniyatiga   ega   bo'lishadi.   Bu
ularning vaqtini tejaydi va qo'ng'iroqlar bilan charchashdan saqlaydi.
 Bronlashdagi   Noqulayliklardan   Saqlanish:   Tizim   mavjud   stollarni   real
vaqt   rejimida   ko'rsatadi,   shuning   uchun   mijozlar   to'liq   bron   qilingan   yoki
bo'sh   bo'lmagan   stollarni   ko'rishlari   mumkin.   Bu   orqali   ularning   vaqtini
bekor ketkazmasdan stolni osongina bron qilish imkoniyatini beradi.
 Xususiy   Talablar:   Mijozlar   bron   qilish   jarayonida   o'zlari   uchun   maxsus
talablarni   (masalan,   baland   ovozda   yoki   maydonda   o'tirish,   maxsus   oziq-
ovqat talablari) kiritishlari mumkin.
 Brendlash   va   Maxsus   Takliflar:   Tizim   mijozlarga   restoran   tomonidan
taklif   etilgan   maxsus   aksiyalarni,   chegirmalarni   yoki   yangi   taomlar   haqida
ma'lumot berishi mumkin.
22  Yuqori   Dastur   Interfeysi:   Mobil   ilova   yoki   veb-sayt   orqali   to'liq   xizmat
ko'rsatish   tizimi,   shuningdek   mijozlar   uchun   soddalashtirilgan   bron   qilish
jarayoni mavjud bo'lishi mumkin.
Xodimlar uchun qulayliklar:
 Buyurtmalarni   Tezkor   Boshqarish:   Xodimlar   tizim   orqali   mijozlar
buyurtmalarini   tezda   qabul   qilishlari,   tasdiqlashlari   va   tegishli   jadvalga
muvofiq xizmat ko'rsatishlari mumkin.
 Rejalashtirish   va   Ish   Vaqti:   Xodimlar   uchun   ish   jadvali   va   bronlarni
boshqarish   osonlashadi.   Tizim   orqali   qaysi   xodimning   qaysi   jadvalda
ishlashi   kerakligi   va   mijozlarga   kim   xizmat   ko'rsatishini   aniqlash   mumkin
bo'ladi.
 Buyurtmalarni   Yozib   Borish:   Har   bir   buyurtma   tizimga   avtomatik
ravishda   kiritiladi,   bu   xodimlarga   buyurtmalarni   yo'qotmaslik   va
xatoliklardan qochish imkonini beradi.
 O'zgarishlar   haqida   Tezkor   Ma'lumot:   Agar   bron   yoki   buyurtma
o'zgarishi   yoki   bekor   qilinsa,   tizim   avtomatik   ravishda   xodimlarga   xabar
beradi,   shuning   uchun   ular   har   doim   yangilangan   ma'lumotlarga   ega
bo'lishadi.
Menejerlar uchun qulayliklar:
 Stol   va   Bronlarni   Tizimli   Boshqarish:   Menejerlar   mavjud   stollar   va
ularning   bronlanish   holatini   aniq   kuzatib   borishlari   mumkin.   Tizim   orqali
ular   bo'sh   stollarni   ko'rishlari,   vaqtni   rejalashtirishlari   va   mijozlarning
ehtiyojlariga mos ravishda stol taqsimlashni amalga oshirishlari mumkin.
 Statistika   va   Hisobotlar:   Tizim   bronlar,   buyurtmalar   va   xodimlarning   ish
faoliyatiga oid statistik ma'lumotlarni taqdim etadi. Menejerlar restoranning
samaradorligini   tahlil   qilishlari   va   biznesni   yaxshilash   uchun   kerakli
choralar ko'rishlari mumkin.
23  Mijozlar   Bilan   Bog'lanish:   Menejerlar   mijozlar   bilan   bevosita   aloqada
bo'lishlari,   ularning   talablarini   va   fikrlarini   tizim   orqali   kuzatib   borishlari
mumkin.  Bu restoranning xizmatini yaxshilashga yordam beradi.
 Aksiyalarni   Boshqarish:   Menejerlar   tizim   orqali   restoranning   aksiyalarini
boshqarishlari,   chegirmalar   va   maxsus   takliflarni   mijozlarga   yuborishlari
mumkin.
 Kengaytirilgan   Resurslarni   Boshqarish:   Menejerlar   xodimlar   sonini,   ish
vaqtini, ovqat narxlarini va menyu tarkibini boshqarishlari mumkin. Tizimda
bularning hammasi avtomatik tarzda yangilanadi .
Umumiy Foydalari:
 Vaqtni   Tejash:   Mijozlar   uchun   stol   bron   qilishni   tezda   amalga   oshirish
mumkin,   xodimlar   esa   buyurtmalarni   va   rezervasyonlarni   boshqarishda
xatolardan qochadilar.
 Tizimning   Moslashuvchanligi:   Restoran   ehtiyojlariga   qarab   tizimda
o'zgartirishlar qilish va yangilashlar kiritish mumkin (masalan, yangi menyu,
yangi aksiyalar yoki chegirmalar).
 Samarali   Kommunikatsiya:   Mijozlar   va   xodimlar   o'rtasidagi
kommunikatsiya   yaxshilanadi,   chunki   barcha   ma'lumotlar   real   vaqtda
yangilanadi va tizimda ko'rinib turadi.
 Xatoliklar   Sonining   Kamayishi:   Avtomatlashtirilgan   tizim   orqali
buyurtmalar   va   bronlarni   qo'lda   yozish   xatoliklari   kamayadi,   bu   esa
mijozlarga yanada yuqori sifatli xizmat ko'rsatishga olib keladi.
Restorandagi   stol   bron   qilish   tizimi   insonlarga   juda   ko'p   qulayliklar   yaratadi,
mijozlar   uchun   oson   va   tezkor   bronlash   imkoniyatini,   xodimlar   uchun
buyurtmalarni   boshqarishning   samarali   usulini,   menejerlar   uchun   esa   biznesni
rivojlantirish   va   tahlil   qilish   uchun   zarur   bo'lgan   barcha   vositalarni   taqdim   etadi.
24 Bu tizim restoranlarni yanada samarali ishlashiga va mijozlar uchun yanada yaxshi
tajriba yaratishga yordam beradi.
25 II-BOB. Restorandagi stol bron qilish tizimi uchun ma’lumotlar bazasini
yaratish .
2.1   Restorandagi   stol   bron   qilish   tizimi   uchun   ma’lumotlar   bazasini
yaratish.
Restorandagi   stol   bron   qilish   tizimi   uchun   ma'lumotlar   bazasini   yaratishda   bir
nechta asosiy jadval va ularning o'zaro bog'lanishlarini ko'rib chiqish zarur. Quyida
bu tizimning ko'rinishini va asosiy jadval tuzilishini keltiraman.
Asosiy Jadval va Ularning Ahamiyati
1. Mijozlar  (9-rasm):
 mijoz_id  (Mijozning unikal identifikatori)
 Ism  ( mijozning i sm i )
 Familiya  ( mijozning f amiliya si )
 Telefon_raqami  (mijozning telefon raqami)
 email  ( mijoznig e lektron pochta)
2. Stollar   (10-rasm) :
 stol_id  (Stolning unikal identifikatori) 
 stol _ raqami  (Stol raqami)
 o’rindiqlar_soni  (buyurtma qilingan o’rindiqlar soni)
 stolning_joylashuvi  (Stolning joylashuvi: masalan, zal yoki xonada)
3. Bronlar   (11-rasm) :
 Bron_id  (Bronning unikal identifikatori)
26  mijozning_id  (mijozning ID-si) - FK (Customers.customer_id)
 stol_id  (stolning ID-si) - FK (Tables.table_id)
 bron_qilingan_vaqt  (bron qilingan vaqt)
 bron_qilingan_sana  (bron qilingan sana)
 bron_holati   (bron   holati:   masalan,   "tasdiqlangan",   "bekor   qilingan",
"kutish ro'yxatida")
4. Xodimlar   (12-rasm) :
 xodim_id  (xodimning unikal identifikatori).
 Ism   (xodimning ismi).
 Familiya  (xodimning familiyasi).
 Lavozim.  Masalan, ofitsiant, menejer.
5. Menu   (13-rasm) :
 menu_id  (Menu elementining unikal identifikatori)
 mahsulot _ nomi
 kategoriya  (Kategoriya: masalan, "Ichimliklar", "Asosiy taomlar")
 narx.
6. Buyurtmalar   (14-rasm) :
 buyurtma_id  (Buyurtma ID-si)
 bron_id  (Bronning ID-si) - FK (Reservations.reservation_id)
 xodim_id  (Xodim ID-si) - FK (Staff.staff_id)
 buyurtma_berilgan_vaqt  (Buyurtma berilgan vaqt)
27 7. Buyurtmalarni buyurtma qilish  (15-rasm):
 Buyurtma_buyumlari_id  (Buyurtma itemi ID-si)
 Buyurtmalar_id  (Buyurtma ID-si) - FK (Orders.order_id)
 menu_id  (Menu element ID-si) - FK (Menu.menu_id)
 miqdor .
2.2 Jadvallarning o’zaro bog’lanishi
 Mijozlar   jadvali   bilan   Bronlar   jadvali   o'rtasida   bitta-ko'p   aloqasi   mavjud.
Har   bir   mijoz   bir   nechta   bronlarni   amalga   oshirishi   mumkin,   lekin   har   bir
bron faqat bitta mijozga tegishli.
 Stollar   jadvali   bilan   Bronlar   jadvali   o'rtasida   ham   bitta-ko'p   aloqasi
mavjud.   Har   bir   stol   bir   nechta   bronlarga   ega   bo'lishi   mumkin,   lekin   bir
vaqtning   o'zida   bir   stol   faqat   bir   mijoz   tomonidan   bron   qilingan   bo'lishi
kerak.
 Buyurtmalar   jadvali   bilan   Bronlar   jadvali   o'rtasida  bitta-ko'p  aloqasi  bor.
Har bir bron bir yoki bir nechta buyurtmani o'z ichiga olishi mumkin.
 Xodim   va   Buyurtmalar   o'rtasida   bitta-ko'p   aloqasi   bor,   chunki   har   bir
buyurtma faqat bitta xodim tomonidan xizmat ko'rsatiladi, ammo xodim bir
nechta buyurtmalarni bajarishi mumkin.
 Menu   va   Buyurtmalarni   buyurtma   qilish   o'rtasida   bitta-ko'p   aloqasi
mavjud, chunki bir buyurtma bir nechta menu elementlarini o'z ichiga olishi
mumkin.
Ma'lumotlar Bazasining ER-diagrammasi (6-rasm).
28 Bu   ma'lumotlar   bazasi   tizimi   restorandagi   stol   bron   qilish   jarayonini
samarali  tarzda boshqarish  imkonini  beradi. Jadvalda  bronlar, mijozlar, xodimlar,
buyurtmalar   va   menu   elementlarini   birlashtirib,   to'liq   ishlash   tizimini   yaratish
mumkin.   Agar   qo'shimcha   funksiyalar   kerak   bo'lsa   yoki   ma'lumotlar   bazasining
maxsus qismlariga oid savollar bo'lsa, ularni ham ko'rib chiqish mumkin.
2.3. MYSQL   query   browser   yordamida   jadvallarni   hosil   qilish   va
jadvallarga ma’lumotlar kiritish.
MySQL Query Browser dasturiga kiramiz va MySQL serverga ulanamiz. 
(Server nomi, foydalanuvchi ismi va parolni kiritamiz 7-rasm).
29   7-rasm. Kirish.
MySQL Query Browser   sxema yaratish uchun   CREATE DATABASE   yoki
CREATE SCHEMA  so'rovlaridan foydalanish mumkin (8-rasm).
  8-rasm.
Faylni ochib olgamizdan so’ng bo’limlarni yaratib olamiz.
              
9-rasm. Mijozlar.                                           10-rasm. Stollar.
30                
11-rasm.  Bronlar.                                 12-rasm. Xodimlar.
              
                  13-rasm. Menu.                                    14-rasm. Buyurtmalar.
    15-rasm. Buyumlarni buyurtma qilish.
  16-rasm.   Bo’limlarni   ochib   bo’lganimizdan   so’ng
ma’lumotlar bazamiz shu ko’rinishda bo’ladi.  
31 Bo’limlarni bir-biriga bog’lab olamiz.
Mijozlar  jadvali bilan  Bronlar  jadvalini bir-biri bilan bog’laymiz.
17-rasm. Mijoz+Bron.
Stollar  jadvali bilan  Bronlar  jadvali bir-biri bilan bog’laymiz. 18-rasm.
Buyurtmalar  jadvali bilan  Bronlar  jadvali bir-biri bilan bog’laymiz. 19-rasm.
32 Xodim   va   Buyurtmalar   o'rtasida   bitta-ko'p   aloqasi   bor,   chunki   har   bir
buyurtma faqat bitta xodim tomonidan xizmat ko'rsatiladi, ammo xodim bir nechta
buyurtmalarni bajarishi mumkin. 20-rasm
Menu   va   Buyurtmalarni   buyurtma   qilish   o'rtasida   bitta-ko'p   aloqasi
mavjud,   chunki   bir   buyurtma   bir   nechta   menu   elementlarini   o'z   ichiga   olishi
mumkin. 21-rasm.
Restoran  menu siga  mahsulotlarimizni qo’shib olamiz. Mahsulotlarimizmi 
Insert into orqali qo’shib olamiz.
INSERT INTO restoranda_stol_bron qilish (menu_id, mahsulot_nomi, kategoriya, 
narx)
VALUES('1', 'tushenka', 'issiq taomlar', 'kategoriya', 'narx');
22-rasm. Restoran menu si.
33 Restoran xodimlarini ham shakllantirib olamiz.
23-rasm. Restoran xodimlari.
Qolgan bo’limlarni shakllantirganmizdan restoranda stol bron qilib ko’ramiz. 
Bo’limlar bir-biri bilan bog’langanidan so’ng berilgan buyurtmlar ham ishlay 
boshlaydi.   24-25-rasmlar.
34 Yuqoridagi  SQL  so‘rovlar natijasida  “ Restorandagi stol bron qilish tizimi
uchun ma’lumotlar bazasi ”   dan ma‘lumotlarni olish ko‘rsatilgan. Bu yordamida
xizmat ko’rsatish sifati yaxshilashimiz va hisobotlarni to‘g‘ri yuritish mumkin.
35 Xulosa
Respublikamizda keng tarqalib borayotgan ish joylarini avtomalashtirish va
ish   joylarida   axborot   kommunikatsiya   vositalaridan   keng   foydalanishga   katta
e’tibor berilmoqda. 
“RESTORAN   ma’lumotlar   bazasini   yaratish”   mavzusidagi   kurs   ishimni
bajarish   davomida   ko`plab   izlanishlar   olib   bordim.   Jumladan,   xodimlarni   oylik
maoshini   ishlab   chiqish   bo`yicha   yaratilgan   ma’lumotlar   bazasi   bilan   tanishib
chiqdim.   U   yerda   kerakli   ma’lumotlarni   qanday   olish   haqida   tassavvurga   ega
bo`ldim. 
MB ni yaratish davomida dasturlash texnologiyasi  bilan chuqurroq tanishib
chiqdim va chuqur malaka hosil qildim. 
Shuningdek   ma’lumotlar   bazasi   bilan   ishlash,   ularni   oddiy   va   dinamik
usullarda   tashkil   qilish   malakasini   hosil   qildim.   Ma’lumotlar   bazasini   boshqarish
tizimlari   bilan   tanishib   chiqdim   va   “RESTORAN   ma’lumotlar   bazasini   yaratish”
ma’lumotlar bazasini  bilan shuningdek undagi turli xil so’rovlar orqali ishlar olib
bordim. 
Xulosa   qilib   shuni   ta’kidlash   mumkin,   hozirgi   fan-texnika   hamda
informatsion   texnologiyalarining   yordamida   restoran   ishlarini   yanada   qulay   va
oson qilish mumkin. 
Restoranlar   ishini   takomillashtirish   va   ish   unumdorligini   yuqori   darajada
oshirishga erishishimiz mumkin ekan.  
36 Foydalanilgan adabiyotlar.  
1. Ayupov R.X., Ismoilov S.I., Azlarov A.X., “MS Access 2002 - ma’lumotlar
majmuasini   boshqarish   tizimi”   (o’quv   qo’llanma)   Toshkent.:   Toshkent
Moliya instituti, 2004. 
2. R.V.Qobulov, B.B.Akbaraliyev, J.T.Usmonov, O.B.Ro’zibayev. Malumotlar
bazasi. (o’quv qo’llanma) – T:. “Aloqachi”, 2021.
3. Vikram Vaswani, "MySQL: The Complete Reference", McGraw-Hill, 2013.
95-120 .
4. Seyed M.M., S. Shahram, "Learning MySQL", O'Reilly Media, 2006. 45-72.
5. Hector   Garcia-Molina,   Jeff   Ullman,   Jennifer   Widom,   "Database   Systems:
The Complete Book", Pearson Education, 2008. 300-500.
6. J.   Smith,   "Designing   a   Database   for   a   Restaurant   Reservation   System",
Database Design Journal, 2019. 22-30.
Internet saytlari  
7. https://pyblog.uz/post/har-bir-dasturchi-bilishi-kerak-bolgan-asosiy-sql-   
buyruqlari
8. https://dev.mysql.com/doc/   
9.   W3Schools SQL Tutorial,  https://www.w3schools.com/sql/    1-50.
10. Stack Overflow,  https://stackoverflow.com/
11. Udemy   MySQL   for   Beginners,   https://www.udemy.com/course/mysqlfor-
beginners/
12. YouTube, qidiruv orqali "MySQL Tutorial for Beginners".
 
37
Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Avtobus yo‘nalishlari va chiptalar sotuvini boshqarish tizimi uchun ma’lumotlar bazasi
  • Microsoft Publisher dasturi ishlatilishi
  • Pythonda sanoq sistemalari va kompleks sonlar bilan ishlash
  • Zamonaviy kompyuterlar va ulaming arxitekturasi. Xotira qurilmasi, axborotlami kiritish - chiqarish qurilmalari
  • Akselerator modeli

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский